Onderhoud: Louis Esterhuizen (Amper elders)

Omslag

 

Hoe meer elders, hoe meer tuis

Louis Esterhuizen in gesprek met Marlies Taljard oor sy nuutste bundel, Amper elders.

 

 

Louis, eerstens baie geluk met ‘n besonder sterk bundel! Die buiteblad is een van die treffendstes wat in ‘n lang tyd verskyn het. Dit hou duidelik verband met die eerste gedig in die bundel, naamlik duiwedanser waarin jy skryf:

as ‘n afgetrede sirkusarties staan hy

sononder in die oopte tussen hoë geboue,

draai met uitgestrekte arms stadig

deur die ritme

van ‘n ouwêreldse dans –

 

roep dan met ‘n vertroude gebaar

sy strooisel duiwe uit naburige dakke op

na waar hy met wye jas en kierie

die jare se tentflap

vir hulle eenkant toe sleep

Vertel asseblief meer oor die buiteblad waarop ‘n fladdering spierwit duiwe teen die agtergrond van imposante klassieke suile uitgebeeld word, maar ook hoe die voorblad en die gedig duiwedanser verband hou met die belangrikste temas van die bundel.

Duiwe het nog altyd ‘n bepaalde teenwoordigheid in my gedigte gehad, Marlies. Met die konsep van Amper elders het hulle geneigdheid om altoos te wil terugkeer na waar hulle uitgebroei is, my goed te pas gekom. Aanvanklik was dié betrokke vers nie geoormerk vir opname in hierdie bundel nie, aangesien dit voor die Europese reis wat ek en Marlise in 2008 onderneem het, geskryf was en uiteraard nie met die reisgegewe skakel nie. Maar na ‘n bepaalde traumatiese insident waartydens ek langs die siekbed van ‘n geliefde moes waak, het die twee slotverse, “Waakeenheid” en “Verposing“, hul opwagting gemaak en meteens was “duiwedanser” ‘n gepaste, bykans profetiese, openingsvers vir die bundel.

Omrede die narratiewe lyn van die reisjoernaal so sterk deur die bundel loop, was ek bang dat die bundel gewoon as reisverslag gelees sal word; ervarings wat myns insiens sekondêr is en gewoon as katalisator dien tot ‘n besinning oor kwessies soos identiteit en die vervlugtende aard van die mens se bestaan en sy verhoudings tot dinge en mense. Laasgenoemde tema’s word dan by uitstek gedra deur die ses duifgedigte (wat in frekwensie toeneem na die einde van die bundel) wanneer die “terugkeer” op hande is. Daarom was dit sinvol om dié verskuilde suggestie reeds met die omslag te plant; veral gesien teen die agtergond van hemelse poorte … (Toemaar, dis net ‘n sydelingse grappie.)

Nietemin, Doug Lew is een van die VSA se bekendste waterverfskilders en iemand met wie Marlise van tyd tot tyd korrespondeer. Toe ek dié betrokke skildery in een van sy boeke sien, was ek sommer baie opgewonde, en daarom uitermate dankbaar dat hy goedgunstelik tot die gebruik van sy skildery as omslag ingestem het.

Hmmm … jou verwysing na hemelse poorte is natuurlik ‘n reis van ‘n ander aard – wat, soos jy sê, ook plek-plek in die bundel aan bod kom. Die vyfde gedig in die bundel, ark roep een van die mees argetipiese duif-simbole op. Is jou duiwe simboliese duiwe? Indien wel, wat simboliseer hulle? Of wissel/versmelt die simboliek soms?

Nee, ek dink darem nie ‘simboliese duiwe’ nie. Die duif-motief verwissel immers telkens: van die noodlotsfiguur in duiwedanser, tot uitdrukking van liefde in die gedig duifgrys, die liefde (p.62). Ook die brose vervlugting in die slotgedig. Wat egter wel vir my in alle opsigte rondom die duif-gegewe sentraal staan, is die sirkels wat voltooi word.

