Resensie: “Mede-wete” (Antjie Krog)

Mede-wete deur Antjie Krog

(Human & Rousseau, 2014, R200 TBC*,  bls. 128 :ISBN 978-0-7981-6787-1, e-ISBN 978-0-7981-6788-8)

Resensent: Marlies Taljard

omslag

Soos altyd is die verskyning van ʼn Antjie Krog-bundel groot nuus binne die Afrikaanse letterkunde – die verskyning van Mede-wete is in dié opsig nie ʼn uitsondering nie. In die titel, waarin die woorde “mede” en “wete” deur ʼn koppelteken van mekaar geskei is, resoneer ʼn verskeidenheid van temas wat in die bundel aangesny word. Die belangrikste hiervan is sekerlik dié van medewete en dus medeverantwoordelikheid. Dan is daar ook die verhouding van die self met die A/ander – die saam- of medebestaan; bewussyn – “wete”, asook kennis van die self, die A/ander en die aard en geskiedenis van ons saambestaan.

Soos verskeie van Krog se vroeër bundels, het Mede-wete ʼn sterk outobiografiese inslag. Die digtende ek ondersoek veral haar eie lewe en oortuigings soos dit ingebed is binne die groter opset van die Suid-Afrikaanse nasie in ʼn poging om sin te gee aan die wyse waarop ons naasmekaar leef in dieselfde konkrete ruimte, maar as deel van verskillende kulturele, politieke en gendergroepe. Besinning oor identiteit kom onder andere eksplisiet voor in die gedig om te ver-jy waarin die digter se worsteling vergestalt word om haarself “los te sny” uit die identiteit van diegene met wie sy in noue verbondenheid saamleef ten einde vas te stel wie sy werklik is:

om uit-

mekaar-te-haal

die ek

van die ook-ek

die jy

van die verdagte byna-

jou-in-my

en dan die besef:

daar waar ek anders as jy is

begin ek

dis waar

maar daar waar ek jy is

julle geword het

begin ek buite myself

ligte polsslae kwiksilwersingend

iets anderkant alle menslikheid kaats[.]

ʼn Belangrike identiteitskeppende aspek wat veral in die eerste afdeling van die bundel, werf, ontgin word, is die verband tussen grondbesit, mag en die patriargie. Implisiete vrae bly huiwer: kan grond besit en oorgeërf word en wie kan/mag dit besit? Die bundel begin met ʼn gedig oor die begrafnis van die vader, naamlik ‘ek wil ʼn graf hê om van om te draai’ waarin die netelige politieke en emosionele grondkwessie en die postkoloniale verskille tussen plek en ruimte aan die orde gebring word:

[my pa se]

nageslag staan waar ons voel ons nie hoort nie

verduur deur geboortegrond waaraan ons vir geslagte

bloei plek kon niemand vir ons bestendig nie verwond

bly ons agter konkelend bedompig van verwyt onmede-

deelsaam trap ons water in mitologieë ’n stilte sprei

oor ons en die bruin spruitwilger-swepe swyend

 

in die snykoud Vrystaat skitterlig is dit asof

iets sugtends van ons uitgaan van ons

Afrikanergewete ons taalheid ons witheid

 

In teenstelling tot die bostaande gedig waarin die manlike afstammelinge (“my pa se seuns / en kleinseuns”; “swaers skoonseuns kleinseuns neefs”) ʼn belangrike rol speel, stel die gedig [grond] – tussen hakies onvertaalbaar as’t ware ʼn korrektief. Daarin word die verhaal van die digter se oumagrootjie vertel wat haar skelm tweede man uitoorlê het toe hy tydens haar siekte met haar testament gekonkel het. Dié gedig toon aan dat grondbesit in hierdie land nooit die prerogatief van mans was nie en ontluister daarmee verskeie aannames oor manlikheid terwyl dit ook verouderde opvattings verwerp wat die (getroude) vrou as onderdanig en ontdaan van mag beskou:

[ ] [ ] hulle sê dat oumagrootjie Helena Susanna Delport

al die grond tussen Kroonstad en Renosterspruit besit [ ] het

 

na haar man se dood bly sy agter met twee dogters

een van hulle my ouma Anna Elizabeth

 

hulle sê sy het oujongkêrel Hennie Geldenhuys getrou

[ ] dat die grond bewerk kon word [ ][.]

