René Bohnen. Boomklim

Google is ʼn bietjie soos boomklim. Voetjie op hierdie tak, voetjie op daardie tak. Effe regs, effe hoër, dan weer effe links. Binnekort sit jy op ‘n onbeplande plek met ʼn uitsig. Meestal weet jy nie mooi hoe jy daar gekom het nie. Of hoe om weer af te klim nie. Dan maar laat los en spring. Quit. Escape. Soiets.

Daar is ook maar verskillende maniere van laat los. Soms besef mens mos so vreeslik konkreet dat jy jou mees Suidelike gedigte skryf in ʼn moontlik sterwende taal. Partykeer dink ek so. Die bekende wete dat ek onbelangrik is en niks het om te verloor nie, I may as well lose face, laat my, vreemd aan my aard, iets impulsief doen. Soms.

So beland ek laasmaand by Lawrence Ferlinghetti. A Coney Island of the mind. Nie dat ek dit nog nooit gelees het nie, maar intussen het ek mos baie ouer geword. En Ferlinghetti is 95, daar in San Francisco. Ek was nog nooit in San Francisco nie. Die kanse lyk ook maar skraal tot zero. Nogtans, in April, resoneer woorde uit die ou gedigte hard en duidelik.

Pity the nation whose people are sheep
And whose shepherds mislead them
Pity the nation whose leaders are liars
Whose sages are silence

                                 (uit: Pity the Nation)

en ook:

And which side are you on
sang the birds
Oh which side are you on
in the Third World War
the war against the Third World?

(uit: Song of the Third World Birds)

Maar die gedig wat my toe ʼn vertalingsbevlieging gee, is “In Goya’s greatest scenes we seem to see”. Alhoewel ek die artikels oor vertaling hier op Versindaba (en elders) getrou volg, en ernstig bedink, is ek nie ‘n gesoute of sistematiese vertaler nie. Dit is nie eers iets waaraan ek my toewy nie – dis letterlik altyd bevliegings vir spesifieke gedigte. Dan vertaal ek blitsig en hersien stadig. So was dit met bogenoemde Goya-vers. Hoor hom terwyl ek in spitverkeer sit, laat dit insink, wonder, wonder oor nuanses en klanke, oor direktheid en oor interpretasie. Vertaal ek vry of streng direk? Waar grens dit te veel aan omdigting? (Tussendeur verskyn De Waal Venter se blog  (http://versindaba.co.za/2014/06/02/de-waal-venter-vertaal-herskep/) en dit bevestig vir my sekere dinge wat ek dink (dankie, De Waal!). Ek onthou ook gedagtes en notas van Daniel Hugo en Henning Pieterse. Verder probeer ek luister wat die gedig fluister. Uiteindelik is daar ʼn weergawe wat begin bevredig, hoewel dit nie volmaak is nie.

Dis toé dat ek uit die boom val. Eers lees ek die (Afrikaanse) vertaling hardop en neem dit op met ʼn klein diktafoontjie. Toe stuur ek beide die teks en die klankgreep vir Lawrence Ferlinghetti by ‘n e-adres. Ek vertel hom ‘n klein bietjie van hoe ek waar te werk gegaan het, wat my idee was met bv “mal haantjie”. Hoe ek sy alliterasies probeer behou het, selfs tydens interpretasie. Hoekom “slagvere” aansluit by “cocks” en geweerhane. Hoekom slag ‘n geweldadige woord is.

Wat dink hy daarvan? Ek weet nie. Maar ek weet daar is ʼn Afrikaanse gedig/vertaling in City Lights Books. In San Francisco. (Al was ek nog nie daar nie, het ek darem ʼn T-shirt (glimlag). Hierso gekry http://www.citylights.com/ferlinghetti/ )

Hier is Ferlinghetti se oorspronklike vers:

   In Goya’s greatest scenes we seem to see

   In Goya’s greatest scenes we seem to see

                                           the people of the world   

       exactly at the moment when

             they first attained the title of

                                                             ‘suffering humanity’   

          They writhe upon the page

                                        in a veritable rage

                                                                of adversity   

          Heaped up

                     groaning with babies and bayonets

                                                       under cement skies   

            in an abstract landscape of blasted trees

                  bent statues bats wings and beaks

                               slippery gibbets

                  cadavers and carnivorous cocks

            and all the final hollering monsters

                  of the

                           ‘imagination of disaster’

            they are so bloody real

                                        it is as if they really still existed

 

    And they do

 

                  Only the landscape is changed

 

They still are ranged along the roads   

          plagued by legionnaires

                     false windmills and demented roosters

They are the same people

                                     only further from home

      on freeways fifty lanes wide

                              on a concrete continent

                                        spaced with bland billboards   

                        illustrating imbecile illusions of happiness

                       

                        The scene shows fewer tumbrils

                                                but more strung-out citizens

                                                                     in painted cars

                               and they have strange license plates   

                           and engines

                                           that devour America

                                                  (Lawrence Ferlinghetti)

So lyk my vertaling:

In Goya se grootste tonele sien ons skynbaar

In Goya se grootstetonele sien ons skynbaar

                                                  die mense van die wêreld

       presies wanneer hulle vir die eerste keer

                                 vir die titel ‘ lydende mensdom’

                                                          kwalifiseer  

          Hulle worstel op die bladsy

                                       wanhopigverwoed

                                             in onweerlegbare beproewing

Opgehoop

               kreunend by babas en bajonette

                                                             onder betonhemele

         in ʼn abstrakte landskap met gebarste bome

     gebuigde beelde vlermuise vlerke en snawels

                                      gladde galge

                             kadawers en slagvere

         en die laaste gillende gedrogte

             van die

                      ‘verbeelding van rampspoed’

hulle is so vervloeks werklik

                                  asof hulle regtig leef

 

En werklik hulle leef

 

                    Slegs die landskap het verander

 

Hulle swerf nog op die paaie

        verpes deur vegters

                  gewaande windmeulens en mal haantjies

Dis dieselfde mense

                        net verder van die huis af

          op breë vyftiglaan-snelweë

                    op ʼn sement kontinent

                           uitgemeet in afgesaagde advertensieborde

                         wat imbesiele illusies van geluk illustreer

 

           Die toneel toon minder lykskarre

                                   maar meer bevange burgers

                                               in geverfde vuurwaens

               en hulle het vreemde nommerplate

en enjins                                         

                   wat Amerika verteer


Ek wonder nog steeds oor enkele woorde. Reël 19, byvoorbeeld. Moet ek sê: hulle is so verdomp werklik of is vervloeks goed genoeg? Is leggionnaires ridders of soldate of vegters, in die konteks van die gedig, die tydsverplasing en my taal? Het ek die balans behou tussen vryvertaling en nie te ver afwyk van die oorspronklike nie? Is werklik ʼn beter woord as eg? Ek dink nog daaroor.

Maar terwyl ek toe nou in die Google-boom rondklouter op Goya-takke, probeer ek sommer Andrei Voznesensky se gedig ook:

I am Goya

I am Goya
of the bare field, by the enemy’s beak gouged
till the craters of my eyes gape
I am grief

I am the tongue
of war, the embers of cities
on the snows of the year 1941
I am hunger

I am the gullet
of a woman hanged whose body like a bell
tolled over a blank square
I am Goya

O grapes of wrath!
I have hurled westward
the ashes of the uninvited guest!
and hammered stars into the unforgetting sky – like nails
I am Goya

                  (Andrei Voznesensky)

My vertaling:

Ek is Goya

Ek is Goya
van die verlate vlakte, deur vyandsnawels gepik
totdat my oogkaste oopkrater
Ek is smart

Ek is die tong
van oorlog, die sintels van stede
in 1941 se sneeu
Ek is hongersnood

Ek is die gorrelpyp
van ʼn gehangde vrou wie se lyk
beier soos ‘n klok oor die oop plein
Ek is Goya

O vrugte van vergelding!
Weswaarts werp ek
die ongenooide gas se as!
en kap sterre soos spykers in
die hemel se lang geheue
Ek is Goya

Ek sukkel nog met die vrou se lyk wat “beier” en “gehangde” voel ook nie heeltemal reg nie. Geen van die alternatiewe werk nog vir my nie.

Ek dink ek hou nogal van “vrugte van vergelding

Daarna het ek my eie Goya gedig ook geskryf. Maar ek weet nog nie hoe ek daaroor voel nie. Daai vruggie sit nog aan die tak vas.

Bookmark and Share

5 Kommentare op “René Bohnen. Boomklim”

  1. Marie Bredenkamp :

    En hier breek jy vandag hierdie besondere dag vir my oop in gebarste bome – êRENS in vannag het ék geskryf: Ek is ‘n hemelling. Jou slotreëls dus vir my die klank van Neruda:

    “en kap sterre soos spykers in
    die hemel se lang geheue
    Ek is Goya”

    Subliem.

  2. Pragtige vertaalwerk, Rene – hou veral van “uitgemeet in afgesaagde advertensieborde….”, “totdat my oogkaste oopkrater”, en die sterre
    wat soos “spykers in die hemel se lang geheue ” gekap word. Het ook
    jou boomklim-beeld geniet! Dankie!

  3. Hilda Smits :

    Dankie, René! Ek gaan “wanhopigverwoed” aanneem. So mooi. Mal ook oor “oogkaste oopkrater”. Ek het nie geweet van Ferlinghetti nie. Ek sien hy was verantwoordelik vir die publikasie van Ginsberg se Howl.

  4. René Bohnen :

    Dankie, Engela, ek is bly jy hou van “oogkaste oopkrater”, veral, want ek het baie lank nagedink oor die werkwoordfunksie daarso. Dankie vir die lees, ook.

  5. René Bohnen :

    Inderdaad, Hilda, hy is/was een van die Beats. daar is lekker videojies en ander klankgrepe beskikbaar, waar Ferlinghetti voorlees ook. Ek dink jy sal geniet. Dankie ook vir die bevestiging van “oogkaste oopkrater”, ek is nou bly ek het dit so vertaal.