Amper Elders is vir my die poëtiese weergawe van ‘n foto-boek. Die subtitel is ‘n Reisjoernaal. Dit is ook inderdaad die verslag van ‘n reis deur Europa met sterk sensoriese en narratiewe elemente – elke gedig is as’t ware ‘n foto ingebed in ‘n groter verhaal. Watter soort reis was dit – het jy die reis onderneem met die oog op ‘n bundel of het die bundel as “neweproduk” van die reis ontstaan? Wanneer en hoe het die gedigte ontstaan – sommer ter plaatse, na aanleiding van ‘n dagboek of by nabetragting? Hoe het die kreatiewe proses in dié spesifieke bundel gewerk?

In teenstelling tot Marlise is ek geen reisiger nie. Trouens, hierdie was maar my tweede reis oorsee. Ons moes egter gaan om Marlise se dogter se troue in Cambridge by te woon en omrede ons vorige reis (in 2002) maar ‘n tref-en-trap-affêre was, het ons besluit om dié reis die moeite werd te maak; veral met ‘n langgedroomde besoek aan Praag as uiteindelike hoogtepunt. Op daardie tydstip was daar nog geen bundel in die vooruitsig nie; Sloper het enkele maande vantevore verskyn en ek was besig om afrondingswerk te doen aan Wat die water onthou. In Antwerpen het ons tuisgegaan by Piet en Anic wat ‘n gastehuis met die inspirende naam Amper elders bedryf. Die idee vir die bundel was meteens daar; alhoewel die uiteindelike bundel drasties verskil van dit wat ek aanvanklik beoog het.

Tema’s en indrukke het ek tydens die reis neergepen, maar by die fisiese skryf van die gedigte het ek eers later gekom ná Wat die water onthou afgehandel was. 

Wat jy hier sê, is baie interessant, veral vir mense wat met literêre teorie werk. Is dit altyd vir jou so dat jy die stof as’t ware laat ryp word oor ‘n tydperk (soos goeie wyn en kaas)? Die eindproduk is dus – as ek jou reg lees – ‘n onontrafelbare vermenging van feit en fiksie asook ‘n goeie skoot beplanning en intuïsie? Soos Van Wyk Louw dit stel: dat die eindproduk “niks wat somers is meer het / nie pit of dop of rank”?

Sekerlik kan ek nie namens alle digters praat nie, Marlies, maar vir my werk dit beslis so. Trouens, vir my is die maande der maande van beplanning, bepeinsing, navorsing en aantekeninge maak van die lekkerste aspekte van die skryfproses. Aangesien toon vir my uiters belangrik is by ‘n gedig (en by implikasie van die bundel), verkies ek om te begin skryf eers wanneer ek die gedig(te) gemoedsonthalwe kan ‘voel’. Die uitdaging is natuurlik om met dié agternaperspektief nie die gevoel van onmiddelikheid verlore te laat gaan nie … Veral nie met hierdie bundel waar die leser die reisgenote tree vir tree vergesel nie. Vir my was dít van kardinale belang ten einde die intimiteit (met die reis) te kan behou. Ook omrede daar nogal heelwat verse is wat met ‘n historiese bril kyk na die voorgeskiedenis van ‘n plek. ‘n Mens is immers die somtotaal van al jou wedervaringe; so ook ‘n bepaalde plek of groep mense.

‘n Mens sou seker by die eerste vlak van betekenis kon vassteek en die gedigte suiwer as die verslag van ‘n reis lees. Daar is egter te veel aanduiders na ander dimensies in die bundel om so ‘n lees te regverdig. Ek dink byvoorbeeld aan die gedig reisigers met die slotreëls:

maar vir iemand wat in liefde reis,

is geen bestemming

 

ooit te ver of naby genoeg nie

 

Word die reis in hierdie bundel vir jou ook metafoor van iets anders?