 

In hierdie en dergelike gedigte in die bundel word gefokus op die matriargie – die stamboom van moeders soos ons dit byvoorbeeld ook in André P. Brink se Sandkastele en Elsa Joubert se Die reise van Isobelle vind. Die eerste tien gedigte in die bundel is verhale wat op een of ander wyse grondbesit, magstrukture, bevoorregting, rasse- en genderkwessies problematiseer. Deur die narratiewe aard van dié gedigte word die mag van die verhaal geïllustreer, die mite wat ook in ons land diepgesetelde persepsies oor die bogenoemde kwessies gevestig het, hetsy dit deel geword het van die sogenaamde Afrikanerpsige óf mites is wat die persepsies van ander groeperinge kleur. Natuurlik lê dit ook in die aard van die narratief om dinge wat onthou word te interpreteer en sodoende sin daaraan te gee. Daarmee saam hang die kwessie van die betroubaarheid van die geheue. In die gedig om soos vroeër word ʼn idilliese prentjie geskilder van die digter se tuiskoms waarin sy “soos vroeër” die bekende afdraaipad vat en dan hartlik in haar ouerhuis verwelkom word. Maar by nabaat besef sy dat haar geheue gevorm is deur die kultuur waarbinne sy grootgeword het, dat sy medeverantwoordelik is vir die onregpleging wat gelei het tot haat en liefdeloosheid tussen mense:

ag, ek verlang na my pa en my ma soos wat hulle was

daar aan die bopunt van die tafel voor in die kar

geselsend in die hoofslaapkamer en die wêreld deur hulle

in stand gehou volkoringheilsaam en onvernietigbaar

 

so het dit gevoel ek hardloop julle van agter-af in sit

my arms om julle skouers en loop in die warm wesend-

heid van julle knorrige gewetes loop liedswermend soos

ek eens geloop het as julle kind, julle wit batende kind

 

oor die uitgestrekte werf van leuens want kyk

’n heerskare was onder ons hak ’n gehaksel

wat bloei: ek dra met julle saam dit wat nou so

skeur uit ’n haag van bloed en bitter wraakgebroei

 

Die problematiek rondom mag, onderdrukking en miskenning kom in Krog se werk dikwels tot uitdrukking in feministiese diskoers. Hiermee wil nie gesê word dat dit by haar gaan oor vroue-bevryding as sodanig nie – eerder dat die vrou ʼn metafoor word vir onderdrukking en miskenning as universele sosiale euwels. In die gedig Vrou Justitia geblinddoek word die skrikwekkende wanpraktyke wat ons samelewing kenmerk deur middel van gendermetafore aan die kaak gestel. Magsmisbruik, gierigheid, diefstal, korrupsie, koopwellus, oneerlikheid en gebrek aan morele waardes word stilswyend aanvaar óf die verantwoordelikheid word verplaas:

die broek is oopgezip, die ereksie du

Vrou Justitia lê op die vloer – deur mans

gepen wat verbete in die slordige leem

van hul gewetes rondgrawe om

te verbaliseer dat sy gesoek het

daarvoor, sy tart mos (…)

*

dit pas ons dat sy ʼn vrou is want nou is dit

haar woord teen ons sʼn: versoening is die viering

van onreg, minderwaardighou dit wat haat beset[.]

