Breyten Breytenbach. vlugtige jareverslag : ode aan ‘n pampoen

                                     vlugtige jareverslag : ode aan ʼn pampoen


1.

Die herfspampoen

ʼn Man was van plan om vir hom ʼn pampoen te koop vir sy verjaardag die sestiende September die tyd was op hom en hy wou nie nalatig wees teenoor sy vriende nie net nou dink hulle hy is dood sonder om te laat weet dat dit te laat is selfs vir laatwerk die kalf is klaar deur die kerk en hy’t nog in die koster se fyntuin gemis ook. Wat jy waar gaan kry? het sy vrou vir hom gevra. Die kalf? Nee, jou bobbejaan – die pampoen! Jy weet tog die pampoenseisoen is verby dis nou die tyd van vlieë en sampioene en swaeltjies op die vlerk vir vertrek. En pampoene is nie inheems aan hierdie streek nie. Maar is dit dan te veel gevra om iewers ʼn geel pampoen in die hande te kry vir my verjaardag die sestiende September hier is mos ʼn mark in die dorp en geel is tog die kleur van volhoubare onafhanklikheid in dié geweste my vriende verwag dat ek die pampoen sal vreet en my bek hou asof dit reeds vol grond is in die aarde by wyse van spreke? Te laat te laat het sy vrou gesê. Die son het nou wel gehurk in eie skaduwee asof sy die hitte uit haar lyf moes baar maar aan die einde van die dag was daar nog pampoen nog versoening nog skoene vir ons dogter wat kaalvoet deur die lewe moet gaan op soek na die goue kalf en waar is die vriende wat jy wil beïndruk selfs jou tjom moes erken jy’s die grootste kakprater in die suidelike halfrond. Maar ons woon dan in die noorde het die man teëgewerp. Wat! Kak is kak noord of suid en jy het so baie gemiddelwêreld-middelwêreld dat ons tot selfs ons tale kwyt is hoekom gaan vang jy nie liewers die maan nie? Omdat ek nog elke jaar ʼn pampoen gekoop het vir my verjaardag die sestiende September het die man gemompel. O wee. Iewers moet daar tog nog ʼn ou pampoen boepens en geel op ʼn sinkdak lê al is sy ook net ʼn windswelsel wat moet keer dat drome nie die plate lig en wegvlieg maan toe nie. Te laat! sê sy vrou. Selfs al sou daar iets so buiteseisoenliks ingevoer uit China word ook dan nog kan mens nie ʼn dronk bobbejaan op die dak laat klouter nie. Nou praat jy in raaisels sê die man en hou sy kop vas asof hy wil ween. Die tyd is op jou sê sy vrou en dis normaal dat jy nie meer die verskil tussen pampoensoek en maanvloek kan verstaan nie. Hoe meer verslete en deursigtig die vleeskleed hoe digter geweef die doodsluier om wat moet kom. Wat sou sy van praat? Wat het oogskille met laatwerk te doen? Sal die bobbejaan en die kalf gaan baklei vir ʼn sonvrug wat toe nooit bestaan het nie? Beter om dan maar hierdie woordpitjies soos ʼn soen aan die papier toe te vertrou en vir my verbeelde maanskynvriende te stuur. Beter nog om nie te verjaar nie. Maar wat sal ek nou hê om hoog en laag te soek vir my verjaardag die sestiende September?

2.

wat is die storie van ʼn mens se lewe

wanneer die bewussynsdraadjie

tussen vingers bewe ?

hoe om dit te vertel en aan wie

aan al die ander stories wat weeg en wik

tussen aanhou lewe

en die snik van kortgeknip te word

soms met ʼn roggel in die strot

verdwyn onder die grond van vergeet

of uitgestrooi teen die lig

wanneer dit te laat is ?

 

dis altyd te laat en nooit verby nie

die voëltjies se vere is stof en as

wanneer vlerke die aand se kleure buig

en hulle die dowwe hartslag van paartyd sing

om deur eensaamsaam te dring

na saambestaan se klare afbakening van ʼn woordgebied

en daar die ink te drink

 

en ʼn storie saadjies weg te bêre

vir die ewigheid van sterwe

soos vingerverkneukelinge van die maan

 

watter eggo is daar in die roeproep van ʼn naam

as nabootsing ʼn dans is

om toegang te verkry tot die begraafde duisternis

se finale ekstakulasie

waar donker ink geskink word ?

