Breyten Breytenbach. Kleinreis deur ‘n vergete notaboekie

KLEINREIS DEUR ‘N VERGETE NOTABOEKIE

 

*

Dis bleekpers van kleur. Campus POCKET NOTEBOOK – small-sized notebook which can fit snugly into your pocket or bag. Agter-op staan : MADE IN JAPAN… Jy kan selde ‘n notaboekie weerstaan. Dikwels is dit die enigste ‘aandenking’ wat jy koop na ‘n besoek aan ‘n kunsmuseum of ‘n winkel wat kunsmateriaal aanbied. Gewoonlik ‘n Moleskin. Die bedoeling

is altyd goed : hierdie aantekeningboekie gaan die verlenging van jou waarnemings en jou gedagtegang word. Jy sal daarmee ‘n gesels aan die gang kan hou. Partykeer is dit bestem om die wedervarings van ‘n spesifieke reis te omvou. Sonder ‘n notaboekie binne bereik voel jy so weerloos soos ‘n watersloot tot barstens toe vol met die refleksies van wolke wat daarin dryf waarvan die sluis verslib het. Gedagtes, woordspeletjies, uitdrukkings opgetel of raakgelees, drome, draadjies, die spookgedaante van ‘n gedig – word hierin opgeteken. (Agterna kan jy soms nie agterhaal wat jy nou eintlik bedoel het of mee besig was nie en dan word die ‘vers’ of die aantekening ‘n objet trouvé : iets wat jy self nie begryp nie maar dalk nog die misterie van onbedoelde waarde bevat.) Miskien is die neerskryf ook ‘n manier om ontslae van iets te raak, asof jy nie verder sou kon ervaar as jy nie eers die indruk of die ingewing aan die draad van skrywe opgehang het nie. Die notaboekieskrywer is ‘n katlagter. Belangrike informasie – telefoonnommers of kodes wat jy moet onthou, take wat verrig moet word, ‘n lysie met die name van mense aan wie jy moet skryf – word van die agterste blad na voor geskryf. En dan skielik eendag is die boekie ‘vol’ al is daar nog leë blaaie, is dit dood soos iets wat omgeblaai kan word…

Probleem is dat daar geen orde of selfs net ordentlikheid is in die liassering van hierdie ru-materiaal nie. Jy vermors ure, raas gefrustreerd met jouself wanneer jy gaan soek na iets wat jy onthou dat jy vergeet het – maar wéét

(en dikwels is die ‘onthou’ ‘n visuele herinnering) dat dit iewers ingebed is.

Jy het bewondering vir die deeglikheid van ‘n John Coetzee wat volgens David Attwell se boek oor sy skryfmetodes (A Life of Writing) so sorgvuldig en afsydig aantekening gehou het van die Skrywer se sielsbewegings en bedoelings (hy verwys altyd na homself in die derde persoon), so soos mens noukeurig sou opskryf hoe die mot hom loswikkel uit die papie.

Om nou nie eens te praat van hoe André Brink nooit daaraan getwyfel het dat alles wat uit sy pen vloei van vergaarbare waarde moes wees nie. Asof mens uit woorde ‘n wegkruipplek sou kon bou waar die hordes jou sal kom soek en jou juis nié sal kry nie. Hy het immers deurslae gehou van selfs sy intieme liefdesbriewe.

*

Ter illustrasie uit die notaboekie wat tans so lewendig soos ‘n klip saam met jou reis, ‘n rooie, ‘n Zequenz :

« How absurd immortality is ! » – Ko Un.

« Poësie het die wêreld uitgevind, maar die wêreld het dit vergeet » – Ritsos.

« Die dood is altyd ‘n land waarnatoe jy gaan met ‘n verlore geheue. » – Alain Resnais. (Jy sou kon beweer : waarnatoe jy gaan wanneer jy jou geheue verloor.) (Of : waar jy gaan soek na ‘n verlore geheue aan lewe.)

« The sorry business » is die term gebruik deur die Aboriginals, die oorspronklike inboorlinge van Australië, vir die rouperiode na die afsterwe van ‘n naaste.

« want almal weet eintlik maar alles van my, hulle weet dit net nie altyd nie » – Jack Parow.

« life is available only in the present » – Thich Nhat Hanh.

*

mondparaat soos ‘n vraat

wat te laat was

vir middagete

en nou sy lippe lek

vir die afdekwoorde

*

Terug na Campus, die lilakleurige sakboekie wat byna per ongeluk ‘herontdek’ word in ‘n boks weggooigoed. Op die eerste blaadjie pryk ‘n datum : 9th January 1997. En daarnaas, nogal hoog ingesit, wat seker die bedoeling van die nota’s sou moes wees : SKIN OF LIFE (Notes from the moving world).

