Onderhoud met Cas Vos

 Cas Vos in gesprek met Zandra Bezuidenhout

oor sy nuwe bundel Duisend dae op jou spoor.

 

Cas, jy is seker trots op jou aantreklike nuwe bundel met die mooi poëtiese titel Duisend dae op jou spoor, wat bowendien die leser nuuskierig stem.  Dit val op hoe goed veral jou jongste bundeltitels op die oor val, en hoe dit allerhande betekenisse losmaak; ek dink byvoorbeeld aan Die afdruk van jou hande, Intieme afwesige, en Weerloos lewe. Hoe besluit jy op ‘n titel? Dink jy ‘n titel is belangrik?

Zandra, dankie vir die geleentheid om jou vrae te probeer beantwoord. Dis nogal iets om na streef: ʼn poëties mooi titel wat lesers nuuskierig maak. ʼn Titel is vir my belangrik. Dit is die eerste woorde wat die leser uitnooi om die bundel te lees. Ek begin nie met ʼn titel nie, maar sodra die komposisie van die bundel sy gang kry, begin ek oor ʼn moontlike titel wonder. In hierdie geval het die bundel as’t ware halfpad al sy naam uitgeroep. Twee begrippe vra aandag: “Duisend dae” en “jou spoor”. Die duisend dae verklap dat die leser bedag moet wees op die apokaliptiese aard van die bundel. Die apokaliptiese genre kom veral in ʼn tyd van ontnugtering, teleurstelling en uitsigloosheid na vore. Maar dit hou aan die dun draadjie van hoop vas. Die ballingskap (586 v.C.) was ʼn kreatiewe tyd vir die apokaliptiese genre. Dit was ʼn tyd van ondergang, maar ook hoop op ʼn uitkoms, ʼn toekoms. Talle Psalms het in hierdie tyd ontstaan.

ʼn Hele aantal van die gedigte in die bundel is in die genre gedig. Dink aan die “rower”-gedigte. Die “jou” is ʼn persoonlike voornaamwoord wat sê dat iets/iemand op jou spoor is. Dit kan ʼn spoor van gister wees, ook ʼn spoor in die hede en die toekoms. Wat tyd betref, is dit omvattend. Die spoor is eintlik “tydloos.” Die woordspoor kan, in die woorde van Jacques Derrida, nie vasgevat word nie. Dit ontglip jou steeds soos ʼn skoenlapper in sy vlug. In die bundel kan woorde en gedigte geïnterpreteer word, maar die betekenis ontglip jou steeds.  Saam met Derrida wil ek oopstaan vir elke moontlike verklaring, aan elke perspektief gasvryheid bied en so ruimte skep vir nuwe maniere van lees en verstaan. Alle woorde is altyd gewonde woorde. Gewond, omdat dit nie kan sê wat gesê moet word nie. Maar woorde wond ook. Dit verwond die gebeure want dit verteken, maak selfs ʼn karikatuur daarvan. “It burns what it wants to save” (Derrida). In die lig hiervan nooi ek lesers graag uit om die “spore” van Engele in die bundel te ontdek en iets van die misterie van die Engel te probeer, net te probeer, verstaan (veral p. 103 en 104).

Die buitebladontwerp is vir my ʼn belangrike sleutel tot die woonhuis van die bundel. Tienie du Plessis het ʼn uitstekende en kreatiewe buiteblad ontwerp. Die leser sien die spore en afdruksel van die lewe, tyd, pyn, swaarkry, maar daar skemer ook lig deur.

 

Jou bundel open met die drieluik “My rower”. Daarby bring jy tematies en vormlik iets nuuts, o.a. ten opsigte van aktualiteit en die wisseling in verspatroon in drie verwante gedigte. Maar het die rower net betrekking op daardie bepaalde inbraaksituasie, of sou ‘n leser dit ook wyer kon interpreteer? Kan mens byvoorbeeld die roof of rower as ‘n metafoor lees, of gaan ek nou te ver? Ek besef mens vra nooit vir ‘n digter wat hy met ‘n bepaalde gedig of onderdeel daarvan “bedoel”, of wat dit “beteken” nie, omdat die hedendaagse literêre teorie beklemtoon dat die leser ‘n medeskepper van die teks is, en hy of sy ideaal gesproke self betekenisse daaraan toeken. Wat dink jy van daardie siening, en hoe beantwoord dit die vraag met betrekking tot jou drie verwante verse in “My rower”? Jy kan gerus ook iets sê oor die gebruik van intertekste in daardie afdeling.

Zandra, natuurlik roep die drieluik die inbraaksituasie in herinnering. Ek het nog gebloei na die wond toe Coenie de Villiers my uit Ciprus bel, met: “Cas, ek en Ria is baie dankbaar dat julle nog leef. Moenie in die hoekie gaan sit en treur nie (ʼn hoekie kan maklik ʼn ashoop word, soos in die geval van Job). Begin en skryf ʼn brief aan jou rower.” Sonder rekenaar het ek dit met my linkerhand wat onleesbaar krap, gedoen. Ek het letterlik ses dae op papier geskryf en die gedigte later op die rekenaar oorgetik. Die pynlike en tragiese is dat die rooftog ʼn opdrag van iemand was.  Miskien moet die rower my weer besoek. Maar, Zandra, die reeks het ʼn afdruk op die bundel geplaas. Dit hang soos ʼn metafoor oor die hele bundel. In die derde gedig gebeur die ongehoorde (p. 17). Ek vergeef die rower. Die gedig is vol humor, ironie en intertekstuele spore (dink aan die ou Halleluja-liedjie: “As Hy weer kom, as Hy weer kom, kom haal Hy sy pêrels”). Jesus en die rower in dieselfde asem!