 

Leser, my ewige ontwykende beminde :

jy beter woorde pak

op die herinneringstapel aan die dooie

voordat hy deur dowwe hartslae

van die geheue rys

om jou dood te praat

 

want kyk :

die oorledige ek bly lewe in skede

van hede uit hede

totdat slegs verlede

ooglede en stomp swaarde

vergister in die grond

 

 

3.

« sodra die mens gebore word is hy oud genoeg om te sterwe »

– Heidegger

 

99 jaar al berei ek sorgvuldig

voor vir die dood

woordjie vir woordjie om ʼn leegte

te bou te ontvou

waarbinne vergaan en vergeet

kan lewe

 

woordjie vir woordjie

om ʼn nes met vere uit te voer

vir die eier van niks

om in uit te broei

 

woordjie vir woordjie

om die baarmoeder te fatsoeneer

waar die fetus van vergeteling

in die oond gebare kan maak

soos ʼn engel

 

woordjie vir woordjie

as gedagtepatroon getrajekteer

vir die uiteindelike ruimtetuig

wat kan vervaag in die eindelose niet

waar stilte woord

vir woord raas

 

saad vir saad

en liefde vir liefde

om hierdie gedig gesig te gee

en staan te maak

vir die groot gaan lê

en die nooit weer sê

van seerweet in verbygaan nie

 

 

4.

jy sou dat jou vers ʼn vrug moes wees

geleidelik vol met die sap van groei

die pyn van wasdom die vreugde

van vervulling die wurm

se soet vrotknaag

tot aan die stolling van volwassenheid

voordat dit val

en uitmekaarspat in woorde

 

 

5.

hierdie is die vel van ʼn lewe

beskryf langs paaie gelei deur landskappe

oor grense en passe en berge in die oog

onder wind en sterre

 

en nooit is ʼn verlore saak teëgekom

waarvoor jy nie bereid was

om die lendene te omgord

en die ekstra myl te loop

om die vel te verkoop

vir soetkoek nie

 

 

6.

natuurlik was daar by geleentheid

ʼn hik of ʼn snik

toe ek gedog het die tyd katrol my in

skielik soos ʼn harpoen

vermond in die soen van herkenning

 

en dit het my verskrik

dat ek nog nie gereed was

om met vrees soos ʼn oop seerweetwond

in die genadige verdoemenis te sink nie

 

maar geluk was in my hand

toe jy, Leser, my die les leer

woordjie vir woordjie

van maak eers klaar

 

en geluk was aan my kant

want jy, Leser, het my geleer

van maak eers klaar

woordjie vir woordjie

 

sodat jy mag sien hoe val my hede

skrede vir skrede

in die suigkolk

van ʼn verlede toekoms

 

ek kan nie sterf

voor ek die lewe gedelg het,

wil nie dat dit soos nagmaalbrood

in my keel bly steek,

wil immers nie aan die lewe verstik nie

 

 

7.

wat sou jy nie wou gee

om hierdie verbeelding in te klee

te reinig                        te vou in dood se py

soos jy vroeër die lewe

daarmee in kon kleur ?

 

 

8.

en dan was daar die liefdespassie

smaak van heuning en van as

op die tong

toe jy dog : niks wat van die aarde is

is vir my onbekend

en niks wat die donkerte my kan vertel

oor die weemoed van verdwyning

wanneer die dag breek nie

 

die rivier vang en hou die aand

se sterwenslig

gee oppervlak   dan diepte en skemering

totdat sterre oorhoofs stroom

 

om te lewe is ʼn strewe na lewe

en ʼn wegraak soos jy dit jou eie

wou maak

in die geliefde se ewige lyf

 

 

9.

thisonestonemomentmoon

thisonemoonmomentstone

thisstonemoononemoment


10.

jy moes tog weet jy wéét niks

behalwe dat alle verandering wentel om ʼn lyn

wat aanhou breek

 

jy kan nie terugdraai of blaai nie

is skaars weer jy, Leser :

die môrester is nie jou god

en geen mens sal ooit weer leef

van eie hand na eie mond

 

die snit word die oopgaan

van lig op lig

en al wat aanhou bewe

en val is vlerkegewapper

van die harmonie van oorgange

 

 

11.

hier is die aankoms

in die uitademende monddom van geluide maak :

hier die stapeltjie woorde

wat jou kom en gaan gedenk

 

dit lyk soos ʼn gedig

dit ruik na ʼn gedig

dit sing styfgelyn soos ʼn gedig –

dan moét dit mos stront wees !

