Resensie: Kry my by die gewone plek aguur (Loftus Marais)

Ek’s hier vir die wêreld soos dit is:  “Kry my by die gewone plek aguur” – Loftus Marais (Tafelberg, 2012: ISBN: 9780624056461; R130.00, Sagteband, 96pp)

 Resensie deur  Marlies Taljard

omslag

omslag

Soos met sy vorige bundel, “staan in die algemeen nader aan vensters”, bestaan die titel van Loftus Marais se nuutste bundel ook uit ‘n opdrag: “Kry my by die gewone plek aguur”. Hierdie tipies onpoëtiese titel verskaf een van die eerste sleutels tot die onpretensieuse tipe poësie wat Marais skryf. Waarskynlik daarom ook die eenvoudige voorblad en die feit dat die bundel op baie goedkoop papier gedruk is. Die titel Kry my by die gewone plek aguur bevat drie woorde wat die aard van die nuwe bundel tipeer. Eerstens handel die gedigte in dié bundel oor gewone, alledaagse temas. Tweedens is plek en ruimte – spesifiek Kaapstad – belangrik in terme van verwysings én konseptualisering, en derdens speel tyd ‘n belangrike rol in die ordening van die bundel. Uit gedigtitels wat verwysings bevat na spesifieke tye, lyk dit asof die bundel op ‘n eerste vlak van betekenis die relaas is van ‘n tipiese dag in Kaapstad, beginnend met die gedig “‘n Begin”, dan volg “Oggend en jou lyf (twee oomblikke)”, “Dit is 6:00 en ek probeer dink” en “Oggendhoorder”; op p. 46 van die bundel vind ons “Twaalfuurkanon”, nog later “17:15” en “Halflig”, dan “Nagvatter”, “1:58”, “Stadsnag” en ten slotte “Bronx en vroegoggend”.

Soos die gedigtitels ‘n reis deur ‘n tipiese dag in Kaapstad suggereer, blyk dit ook algaande dat die reismotief een van die belangrikste temas in die bundel vorm. Oorgange en grense is belangrike merkers. Die bundel begin trouens met ‘n gedig waarin eksplisiet na oorgange en grense verwys word:

hoe om vroegoggend oor

oorgange te skryf?

 

die grafieterige tydjie voor dagbreek

wat nie verhelder nie, maar ontbloot

            iets persoonliks in die voorlig se wye gebaar

die werklikheid wil-wil bieg

 

deurkosyne en stopstraatlyne

geboue se donker kante

granietbloksypaadjierande

selfs die blinkgeverfde hekkies van skakelhuistuine

‘n eindelose versameling alledaagse grense

 

Omdat die eerste gedig in ‘n bundel ‘n baie sterk gemerkte plek is en meestal belangrike kodes vir die ontsluiting van die bundel bevat, sou ‘n mens dus uit bostaande strofes kon aflei dat die oorskryding van grense wat verskillende buurtes en plekke in die stad merk, op metaforiese vlak ook vir die digter geld wat beoog om die werklikheid [te] wil-wil bieg – ‘n tipiese liminale aktiwiteit. Ook elders in die bundel word konkrete grenslyne met selfondersoek en (self)openbaring verbind, soos in die gedig “Hysbak” met sy sikliese begin en einde: kyk af: dié strokie afgrond, dis ‘n grenslyn – ‘n grenslyn vir die oorsteek na die eintlike stadsruimte / kamers persoonlik openbaar / die geblikte sanktums van ons torings.

Verwysings na lyne en vorms as visuele grense wat dikwels ook ‘n dieper, metaforiese laag suggereer wat betrekking het op die digter en sy bestaan binne ‘n konkrete en/of abstrakte ruimte, kom inderdaad in byna elke gedig voor, soos in “Werk”, waaruit ek enkele strofes ter illustrasie aanhaal:

‘n padkaart van die middestad

kan double as grafiekpapier

 

en ek hier, in ‘n cubicle

luister na die skreeu-arias

van ‘n faksmasjien

 

ek sien: venster-uitsig:

die ene abstrak-oppervlak

 

selfs die berg is meetkundig, plat, korrek (…)

 

Ewigheid en oneindigheid, soos vergestalt deur die oneindigheidsteken op die voorplat van die bundel, vorm ‘n boeiende jukstaposisie ten opsigte van die temas van grense, begrensing en grensoorskryding wat die bundel kenmerk. Die gedig “Op ‘n sypaadjie” verwys direk na dié teken wanneer ‘n jong seun beskryf word wat sy skoene vasmaak: die lusse ‘n oneindigheids- / teken tussen vingers. In die laaste gedig, “Bronx & vroegoggend”, kom dié teken weer eens voor wanneer dit, veral saamgelees met die res van die bundel, ʼn Ars Poetica-metafoor word wat dit duidelik stel dat dit in Marais se poësie nié gaan oor die prewel van mitiese verwysings nie, want ek’s hier vir die wêreld soos dit is. Uit “Bronx & vroegoggend” spreek ʼn amperse minagting vir die ewigheid/oneindigheid – by Groenpunt sien die digter iets blink op die vloer en tel dit op:

dis ʼn oorbelstopper, ʼn klein silwer knop

ʼn möbiusstrokie?   ʼn agt?   ʼn oneindigheidsteken

as geskenkie? (…)