 

Interessant genoeg, keer jy in die voorlaaste gedig “’n Brief aan my Engel” (104) terug na die refrein wat aanvanklik in “Brief aan my rower” (14) gebruik word. In die eerste geval is dit die rower op wie se spoor jy is; maar in die latere gedig slaan dit om na die spoor van ‘n engel. Daar begin jy met: “Ek volg jou spoor ‘n duisend dae/ só dig ek my Engel agterna”, en sluit dieselfde gedig af met: “Ek volg jou spoor tot my laaste dae/ só dig ek my Engel agterna”. Hierdie koeplet bevat, in ‘n ietwat aangepaste vorm, ook die titel van jou bundel. Ek sal graag meer oor hierdie omskakeling van “rower” na “engel” wil hoor. En vind die gedagte van ‘n spoor wat gevolg word neerslag in die res van die bundel? Vertel sommer ook waarom die “engel”-gedig daardie rare newetitel het, naamlik “Die slag van pluimvee”.

Die “spoor” loop deur die landskap van die bundel. Tot by veral die voorlaaste gedig, “’n Brief aan my Engel” en daarna, “Tuis van ʼn ver land”. Ek vind dit vreemd dat jy nie vra wie die Engel is nie. Maar ek is ook bly. Ek laat dit op die voetspoor van die literêre teorie (o.a. Jauss, Iser en Ingarden) waarna jy verwys (en waaroor ek my voorbehoude het) aan die leser se verbeelding oor. En ook die newetitel. Ek verluister my aan al die fladderende kommentaar.

 

My gunsteling in hierdie bundel is die gedig “Pa” (72). Dis ‘n gestroopte vers met onderspeelde emosie; jou woorde suggereer meer as wat op papier staan – en raak my as leser diep. Dit sou op ‘n Vader-dogter-verhouding ook van toepassing kon wees. Lewer asb. enige kommentaar, al is dit soms vir ‘n skrywer lastig om oor sy eie gedigte te praat, om verskillende redes.  Hoe moeilik of maklik was dit vir jou om hierdie vers te skryf? En het dit vinnig gegaan, of moes jy baie skaaf? Ek hoor graag wat jy sê.

Dankie vir jou mooi woorde oor die gedig. Ek het in vorige digbundels enkele portrette geskryf. Maar in afdeling V word al my familie portrette opgehang. Dit is die wolk van getuies rondom my. Ek voer ook ʼn gesprek met ʼn gestorwe ma. Met die oog hierop maak ek die Odusseia gebruik (p. 76-78). Dit is die eerste keer dat ek in gedigte ʼn gesprek met ʼn gestorwene voer:

 

Bly trou aan jou heimwee

en hou jou ma in drome vas.

 

Die portrette se afdrukke op my word digterlik uitgedruk. Dis lastig en effens ongemaklik om ná die gedigte oor dié gedigte te skryf. Die gedig “Pa” was nogal vir my moeilik. Ek het vinnig geskryf en toe weer geskaaf en geskaaf. Die portrette bly myne, maar ook nie. Nou is dit ʼn geskenk aan die leser.

 

In hierdie bundel kom T.S. Eliot, Keats, John Berryman en ander digters ter sprake. Uit aanhalings, motto’s, verwysings, versopdragte, intertekste en vertalings, soos ook in jou ander bundels, blyk dit dat jy die digters uit die Engelse wêreld goed ken, en ook dié wie se werk uit ander tale vertaal is. Kan jy vir weblesers verduidelik wat dit vir jou en jou digkuns beteken om baie digters se werk te lees? Lees en bestudeer jy ook die werk van ons plaaslike digters? (Ek merk een gedig is aan T.T. Cloete opgedra.) Wil jy uit die vuis uit ‘n baie algemene mening oor die eietydse Afrikaanse digkuns gee?

ʼn Gedig of digbundel is ʼn eggoruimte (R. Barthes) waar talle stemme fluisterend saampraat. Deur ander digters te lees, ontdek jy al meer en meer jou eie stem. Daarom is ek so dankbaar dat T.T. Cloete juis dit op die flapteks van my digbundel geskryf het. Maar ek bly ook, benewens die Engelse digters,  in gesprek met digters wat eeue lank al in die anderland rus. Die Hebreeuse digters (veral van die Psalms), Griekse digters (veral Homeros) en Romeinse digters (veral Virgilius). Soos jy noem, is daar die Engelse digters, maar daar is talle meer (Charles Baudelaire, Arthur Rimbaud, Pablo Neruda, Robert Pinsky, Ted Hughes, George Seferis, Sylvia Plath, Paul Celan, Anne Carson, Remco Campert, Gerrit Achterbergh, en noem maar op). Daar is ʼn wolk van getuies waarvan ʼn digter kennis moet neem. Digters behoort almal aan ’n groot familie.

Ek lees ook met graagte Afrikaanse digters.  ʼn Digter moet sy eie tradisie ken. Daar is te veel om op te noem. Ek lees Tristia ten minste een keer ʼn jaar. Daar is ook nuwe opwindende stemme wat my bly maak.  Ek het een gedig aan T.T. Cloete opgedra. Die gedig is nie ʼn gesprek met hom nie, maar aan hom as mens vir ek baie agting het, opgedra. Ek was bevoorreg om hom vir meer as 10 jaar in Potchefstroom te besoek. Dit was tydens sy omdigting van die Psalms. Ek het hom ook leer ken as iemand wat pyn met grasie kan dra. .

 

Vertel ons iets meer oor jou belangstelling in klassieke tekste en historiese figure, en jou vertaling en omwerking daarvan in poësie – veral ten opsigte van hierdie bundel.