 

watter ander aanwysing is daar

om aan te kom in die aand se gebied

waar die eindelose koei die lied op sal vreet

en weet : maan sal weer pampoen in die nag ?

 

 

12.

Die klippampoen

ʼn Man het die begeerte gehad om vir hom ʼn pampoen te koop vir sy verjaardag die suffelste September hy het nie tred of rekord gehou nie maar gedog dit sou sy gees tot bedaring bring. Wat jy waar gaan kry ? het sy vrou gevra. Moenie vir my sê dis al weer sulke tyd nie skaam jy jou nie ? Elke goddelike jaar is dit dieselfde gemors van woorde jy weet tog die bobbejane het die ding gesteel om die varke te voer en hulle wil niks weet van die gees nie hulle het dit uitgespoeg mens moet darem iets los vir die draadtrekkers van poësie. Buitendien hierdie land is te arm vir pampoene en wat sou ons daarmee maak ? Portugal is ʼn land van kleinboere en fadosangers ek is seker hulle sal my verstaan het die man gepleit. Gee my nog net één kans die lewe was teen my al wat ek wil koop terwyl ek nog voete het om op te staan teen die skuinste is ʼn pampoen om te eet vir my verjaardag die suffelste September. Wat is die lewe van ʼn mens en aan wie kan dit vertel word ? O vriende, pampoene, skille, lelle… Wat ? Waarvan praat jy ? het die vrou gevra. Vriende het die man gesê om die pampoen met my te deel ons kan onthou van goeie ou dae toe die beeldvorming nog vanself gevloei het. Ek ken daardie rympie het sy vrou hom in die rede geval. Jy kan maar vergeet van jou tjomme en jou gabbas en jou tjaainas hulle is almal bokveld toe. Jy moet nou ophou probeer verjaar het sy verder getroos. Kom ons kry ʼn klip wat jy geel kan verf en in die tuin begrawe dan stuur ons ʼn foto vir die dogter en sê dis pa se maan vir sy verjaardag die suffelste September jy sal nie die onderskeid sien nie. En intussen kiek ek ʼn prentjie van jou hier op straat in Lissabon langs die abobora in die winkelvenster dis Portugees vir pampoen met ʼn strepie op die eerste o.

 

 

***

 

 

© Breyten Breytenbach. 2014.

 

Bookmark and Share

30 Kommentare op “Breyten Breytenbach. vlugtige jareverslag : ode aan ‘n pampoen”

  1. Waldemar Gouws :

    Magtig, die liefde waarvan jy skryf, is om aan te hou verjaar. En die pampoen daar is die testikel van ware verset. Sou jy die tyd wou versit?

  2. Heilna du Plooy :

    ‘n Verjaarsdagwens vir breyten

    As ek ’n pampoen gehad het,
    ’n groot gele so vet soos die maan,
    sou ek dit vir jou gestuur het.
    Ek sou die pampoen opgegooi het
    hoog in die lug en almal sou weet
    dis werklik die son.

    Pampoene kom op
    en pampoene gaan onder
    en waar hulle reis word
    mense se oë blink
    en wat hulle dink word rond
    soos die son en die maan.

    Want pampoene is padkos,
    hulle bly in ons rondhang
    soos woorde, soos die woorde
    van die man met die menslikste oë.
    Pampoene, nes woorde, het groen windligte
    vlerke waarmee die liefde nooit wegvlieg nie.

  3. Francis :

    Breyten, baie dankie dat ons gister by die Tuin van Digters hierdie ode kon meemaak tydens die uitvoering van die Katalekte-opnames. Die multimedia-aanbieding met vertolkings en voorlesings en beelde was (soos die program belowe het) ‘n beeldskone en hipnotiese reis van woorde en klank. Dankie aan almal wat die reis moontlik gemaak het.

  4. adriaan :

    Edel agbare, ek pleit onskuldig. Ek het ‘n alibi. Op die dag en tydstip wat hierdie skrywer (lees neet in planeet) van sy sinne (lees verjaarsdagwense) beroof is, het ek horings, ‘n stert en braaitang aan die duiwel gesmous.