O, beslis. Myns insiens reis ‘n mens deurentyd met die volgehoue plasing van vergelyking en parallelle tussen die vreemde en dit waarmee jy bekend is; hoe meer jy dus ‘elders’ is, hoe meer is jy ‘tuis’. Net so is dit nie ‘n ánder ‘Louis’ wat hom daar in die vreemde bevind nie; die mens wat jy is, bly onbeskaamd . Trouens, weens die volgehoue bevraagtekening en verbandlegging ervaar jy jou eie menswees waarskynlik méér intens as wanneer jy jou binne ‘n bekende omgewing met vertroostende en stabiliserende rituele en roetines bevind … Jy is dus nooit werklik ‘elders’ nie. Hierdie teenstrydigheid vorm die tematiese grondslag van die bundel. Ironies genoeg is dit seker ook net so van toepassing op die wyer doek van lewe en niks; nooit is die lewensgras soeter as wanneer jy in die kamp van “amper bokveld” gewei het nie …

Louis, te oordeel aan die aantal en die kwaliteit van die gedigte in Amper elders lyk dit asof jou verkeer in die liminale sone vir jou baie kreatief was. Teoretici beweer egter ook dat die oorsteek van die drumpel gepaard gaan met verwonding en pyn wat op hulle beurt weer lei tot dieper besinning (soos jy aantoon!) en identiteitskonstruksie. Dit is ‘n vreeslike mondvol jargon … maar sou jy – heel abstrak gesproke – met hierdie stellings kon saamgaan? Met ander woorde: is die Louis (as mens en digter) wat teruggekeer het, dieselfde mens/digter wat gegaan het? Het die reis vir jou die geaardheid van ‘n inisiasie gehad?

Sjoe. Uiteraard verander ‘n mens deur die loop van ‘n reis en is die  jy  wat terugkeer, nie dieselfde as die een wat gegaan het nie … Maar net so sou ek ook verander het indien ek tuis gebly het. Hoe kwantifiseer ‘n mens so iets? Jy is immers die somtotaal van jou wedervarings … Tog is dit so dat ‘n mens – gestroop van dit wat bekend is en ook jou gebruiklike roetine – dalk sintuiglik skerper ingestel is op jou wedervaringe in die vreemde. Maar nee, die reis was vir my in dié opsig waarskynlik van minder belang. Veel belangriker is die kontras tussen wat bekend is en dit waarmee jy nié vetroud is nie. Met die ommeswaai na die terugkeer wanneer selfs die bekende onverwags angswekkend onseker blyk te wees. Die brose sekerheid van verwagting wat gefnuik word. (Die slotvers se titel is nie verniet Verposing nie …)

Vlug BA58  is een van ‘n hele paar gedigte wat oor die skryfproses handel:

 … as die nag gemaak is

van papier, word alles neergeskryf en gelees,

 

word rigting bepaal deur samehang en

verband: die drukskrif wat iedereen

sintakties plaas in ‘n landskap wat afgelees

 

word lank ná die toustaan

met paspoort, visum

en verklaring: wanneer die nag

 

gewoon teks word en jy

na die deurslag kyk wat verwagting is –

 

jona, in die maag van sy vis

 

Ek interpreteer dié slot as ‘n stelling dat die skrywer die gevangene is van sy skrywes en/of van die skryfproses. Wat is jou reaksie hierop?

Inderdaad, Marlies. Met so ‘n stelling gaan ek akkoord. Natuurlik met die agternagedagte dat die skryfwerk iets is wat jy sou verkies het om te vermy; iets waartoe jy gedwíng word deur omstandighede waaroor jy bitter min beheer het. Die onvoorspelbare en onverwagse wendings van die reis – ten spyte van verwagting – staan voorop. So ook tydens die proses van skryf.

Die gedig bevat ook die suggestie dat skryf bepaalde risiko’s inhou? Hoe voel jy oor die gedigte wat jy die wêreld instuur?

Ja, maar die risiko is waarskynlik meer persoonlik van aard. Die skryfproses is immers ‘n manier van dink; ‘n manier waarop jy probeer om begrip (en samehang) te vind te midde van bepaalde ervarings. En dié insigte is nie altyd gemaklik nie. Oor hoe ek voel oor gedigte wat ek “die wêreld instuur”? Wel, ‘n mens kan maar net hoop dat dit iewers ‘n leser sal vind wat bereid is om dieselfde moeite daarmee te doen as wat jy as digter daarmee gehad het … Die skryfproses is immers nooit afgehandel alvorens die kommunikasie via die teks voltrek is nie.

