Annemarié van Niekerk. 21 Maart: Elly en Ingrid, Bergen en Sharpeville

Met Frank Zappa (1970). Foto: Privéarchief Elly de Waard

Ons onthou vandag Sharpeville, een van die donkerste dae in die Suid-Afrikaanse verhaal. Maak nie saak hoe ver ek weg is uit Suid-Afrika nie, hoe ek my versink in die skoonheid van Europese kuns of natuur nie, die eggo van Afrika volg my oral, en dikwels op die mees onverwagse momente. Dit is ook goed so. Laat ons nooit ons eie verhaal vergeet nie, ook nie die donker hoofstukke (soos Sharpeville) nie.

Ek het die poësie van Elly de Waard (1940) eers onlangs beter leer ken.

Vyftien jaar lank  was sy een van die bekendste Nederlandse skrywers oor popmusiek, met artikels in De Volkskrant en Vrij Nederland. Haar openbare identiteit was veral gekoppel aan hierdie wêreld. In die foto bo is sy met Frank Zappa in gesprek (1970) en onder met Brian Ferry (1974).

Met Brian Ferry (1974). Foto: Privéarchief Elly de Waard

 Maar sedertdien is Elly de Waard ook digteres. Nadat haar metgesel, digter Chris van Geel sterf, begin sy self skryf en debuteer in 1978 met die digbundel ‘Afstand’. Sy neem veral digters soos Emily Dickinson, Amy Clampitt en M.Vasalis as haar rolmodelle, maar ook J.H. Leopold en Robert Lowell se invloede is sigbaar. Sedertdien het nog vyftien bundels verskyn en onlangs haar heel nuutste ‘De aarde, de aarde’.

Kort voor die verskyning van hierdie laaste bundel kom daar ’n dokumentêr oor Elly op TV. Die dokumentêr (beskikbaar in DVD: ‘Het Ritme van Elly de Waard’) van Deborah Wolf en Jeroen Wolf is pragtig gemaak, gevoelig maar ook humoristies, en vat die sfeer en gees van Elly, haar werk, en haar huis Vogelwater (waar sy met haar geliefde Marijke woon) op so ‘n manier vas, dat die kyker na afloop nog steeds gefassineerd bly. Ek besluit dat ek haar gedigte beter wil leer ken en dat ek die omgewing van Vogelwater onder my eie sole wil voel. As ons kort daarna ’n uitnodiging vir die bekendstelling van ‘De aarde, de aarde’ en ‘Vogelwater’ ontvang, hoef ons nie na te dink nie. Ek, Jaap (Goedegebuure) en seun Stephan gaan vir ‘n naweek na die kunstenaarsdorpie Bergen (Noord-Holland) waar Roland Holst ook gewoon en gewerk het… dieselfde omgewing as Vogelwater.

Die intieme maar goed toegeruste boekwinkel op die dorpsplein is waar die laatmiddag boekbekendstelling plaasvind. Die dorpie is klein, dis nie maklik om die boekwinkel mis te loop nie. Boonop is dit die enigste plek wat op hierdie middag soos ’n bynes zoem. Ons gesels, drink wyn, luister na Elly en haar uitgewer (van De Harmonie) se toesprake, kyk na die uitstalling van die foto’s van Frederique Masselink-Van Rijn wat in ‘Vogelwater’ verskyn en kry ten spyte van die propvol winkeltjie tog ’n kans om met Elly te gesels. Tussen die skare mense loop ons Oek de Jong (gemeenskaplike vriend van ons en Elly) raak, wie se ma self lank op Bergen gewoon het, en hy oortuig ons om nêrens anders te gaan eet nie as by ‘Het Huis met de pilaren’, ’n monumentale pand wat uit 1787 dateer, en wat vir lank ’n ontmoetingsplek vir skrywers en kunstenaars, o.a. Adriaan Roland Holst, ‘Prins der Nederlandse dichters’ was.

Ons volg Oek se raad en loop vroegaand oor die dorpsplein met sy imposante kerkruïene na die pragtige huis met die pilare nie ver van die boekwinkel af nie, en beleef een van daardie onverwags betowerende aande. Ons hoor ook dat verskeie TV-opnames deur die jare heen hier met kunstenaars en sangers gemaak is, o.a. in 1964 met Jacques Brell. Bergen voel die aand ver weg van alles, versteek in ‘n magiese bosgebied maar tog ‘n klipgooi van die see af, wat as daar branders sou wees dit vanaf die dorpie op stil nagte hoorbaar sou wees.

Ons loop deur die verlate laagnag dorpstrate terug hotel toe en in die kamer maak ek ‘Vogelwater’ oop, die boek oor ‘het jachthuis ‘t Vogelwater in de Noord-Hollandse duinen’ wat Elly en digter Chris van Geel in 1973 betrek het, ‘n landgoed en huis waar die stilte en die afsondering ‘n ideale verblyfplek vir hul kreatiewe geeste was en waar sy nou al jare lank met Marijke woon.

Elly vertel hierin verhale en anekdatoes oor hoe sy deur die jare hierdie jaghuis getransformeer het tot ‘n pragtige villa, ‘n toevlugsoord maar ook plesiermaakplek vir haarself en ander digters soos Any Clampitt en Joseph Brodsky wat later die Nobelprys sou wen…. hoe daar geskryf en geskep is, maar ook hoe daar fees gevier is. Tydens so ‘n fees, vertel Elly, sal sy haar altyd teen donkerword-tyd terugtrek en na buite loop “om vanuit het bos te bekijken hoe betoverend dit eruitziet. Het is Le Grand Meaulnes, maar het kan ook een mooie Italiaanse film zijn. Het sleutelwoord is: geluk.” Die boek bevat ook van haar gedigte oor die huis, die landgoed en die omgewing.