  5. Ivan Mocke :

    Adriaan?! Nee bliksem, ek maak daar g’n kop van nie. Wat probeer jy sê? Elkgeval, Breyten, lekker verjaar en mag daar sommer nog ‘n hele munisipale reservoir van verse uit jou voortvloei vir al ons dorstiges om te geniet. Dankie veral vir hierdie pragtige stuk wat jy as “geskenk” gestuur het op jou verjaarsdag. Sommer lag ek my ‘n pampoen. 🙂

  6. Leon Retief :

    Van my kant af ook veels geluk Breyten en baie dankie!

  7. René Bohnen :

    Baie dankie, Breyten en baie geluk met jou verjaarsdag!

  8. Oe….groot dankie en hartlik geluk, Breyten!

  9. Amanda Lourens :

    Baie, baie geluk, Breyten! Mag daar nog vele wees, ook pampoene.

  10. Joan Hambidge :

    Hartlik geluk!

  11. cas vos :

    Mag jou verjaarsdag oorvloed geluk bring en mag jy ligvoet draf met die lewe wat in jou nek blaas.

  12. Maria Snyman :

    Mag die mooi pampoenskrywer ‘n soetpampoentjie van ‘n dag hê en nuwe ‘n jaar vol gloeiende klippampoenmane!

    “maan sal weer pampoen in die nag?” – dis vreeslik mooi!

    Tot in Engels sing(vra) dit: “moon will again pumpkin in the night?”!

  13. Andries Bezuidenhout :

    Baie geluk, Breyten. Groete uit die Spur op Bothaville, waar die “wedj of ze dei” heel toepaslik vir die geleentheid gekies is, al is die chef waarskynlik heel onbewus van hoe die maatsnoere geval het. Andries

  14. Johann Lodewyk Marais :

    Baie geluk, Breyten Breytenbach. Jou ink het op ons almal gespat.

  15. Desmond :

    Baie geluk, Breyten. 75 is eintlik niks; maar absoluut merkwaardig is dat jy 40 jaar na jou eerste boeke nog ‘n relevante, dwingende stem is. Hoop dit was makliker om wyn in die hande te kry as pampoene. Aa mens! Aa mens!

  16. Francis :

    Desmond, dit is vanjaar 50 jaar na Breyten se dubbele debuut in 1964. En wat ‘n konsternasie het dit nie veroorsaak nie!

  17. Desmond :

    Francis, ek het 50 jaar bedoel; ‘n hele halfeeu. Mens sou eintlik verwag het dat die twee 1964 boeke heruitgegee sou word en dat daar ‘n partytjie of iets sou wees, maar nou ja. Wat was die presiese publikasiedatums?

  18. Francis :

    Die digbundel “Die ysterkoei moet sweet” en die kortkunsbundel “Katastrofes” is gelyktydig uitgegee, laat in 1964. Op 16 Desember 1964 verskyn die eerste resensie van “Katastrofes”, deur Anna van Zyl, in “Die Volksblad”; op 18 Desember bespreek J.L. Steyn dit in “Die Vaderland”. Die eerste resensie van “Ysterkoei” is Ernst van Heerden s’n wat op 20 Desember 1964 in die Sondagkoerant “Dagbreek en Sondagnuus” verskyn onder die opskrif “Jong digter se eersteling maak oorstelpende indruk”.

  19. Buiteblaf Breytenbach :

    Askies… ek het dit nie aspris bedoel nie (ek bedoel nou die oor-skellende indruk). Maar aan die ander kant gaan ek ook nie die verantwoordelikhede neem vir iemand anders se met-die-deur-in-die-huis-van-ons-vaadre-val nie. Dit was immers nie ék nie.

    En as ek mag: hierdie ék is baie dankbaar vir al julle mense se lieflike wense en mooi woorde hier bo. Natuurlik veral vir die feit dat dit aanleiding kon gee tot nuwe verse. Ek gaan niemand uitsonder nie…

    Dis ‘n bietjie soos om bo op die dak van die kantien te staan en die mense te hoor skree: “Spring! Spring!” Of deurmekaar te hoor en nie te onthou wat jy op die dak kom soek het nie, want miskien is dit: “Vlieg! Vlieg!” (Die wind raas ook so in die riete dat tot die onderdorp se honde se hoor en sien vergaan.)