Ek het Latyn op Hoërskool geleer. Hebreeus, Grieks en Latyn het ek by UP se beste leermeesters denkbaar geleer. Verder het ek Ou Testament en Nuwe Testament tot op doktorale vlak bestudeer. Sodoende het ek die Psalms en Homeros beter leer ken. Ek het ook ʼn omvattende werk oor die Psalms geskryf: The poetry of the Psalms. By Homeros is daar twee grondmetafore, naamlik stryd (die Ilias) en heimwee (die Odusseia). Dit is ook die twee grondmetafore van die mens se bestaan wat in die letterkunde neerslag vind. Ek dink aan Livius Andronicus en veral Virgilius. Daar is ook Hieronimus. Augustinus se Civitas Dei toon ʼn verwantskap met Homeros se Ilias. Homeros het ook ʼn invloed op Dante uitgeoefen. Dieselfde geld vir die werk van Goethe en James Joyce.

Die Psalms het in verskeie van my digbundels neerslag gevind, byvoorbeeld “Die Here is nie my herder nie” en ook in hierdie bundel (vgl. die laaste gedig se derde strofe). Homeros is in die mooiste klassieke Grieks geskryf. Dit was ʼn heerlike uitdaging om die Griekse tekste in Afrikaans om te dig. Ek moes weer Grieks lees. Deur terug te kyk na die verlede leer ons die hede verstaan. Historiese figure maak die poorte na die verlede oop. Stryd en heimwee is, soos eeue gelede, nog deel van ons menswees.

 

Jy toon ‘n voorliefde vir eindrym; gebruik jy hierdie tegniek doelbewus of gebeur dit spontaan? Wil jy daarmee ‘n bepaalde effek bereik? Wat is na jou mening die waarde van rym, en wat is die nadele? Is rym nie ‘n ouderwetse tegniek nie? Maak tendense in die poësie vir jou saak?

Daar is talle handtuie vir die digkuns. Hoe meer jy kan bemeester, hoe beter kan jy dig. Rym is maar een daarvan. By my kom rym spontaan. Ek het veral in die Psalms die poëtiese waarde van rym (en ander poëtiese tegnieke soos die anafoor, die sintetiese en antitetiese parallelismes, inclusio, woordspel, chiasme en die pars pro toto, ens.) ontdek. Die rym neem ook ʼn hele lewe in beslag (J.C. Kannemeyer). Rym is “a goddess of secret and ancient coincidences” (Rainer Maria Rilke). Rym bind versreëls; dit is ʼn medeskepper van betekenis. Verder versterk dit die ritme, klank en struktuur van ʼn gedig. Die nadele? Rymdwang is ʼn doodsonde. Die gedig spoel dit egter self op die rotse uit. Op jou vraag of rym ouderwets is, is my teenvraag: Is dit ouderwets om asem te haal?  In gedigte is alle grepe toelaatbaar as dit net met vernuf en kreatiwiteit toegepas word.

Op jou vraag of tendense in die poësie vir my saak maak, is my antwoord ongekwalifiseerd “ja”. Tendense is soos die eb en vloed van die see. Dit kom en gaan. Ek neem daarvan kennis en hou my oog op die seile. Narratiewe poësie het beslis sy plek en waarde. Hiervan het Anne Carson my oortuig. Maar daar is niks nuuts onder die son nie, sê die wyse Prediker.

 

Nou ‘n moedswillige vraag, ter wille van die gesprek: sou jy sê daar is nuwe wendinge in jou digkuns? Is daar ‘n totaal nuwe aanpak, of iets nuuts in sommige opsigte? Gee gerus voorbeelde. Dink jy dis goed of nodig dat ‘n digter op ‘n sekere stadium doelbewus sy werk in ‘n ander rigting stuur, tematies en/of vormgewys? Soos om jou op ‘n nuwe manier teenoor jou stof en digpraktyk in te stel, sê maar deur jou antennas te draai, of te eksperimenteer? Miskien wil jy hier ook die kwessie van ‘n digter se styl en stem aanraak.

Die vraag beantwoord ek uit die hoek van my eie oog. Ek dink (hoop) die titel van die bundel dui al op ʼn ander nuwe aanslag. Ek sal die pot se deksel ʼn bietjie lig. Duisend is ʼn apokaliptiese syfer. Die apokaliptiese genre word veral in ʼn tyd van verlies, ontnugtering, teleurstelling en ondergang gebruik. Na die rooftog was dit die gevoel wat ek gehad uit. Ek het dit poëties probeer verwoord in die drie “rower”-gedigte. Apokaliptiese syfers soos 3, 4, 7 en 1000 is in die gedigte gebruik. Ek gee een voorbeeld. Die eerste gedig, “Inval” (p.13), bevat 4 strofes van 7 versreëls. Wie dit weet, weet wat om van die gedig te verwag. Roof, vernietiging, boosheid. Die tweede, langer gedig het ʼn refrein waarin die getal 1000 voorkom. Die refrein dien as ʼn herhaling van ʼn motief in die gedig. Vir die eerste keer eggo die wankelende samelewing in my digwerk:

 

Onder die grond is kopbene begrawe

wat eenstyds mensvleis gedra het.

Is jy op pad om nog een in te samel?

 

En daarna:

  

Jy raak aan fragmente van gister,

[…]

Politieke aardbewings, retoriese snert

[…]

Ek pleit, moenie kinderdrome steel nie,

blaas hulle nie soos vlieswolke weg nie,

moenie dat jy deur wellus vroue verkrag nie.

Is jy ’n nasaat van Pan, donker man met die fluit?

Hy speel bok-bok staan styf op soek na ’n lyf.

