Resensie: Uithoeke/outcorners (Hans Pienaar)

Uithoeke/ outcorners: Fotogedigte/Photopoems. Hans Pienaar.

Altviolet, Melville, Johannesburg. (www.altviolet.co.za.) Slapband en grootformaatboek met foto’s. 150pp. ISBN: 978 0 620 6444 33.

Resensent: Marius Crous

Omslag

In haar gesaghebbende On photography (1977) gebruik Susan Sontag die metafoor van Plato se grot om aan te dui hoe ons visueel verarm vasgevang sit en die spesiale rol wat foto’s speel om ons denke te bevry:

This very insatiability of the photographing eye changes the terms of confinement in the cave, our world. In teaching us a new visual code, photographs alter and enlarge our notions of what is worth looking at and what we have a right to observe. (1)

En dan veral die volgende opmerking is relevant vir hierdie gepubliseerde kreatiewe projek van Hans Pienaar:

To photograph is to appropriate the thing photographed. It means putting oneself into a certain relation to the world that feels like knowledge — and, therefore, like power. A now notorious first fall into alienation, habituating people to abstract the world into printed words, is supposed to have engendered that surplus of Faustian energy and psychic damage needed to build modern, inorganic societies. (2)

In die essay “Foto, gedig, fotogedig” wat opgeneem word in uithoeke sluit Pienaar by Sontag aan en skryf hy oor die relasie tussen foto en gedig in sy werk. Pienaar noem byvoorbeeld dat daar ’n paradoksale opvatting bestaan dat “’n foto beide ’n hiperrealistiese rekord van ’n toneel is, en ’n totale vervalsing kan wees daarvan.” Dink maar net hoe maklik kan ons foto’s deesdae manipuleer met digitale tegnologie.

’n Ander kwaliteit van foto’s waarna hy verwys is die “dubbelsinnigheid” daarvan. Selfs al is ’n foto ’n rekord van ’n bepaalde moment wat vasgevang word op kamera, staan dit die kyker vry om allerhande denotasies en konnotasies aan die foto te koppel. Hans Pienaar se fotogedigte is een poging om ’n interpretasie van ’n spesifieke foto te gee, want soos Barthes in sy Image, music, text ( 1978) aandui, is elke kode waarmee die kyker ’n foto benader arbitrêr.  Sekere kodes en tekens het geïnstitusionaliseerde konnotasies, maar dit sluit nie die interpretasie van die foto nie.

Pienaar se fotogedigte is sy interpretasie van ’n bepaalde moment wat vasgevang is in uiteenlopende plekke soos Beijing, die Vrystaat, Taiwan, Nigerië, Oudshoorn en Suid-Korea. Kyk mens na die tekens in die foto en lees dan die gedig in beide Afrikaans en Engels, dan merk jy op watter aspek van die foto vir hom as fotograaf en digter belangrik was – maar ek as kyker-leser kan ook ander dinge in die foto inlees, sou ek nie die konteks noodwendig ken nie. Plasing van objekte soos spiese teen ’n skoolmuur of ’n pop teen die agtergrond van gul vroue op ’n skildery of die omkrultoon van ’n kind by ’n swembad met drywende Barbie-poppe rig die oog en laat mens vrae stel.

Dikwels is die toeligtende gedigte beskrywings van die sentrale uitbeelding op die foto, maar dikwels dien dit ook as ’n vertrekpunt vir ’n besinning of nadenke. Die Engelse vertalings is nie vir my oral ewe sterk nie en is eerder parafrases van die digterlike Afrikaanse reëls. Vergelyk byvoorbeeld “Ondier” (11) se beginreëls:

Sterftes … in ’n oorlog lank vergete hier,

op ’n heuwel sonder naam. G’n grafsteen,

net een raam gekruis op ’n ander.

Teenoor:

            Some men died here, in some war

            long forgotten on a hill with no name.

            No gravestone, just one frame crossed

            upon another.

Maar die Engelse vertaling verduidelik ook soms vir mens wat die oorspronklike Afrikaans bedoel.  Die digter manipuleer ook die vertaling om doeltreffender en ritmies sy boodskap oor te kan dra.