                                                ek gooi die stopper

oor die afgrond

van vannag

 

ʼn Verdere opvallende kenmerk ten opsigte van tematiek, is die digter se fassinasie met die Kaapse argitektuur, wat in talle gedigte veral deur middel van lyne, kurwes en vorms beskryf word. In “Oggendhoorder” word die stad self as ‘n lewende stuk argitektuur beskryf:

ek lê en luister (nog effe lam ná slaap)

hoe die argitektuur van die kaap

homself stem, opwarm

‘n madame wat sê “ahem?”

 

Die gedig “Ter verdediging van ‘n hoë kantoorgebou”, myns insiens een van die mees geslaagde gedigte in die bundel, is ‘n voorbeeld van die ineenvloei van verskillende diskoerse soos die argitektuur, die estetika, die sielkunde en die politiek, wanneer die digter oor die hoë kantoorblok skryf:

ek dink nou daaraan as ‘n dag

vasgehou en ook vorm gegee

deur dwarslatte en lig, monument

vir allerhande reëlmate,

en die kritiek van argitekte,

werkers, jong neomarxiste

wat stry oor die “fordist city”

in koffiewinkels, ag dis als

misplaas: daar is niks onmensliks

of hokagtigs hier voor my nie,

ons maak patrone uit ons dae,

dis hoe dinge is, en die blok

kerf uit ruimte ‘n ritme, kyk,

dit neem ‘n edel stelling in,

‘n beginsel wat die lyne

en die eentonigheid laat vlot:

prisma vir die son se verloop,

stadige metronoom van lig,

en: geen fout met roetine nie,

beaam die branders, getye

van die nabye oseaan.

 

Ook in ander gedigte word die ruimte van Kaapstad dikwels deur middel van geometriese vorme beskryf, soos in die ikoniese “Kloofstraat”. Die lyne en patrone van kragpale en oorhoofse elektriese kabels val in dié verband op – ek dink ook dat herhaalde verwysings daarna dui op energie, sowel in die sin van die geladenheid van die Kaapse ruimte wat in die bundel figureer, maar ook as verwysing na kreatiewe energie wat daaruit geput word, soos in die gedig “Kragpaaltoppe”.

 

Kreatiwiteit en die skryfambag is inderdaad die cantus firmus van die bundel – een van die sterkste bindingsmiddele wat in die bundel teenwoordig is. Soos reeds aangetoon, begin die bundel met ‘n gedig waarin die intensie van die skrywende ek uiteengesit word. Die digter wil-wil bieg, maar lê ook sy kaarte op die tafel deur sy bron van inspirasie te verklap: luister: harmoniseer die see, ‘n muezzin, die verkeer? // probeer nou oorgly in taal. Uiteenlopende impulse word in die bundel deurgaans in kontrapunt tot mekaar geplaas ten einde in die gedig en in taal sin en betekenis uit oënskynlike teenstrydighede te ontgin. Uit die eerste gedig spreek nog ‘n verdere intensie, naamlik om gedigte te skryf wat nie verhelder nie, maar ontbloot – ‘n voorneme wat dui op die onvermoë van taal enersyds, en andersyds impliseer dat die digter nie antwoorde wil gee nie, maar slegs bewus wil maak. By hierdie voorneme hou hy hom streng, want sien is in hierdie bundel baie meer prominent as besinning. ‘n Mens sou die bundel selfs met ‘n foto-verslag van Kaapstad kon vergelyk.

 

Een van die fassinerendste aspekte van die bundel is die Fabulisha de la Quellerie-figuur wat viermaal in die bundel opduik. As transvestiet is sy/hy ʼn ware drempelfiguur – ʼn liminale karakter. Haar naam, Fabulisha, kan verbind word met die fantastiese, die skeppende aspek van die kunstenaar wat eweneens dikwels as liminale handeling beskou word. Die van is waarskynlik geleen by Maria de la Quellerie, die vrou van Jan van Riebeeck. As karakter “uit die verlede” is “sy” dus ook liminaal van aard – ʼn tipe spook uit die verlede. Hierdie figuur verteenwoordig op die nie-konkrete vlak die vele grense en drumpels wat in die bundel as geheel figureer en lei die leser tot die lees van die bundel op ʼn dieper vlak van betekenis. Fabulisha se gedagtes vorm ʼn belangrike aspek van die bundel se diepgang. Dit fokus veral op tydsbelewenis (g’n tok van horlosies vir haar nie en: [sy] breek die minuutwyser af, gebruik dit / as haar cocktail / se mengstokkie), die ineenvloei van grense (buitekant wat skielik niks en alles is), die werklikheid as illusie/droom (ʼn gewel is nie ʼn gewel nie / nes meeste dinge / nie meeste dinge / is nie) en nie-kategoriese denke (nog altyd half mens, half droom / ʼn halfwegstasie (…) fort en tuin, top en bottom).