 

Ek volg jou spoor ’n duisend dae,

só skryf ek my rower agterna.

 

Op jou reis sien jy ’n afskeid.

Rou grond ruik vars op ʼn houtkis.

Dit lê ook vir jou voor die deur.

Sien jy die rivier se nat spoor?

Jy moet teen wil en dank daaroor.

Dáár wag jou boot – rower,

reisiger van lewe na dood.

 

Ek volg jou spoor, my oorlas,

só pen ek jou, my rower, vas.

 

Met bewende hand skryf ek jou graf-

skrif met die stigma wat jy verskaf:

Hier rus ’n rower met skande getatoeëer.

Al gedagtenis aan hom is ʼn spoor van oneer.

    

Die Tristan en Isolde-legende uit die sesde eeu is nuut in Afrikaans gedig (p. 81-95). Dit is eers in die 12de eeu neergeskryf.  In die volgende 1000 jaar was daar nie minder nie as 80 weergawes. Tristan en Isolde kry ’n belangrike plek in die kultuurgeskiedenis van Denis de Rougemont,  L’amour et l’Occident. In die verhaal word – vir die eerste keer in ons kultuur – ’n verdediging gegee van die onmoontlike liefde. Tristan en Isolde is in hulle lewe van mekaar geskei, maar kan in die dood met mekaar verenig word.

 

Al spoor wat agterbly,

is fragmente van liefde

verenig in die dood.

 

Refreine kry ʼn besonder funksie in my jongste digwerk. Dit herinner die leser aan die grondtema, maar dit is ook ʼn brug na ʼn volgende deel (vgl. die gedigte uit die Odusseia, p. 77, 78, 99, 101).

Vir die eerste keer kom daar gedigte met ʼn mistieke geur in my werk voor. Mistiek dui op die bestaan van ʼn ander, vir ons oë verborge, mistieke wêreld náás of agter die materiële wêreld wat ons sien. Later is die begrip gebruik om die mistieke oorgang na ʼn ander wêreld aan te dui (Rutten). Die mens word nie God nie, maar is afhanklik van God (Augustinus). Die eenwording met God is ook deur die term beskryf. In van my gedigte word die mistiek op een of ander wyse ervaar. Lees die gedig, “Nag van die liefdesgloed”; hier is sprake van menslike eenwording, maar ook ʼn eenwording met God (p. 34).

 

Saam en een in Christus se lig

leef hulle innig met Hom verenig.

 

Anders as in my vorige bundels, is die dood nie net donker nie.

 

Mag die papier se stof

hier altyd lig op jou val (p. 65).

 

Sondebok (p.49) is ook anders. Dit is ʼn gedig vol bitterheid en ironie. Dit steun op René Girard se sondebok-teorie.

 

Al is ek deur jou geframe het ek

een vraag, meester van die kwas:

Is ek nie maar net jóú sondebok nie?

 

Die “rower”-gedigte en die slotgedig, “Tuis van ʼn ver land”, vorm ‘n paradoksale sluiting. Die rower kom en roof. Daarna reis hy verder. Die verlore seun vat sy erfnis, verloor alles en kom weer terug waar hy met liefde oorlaai word.

Jou vraag oor styl wil ek soos volg beantwoord: Elke digter sing soos hy/sy gebek is. Elke digter het sy/haar eie styl en aard.

 

Om aan te sluit by jou beroepsveld voor jou aftrede: Watter rol speel geloofsoortuigings in hierdie bundel? Die hedendaagse teologie en/of geloofspraktyke wyk toenemend af van die tradisionele en ortodokse. Sou jy sê dit figureer ook in jou gedigte? Indien wel, hoe?

Dis vir my nuus dat die hedendaagse teologie en/of geloofspraktyke toenemend afwyk van die tradisionele en ortodokse. Wat is tradisionele? Ortodokse is ook nie gelyk aan tradisionele nie. Dis ʼn mis-verstand. Tradisie kom van traditio wat oorlewer beteken. Geloofsbelydenisse en -taal word deur die eeue oorgelewer. Dit is meer as die moeite werd om die ou skatte weer te ontdek. Jy sal ryklik beloon word as jy Augustinus lees. Daar is soveel wat ons by hom kan leer. In sy groot werk De Doctrina Christiana verklaar hy dat daar na die outeur se bedoeling in die teks gesoek moet word. Dis nie so maklik om toegang tot die outeur se werk te kry nie. Daarvoor is kundigheid en studie noodsaaklik. Ek dink dieselfde geld vir die lees van ʼn digbundel.

Gerben Heitink se magistrale boek Golfslagen van de tijd wat in 2011 verskyn het, is as die beste boek in Nederland aangewys. Dit het binne drie maande drie herdrukke beleef. Hierin skryf hy helder oor die “tradisionele” waarna jy verwys. Hy beskryf op die voetspoor van die filosoof Charles Taylor oor die geslote denksisteem (Descartes, Locke, Hume en Nietzsche) en die poreuse denkwêreld. Die geslote wêreldbeskouing sluit nie ʼn poreuse wêreldbeeld uit nie.

My digbundels is nie ʼn handboek vir teologie nie. Kyk net na Die Here is nie my Herder nie en die gedig oor Judas (p.50) waarin ek ʼn pleidooi vir hom lewer. Ek wil saam met die eietydse gelowiges worstel; soos T.T. Cloete dit in sy Job-gedigte doen, Sheila Cussons in haar mistieke gedigte en I.L. de Villiers se gedigte wat ’n poreuse perspektief uitstraal.

