Louis Esterhuizen. Handeklaptyd vir ‘n besonderse publikasie

Vanoggend wil ek met volle oorgawe handeklap vir ‘n uiters nodige en skitterende publikasie: Die Afrikaanse skryfgids wat deur Riana Scheepers en Leti Kleyn saamgestel en deur Penguin uitgegee is. Volgens die flapteks, die volgende: “Hierdie omvattende gids – die eerste in sy soort in Afrikaans – is gemik op almal wat meer van die skryfkuns, skryftegnieke en die Suid-Afrikaanse uitgewersbedryf wil weet. Die medewerkers, almal gerekende skrywers op hul onderskeie spesialiteitsgebiede, stel die inligting op ‘n toeganklike manier bekend. Hulle deel hul ‘fabrieksgeheime’, praktiese raad ten opsigte van die skryfproses wat oor lang jare van frustrasie en foute ontwikkel is, nou ruimskoots met voornemende skrywers. Niemand hoef in dieselfde slaggate te trap nie.”

En dit is presies wat hierdie boek bied: ‘n omvattende gids vir enige skrywer; apsirant-skrywer of nie. Insiggewend en onderhoudend van die eerste afdeling wat oor die skryfproses handel tot die laaste afdelings oor die wêreld van skryf en uitgewersake; met tussendeur uitgebreide afdelings oor verskillende prosa-genres, poësie, drama (ook vir TV en film), media en nie-fiksie.

Uiteraard interesseer die afdeling oor die digkuns ons en hier kan inleidende beskouings deur Hans du Plessis en die uwe gevind word, asook bydraes deur Gilbert Gibson (Elemente van die poësie), Marthinus Beukes (Digvorme), Bernard Odendaal (Vrye vers vs. tradisionele vorme), Leti Kleyn (Konkrete poësie), Andries Bezuidenhout (oor die kwessie van poësie as liriek) en Henning Pieterse oor poësievertaling. Nog ‘n besonderse bydrae is Leti Kleyn se tong-in-die-kies uiteensetting van wat jy nooit in óf aan ‘n gedig moet doen nie.

By wyse van lusmaker plaas ek graag die volgende kort aanhalings uit die onderskeie bydraes:

“Poësie, meer as prosa, is verder ook die woordkuns van beweging. Dit hou verband met patroonmatige herhaling. Metrum word geskep deur patroonmatige herhaling, byvoorbeeld die rymende “m” en “n”. Metrum word ook geskep deur ander soort herhalings, byvoorbeeld die beelding wat telkens met plante en reuk te make het. Metrum is soos die klippie wat ‘n mens in ʼn stil waterpoel laat val: Dit veroorsaak patroonmatige herhaling en metrum skep uiteindelik die ritme, waarsonder geen poësie kan klaarkom nie. Luister net na die ligtheid van die beweging in hierdie fragment en die sagtheid van die rymklanke, ook die rymende vokale (assonansie). So lig en lekker soos die gedagte.” (Hans du Plessis)

“Die punt is: poësie is nie verdun nie. Dit is gekonsentreer tot die absolute. Om presies hierdie rede word verse bewerk. Gepuur.  Oor en oor en oor geskryf, sodat dit van oordaad gestroop word. Die suksesvolle digter (wat die term ook al mag beteken) skryf verse talle male oor, bewerk en verander dit. Sodat die gedig tot stand kom as ‘n essensie, ‘n essensie nie net van taal nie, maar van waarheid. Die ware gedig is waarheid.  Al is daardie waarheid gelieg. Prosa is dikwels ook waarheid, maar daardie waarhede verskil. Die waarheid van prosa strek na buite. Die waarheid van poësie gaan na binne. Dit beteken:  in prosa gebeur die tersaaklike aksie buite die verhaal, soos op straat of in die bed of waar ook al. In poësie is die gebeure in die gedig, deel van die gedig self. Die buitewêreld word organies deel van die gedig self, en daarom is alles wat deel vorm van die gedig van belang. En dus ‘n onderdeel van ‘n nuwe waarheid.” (Gilbert Gibson)

“In digkuns is struktuur die gietvorm vir die digter se inspirasiestof. As in gedagte gehou word dat die woord “poësie” uit Grieks ontleen is en beteken “om te maak”, is dit vir digters maklik om aan die hand van ‘n plan, program of bloudruk ‘n gedig te “maak”. Die digter kan ook gesien word as “ambagsman van die woord”, of soos die titel van die hoofstuk formuleer, die gedigvorm as alkantbyl wat veelkantig kap, waardeur die meerdimensionele aard van die gediginhoud in spesifieke vorm, dinamiese waarde kry. Dit is natuurlik voor die hand liggend dat ‘n ambagsman sy instrumente moet ken om ‘n goeie produk te maak. Wanneer ‘n digter ‘n spesifieke vorm kies as voertuig vir sy boodskap, is kennis van die spesifieke digvorm deurslaggewend.” (Marthinus Beukes)