    Hoetemin dan, dêmmit, dit beteken mens sal moet probeer om nog ‘n stukkie te lewe (en nie vertrap te word deur al die aandagsoekende ekke nie – want hulle is vlytig by die bak). Moet nou nie agterna kom sê julle is jammer nie!

    Kameraadskaplike groete

    Bysterkoei

  20. Buiteblaf Breytenbach :

    NS: Mens behoort darem seker rekenskap te kan gee van hoe jy op die kroeg se dak beland het! “Wel, ‘n man het gaan soek vir die vreksel wat sy verjaardagpampoen opgevreet of verlei het, en toe sien hy die maan raak…”

  21. Desmond :

    Eintlik jammer, Breyten, dat jy nie 50 jaar gewag het nie; jy sou jou bundel vandag “Die Ysterkoei moet Tweet” kon genoem het!

  22. Buiteblaf Breytenbach :

    Jy herinner my, Desmond, aan die storie van die kêrel, uitermate kort van portuur en met ‘n soort van Waterkloof uitspraakdefek, wat ‘n merrie wou koop, maar, skrikkerig dat dit dalk ‘n kat in ‘n sak sou wees, daarop aangedring het om die perd te sien trippeldraf. Totdat die geïrriteerde verkoper naderhand die kort ventjie optel en sy gesig letterlik in die perd se Malema druk. En die voornemende koper wat verontwaardig proes: “I said I wanted to see her trot, not her twat!”

  23. Desmond :

    Die verkoper sou darem veronderskuldigend kon s^e: ‘It’s all one horse!’ (Die perd s^e natuurlik: Aa mens…) (Sy droom soms runnikend daarvan?)

  24. Gert :

    Ek wil hierdie eendag op my grafsteen hê:

    ek het hane hoor kraai en
    die roep van treine en stemme in my
    bed en gode op die dak en ek het
    drake gesien in dieretuine en die baarde
    van vriende en ek het die son geruik.
    sneeu in die winter en druiwe in die somer
    maar ek onthou nie meer veel daarvan nie

  25. Buiteblaf Breytenbach :

    Desmond: Jy maak dat ek met dronkverdriet hier op die oog se dak onthou van al die bollie wat ek en my voorgaande nabootsers al vyftig jaar lank kwytraak. Terwyl ek juis met trane in my oë besig was om my te troos aan die Dalaï Lama (die ou waarvoor die papbroeke in Poestoria so bang is soos duiwels vir ‘n slypsteen) se wyse woorde: dat niemand onder ‘n donker ster gebore word nie, maar dat daar slegs mense is wat nie weet hoe om die hemelruim te lees nie.

  26. Maria Snyman :

    Nou hoekom dink ek nou aan “man ek lus ‘n twakkie” (Krog)?! Wat sou ‘n relevante vertaling daarvan kon wees?!

  27. Leon Retief :

    Breyten, jy mag dalk hierin belangstel: in ‘n vorige lewe in Bloemfontein was ek bevriend met die de Witt-broers wat die Stadion Garage besit het. Ten spyte van hulle rowwe uiterlikes (en tot ‘n mate innerlikes) het hulle nogal iets van die digkuns geweet. Net langs die petrolpompe was een van daai outomate waar mens ‘n geldjie ingooi om ‘n Coke of hamburger of so iets te koop. Bokant die outomaat ‘n groot bord: ”DIE YSTERKOEI”. Eendag, as ek ‘n geskikte gedig in die hande kan kry en as niemand deur my taalgebruik affronteer sal word nie, kan ek ‘n baie snaakse en ligisinnge verhaaltjie oor die de Witt-broers hier vertel.

  28. Buiteblaf Breytenbach :

    Jy maak my dag, Leon. Wys nou net die Ysterkoei het darem geChoke ook!

  29. 1964 – hoe kan mens hierdie wonderjaar met die dubbeljoekel ( hierdie woord vandag op Haarlem se mark van n blommeverkoper geleer) ooit
    ophou vier? Die impak in die Klein Karoo van Ysterkoei en Katastrofes
    was so oorweldigend, bevrydend en hoopgewend dat die volstruise,
    klapperbosse,en meerminne nooit weer tot besinning gekom het nie!

  30. Francis :