 

Daar is ook ‘n aantal verse oor die dood. Dit is nie ‘n nuwe tema in jou werk nie. Dink jy baie hieroor na, en wat is jou instelling teenoor die oorgang wat vir ons wag? Sou jy nie ‘n hele bundel oor lewe en sterwe, met bespiegeling oor ons uiteinde wou maak nie? As teoloog dink jy sekerlik baie daaroor na, soos die meeste van ons ook maar. Mens besef dat variasie binne so ‘n bundel ‘n probleem kan wees, maar dit hoef tog nie – die moontlikhede is so wyd, en jy kan heerlik met gedagtes en vorm eksperimenteer. Wat dink jy hiervan?

 Hoewel die dood nie ʼn nuwe tema in my werk is nie, is die nuutheid dat ek op ʼn radikaal ander wyse daarmee omgaan. Die dood het ook ʼn ligte kant (p. 65). Ek wil in dié verband na die gedig “Na ʼn dood” verwys (p. 64). Dit is die eerste keer dat ek dig oor ʼn broer wat sy eie broer doodgemaak het. “Epitaaf” (p. 65) en”Salvator Mundi” (p. 66) word deur die gebruik van die woord “stof” verbind. En tog kry stof elke keer ʼn ander betekenis. Dis stof tot nadenke! In die gedig “Salvator Mundi”  se eerste en tweede strofes word die mensheid van Jesus belig (hy word as “jy” aangespreek) en in die derde strofe kom sy Godheid ná sy opstanding aan die lig (“Is dit U, my Here en my God?”). In  alle poësie is die mens as homo viator op pad na die dood. Die dood sal sy skaduwee oor gedigte bly gooi.

 

Jou bundel, en jou werk in die algemeen, is nogal ernstig, en by tye selfs donker. Sou jy sê dat jy ‘n somber lewensingesteldheid het, of so iets? Of val diep nadenke, selfs worsteling, vir jou saam met die digwerk? Maar skryf jy ook ligter verse? Wat is jou siening hieroor, en as ‘n uitgewer jou argumentshalwe vra om ligter, speelser werk voor te lê, wat sal jou reaksie wees?

 Met misdaad, geweld en moord rondom ons is die lewe nogal donker. Is van die gedigte nie maar net ʼn uitdrukking van die lewensgevoel nie? ʼn Gevoel van pessimisme en sinisme? Lees in dié verband die skitterende vertalings deur Catherine du Toit en haar medewerkers van Michel Houellebecq se gedigte. Hy vertolk die moderne lewensgevoel op ʼn besondere manier. Daarom is sy gedigte besmeer met sinisme, melancholie en pessimisme.

Die laaste afdeling van my bundel (afdeling V11), is vol lig.

Op jou vraag of ek van nature pessimisties is, sal ek iemand wat my van kindsbeen geken het aan die woord stel: my ouma. My ouma het nooit so gedink nie en die probleem is dat ek haar altyd geglo het. Sal ek ligter verse skryf? Ek het al! Daar is ʼn speelsheid in die derde rower gedig (p.17). En natuurlik ook ironie. Ek het op versoek van ʼn uitgewer twee kinderverse geskryf. Een sal in ʼn handboek vir graad 6 gebruik word.  En o hemel, ek het Adam Mansbach se kwatryne met die onuitspreeklike woord daarin vir Penguin vertaal. Maar, glo my, ek is nie van nature ʼn vloeker nie.

 

Woorde en digterskap is die tema van jou tweede afdeling “Woordvlug”. Jy het al gesê dat jy as kind eerder met woorde as met karretjies gespeel het. Het enigiets besonders aanleiding gegee tot jou fassinasie met die woord? Laat jy jou soms in die skryfproses deur woorde verlei? Hoe?

Woorde is vir my soos asem. Ek kan nie daarsonder leef nie. Woorde kry soos soet vye ʼn lêplek op die tong. Woorde en die spel met woorde fassineer my eindeloos. Ek laat my in die skryfproses verlei, maar as ek afgekoel het, skaaf ek eindeloos. ʼn Duisend keer. By ons wonderlike vriendin Eveleen Castelyn het ek geleer: “Kill your darlings.”

 

Jy was ‘n plaaskind. Watter plek neem dit in jou denkwêreld en skryfwerk in?

Ek verlang na die plaas, die reuk van vars grond en brood uit die oond. Die son, die sterre en maan. Dit word metafore en vergelykings in my gedigte. Voorbeelde hiervan is “Die werk van u hande” (p.52) en die gedig daarna (p. 53):

  

Ná ʼn storm in die Karoo.

Vir Coenie en Ria

 

Donderslae laat die hemel kraak

en die aarde benoud na asem snak.

 

Die onweer rammel soos ’n houtwa,

karoobossies is druppende ou manne.

Dan breek die stilte oop, wolke waaier

uit soos vlerke en vlug met skemer

in hulle oë na die eindes van die horison.

 

As die storm se donker drif uitgewoed is,

vonkel sterre lig en genadig oor die Karoo.

 

Hoe sien jy jou toekoms as digter, en veral ‘n Afrikaanssprekende digter? Is daar ‘n toekoms vir die Afrikaanse poësie? Voel jy gemaklik oor die plaaslike leserspubliek-gedrag, meer spesifiek ten opsigte van die poësie? Sou jy dit oorweeg om ook in Engels of ‘n ander taal te skryf?

Oor  die toekoms kan ek net droom. Ek wil graag nog gedigte liggies met ʼn gansveer op die perkament van die aardbol skryf. Solank daar digters is, sal ons Afrikaans praat. Daar is net, beskamend genoeg, te min lesers vir te veel digters.

Groot dank aan Margot Luyt, Tharien Oosthuizen en veral Marlise Joubert van Versindaba, asook Litnet wat poësie met soveel geesdrif bevorder.

