Resensie: Stigmata (Tom Gouws)

Om al skrywende te bloei  

Stigmata, Tom Gouws. Human & Rousseau. ISBN 978-0-7981-5631-8. Prys: R150. 83 bladsye. Sagteband.

Resensent: Zandra Bezuidenhout

omslag

omslag

Kort ná Tom Gouws se bekroonde bundel Ligloop (2010) verskyn Stigmata (2012). Oppervlakkig gesproke lyk dit of die beklemtoning van die lig nou plekmaak vir ‘n visie op die donker; asof die bundel die beginsel van verwonding, en veral tekens of manifestasies daarvan, aan die orde stel en die digter daarmee ‘n somber terrein betree. Maar is dit so, en hoe pak Gouws dit aan?

Eerstens is die digter klaarblyklik sterk onder die indruk daarvan dat hy tekste skep tussen, uit en saam met ‘n magdom van geskrewe en ander tekste. Deur die motto’s wat dikwels die verse vergesel, sowel as deur verwysings binne die gedigte, sit hy die ketting van optekening voort om die idee van ‘n gelaagdheid van tekste oor te dra en die nuutgeskepte poësieteks in ‘n breër perspektief te plaas. Die leser word nie slegs gekonfronteer met ʼn enkele stuk weefwerk, selfs die enkele draad van Gouws se hand nie, maar gedwing om wyer en dieper te kyk – na ‘n oneindige of tapisserie, ʼn web waarin verskillende weefsels meespeel om dimensie aan die nuwe teks te gee. Lesers weet al dat dit ‘n kenmerk van hedendaagse tekste is en dat die postmodernisme so ‘n veelheid en verweefdheid sanksioneer omdat dit die kompleksiteit van dinge onder die aandag bring. Hierdie benadering van hibriditeit, vermenging en veelheid is die keersy van die eenvoudige en gestroopte siening, aanbieding of gedig, en ʼn enkelvoudige kyk op sake. Vir Gouws gaan dit hier om die web en die wonder daarvan; dit is wat hy wil sigbaar maak.

Die inhoudelike viering van veelheid word by Gouws versterk deur sy opsetlike ryk, byna roekelose taalgebruik. Die leser word oorrompel deur ‘n stortvloed van woorde, klanke en beelde; ‘n opborreling wat die vraag laat ontstaan wanneer rykheid té ryk (kan) word, en vir wie!

“boetman is die voëlhok in” (opgedra aan Chris Louw) is ‘n tipiese voorbeeld van Gouws se ryk, innoverende werkwyse (15):

 

die liederlike kraai is die voël van uitvaart

by iedere vertrekpunt is húl die groetbrigade

waar silkaats steeds dwaal de la rey en krygers

word ek van gogh se koringveld met kraaie

pretoria haal vir laas sy pers pruik af

doodmoeg soos ‘n regter ná ‘n lang verhoor

gatvol gegoogeloer na die eindelose wederwoorde

van sterwende kroeskordaatkamerade

pilatuspatriarge elke smekende anke malanke

dis bloed wat die geknelde land se grassroots voed

michail kalasjnikof vader van die ak-47 word pas 90

sê hy was ‘n digter maar woorde maak nie wonde nie

die trekvoëls van tagtig was klinkklaar kanonvoer

die nuwe vuilspuit-elite skuil agter getinte ruite

verbeelde eden-veiligheidsdorpe golwende golf estates

groen fluweelderige karos wat die vrees omsluier

barok-plakpapier kruipend oor tos toskaanse drome

ons spoeg-en-plak-lewens oordaad en gebrek

vermindering skaarste soos simply slim-selofaan

die uitspattige oorvloed omsingel deur die honger buite

vernielde oudgrensvegters hou die vlugtelinge in/uit

‘n etsnaald graveer diep in my gewete

in die velgeworde palimpses van volk

op soek na die dowwer senuwees en bloed…

 

Lesers moet dus die staanspoor aanvaar dat die digter hom met hierdie stylaanwending doelbewus oorgee aan volheid, en dat ‘n mens jou moontlike vooroordele met betrekking tot “oordaad” voorlopig moet opskort. Dié wat hulle willens en wetens inleef in die digter se onbevange kwistigheid mag ook daarin ‘n bepaalde die skoonheid en “waarheid” herken en erken. Die slotgedig van die bundel (83) praat tereg van die “dermiljoene asemteue”, want soos uit die “mondgrot van God” stroom ook die woordkuns van die digter. Dit is wat die digter hier wil kenbaar maak, en waartoe die leser as medebelewer ingenooi word.