Die gedig Upanishad is vir my die wonderskoonste gedig in die bundel met sy slot:

 

            datta, dayadhvam, damyata …

                         aum shantih, shantih, shantih

 

            die nagelate holte

            wat alle begrip oorskry

 

Die voorafgaande deel van die gedig maak dit duidelik dat dit gaan om “die behoud van verlore grandeur” wat nou / oopgestel word aan die publiek / teen £4.00 per persoon …” Die gemiddelde leser van jou bundel sal dalk nie heeltemal vertroud wees met die vreemde woorde nie, maar ook nie met die slotreëls wat duidelik daaruit voortvloei nie. Verduidelik asseblief vir ons eers dié slot. Hierdie gedig moet, dink ek, saamgelees word met ten minste die voorafgaande katedrale. Sou ‘n mens in gedigte soos dié ‘n gevoel van ontnugtering kon inlees?

Tog seker, ja, Marlies. Té veel vreugde is immers nie goed vir die mens nie … Met dié bundel het ek onder andere ook ‘n subtiele spel met die kwessie van identifikasie (en gepaardgaande identiteit) probeer speel. Die Cambridge-gedigte word dus gekenmerk deur ‘n spottende (dikwels afwysende) toon; ook nog met heelwat Afrika-verwysings teenwoordig. Met die daaropvolgende reekse (Antwerpen en Amsterdam) verminder dié aspek drasties met ‘n sterker wordende gevoel van identifikasie en ‘tuis wees in die vreemde’. Aan die einde van die reis, met die fantasmagoriese aard van Praag as fokus, tree die gevoel van vervreemding weer sterker na vore en is die gepaardgaande terugverlang na Afrika en die bekende plek van oorsprong meer prominent.

Die gedig Upanishad (en ander in dié reeks) moet dus teen dié agtergrond gelees word. Terloops, die slotreëls wat jy hierbo aanhaal, probeer heel koelbloedig ook hande vat met T.S. Eliot se ikoniese The Waste Land.

Louis, jy is al ‘n gesoute skrywer. Amper elders verskil op die gebied van vormgewing én tematiek ingrypend van jou vorige bundels, onder andere wat die water onthou. In welke mate dink jy sluit Amper Elders tog aan by jou vorige werk en sou jy sê dat daar vernuwing, verruiming en/of groei plaasgevind het?

Dankie vir die kompliment, Marlies. Maar of ‘n mens jou ooit as “gesout” kan of wil ervaar, weet ek nie. Nietemin, ‘n interessante vraag. ‘n Uiters belangrike aspek vir my as maker van gedigte is dat ek met elke bundel probeer om ‘n bepaalde uitdaging as rooi doek voor my te hang. (So wou ek met Wat die water onthou kyk in welke mate dit moontlik is om ‘n “stromende” bundel te skryf; amper iets soos die bewegings in ‘n musiekstuk.) Na aanleiding van die afgelope jare se debat rondom die kwessie van die anekdotiese vers in ons digkuns, wou ek met Amper elders kyk in welke mate dit moontlik is om liriese verse binne ‘n streng narratiewe struktuur te laat funksioneer. Anders gestel – die vraag wat myns insiens sentraal staan by ‘n narratiewe teks, is: Wat gaan volgende gebeur? In die geval van ‘n gedig is dit weer: Wat gebeur híér?! Met Amper elders het ek dié twee vrae probeer kombineer; enersyds narratief, andersyds besinning. Myns insiens leen ‘n reisjoernaal hom uitmuntend hiertoe, want dit betrek (bykans per definisie) albei aspekte.

Oor die kwessie van vernuwing, verruiming en/of groei sal die kritici maar moet oordeel, Marlies. Tog wil ek nog ietsie sê oor die aansluiting van Amper elders by vorige werk. Aanvanklik was dit nie so beplan nie, maar ek skat dat dié bundel uiteindelik ‘n noodwendige voortskryf was op Sloper wat in 2007 verskyn het; veral na aanleiding van die traumatiese insident waarna ek reeds verwys het.

