Politieke satires van Wilhelm Knobel

Deon Knobel  (Bel Monte  Kaapstad)

 

Wilhelm Knobel

Wilhelm Knobel

Dit  was met groot belangtelling dat ek in Rapport van 13 September 2009 die verhaal van Sandra Laing weer kon lees en foto’s van die gesin en haarself as volwassene kon sien.

          Enkele maande gelede het ek, ter voorbereiding van ʼn bydrae tot die mini-seminaar van Litnet, “Afrikaanse Skrywers van die Struggle”, ʼn goeie kennis van my, Mnr Mannie Brown van Tamboerskloof gevra om op die internet te gaan soek na die voorval. Hy het toe met Sandra se geskiedenis vorendag gekom. My broer, die digter Wilhelm Knobel,  het enkele politieke satiriese gedigte geskryf, wat nooit tydens sy lewe gepubliseer is nie, maar wel na sy  dood in Nagelate gedigte (Perskor 1976) . Prof. Louise Viljoen, in ʼn waardeartikel oor sy werk (2005), verwys inderdaad na dié feit:                                                     

“Sy sosiaal-kritiese verse sluit ook aan by die politiese betrokkenheid wat kenmerkend is van Sestigers se werk (dit is wel opmerklik dat die meer uitgesproke verse in sy Nagelate gedigte eerder as in Bloedsteen en Mure van mos verskyn).  Met die speelse element in sy werk staan hy – soos ander Sestiger-digters – in ’n lyn in die Afrikaanse letterkunde wat loop vanaf Visser, Leipoldt, Krige, Blum, Toerien en Breytenbach eerder as via die tradisie van Dertigers soos N.P. van Wyk Louw en Opperman.  As beeld van ’n digter wat hom in ’n oorgangstydperk in die Afrikaanse letterkunde bevind en verstegnies sowel as tematies worstel met die spanning tussen die tradisionele en die vernuwende is Knobel se oeuvre ’n besonder boeiende een wat met vrug heruitgegee sou kon word in ‘n versamelband.” 

 

Volgens Knobel se tydgenoot en goeie vriend, Jeanne Goosen, was die groep digters van die Digtersgroep van Pretoria, gestig op 21 Februarie 1966, onder leiding eers van Coenie Rudolph, later De Waal Venter en uiteindelik Ted Bonaventure Hinwood, erg bevrees vir die Veiligheidspolisie. ‘n Ander stigterslid van die Digtersgroep en groot vriend van Wilhelm, Joan Lötter, het geglo die bewering was dalk effens oordrewe, en moontlik gelyk aan ‘n voorstedelike legende. Die Nasionale Party Regering het inderdaad  nie ooghare vir hulle gehad nie, omdat hulle die Apartheidsbeleid gekritiseer het. Koot Vorster, destyds  Moderator van die NG Kerk en broer van die destydse Eerste Minister van Suid Afrika, Ben Vorster, het die Sestigers as “Vuilspuite” uitgekryt. (Die Burger 11 Junie 2008)

Wilhelm Knobel was tydens sy lewe baie bewus van die regte van alle mense, ongeag kleur en etniese afkoms, godsdiens, politieke verwantskap en geslagsoriëntasie.  Hy het dit soms selfs gewaag om aan die etenstafel met sy vader, destyds LV vir die Nasionale Party, en ondersteuner van Verwoerd en sy Apartheidsbeleid hieroor in gesprek te tree. Dit het meestal tot vuurwarm en kwaai argumente gelei, met versteuring van die andersins gemoedelike gesinsatmosfeer.

Drie van Knobel se vier Politieke satires het ’n fiktiewe karakter, Mnr X, as persoonlikheid gehad. “Mnr X” verteenwoordig inderdaad almal wat deel was, en die beleid van Apartheid, óf stilswyend, óf deur woorde en dade, ondersteun en onderskryf het.

So was daar “Toe mnr X by die Poort kom” (1969) en op voorkeur-behandeling aandring; “Elegie vir drie pasdraers – Mnr X het ʼn nuwe speletjie versin “– (1970), wat handel oor die drie swart mense wat saam met ʼn groep, omdat versuim is om ’n pas te dra,  gearresteer was en saam met heelwat ander in die vangwa gestop is. Drie is dood weens versmoring en verdrukking  en die minister het wel iets gesê soos “Dit laat my koud.”  Die gedig oor Sandra Laing “Mnr X se donker dag” (20/03/69), is die mees skreiende van die drie gedigte.

In bogenoemde  Rapport-artikel  word die tragiese verhaal van Sandra Laing vertel. Sy is weens haar velkleur en voorkoms eers uit die wit skool gesit, en het daarna vir twee jaar by die huis gebly. Op 15-jarige leeftyd het sy op ʼn swart man verlief geraak en die huis saam met hom verlaat. Sy is hierna deur  haar ouers verwerp en het by swart mense aanvaarding en ʼn tuiste gesoek en in ʼn mate gevind.  Tans is sy in Nederland vir die première van die Amerikaans/Suid-Afrikaanse dokumentêre film, Skin wat handel oor haar lewe.  Met haar bejaarde moeder, reeds nie meer ten volle bewus van haar omgewing nie, het sy wel in ʼn mate versoening gedeel, maar haar biologiese pa is oorlede voordat hulle weer kontak gemaak het. Haar twee broers, wat skynbaar albei nog lewe, wil volgens die artikel nie met haar kontak maak nie.