Engelse gedigte?  Ek het ʼn paar in my hart se binnekamer. Ek dink net my kleinseun van 7 jaar, Reynard, skryf nou al beter in Engels as sy oupa. Leon de Kock kan eerder my gedigte vertaal. Hy het die Abelard en Heloïse reeks so voortreflik vertaal.

 

Dankie, Cas, vir die gesprek. Sterkte vorentoe met die woordboerdery en -boordery; bly maar op die spoor van daardie engel, dit mag vir jou en jou lesers opwindende materiaal ontsluit!

Zandra, ek moet vir jou dankie sê. Jy het aan my soveel vryheid en ruimte gegee. Goeie wense en vreugde met jou digwerk.

  

 

Bookmark and Share

19 Kommentare op “Onderhoud met Cas Vos”

  1. Maria :

    Cas klink na ‘n deeglike “Derridansende digter” in Desmond se woorde. Lig en donker dans duiselingswekkend deurmekaar!
    Gesien die onderwerp van ‘n rower –
    vir ‘n begrip van die (onbegryplike (snaakse)) spoor was Levinas se beskrywing daarvan in “Meaning and Sense” (1964) vir my deurslaggewend. ‘n Spoor is dit wat gelaat is deur ‘n misdadiger wat ‘n perfekte misdaad probeer pleeg het – hy het sy spore uitgevee net om ‘n spoor van sy uitgeveegde spoor te laat. D.w.s., hy het presies gedoen wat hy nie bedoel het om te doen nie! ‘n Gekheid, ‘n buitensporige domheid (vgl. Che cos’e la poesia? (“What is poetry?) oor die dom krimpvarkie)).Dit is hoekom Derrida sê dit is nodig dat “a madness must watch over our thinking.” Digters is hulle wat ons volgens my ‘n geleentheid bied om hierdie gekheid wat oor ons denke moet waak te kan inoefen. Dankie Zandra vir hierdie baie interessante onderhoud, en Cas, ek kan nie wag om jou spore in hierdie bundel te probeer naloop-en-dans nie. Dit klink na ‘n heerlike geskenk van die dood, ‘n letter-kunde in die geheim – ‘n pessioptimisme – ‘n orgiastiese misterie! “No Apocalypse, Not Now (Seven Missiles, Seven Missives, Full Speed Ahead)”!

  2. “Die rym neem ook ‘n hele lewe in beslag” is Periandros se woorde in D.J.Opperman se “Periandros van Korinthe”. J.C. Kannemeyer het dit as die titel van sy outobiografie gebruik.

  3. Maria :

    Oeps – regstelling – “A madness must watch over thinking.”
    En terwyl ek hier is – spoor is trace in Frans en beteken o.a. ook lyn of skets (voorstudie). Lyn, tyd, tradisie – mysterium tremendum. Die hérisson (krimpvarkie) naby, baie naby aan die aarde. Die aardse aard van Afrikaans – die hemelse hoendervleis (hérisser – hare wat outomaties/vanself regop staan) wat die aarde ons gee, n.a.v. Cas se “Ek wil graag nog gedigte liggies met ʼn gansveer op die perkament van die aardbol skryf. Solank daar digters is, sal ons Afrikaans praat.”

  4. Maria :

    Re Cas se opmerking “Daar is net, beskamend genoeg, te min lesers vir te veel digters.” Die digter is volgens my deur en deur ‘n dekonstrueerder. In A Taste for the Secret Derrida vergelyk dekonstruksie (geskenk van die dood is ‘n ander bynaam (“nickname”)vir dekonstruksie)nie verniet ‘n paar keer met ‘n aardbewing nie. Dit is dalk hoekom lesers skrikkerig is vir die digkuns.’n Mens (leser of skrywer) moet braaf wees om die digkuns te kan aanpak – dit skud jou tot in jou fondasie. Die digkuns is ‘n soort besoeking – dit gaan die verstand letterlik te bowe en min mense is braaf genoeg (of het genoeg tyd oor) vir hierdie versoeking …
    Digters moet maar net deurdruk – soos hul nog maar altyd deur die eeue gedoen het. Ek dink projekte soos die Woordfees en binnekort die Dansende Digterfees kan baie doen om hierdie dilemma te dekonstrueer/’n geskenk van die dood te gee/’n smaak vir die geheim van letterkunde stimuleer – kwaliteit digkuns is en bly onweerstaanbaar. In “Différance” verwys Derrida na die feit dat kwantiteit vir Nietzsche meer deurslaggewend was as kwaliteit. Vir Nietzsche was daar net kragte (“forces”) en kragte is magte wat kragte meet ongeag die inhoud …
    Soos Breyten Buiteblaf dit elders stel oor “feesbefokte tye”: “Dus, weer eens: aan die een kant wil mens nie te hoog opgee nie en aan die ander kant lewe ons in feesbefokte tye waar veel gepronk word en die verwagtinge hoog vlam.” Windmeulens storm bly die digter se prerogatief (reg van ‘n vors, teoreties onbeperk; voorreg, aanspraak waaroor ‘n individu of groep beskik HAT 2010: 887-8) – dit moet net meer gesien word, dan sal meer mense braaf genoeg word om dit ook te doen. Viva die Afrikaanse digkuns!

  5. Cas Vos :

    Natuurlik is jy reg, Daniel. D.J. Opperman is die opperman van die segging “Die rym neem ‘n hele lewe in beslag.” Ek het na die titel van J.C Kannemeyer se outobiografie verwys omdat ek oor rym in die digkuns geskryf het. Dit neem ook ‘n hele lewe in beslag, ten minste as die digter willens en wetens rym gebruik.