‘n Belangrike sleutel tot Amper elders is dus die slotvers in Sloper:

 

Valkenier

 

niks is daar meer om te vrees nie

en ook dít sal jou vernietig, soos die spiraal

waarmee die water

jou na onder suig en jy sal

onthou

van die valk wat in die wind greep verloor

en wyer al hoe wyer uitwaaier

met die blou se soomlose

banier

wanneer die valkenier

effens verleë bly staan met niks

in sy hand

om alles mee terug

te lok nie

 

Die verband tussen dié vers en die reeds aangehaalde openingsvers, “duiwedanser“, is voor die hand liggend. So ook met die slotverse in Amper elders. (Veral met die gedig “Leë kamer“). Net so kan dié bundel seker gesien word as ‘n voortskryf op Opslagsomer, tien jaar later.

Louis, wanneer ‘n digter die grense van sy genre oorsteek, soos jy gedoen het toe jy besluit het om narratiwiteit die ordenende faktor in jou bundel te maak, is dit maklik om die aard en die wese van die digkuns in die proses te onderbeklemtoon en selfs uit die oog te verloor. Hoe het jy bewustelik probeer verhoed dat jou gedigte mank gaan aan poëtiese stylmiddele? Ek dink nie dit is suiwer intuïsie nie? Kom dit met tyd, ervaring, kundigheid …?

Ek glo dat enige kunstenaar die volle potensiaal van sy of haar bepaalde medium moet (probeer) ontgin. Aangesien die digkuns by uitstek die kunsvorm van die verbeelding is, is dit in staat om bykans enige ervaring of aspek van menswees poëties te kan ver-beeld (of ver-dig). In hoofsaak omrede die gedig ‘n taalkonstruksie is wat die totale omvang van ons breinfunksies (logiese, analitiese,  assosiatiewe en emotiewe denke) betrek. Narratiwiteit staan dus myns insiens nié in opposisie tot dit wat as ‘poëties’ gereken word nie. Dit is gewoon ‘n klemverskuiwing van die assosiatiewe emosie na (waarskynlik) die logiese en analitiese. Die proses bly dieselfde, myns insiens. Met verwisselende klemverskuiwings, natuurlik.

Jy dra die bundel op aan jou vrou Marlise – “My eerste leser en reisgenoot”. Mag ‘n mens hieruit aflei dat daar ‘n mate van kruisbestuiwing bestaan tussen jou werk en Marlise se skilderwerk en poësie? Kan jy iets sê oor die interaksie wat noodwendig moet bestaan tussen twee kreatiewe kunstenaars wat ‘n reis deel, soos jy dit stel? Wat was dus jou vrou se aandeel aan hierdie bundel?

Daar bestaan seker heelwat verskillende sienings oor dit wat ons “liefde” noem, Marlies. Maar die een aspek wat vir my persoonlik sentraal staan, is die kwessie van ‘vermeerdering’. Selfs die mees terloopse belewenis wen net soveel aan intensiteit en konteks wanneer dit met ‘n geliefde gedeel word. En ja, ek en Marlise deel alle aspekte van ons menswees op ‘n baie direkte en persoonlike vlak. ‘Kruisbestuiwing’ is dus ‘n gegewe as gevolg van die uitruil van idees en insigte; ook vanweë al die verkennende gesprekke oor aangeleenthede wat vir ons albei van belang is. Met behoud van individualiteit en respek vir mekaar se manier van doen, bygesê. Marlise is vir my ‘n enorme bron van inspirasie; júís vanweë die manier waarop sy ánders is as ek. Trouens, ek vermoed dat ons op presies dieselfde manier van mekaar verskil as wat ons eenders is. Onverdiende bevoorregting, noem ons dit.

Nietemin, jy vra na haar aandeel? Uiteraard met volgehoue aanmoediging en kommentaar. Na amper elke vers het ek gevoel: Nee, dié ding kan nie. Die verse was vir my té simplisties en eendimensioneel; met die verlammende vrees dat dit as “geleentheidsverse” afgemaak gaan word. Dan het Marlise begin por en mor en gewys op allerhande moontlikhede wat ek by die verse kon inwerk. En dan skryf ek maar weer verder.