Gouws vestig die aandag op snitte of insnydings (wat ook gedigte kan wees) as lokusse van verwonding of bloeding, en op die duiselende veelheid aan merktekens wat voorkom “…op boombas of bamboesblaar/ op verbondstafels of graffitimuur op kleitablet/ op steen papier ivoor in geheimskrif onsigbaar/ in die rolpers van die dagkoerant die strooibiljet/ die insmydings in orakelbeen of skilpaddop/ op nat klei en vuurverduurde veldspaatkaolien/ die silikonsnitte op die pramme van die prikkelpop…” (“Glief”, 83). Om hierdie gedagte oor te dra, gaan die digter ikonies te werk: sy eie taalgebruik word tekens van veelheid deur sy woordkeuses, veelvuldige nuutskeppings en gebruik van vreemde woorde (“sindonologis”, 74; glifografie”, 75, “attar”, 76 om maar ‘n paar te noem, want die voorbeelde is eindeloos). Die vorm van die gedigte word dus een met die inhoud, om dit heel basies te stel. Die geheel van die digter se taalkonstruksies wil ʼn vergestalting wees van die rykheid aan tekens wat in sowel die skepping as in kultuurskeppings aangetref word. Deur daarby talryke en uiteenlopende intertekste te betrek, ook uit die visuele kunste en die natuur, en die leksikon tot die uiterste te span en te rek, kom ʼn kunsproduk tot stand wat die leser meevoer na die rykdom wat die mens sintuiglik, verstandelik en gevoelsmatig beleef. Dit alles word in die onderskeie gedigte vooropgestel om ‘n eiesoortige ontroering te bewerkstellig, selfs deur oordaad, want spreek die sterrehemel en die saad nie van oordaad nie?

Insnyding, inkerwings, gliewe (soos in die aangehaalde gedig “glief”) vorm die deurlopende motiewe van hierdie bundel, asof die digter wil sê: kyk saam met my na die magdom van merke, die tekens van en op dinge, die pyn sowel as die verrukking daarvan, en bedink dit. Die verskyningsvorm van ingrepe of “merke” van allerlei aard is vir Gouws die bron van verwondering; dat die mens deur skrif of tekste al bloeiende skep, soos die natuur met sy eindelose patrone, en dat dit iets be-teken, of dinge tot teken maak. Een van die tegnieke wat die digter hiervoor gebruik is dié van opstapeling of enumerasie. Hy wil met sy aanbieding ‘n bepaalde effek bereik deur die gedig te laai met voorbeelde van woord, klank en beeld wat op sigself weer teken word, en deel van die misterie – “die mistieke hiëroglief” (83) waaruit ons self ook bloei, soos met die verskyning van die stigmata. By die intense aanskoue en deurskouing van die uiterlike kan ons ook die verinnerliking beleef, asof die lyding ook ons lyding word, en ook ons daarvan bloei. Dit is die wese van die mistiek; dat ons die goddelikheid en skoonheid so intens ervaar dat ons ʼn geestelike en fisieke eenwording met God beleef.

Uiteraard verwys talle van die gedigte direk of indirek na die digtershandeling as ‘n proses waarin tekens geproduseer en “gebloei” word, en veral na die kunstenaar se gewaarwording: “intuïtief voel jy iets val…”  (81) wat aanleiding gee tot die skryf van ‘n gedig. Die digtersoor herken die weerklank “uit die oerresonansie”‘; terwyl hy werk, tel hy klanke en weerklanke op. Hy herken ook ʼn visuele patroonmatigheid of verwantskap in die bliksemstrale van die uitdyende web wat gedurig in beweging is, en hy sien dit in die “skaamspleet van die skuifspeld” (82). Dit is die soort gedig waarmee die bundel in die derde afdeling, “Spykerskrif”, afsluit. En dit is die slotsom waartoe die digter kom: dat die heelal met al sy tekens vir die aardling ‘n soort “spykerskrif”, “hiëroglief” of “getatoeëerde brandmerk” verteenwoordig . Hiermee word die onontsyferbaarheid van alles gesuggereer – ‘n retoriese strategie om die leser te laat nadink oor die leesbaarheid en onleesbaarheid van tekens wat hy self op sy lewenspad teëkom. Hieruit, soos Walt Whitman in een van die motto’s sê (65), “I weave the song of myself”.

`n Bespreking van hierdie bundel moet ‘n mens noodwendig stilstaan by Gouws se aanwending van klank. Waar hy rym gebruik, gebeur dit dikwels onverwags: “asfaltblou” loop oor in “marilyn monroe” (13) en “stigmata” vind weerklank in “terracotta” (66). Op ander plekke roep binneklanke mekaar op, soos in “vuilwit duiwe” (67); in “esel”, “bleeksiel” en “kroonjuwele” (67), of in “kamma soetra-sjokolade” wat volg op “kakao-akkolade”. Hiervan is daar menige voorbeelde wat verras, maar in sommige gevalle tog neig om bedag en berekend voor te kom (“ritsel peristalties ritmies”; “velvervellings”, 75). Maar ook die titels van sommige gedigte bevat ‘n mooi klankspel, soos “bosloeriekoekeloer” (48) en “vilanelle vir st. eulalia” (68).