 

Wat in die bundel opval, is die digter se fyn waarnemings- en formuleringsvermoë. Metafore soos dan toet hy nog soos ‘n vals klarinetnoot (in “Oggendhoorder”) en die stad / is sag verpakte breekgoed (in “Stad in die mis”). Daar is egter ook ‘n hele aantal metafore wat myns insiens beter deurdag kon gewees het. [E]erste smeersels besoedeling / vibreer soos vermoedens is een so ‘n niksseggende frase, maar ook metafore soos ‘n bries soos ‘n rilling / deur my lyf is darem eens te voorspelbaar, terwyl sekere paaie, hulle’s anderste dinge alteveel na my eerstejaars se skryfwerk klink.

 

Ook wat poëtiese vormgewing betref, is daar dinge wat haper. Hoewel daar baie gedigte is wat getuig van sinvolle en poëties-verantwoorde vormgewing, lei die digter se verbete poging om poëtiese stylmiddele, taal en metaforiek te ondermyn soms tot ‘n baie onpoëtiese tipe vers. Die laagtepunt is “Die trekklavier”, wat inderdaad ‘n stuk prosa is wat deur verdeeltekens (/’e) in verse verdeel word. En hoewel ek begrip het vir die stelling wat die digter deur middel van sulke marginale poëtiese vorme wil maak, verloor die teks tog plek-plek sy inherent poëtiese aard. Ek illustreer dié bewering aan die hand van ‘n staaltjie wat oor die Russiese prima-ballerina, Anna Pavlova, vertel word. Een aand na ‘n besonder inspirerende vertoning sou iemand haar gevra het wat die dans nou eintlik beteken. Pavlova het geantwoord: “As ek dit in woorde kon sê, sou dit nie nodig gewees het om dit te dans nie.” Insgelyks: as ‘n gedig ewe goed in prosa sou werk – behoort ‘n mens ‘n gedig daaroor te skryf? Hiermee bepleit ek geensins die terugkeer na Middeleeuse poëtiese vorme nie, maar probeer ek eenvoudig sê dat die grense van ‘n genre net sóver verskuif kan word alvorens dit nie meer as, byvoorbeeld, poësie herken sal word en singewing nie meer kan geskied volgens die konvensies van die (poëtiese) genre waarbinne die kunstenaar dit aanbied nie.

 

Ten spyte hiervan is my belewenis van Loftus Marais se bundel “kry my by die gewone plek aguur” oorwegend positief. Hier is beslis ‘n digter aan die woord wat sy ambag ken en van wie ons in die toekoms nog veel behoort te hoor. Ek sluit my resensie af met die gedig “‘n Liefdesvers”, my gunsteling en beslis een van die beste gedigte in die bundel. Die gedig getuig van die digter se vaardigheid om verskillende balle gelyktydig in die lug te hou en ‘n afgeronde, bevredigende vers te skryf:

 

‘n Liefdesvers

uit net soveel bekommernis oor die wasmasjien

as uit nuuskierigheid én ‘n bietjie jaloesie

maak ek jou broeksakke leeg voor ek ingooi.

 

vergeet die dagboeke, briewe, notas (oor pruime

al dan nie). vergeet die handskrifte uitvoerig

soos frillerige ondergoed, outoritêre partiture

 

want liefde kom ook in sans serif

op vousels en strokies uit jou sakke.

‘n duideliker danigheid dié.

 

om te weet jy was op 06/05/2011 16:08

lus vir ‘n fanta. jou banksaldo is min of meer

wat ek verwag het. om te lees “your waiter on duty:

 

jo-anne” o, jo-anne! het jy ook gevrek

oor die grys kolle in sy kenstoppels?

hartstog in die detail: vat # 4820853876

 

jy vuis sommer munte so toe in kwitansies

en a, ek vou dit oop, blomknoppe!

beminde, ek sal duisende origami-duiwe

 

stryk uit gekreukelde papier, hulle loslaat

à la groot en kitsch troues, jirre, ek gaan tekere asof ek

die dooie see se rolle ontdek.

 

afsendings en bewyse van jou

in ‘n wêreld waar ek nie by jou is nie. jý maak selfs

“credit authorised” betekenisvol.

 

liefde op dun papier, selfs hier

by die wankelrige ritme van ‘n wasmasjien

 

 

 

Bookmark and Share

Comments are closed.