Die geval van Sandra Laing is op Vrydag 18 September 2009 op Beaufort Wes gebruik in ʼn lesing deur my, Deon Knobel, waar ek op uitnodiging van Emeritus Professor Henning Snyman, gepraat het oor Dood, verlies en die rouproses. Haar verlies was beklemtoon as anders, en waarskynlik erger as die dood.

Indien sy haarself, soos in die gedig voorgestel, wel vergif het, sou haar lyding geëindig het. Die verlies van haar hele familie, haar identiteit, geborgenheid, gesinsverband, en gemeenskapsverbintenis, is inderdaad erger as die dood, wat finaal is, terwyl hierdie verlies tot met haar dood sal voortduur.   In die onderhoud in Rapport word beklemtoon dat aanvaarding nog ver lê. Dit is sekerlik een van die mees tragiese voorbeelde van ‘n “Gekompliseerde rouproses” en vergifnis en aanvaarding sal waarskynlik nooit ten volle kan geskied nie.   

 

 

 

MNR. X SE DONKER DAG

 

Ontmoet Mnr. X

         ʼn man uit een stuk

ʼn man na Gods hart      

ʼn Ware Afrikaner

mnr.  X is ʼn gekwelde man vandag

dis nie dat

een van sy seuns met ʼn oorgeplante nier sit nie

wat nie aldag so mooi meer fungeer nie

(ʼn ander skenker kan immers altyd gevind word)

of dat sy broer vir ʼn hartoorplanting oorweeg word nie

(Barnard ken sy slag

en buitendien, Janneman het sy lewe tog gehad)

die probleem wat hom vandag getref het is Veel Groter:

een van sy kleinkinders is aangesê

op aandring van gebelgde ouers

om summier te trap uit die skool:

haar gelaatstrekke is onmiskenbaar Negroïed

                                                                                                                                                                                    vir watter sonde het God hom so geslaan

en hy met sy heimlike voorneme

nog nie eers met sy vrou gedeel nie

om homself as kandidaat te laat benoem in diens van sy volk

… sý volk?

rus op sy ras vir ewig die vloek van die Bloed:

dat ʼn voorsaat sonder inbors in ʼn donker verlede

die wet van die Volk en God se Gebod oortree het?

         (ʼn man is ʼn man

en ʼn meid is ’n meid

and never the twain shall mate)  

 

ʼn ander uitweg is daar nie

voor die Sondagkoerante

simpatiek of verkramp

van dié geurige happie die snuf kry

moet hy bedank

uit die Kerkraad

uit die Skoolraad

en die Volksraad … nie dit ook nog nie, goddank!

en die Plaaslike Komitee vir die Behoud van ʼn Suiwer Volk

 

kepe kerf mnr. X se voorkop                        

rook borrel in heftige dampe by dik wange verby

hy Dink                                        

destyds … voor die Swartes hom uitgeboer het

het Pietman mos in Tanzanië geboer

wie sal dit betwis as hulle sê

         sy’s ʼn aangenome kind

         van onbekende ouers

en geen produk van die Familiebloed nie?

maar dan bring die vrou met nog ʼn koppie koffie die tyding

Saartjie had haar self vergif

dis hard

                − so ʼn goeie kind                

byna soos een van ons –

maar God se weë is wonderlik …

die kepe ontspan

die rook lig

mnr. X sit sy stoel weer met vertroue vol

 

Wilhelm Knobel (20/3/69; hersien 5/6/73)

 

 

ELEGIE VIR 3 PASDRAERS

 

Mnr. X het ʼn nuwe speletjie versin

− nie-amptelik natuurlik                            

sulke dinge gebeur altyd nie-amptelik

dis juis die sports −                                 

en u sal verheug wees om te weet

dit vereis geen inspanning nie

verlig of andersins

soos trouens uit die naam steeds blyk:

Sardientjies-pak-in-‘n-Blik

die resep is eenvoudig

en die bestanddele maklik te bekom

dus geen rede waarom almal nie kan meedoen nie:

tien of wat sardientjies méér           

as die voorgeskrewe getal

(l.w. die pasdraersoort                    

dis al spesifikasie),

ʼn blik met geen ventilasie nie

(lug laat sardientjies bederf

soos almal weet

− in ʼn onlangse proef is wel                

ʼn mate van ventilasie voorsien

maar die resultate was

soos te wagte

teleurstellend)

en nou vir die volmaakproses

wat eintlik ʼn inpropproses is

as ʼn mens dit fyn ontleed

dit behoort geen probleme op te lewer nie:

almal weet tog

sardientjies het nie arms of bene nie

ʼn mens sou amper kon sê hulle is spesiaal

       gemaak

om maklik in ʼn blik te pas

en wat so gerieflik is

anders as wat by mense die geval sou wees

kan hulle sonder waardigheid

(dié begrip is vreemd aan ʼn vis)

kop by stert gelê word

om so min moontlik spasie te mors

aan die eerste dosyn is glad geen kuns nie       

en vir die kenner is dit duidelik                  

dat sardientjies vanuit ʼn teleologiese oogpunt  

tog maar hoort in ʼn blik                                                    

hierna word die eintlike bedrewenheid eers

     duidelik

… maar presies hoe dit gedoen word

verswyg ons

om u pret nie te bederf nie

ons mag net noem

− want self sou u nooit                                                     

dié diplomatiese kunsie  bedink nie

daarvoor is jare se ervaring nodig –

dat u beslis nie moet nalaat om

as die spel verby is

gepas u leedwese oor te dra aan die

   naasbestaandes nie

(anders as wat algemeen geglo word

het sardientjies wél familie)

eers dan kan u die bevrediging smaak 

van ʼn spel wat behoorlik   

volgens al die reëls gespeel is                                           (1970)

 

Dit is reeds duidelik in die voorafgaande twee gedigte dat Wilhelm Knobel groot weersin gehad het in die huigelagtige optrede van die sogenaamde bevoorregtes, wat selfs op godsdiens wou terugval  vir hulle eie wandade en  eise. Mnr X, met sy aankoms by die Poort, is inderdaad streng tereg gewys dat “almal se kleur hier dieselfde is/  – om die waarheid te sê kom dit neer op ʼn betreurenswaardige  gebrek aan kleur – dat niemand hier voorkeur geniet nie/selfs nie Calviniste nie.

 

 

TOE MNR. X BY DIE POORT KOM

                                            

toe mnr. X by die poort kom was daar ʼn effense gedrang

maar selfs sy posisie en status het niks gebaat

om vir hom ʼn plekkie voor in die ry te konkel nie

toe hy uiteindelik aan die beurt kom het hy aangedring op ʼn verklaring

Petrus was apologeties en hulpvaardig soos altyd                      

maar het hom verseker daar kan niks aan gedoen  word nie:   

omdat almal se kleur hier dieselfde is

 – om die waarheid te sê kom dit neer op ʼn betreurenswaardige gebrek aan kleur –

   is dit nutteloos om op die kosyn die kennisgewing aan te bring

Net vir Blankes

dus neem dit ʼn tydjie om vir elke nuweling die rekords na te slaan

om seker te maak of hy nie dalk ʼn pas moes dra nie         

en om vir diegene soos hy, mnr. X, te verduidelik

dat niemand hier voorkeur geniet nie

selfs nie Calviniste nie

(1969)

 

Knobel het van die dood van Ingrid Jonker met groot ontsteltenis verneem. Gedurende sy jare van verblyf in Kaapstad en besoeke aan die Jan Rabie/Marjorie Wallace en Uys Krige vriendekring, het hy Ingrid goed leer ken.  Met haar brose gemoedstoestand en haar hunkering na aanvaarding deur haar vader, die politikus, Abraham Jonker, het hy sterk geïdentifiseer. Hy het inderdaad haar digbundel en foto gekies om in die publisiteitsfoto ter bekendstelling van sy debuutbundel, Bloedsteen, (H&R 1966) gebruik te word.

 Knobel deel haar weersin in politieke ongeregtighede en in sy gedig “Limehill”, (Mure van mos, H&R 1970) opgedra aan Ingrid Jonker, word haar dood in die see by Drieankerbaai roerend beskryf. Met sterk politieke  ondertone word dan Intertekstueel verwys na “Die bloedlose  dood van één kind/ staan geskryf in bloed teen die Vaderlandslug.

 

Limehill

ter nagedagtenis aan Ingrid Jonker

 

Vreedsaam

in iedere kerk in die Republiek

in Pretoria in Postmasburg in Kaapstad

gedenk gelowiges die dood van Christus.

 

Maar uit vuilgroen waters van Drieankerbaai

kla die stem van ‘n vrou

of is dit ‘n sirene in die mis?

Die bloedlose dood van één kind

staan geskryf in bloed teen die Vaderlandslug.

 

In die son by Limehill

teken ‘n kind ‘n laer in die sand

en rustig vee hy dit

met ‘n enkele beweging van sy palm dood.

 

 

[Oorspronklik in Standpunte no 83, Jaargang XXII no 5, Junie 1969, met addisionele aanvangsvers:

 

Vir ‘n gemeenskap van daardie grootte

is so ‘n sterfte syfer slegs normaal

en toe dit nie langer klop nie …

− u het dit al geraai −

vergeleke met ander state in Afrika …

 

 

 

 

 

 

 

Bookmark and Share

Comments are closed.