Gouws gebruik verskillende digvorme sodat die onderskeie gedigte, ondanks hul onderlinge resonansie, nie voorspelbaar en eenselwig word nie. Ook die beeldtaal is vars; mens dink hier aan die ongeskonde maagdevlies van die heilige St. Eulalia wat metafories beskryf word as “die sku vleesvoorhangseltjie nog heel en onbevlek” (68); of die water wat soos gedagtes in die mens bewaar bly in ʼn “halfgejelde oseaan van lyf” (69). Die bundel bestaan nie uit swewende gedagtes of abstraksies nie, maar word deur vindingryke metaforiek konkreet gemaak, onder andere deur die verse in te bed in aktuele voorvalle soos die dood van Inge Lotz. Treffend in hierdie vers is “die voetsole na mekaar gekeer vlinders wat sag paar”. Met ʼn soortgelyke ineenvloeiing en opeenvolging van sinsdele, sonder die gebruik van leestekens, bewerkstellig die digter die skyn van tegelyktydigheid. Dit herinner aan ‘n palimpses waar beelde oormekaar vloei en aan die geheeleffek kleur en beweging gee. Die uitgebreide verwysings na die liggaamlike is nog ‘n voorbeeld van konkreetheid, wat weer dien as ‘n vertrekpunt vanwaar daar na die geestelike beweeg word.

Nog ‘n aspek van die digter se hantering van klank is voelbaar in die ritme van die gedigte, waarvoor Gouws ‘n fyn aanvoeling het. Dit is asof die aaneenlopende aanslag, tesame met die heffinge en dalinge binne en tussen die verseëls, heel natuurlik plaasvind en ‘n streling teweegbring wat die estetiese waarde van die verse verhoog. Die “natuurlikheid” ontstaan egter nie uit ‘n lukrake, ordelose uitsegging nie, maar ‘n behendige konstruering van taal wat die skyn van toevalligheid dra.

Hierdie bundel van Gouws staan in die teken van “gemeenskaplike verwonding en verwondering” (65). Telkens word van die gedagtes, motiewe en temas, en selfs die woordgebruik, herhaal. Die hele bundel vorm byna op sigself ‘n rondeel van terugkerende gegewes, soos refreine waardeur die stof ingebind word tot ‘n groter, gedeelde geheel. Die oënskynlik rand of einde van die gedig vorm inderdaad weer onderdeel van ‘n volgende web.

Die middelste afdeling word “die halwe sekerheid van voëls” genoem. Elke leser sal waarskynlik hierdie “halwe sekerheid” op sy eie manier interpreteer. Dit is ‘n siklus gedigte waarin die onderskeie voëlsoorte in verrassende besonderhede voorgestel word, en in die proses gedagtes oor voltooidheid en onvoltooidheid op gang bring; asof die digter self voël word en in sy vlug die nosie van sekerhede uitdaag.

Stigmata is nie uitsluitlik ‘n bundel van donkerte, soos die titel, die voorplat met sy bloeiende duif en ook die onderskeie motto’s jou aanvanklik laat vermoed nie. Dit skakel op verskeie plekke met die tema van lig wat Gouws so voortreflik in Ligloop benut het, en waarvan die titel in een van die nuwe gedigte terugkeer (“lien botha selfportret in die sa museum, 39). Deur die samevloeiing van donker en  lig ontstaan Stigmata; ‘n bundel van getuig van diepte en kundigheid, maar ook van speelsheid. Dit word sterk aanbeveel by poësieliefhebbers wat hul kennis van en waardering vir die eietydse Afrikaanse digkuns wil verbreed en die onbeperkte moontlikhede van die digterlike taal wil verken. Van gestrooptheid alleen kan die digkuns nie lewe nie. En tog is my gunsteling-gedig een wat met ‘n ligter hand geweef is, soos “hadewijch in die moerbeiboom” (28):

 

snags soekend klim ou non op maan se sleepspoor

waar die moerbeitoppe ruis daar soek ek – soos sy –

soek ek Hom as die lakenhemel vol sterre spat

onversadig vol droomdrif en gedig vol liefdesvuur

in my bruidswit nagkleed soek my Sielsbeminde my

soek Hy sien Hy my deur die latwerk van begeerte

my balsemgeure sprei Hy verseël my diep versugting

o ek is van liefde krank

 

smôrens as die speserywind uit sluimering my wek

my haarlokke vol nagdruppels my hoof vol dou

deur die blare saggies ongesiens

ná die durende nag van gedrae ekstase

dra ek skroomvallig nooi’ntjielief

die vaaggevlekte streel van sy moerbeiwonde.

Bookmark and Share

Comments are closed.