“In vrye vers kom elke “inhoud” uniek sáám met sy “vorm” tot stand. Vry beteken nie vormloos nie. Die vrye vers dwing selfs méér verantwoordelikheid aan die digter op: Elke reëlbreuk, verssnit, enjambement, strofe-indeling moet verantwoord kan word in terme van betekenisvergestalting. En omdat die tradisionele patroonvormingsmiddele prysgegee word, tree ander struktuurbeginsels op die voorgrond om tekseenheid te bewerkstellig: samehang van woordeskat- en beeldkeuses, sins- en versbouherhalingspatrone … Die vryeversvorm is aantreklik weens die uitdrukkingsoepelheid wat dit bied. Prysgawe van die rigsnoere van die vaste(r) vorme beteken egter dat die digter nou uitsluitlik op intuïsie en ervaring moet staatmaak. Oewerlose moontlikhede; ongekende uitdagings.” (Bernard Odendaal)

“Konkrete poësie is tekste waarin die wit ruimtes as stiltes selfs ‘n groter rol speel as die gedrukte woorde op die papier, en wil nie bloot gelees word nie, maar ook na gekyk word, want ‘n konkrete digter lê klem op die aanbieding en die oppervlak, eerder as die betekenis of die interpretasie van die gedig. “Hopefully, most of the sentences you make up, won’t mean much of anything, for your task is to work not for meaning but for intriguing combinations of words and phrases and a playful assemblage of sound,” verduidelik Steve Kowit in In the palm pf your hand die kruks van die snippergedig.” (Leti Kleyn)

“‘n Goeie riglyn is om van geykte uitdrukkings af weg te bly. As jou woorde jou aan iets herinner wat jy al voorheen gehoor het (al mag dit dalk ‘n treffer word), is dit ‘n teken dat jy in clichés verval. Vind ‘n onkonvensionele manier om die ding te beskryf. David Kramer se ‘Meisie sonder sokkies’ is immers slegs een keer vars.” (Andries Bezuidenhout)

“Die vertaling van poësie is dan hoogstens ‘n ‘benadering’ (approximation), ‘n tentatiewe punt in ‘n voortdurende proses wat selde afgesluit kan word. Dit is voorts ‘n selde opgeloste stryd tussen die twee “pole” van getrouheid aan en vryheid ten opsigte van die oorspronklike teks. Elke vertaalde gedig is net ‘n tydelike weergawe in ‘n sekere register, idioom en styl wat deur verskeie kultureel-, tyd-, en sosiopolities bepaalde faktore gestuur word; elke generasie moet opnuut vir homself vertaal.” (Henning Pieterse)

“Ken jou poëtiese verlede en jou hede. Weet in watter tradisie jy werk, en watter ander digters daar is wat dieselfde temas as jy ophaal. Kyk met ‘n arendsoog hoe hierdie digters die verse hanteer. Weet ook hoe lyk ‘n gedig en speel met tipografie net as dit nodig is – hoeveel bundels het jy al gelees waar die gedig soos ‘n galg in die middel van die bladsye hang of hoeveel Antjie Krog bundels is besmet van die raampies om die gedigte?” (Leti Kleyn)

Afgesien van die onderhoudende trant van die onderskeie bydraes, is dit veral die gevoel van verwondering wat die leser tref; die besef dat die digkuns inderdaad groter en belangriker is as enige individu. En die vreugde wat daarin opgesluit lê om op welke manier ook al daarmee gemoeid te kan (mag) wees.

Daarom, ‘n laaste aanhaling:

“In essensie het die digkuns met ons intuïtiewe belewenisse te make en as sodanig het dit geen rakleeftyd óf noodwendigheid nie. Jy lees ‘n vers vandag en dit laat jou koud; jy lees dieselfde vers oor ‘n paar weke (of maande) weer en meteens voel dit asof die boonste gedeelte van jou kop weggeblaas word. Dit is die poësie. Dit is die krag en die noodsaaklikheid daarvan. Iets om te geniet. En te koester as iets van uitsonderlike waarde. Soos Stanley Kunitz gesê het: ‘Poetry is language surprised in the act of changing into meaning.’ Inderdaad, met die hart van die mens as voedsel en duisende woorde as blare. En as sodanig is dit geen geringe prestasie nie.” (Louis Esterhuizen)

Ten slotte plaas ek ‘n uitnoding na die bekendstelling van dié publikasie hieronder. Kom woon gerus dié vreugde by indien jy jou op 8 Augustus in die omstreke van Stellenbosch bevind.

***

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bookmark and Share

Comments are closed.