En ja, sekerlik is Amper elders ook ‘n dankie-sê vir al die momente van aankoms en vertrek wat sy op so ‘n besonderse manier met my deel en hopelik nog vir vele jare sal áánhou deel …

Baie dankie dat jy bereid was om so openlik oor jou bundel en ook oor die kreatiewe proses te praat, Louis. Ek weet dit is vir digters ‘n baie persoonlike en sensitiewe saak. Op die vooraand van die verskyning van jou bundel Amper elders … mag ek vra wat sou jy jou breinkind op sy pad wou toewens?

En plaas sommer een van die gedigte heelonder as lusmaker vir die lesers?

Dit was ‘n voorreg, Marlies. Wat ek hierdie gedigte sal toewens? Waarskynlik maar presies dit wat ‘n duiweboer sy duiwe toewens wanneer hy hulle uit die hokke laat: dat hulle terugvlug veilig en doelgerig sal wees te midde van donderstorms, winde en valke wat op honger drade sit en wag op hul verskyning …

As leestoegif dan een van die meer speelse verse in die bundel.

*** 

Ter wille van die goeie orde

Kennisgewings teen die mure van Westcott House, Cambridge

 

Biduur vanaand om ses in die sitkamer.

 

Maak seker dat die voordeur op knip is.

Moenie op die trap hardloop nie.

Nota vir Ben McKenzie: Gaan weg!

Skakel die portaalligte af.

Stilte asseblief.

Geen fiets mag aan die relings geketting word nie.

 

Biduur vanaand om ses in die sitkamer.

 

Pasop vir jou kop. Kyk waar jy trap.

Was asseblief jou eie skottelgoed.

Los my jogurt uit!

Dis Amie se wyn hierdie – moenie eers daaraan dink nie!

Moenie die deure klap nie.

Hou kombuis netjies.

 

Biduur vanaand om ses in die sitkamer.

 

Spoel asseblief die toilet na gebruik.

Geen soliede voorwerpe in die spoelbak.

Slaan die klap af na gebruik.

Was die bad uit.

Moenie jou tandeborsel op die wasbak los nie.

Maak seker dat die deur op knip is.

 

Biduur vanaand om ses in die sitkamer.

 

In geval van brand: Maak dadelik alarm.

Alle deure en vensters toe. Maar moenie sluit nie.

Haas jou langsaam na die voordeur.

Moenie hardloop of gil nie.

Kyk waar jy trap. En – indien die vuur tussen jou

en die voordeur is, is dit mos reeds gesê:

 

Biduur vanaand om ses in die sitkamer.

 

(c) Louis Esterhuizen (Uit: Amper elders, 2012: Protea Boekhuis)

 

Louis Esterhuizen

Louis Esterhuizen

Louis Esterhuizen gee onderwys by verskeie skole en word later adjunkhoof van Pretoria Boys’ High School. In 1999 verhuis hy na die Kaap waar hy vakhoof vir Afrikaans by Rondebosch Boys’ High School word. Sedert Junie 2002 is hy bestuurder van Protea Boekwinkel op Stellenbosch.Esterhuizen debuteer met die digbundel Stilstuipe (1986), waarna Op die oog af (1988), Die onderwaterweg (1996), Patzers (1997) Opslagsomer (2001), Liefland (2004) en Sloper (2007) volg. Sy agtste digbundel wat die water onthou verskyn in 2010 by Protea Boekhuis en word bekroon met die Protea Poësieprys vir 2011.  Die bundel was ook genomineer vir die UJ prys vir Letterkunde en die ATKV Woordveertjie vir Poësie (2011).Van sy verse is in verskeie bloemlesings opgeneem, te wete Poskaarte, Die Afrikaanse Poësie in ‘n 1000 en enkele gedigte, Groot Verseboek, en Nuwe Verset. Hy was een van die stigters van Bekgevegte, ‘n verbale “boksgeveg” waartydens twee spanne van drie digters elk teen mekaar meeding aan die hand van temas wat deur die gehoor gegee word. Esterhuizen is die inisieerder van die jaarlikse poësiefees Versindaba.

 

 

Bookmark and Share

Comments are closed.