  6. Cas Vos :

    Maria, baie dankie vir jou betekenisvolle en sinvolle kommentare. Jy het die spore in die bundel fyn ver-ken. Spore van gister, vandag en anderdag. Al is gedigte ontglippend soos ‘n skoenlapper kan ons nogtans op die ritme en rym dans tot die naguur moeg gebrand is.

  7. Cas, ek wou nog s^e: Baie geluk met die bundel!

  8. Cas Vos :

    Daniel, baie dankie. Ek waardeer dit.

  9. Louis Pienaar :

    ‘n Baie insiggewende gesprek met ‘n voortreflike digter. Dit is altyd lekker as ‘n onderhoudvoerder die leser in die kop van die digter kan plaas en laat sien wat hy dink, voel, proe en asemhaal.

  10. Cas Vos :

    Louis, dankie vir jou gewaardeerde opmerking.

  11. TT Cloete :

    Dit het onder my aandag gekom dat Cas Vos my naam gebruik op die flapteks van sy jongste digbundel sonder dat hy my geraadpleeg het en sonder dat hy my toestemming gevra het. Ek dra geen kennis van die inhoud van sy nuwe bundel nie en weet dus nie of ek op hierdie manier daarmee geassosieer wil wees nie.. Ek het hom by herhaling daarop gewys dat dit onvanpas is dat hy my naam so misbruik omdat ek dit beskou as ‘n bemarkingstrategie en reklame vir sy nuwe bundel. Ek het hom gevra om die eerbare weg te volg en die saak reg te stel maar hy reageer nie op my versoek nie…

  12. Cas Vos :

    Die gebruik van kommentaar ten aansien van vorige werke is algemene praktyk. Ek neem egter kennis van prof Cloete se besware en sal met hom in verbinding tree.

  13. Johann de Lange :

    Dit het vroeër vandag onder my aandag gekom dat ek my in dieselfde onbenydenswaardige posisie as prof. Cloete bevind: in die vorm van ‘n flapteks in Cas Vos se jongste bundel, ‘Duisend dae op jou spoor’, wat ek nog nie onder oë gehad het nie.

    Op prof Cloete se kritiek hierbo is Vos vinnig om sy optrede te vergoelik met die volgende: “Die gebruik van kommentaar ten aansien van vorige werke is algemene praktyk.” Algemene praktyk, heeltemal korrek, maar in die professionele boekbedryf wanneer uitsprake oor ‘n skrywer se vorige werk gebruik word om ’n nuwe boek te bemark, word daar a) gewoonlik aangedui op watter werk die blurb betrekking het, & b) toestemming verkry van die skrywer om sy uitspraak & naam te gebruik vir bemarkingsdoeleindes. Jy werk aan die einde van die dag met ’n skrywer se reputasie.

    Vos laat sy strategie bedrieglik onskadelik lyk: hy gebruik immers uitsprake wat ek & prof Cloete wél gemaak het, maar hy verswyg die oorspronklike kontekste waarbinne ons daardie uitsprake gemaak het: prof Cloete se uitspraak kom uit ’n bydrae wat hy twee jaar gelede vir ’n huldigingsbundel vir Vos gelewer het, & myne kom van ‘n bandteks wat ek in beter dae vir Vos se bundel ‘Duskant die donker’ geskryf het.

    Nóg ek, nóg prof. Cloete het in beginsel probleme met die praktyk. Ons het dit teen die onprofessionele wyse waarop Vos te werk gegaan het deur nié die etiese roete te volg & ons toestemming te vra nie. Die rede hiervoor is eenvoudig: Vos se vriendskap met beide my & prof Cloete is al geruime tyd iets van die verlede, & hy het geweet dat ons beide sou weier.

    Lesers laat hulle in groot mate lei in hulle aankope van boeke deur die reputasies van skrywers of akademici wat op die agterband of flapteks die betrokke boek aanbeveel, méér nog só wanneer dit kom by kopers vir wie daardie skywers hoog aangeskrewe staan. Ek maak geen sulke aannames vir myself nie, maar Vos se strategie mislei uiteindelik prof Cloete se lesersgroep & ander wat waarde heg aan boeke wat hy aanbeveel. Op ’n manier word beide ek sowel as prof Cloete aandadig aan hierdie misleidende praktyk.

    Daar is egter ander implikasies ook: Vos se optrede word ’n manier om die boek se resepsie te manipuleer. En hier is die potensiële skade tweërlei: onervare resensente mag die boek vriendeliker behandel as wat dit stellig verdien, terwyl ervare resensente & literators (sowel as Cloete se lesers) sal wonder of prof Cloete sy gesonde oordeel kwyt is.

    Vos sien klaarblyklik niks verkeerd daarin om bv. mý naam te gebruik om sy boek te bevorder nie, ten spyte van die feit dat hy nie veel van my skryfwerk dink nie. Ek het vrede met ander se oordeel oor my werk, elkeen is immers op sy opinie geregtig. Maar ek hét ‘n probleem daarmee wanneer ek gebruik word, & geassosieer word met ’n boek wat ek nog steeds nié onder oë gehad het nie, deur ’n persoon wat nie die ordentlikheid gehad het om my toestemming te vra nie.

    Vos se uitgewer behoort ook van beter te weet as om ’n skrywer se woord te aanvaar wanneer dit kom by die gebruik van ander skrywers se name vir reklame. Sy nalatigheid het vir beide my & prof Cloete ’n verleentheid veroorsaak, & ’n gesiene literator & skrywer se reputasie skade berokken. Die boek behoort aan die mark onttrek te word & sans die flaptekste heruitgegee te word.