Oor van die foto’s het ek baie interessanter gedigte verwag. “Bedelkind” (103) is vreemd en praterig.

Nes ander weer vondste bevat wat my verras het. So val die digter se oog op die “volk / se driewiel” (25) of op die rooi ferweelmat in Beijing waar die voetspore gou uitgewis word (29). Of die oorgawe van Hong Kong aan Kommunistiese China word beskryf in terme van die “gode van staal en spuitverf / [wat] stampkarre met bakwerk [speel]” (107). ’n Foto van ’n kruis teen die agtergrond van Oatso Easy-bokse dien as prikkel vir ’n slim beskouing oor die godsdiens (111).

’n Kalender met 12 halfnaakte wit spierpaleise uit die Verenigde Nasiepos op die lughawe van Kavuma in die Kongo, gee aanleiding tot die volgende gedig:

Tyd kan opgeplak word op

tydelike strukture soos tente,

maar dis geen waarborg dinge

sal begin roer nie. Soepel spiere

sal die gewag funksionaliseer,

darem, met ’n pleister of twee

gereed vir ingeval iets los wil

skeur uit te lank gerekte ure. (59)

En dit is juis laasgenoemde interaksie tussen foto en gedig wat kommentaar lewer op Hans Pienaar se fyn oog. Nes ons het hy seker ook gevra: wat soek so ’n kalender in die Kongo? Maar as digter vat hy dit verder en dit word ’n besinning oor tyd.

’n Mens het nie foto’s van huilendes en ellendiges nodig om ’n treffende boodskap te kan oordra nie. Vergelyk hier byvoorbeeld die foto van die koek in die hotel kiosk in Kigali, Rwanda. (87) Wat ’n onstellende kontras in ’n land van “geraamtes” en “gebleikte beendere”.

Daar is heelwat goeie moedswilligheid en ondeudheid en ’n sin vir die satiriese in Pienaar se foto’s. So skryf hy oor die “tattoe” op die “lorrie se boud” (93) of die slapende Nigeriese man wat moeg gedroom is, of oor ’n leertjie in ’n moddermoskee in Jos, Nigerië (89) – wat mens nogal herinner aan Georgia O’Keefe se skilderye oor lere wat vanself opklim teen die hemeltrans.

Voorop die boek is ’n foto van ’n beeld se afgekapte vingers en dit word vergesel van die volgende gedig:

Vingers

Oppas vir die lang arm van die gereg.

Nie dat dit so lank of geregtelik is nie.

Maar hulle sal jou sommer opsluit,

en jy kom eers weer uit as jy ’n lang

hand in ’n diep sak steek. Terwyl

hulle wag. Terwyl hulle na hul eie

kneukels kyk, daaroor stryk, versigtig

druk en voel of niks stukkend is nie. (83)

Ten slotte, weer Susan Sontag. Hoe gepas is haar woorde nie in hierdie konteks nie:

A photograph is not just the result of an encounter between

an event and a photographer; picture-taking is an event in itself,

and one with ever more peremptory rights—to interfere with, to

invade, or to ignore whatever is going on. Our very sense of

situation is now articulated by the camera’s interventions. (8)

Want Hans Pienaar se fotogedigte maak beslis van die ontmoeting tussen gefotografeerde subjek en geskrewe teks ‘n uitsonderlike ervaring. Hierdie spel met kodes in foto’s kan selfs aanleiding daartoe gee dat ’n mens met nuwer oë kyk na jou flops; dié met die mense se koppe afgesny of uit fokus.

Verwysings:

Barthes, Roland. 1978. Image, music,text. New York: Farrar, Straus and Giroux.

Sontag, Susan. 1977. On photography. New York: Farrar, Straus & Giroux.

Bookmark and Share

Een Kommentaar op “Resensie: Uithoeke/outcorners (Hans Pienaar)”

  1. Baie lekker resensie, dankie. Sedert die aanvang van die projek, in 2000 al, en die laaste paar in 2009 het Fotografie n epistemiese verandering ondergaan. Teks en foto word nou baie meer dikwels intiem saam gebruik. Daar is n nuwe narcisisme wat dit n baie meer psigiese aktiwiteit maak, goeie stof vir n Lacaniaanse analise