Die geskiedenisse, verhale en name van mense wat deel was van minderheidsgroepe soos vroue, mense van kleur, gay mense, gestremdes, slawe, ensovoorts was dekades en selfs eeue lank in stilte gehul. Onderdrukking is ingegrein in die Suid-Afrikaanse geskiedenis: onderdruktes was as’t ware onsigbaar, stom en sonder mag of invloed in die openbare ruimte. Hulle is nie toegelaat om aan amptelike diskoerse soos wetgewing deel te neem nie. Hulle ervaring en lotgevalle is nie belangrik genoeg geag om in die geskiedkundige kanon opgeneem te word nie. In die letterkunde is hulle verhale lank verswyg. Om uit so ʼn liminale ruimte terug te beweeg na die sentrum, vereis simboliese erkenning en simboliese handelinge soos die openbare vertel van die verhale wat nooit vantevore vertel is nie. In die bundel Mede-wete word talle sulke verhale vertel, onder andere in die boesman waarin die brute geweld teenoor ʼn Boesman wat ʼn skaap gesteel het, uitgebeeld word. Die diskoers waarin na hom verwys word, tipeer hom as sub-menslik – “Oom moet hom maar self met die stiegriem regsien / sê die jong konstabel vir Pa / dis vreeslik vir so ʼn boesman in ʼn tronk / te wild om te rehabiliteer”. Dit is interessant hoe dikwels hierdie verhale met patriargale denke en optrede in verband gebring word. Nooit bly Krog egter vassteek in ʼn ongenuanseerde siening van enige kontensieuse saak nie. Die troue vriendskap tussen swart en wit (hoewel nie altyd onproblematies nie) is byvoorbeeld die onderwerp van die gedig ʼn verhaal oor Hendrik Sengapane Nakedi se vriendskap met die digter se vader. Die mooi vriendskap tussen baas en kneg word egter gerelativeer deur voor-verkiesingspraatjies waarin die plaaswerkers se optimistiese sieninge van die verkiesing uitloop op bespiegelinge oor watter werk hulle die “baas” sal gee wanneer hulle die grond kry: “beelde van ʼn trop skape met pa te perd (…) ‘melk!’ Pa in die hardste, mees fisiese werksure op die plaas (…)”.

Die lang gedig bediendepraatjies is ʼn epos in die kleine. Dit is die verhaal van ʼn lank uitgerekte, selfs nimmereindigende worsteling tussen die wit werkgewer en die swart werknemer om mekaar en mekaar se kultuur te verstaan. Die motto van die gedig kom uit Gayatri Spivak se werk A moral dilemma. Spivak is die Indiese literêre teoretikus wat bekendheid verwerf het met haar opstel Can the subaltern speak? – ʼn teks wat allerweë beskou word as een van die belangrikste tekste binne postkoloniale diskoers. In die motto by die genoemde gedig is die volgende sin ʼn belangrike interpretasiesleutel: “By definition we cannot – no self can – reach the quite-other …” Hierdie insig vind gestalte in die ingewikkelde struktuur van die gedig. Die gedig bestaan uit drie vlakke wat – soos die solder, die middelvlak en die kelder van ʼn huis saam op ʼn bladsy verskyn. Die boonste “vlak” is telkens die Afrikaanse teks, die “middelvlak” is ʼn gedig in isiXhosa, terwyl die onderste “vlak” ʼn Afrikaanse vertaling van die isiXhosa-gedig in prosa is. Op die oog af lyk dit asof die drie diskoerse waaruit die gedig bestaan, geen raakvlakke met mekaar het nie. Die boonste vlak bevat tipiese bediendediskoers met die fokus op die wit werkgewer:

sy wil tienduisend rand leen vir haar pa se grafsteen

ek het dit nie dis so eenvoudig soos dit

buitendien ek gee nie geld vir dooies nie

 

ek sê vir haar: my pa lê in die veld

ons het net sy naam op ʼn stuk sandklip uitgekap

maar mens weet sy dink:

as julle wittes nie worry oor julle dooies nie ons wel

 

 

Daarteenoor staan byvoorbeeld die onderste diskoers:

? jy moenie siek word nie ek wil nie job swap met jou nie my lyf brand en my maag is naar dis die clinic se goed jy moes by Ouma geluister het nou’s die powers teen jou ek het mos die rituals gedoen ja en jy was beter maar nou nie meer nie (…)

Hierdie gedig illustreer onder andere die totale onvermoë van mense uit verskillende kulture en uit verskillende vlakke van die Suid-Afrikaanse samelewing om mekaar te verstaan. Benewens die kulturele verskille (soos byvoorbeeld rites in verband met afgestorwenes), kan die deursnee bevoorregte wit Afrikaner geen voorstelling vorm van die lewe wat hulle bediendes in townships lei nie, van wat vir hulle belangrik is en van hulle lewens- en wêreldbeskouing nie. Hierdie parallelle diskoerse wat geen raakvlakke bevat nie, die dele van die gedig wat vir byna elke Afrikaanssprekende onverstaanbaar is (die meeste sal nie eers kan vasstel watter inheemse taal gebruik word nie), die vermoede dat die vertaling dalk nie heeltemal juis is nie, nie die emotiewe krag van die vertaalde gedig het nie, simboliseer die wyse waarop swart en wit, “baas” en “kneg”, arm en ryk, bevoorreg en benadeel in hierdie land saamleef.