  14. Cas Vos :

    Ek het kennis geneem van Johann de Lange se kommentaar en sal met hom daaroor in verbinding tree

  15. Inge Liebenberg :

    Ek vind die bostaande ‘onderonsie’ uiters onsmaaklik. As ek my objektiewe opinie moet lug, is daar duidelik ‘n persoonlike vendetta wat deurskemer in bostaande woordewisseling. As my geheue my nie in die steek laat nie, is Cas Vos op vorige geleenthede in die openbaar geprys deur prof. Cloete, asook De Lange. In Vos se jongste bundel is daar selfs ‘n gedig opgedra aan prof. Cloete wat as ‘n baie opregte en eerbare gebaar oorkom. Om die gebruik van bogenoemde befaamde digters se name as ‘n reklamefoefie uit te maak, is uiters kleinlik. Dit is immers Vos se agtste bundel… Sal dit nie op ‘n professionele vlak meer gepas wees om soos volwassenes griewe in ‘n persoonlike hoedanigheid uit te stryk en nie vuil wasgoed op ‘n openbare forum te was nie? Ek laat dit daar…

  16. Johann de Lange :

    Me Liebenberg, ek is bevrees dis nie net jou geheue wat jou in die steek laat nie, jy is duidelik ook nie in staat om die argument te volg nie. Begin heel voor, ek stel voor by ‘n chronologiese oorsig, iets met sê maar 3 tabelle.

  17. Inge Liebenberg :

    Snaaks hoe jou enorme waardetoevoeging tot Duskant die Donker se indrukwekkende inleiding vinnig vergete is… Prof Cloete se resensie in Beeld oor Die Afdruk van Ons Hande was ook baie gunstig. Daarom voel ek nie dat dit my geheue is wat my in die steek laat nie, dus volstaan ek by my argument dat hierdie ‘n persoonlike vendetta is en 3 tabelle is nie nodig om dit raak te sien nie. Deur iemand aan te val met mislukte sarkasme spreek ook boekdele van ‘n persoon se karakter.

  18. Joan Hambidge :

    Dis letterkundige protokol om toestemming te vra vir ‘n plasing van ‘n aanhaling geskryf oor ‘n ander teks. In hierdie geval word die vorige werk se titel nie vermeld nie (of die teks waaruit aangehaal word), wat die indruk skep dat beide De Lange en Cloete hierdie bundel kondoneer. Wat nie die geval is nie. Wanneer JM Coetzee byvoorbeeld Isobel Dixon se jongste bundel of Ron Irwin se debuutroman aanprys, het hy die manuskrip via die uitgewer ontvang met ‘n versoek vir ‘n blurb. Hier is dit nie die geval nie. Die subliminale seduksie van ‘n skrywer se naam beteken dat hy vrede het met die inhoud en dat hy dit aanprys. Lesers in boekwinkels sien dit as sodanig. Daar is weer skrywers wat verkies dat daar geen “blurb” moet verskyn nie en dat die boek sy eie roete moet volg. De Lange en Cloete is uitstekende digters met ‘n posisie binne die Afrikaanse digkuns. Dis geen vendetta nie; dit gaan om ‘n beginsel.
    En die digters het die reg om hulle te distansieer van hierdie bundel omdat hulle nie toestemming gegee het vir iets wat nog nie gelees is nie. Ek het wél die bundel in gepubliseerde vorm gelees ter resensie en kan my dus oor sowel die beginsel as die bundel uitlaat.
    En jare gelede moes ek skriftelik toestemming gee aan Human & Rousseau dat De Lange ‘n gedig opneem oor my in Vleiswond. En ek het.
    Wat hier gebeur het, is dus in beginsel verkeerd.

  19. Johann de Lange :

    Prof Vos het aan my in persoonlike hoedanigheid geskryf & verduidelik waarom hy opgetree het, soos hy opgetree het. Dit gaan hier om beginselsake & ook basiese hoflikheid. Die feit dat ek gunstig oor ‘n boek van ‘n skrywer geoordeel het in die verlede beteken nie dat ek alle toekomstige werke, ongesiens, ewe gaaf mag vind nie. Die korrekte pad sou gewees het as Prof Vos sy ms. aan beide my & Prof Cloete voorgelê het & gevra het of ons sal omgee as hy flaptekste wat ons vir vroeër publikasies van hom geskryf het, kan gebruik (& dat die vroeër publikasies by die naam genoem sal word sodat daar nie verwarring ontstaan by oningeligtes dat ons flaptekste spesiaal vir die huidige bundel geskryf is nie).

    Ek het as jongman in die Tagtigs ‘n gedig aan die digter Thom Gunn opgedra &, verre van gevlei, was hy nie baie gelukkig daaroor nie & het gesê dat dit altyd beter is om die persoon aan wie jy ‘n bundel of vers wil opdra se goedkeuring te verkry & jou daarvan vergewis dat die persoon met jou handewerk vereenselwig wil word. Dis ‘n les wat ek bly is ek vroeg reeds geleer het.

    In ‘n voorlaaste e-pos aan my het Prof Vos onder meer geskryf: “My oogmerk was nooit om jou gewaardeerde woorde te gebruik om my nuwe bundel te bevorder nie. Dit gaan oor my oeuvre waaroor jy geskryf het en my nuwe bundel moet op sy eie voete staan.

    Jou verwysing na jou ervaring met Tom Gunn wys dat ‘n mens uit sy foute leer en dit is wat ek hier gedoen het. Ek vra weereens om verskoning en indien ek bevoorreg is om weer ‘n bundel uit te gee sal ek die nodige toestemming kry om iemand se aanhaling op my flapteks te gebruik.”

    Hiermee stap ek nou van die onderwerp weg & beskou dit wat my aanbetref afgehandel.