Die amusantste, maar ook droewigste anekdote in die boek is seker dié een oor hoe sy Joseph Brodsky, wat vir ‘n paar dae met sy twee tikmasjiene by haar op skryfbesoek was, een oggend moes versoek om die huis te verlaat na ‘n nag van te veel drank en wangedrag. Dit laat Elly met ‘n diep hartseer agter. Sy vertel hoe sy die oggend na die bilbioteek (in hul huis) moes gaan waar Brodsky al so te sien lank aan die werk was:

‘Ik klopte aan en zijn “yes” klonk te luid en te onmiddelijk. Ik ging naar binnen keek hem aan en toen naar de grond en zei op zo gewoon mogelijke toon: ik denk dat je moet gaan.

-Yes.

-Zal ik een taxi voor je bellen? vroeg ik in een poging om zo normaal en vriendelijk mogelijk te zijn.

– Ja, als je wilt.

– Over een half uur?

Ik liep terug naar mijn eigen gedeelte van het huis en voelde toen pas in volle omvang mijn eigen pijn. Hier had ik een van de grootste levende dichters te logeren. Een man, even oud als ik, maar met oneindig veel meer kennis van zaken wat poëzie en levenservaring betrof. Uit een ver land met een enorm verleden en een rijke cultuur en ik was bezig een vriendschap met hem op te bouwen. Ik had nog zoveel van hem kunnen leren en ik was daar ook aan toe. En nu was dit hele perspectief weggevallen door een incident dat waarschijnlijk vermijdbaar was geweest.’

Veel later sou sy ‘n ‘heel mooie, mistige’ kaartjie van hom uit Venesië ontvang met die woorde: ‘Am I forgiven? Nonchalantly yours, Yossif.’

Sy vertel dat haar subliemste momente op Vogelwater in die somer beleef word ‘als ik na een dag van maaien onder de beukenpartij kan gaan zitten om er de maaltijd te gebruiken, een glas goede wijn te drinken en mijn ogen te laten rusten op een landschap dat door mijn eigen inspanningen op zijn allermooist is.’

Die volgende dag loop ons deur bosse, langs stroompies, in die duine en op die strand, ry van dorpie tot dorpie in die omgewing, gaan kyk na die huis van Roland Holst wat nou ‘n skrywershuis is waar skrywers teen ‘n billike tarief mag bly om te werk. Terwyl ons die aarde opsnuif, lees ons ook in ‘De aarde, de aarde’ en kom af op iets wat my heeltemal wegruk uit die magie van die sprokiesagtige Bergen en omgewing, en my tot stilstand bring: op p.35 ‘n gedig aan Ingrid Jonker waarin die hartseer geskiedenis van Suid-Afrika ego… Sharpeville en dit wat in die volgstroom van Sharpeville gebeur het. En plotseling is niks meer net in magiese afsondering nie, alles is op ‘n manier met mekaar verbonde soos die onafskeidbaarheid van elke boom met sy eie donker skaduwee. Oor kontinente en tydperke heen vind skrywers en kunstenaars mekaar, kring die kuns en die geskiedenis uit. Niks staan ongebonde of alleen nie.

AAN INGRID JONKER (1933-1965)

 

Een dichter was je net als ik, geen dichteres

en lange tijd was je hier onbekend.

De wetten van je vader teen die swartmens

hielden ook jou apart – van ons met name.

Totdat je werk, dankzij Mandela, eindelijk openging.

 

Wij zijn familie, hebben voorvaders en strijdbaarheid

gemeen, wij spreken zustertalen. Over het wonder

van de jouwe ben ik nog steeds niet heen,

van afskeid, bitterbessie en die kind, wat

doodgeskiet is bij Nyanga deur soldate.

 

Dat kind dat nu op reis is langs de noordrand

van je continent, waar jonge mensen overal

hun vrijheid eisen. Terwijl jij voor de tweede keer

Europa doet, glansrijk gedragen door de

Zwarte Vlinders, die je doen herrijzen.

 

So besing Elly vir Ingrid, en laat sy ons Sharpeville en Nyanga onthou.

Skaars ’n paar dae tuis en ek loop hierdie op die internet raak: Frederique Spigt wat vir Elly en Marijke sing (met weer eens die eggo van Afrika in die agtergrond, hierdie keer in die vorm van ’n kunswerk van Marlene Dumas teen die muur agter Elly):

http://www.youtube.com/watch?v=CS6cujk1Vi8&feature=player_embedded

 

Bookmark and Share

5 Kommentare op “Annemarié van Niekerk. 21 Maart: Elly en Ingrid, Bergen en Sharpeville”

  1. Emma Huismans :

    Mooi jou persoonlike aanpak en die koppeling met “ons” Jonker.

  2. Annemarié van Niekerk :

    Ek kry nou net hierdie mooi kommentaar op Facebook van Elly nadat sy die artikel gelees het:
    ‘Wat een coïncidenties! Mooi beschreven samenloop van dingen. Ik ben er trots op in een Zuid-Afrikaans poëzieblog te staan. Dank je wel, Annemarie.’

  3. Eldridge van Niekerk :

    Dis tog so waar:”niks staan ongebonde of alleen nie…”

    Treffende blog Annemarie!

  4. Theunise van Schoor :

    Ag wat ‘n heerlikheid is dit nie om jou belewenis te deel nie. Pragtig gestel…alles kring uit en ook in mekaar in.. Dankie Annemarie

  5. Annemarié van Niekerk :

    Dankie vir julle kommentaar!