Die gedigte in (veral) die laaste afdeling van die bundel probeer die ontoereikendheid van die gesproke en geskrewe woord verwoord deur verwringings, die gebruik van onbekende Afrikaanse woorde, nuutskeppings en vervreemdende samevoegings. In sillabe-sinaps in die noord/ suid-kompas klink dit só:

hoor jy my

jy wat julle/ons is

 

hoor jy my grabbel

in hegge en omhagte heinings in papiere

gerasse en die stoomkreng van harsings

 

Die bundel Mede-wete herinner aan ʼn laataand-gesprek waarin die knelpunte van ons lewe in hierdie land en ons bestaan op aarde op diepsinnige wyse en met inagneming van die geskakeerde aard van die werklikheid en die waarheid uitgepluis word. Die bundel het ʼn diep spirituele stramien wat in die grein van die gedigte lê, dikwels sonder om beredeneer te word. ʼn Voorbeeld van besinnende refleksie oor spirituele dinge vind ons in ʼn eland staan by ʼn kuil met sy intertekste van sjamanistiese San-praktyke waarin die eland ʼn belangrike rol speel:

ek hou stil: die eland die water die vlakte

die berge brand in op my retina ek kan voel

hoe iets in my probeer oopgaan wat soek hoe

die eland die water die berge deel is

 

van ’n geheue van oneindige voortglippendheid

 

hoe wéét hulle van mekaar?

 

voel die eland aan haar horings die slypgeluide van sterre?

proe die tong vol watermolekules die pastelpunte

in ’n wolk? ruis berg-ewigheid in nog-hongerende halms?

geur die berg mee as elandknieë klip-klop boontoe klap?

 

sterf hulle ooit as newe-wêrelde af van mekaar

of stort keelvel en klip soomloos mekaar

binne? was die eland berg voordat sy wolk

was? was gras eens eland? bedroef sit ek

 

en kyk na die eland die berg en die lug so niks

kan ek onthou van die ontniks waaruit ek kom

so niks verstaan ek van die niksheidsnoute waarheen

ek op pad is – haglik in hiernamaalsflardes krap-

 

krap ek toevallende gaatjies na die Groot Goddelike Niets

 

Die digterlike styl van Mede-wete is, soos ons nou reeds van Antjie Krog te wagte is, kenmerkend van ʼn digter wat ʼn meester van haar ambag is. By haar gaan gedigte met ʼn narratiewe aard naatloos oor in liriek, in argumentatiewe betoog; van die mees informele register na die formele akademiese register sonder dat sy ooit haar greep op die poëtiese aard van die gedigte verloor. Die wyse waarop sy taal hanteer, vorm en vervorm om nuut te klink en nuut te be-teken het reeds by haar ʼn handelsmerk geword en laat die leser telkens sprakeloos. Sy skryf ewe gemaklik in vrye versvorm as wanneer sy van ingewikkelde vaste poëtiese strukture gebruik maak. Mede-wete hoort myns insiens voor in die vertoonkas van die Afrikaanse poësie. Ek haal ten slotte die laaste deel aan uit een van my gunstelinggedigte, mirakel, met sy pragtige liriese – byna inkanterende – inslag:

ek behoort aan hierdie land

dit het my gemaak

 

ek het geen ander land

as dié land nie

 

mateloos is my liefde vir die land

verwikkeld gehard en onomwonde

 

ek glo nie aan wonders nie maar

die vreedsame vrymaking van my land

 

was ʼn wonder – onkant en lighoofdig bly

dit by my     die weergaloosheid daarvan

 

bly my by

 

(c) Marlies Taljard / Desember 2014

Bookmark and Share

Comments are closed.