Dis duidelik dat die eerste gedeelte van die boekie in Hong Kong geskryf is :

fallen from the sky through cloud cover / a greyish green surface with many boats / the bare mountains / getting down to rooftop level – wingtips touching blocks of buildings on either side / names of airlines on tarmac / names of arrival cities / drive into town (Kowloon ?) – astonishing mixture of Lagos and Athens (one is looking for reference) / the ubiquitous boxes outside of air-conditioners, the black fishbones of TV antennae / then into ‘tunnels’ (daylight occluded) of advertisements : the electricity output for all these neons must be mind blowing / go for walk : everybody looks familiar / all professional people – hotel staff, shopgirls – between 18 and 25 / where are the old people ? the kids ? / scurrying retail trade based on high turnover, quality quite good, lots of foreign imports, prices not cheap / someone tries to sell you a « genuine imitation Rolex » / nice-looking girls nearly all wearing pants, dressed in black / vegetation greyish – dust ? pollution ? cold ? – but you sense something tropical / not 3rd world city except for density of its population / nearly no sidewalk activity, people don’t sollicit (your) attention / later the evening through tunnel to Hong Kong proper – now New York glass cliff-faces on either side of road but, unlike Manhattan, no animals, no smokers /

in the aeroplane a tall man with sandy headpiece, shiny skin, paunch, moustache – looking like a cop in mufti or a mercenary – a nearly life-size Mickey Mouse dummy on seat next to him, spent the whole night standing up before video screen, looking back with bulging blue eyes at passengers /

where are the old customs ? in an alley a man with t-shirt and shorts grey with dirt, sandals (slip-ons), cigarette stub, selling « Chinese arts and crafts » : boxes of trinkets, Party insignia, military knick-knacks, Mao badges / I hear a canary trilling but cannot trace the cage / nobody smokes ? no cigarette ends / bamboo scaffolding still used / (but in early morning couple scrounging in black refuse bags, old woman crouched head buried in arms next to stack of newspapers, her feet & toenails equally black) / Long Full Restaurant – the urinals lower than what would be comfortable for European heights (also compare Vietnam – or Göteborg where they’re narrow and oblong, rather like pissing into a coffin) – the old ones at HK airport have painted red numbers above every urinal, the new ones in Waichan Hotel (Luk Kwok Hotel) have little windows of brown glass, electronic red eyes light up and start water flushing /

a discussion with Yasei (P.K. Leung) – about Bei Dao, Hong Kong culture, transition, future / ideas on hegemony, difference, mutation, metamorphosis, history, minority rights / Yasei more political than Bei Dao / specificity of mainland exiles (Yasei observes) : less adaptable, quarrelsome, uneasy, unhappy / HK has always been marginal, thus adaptable, needing to survive / HK a ‘concubine’ of China /

the opening of the shows and the event / photographer bending to get me into his lens / speeches / HME (Hans-Magnus Enzensberger) and I teasing the Englishman / HME on French intellectuals / dinner afterwards : eel, sticky rice, water chestnut dessert, almond syrup, Chinese beer, tea (waiter named Samson, but short hair and frail build) / Yasei on old leftists resurfacing in journalism (New China News Agency ?) – « diversity yes, but no such thing as Hong Kong culture, just Cantonese » / TV always going in background, Xmas carols karaoke style / gwei-lo ( ?) : « long-nosed white ghost «  (or white devil) / the mainland poet and his lovely ‘American’ wife bantering at table / treating foreigners as if they’re babies / back in hotel the drinking bout with Remco (Campert) holding out against death (« always the youngest, still the youngest »), reflections on generation of Fifties, talking nostalgically and with admiration of Chinese girls – « not for love or fuckwant » /

Poetry & Tradition / the poet as agent of disorder / can the ‘tradition’ of one culture introduce ‘change’ in another ? and on and on and on… / we get burdened with mediocre lecture from some 3rd-rate academic. no wonder there’s not more cross-fertilisation between East and West : these university dolts (one forgets that people work at university because they’re too stupid to survive in the outside world, or that university makes stupid – also thick-skinned and selfish) making boring scrabble games of Chinese verse thereby perpetuating this myth of Chinese ‘difficulty’, ‘inscutability’, exotic ‘untranlatability’. in fact, the Chinese are not inscrutable at all – they’re very open and readable in their emotions and opinions although there may be much mutual misreading and misunderstanding / a lesson to be learnt for poetry organisors : you don’t take a bunch of experienced drivers into a class on toy motorcars /

Bei Dao (you call him Mr Mao, but he’s too thin) on transit visa, pessimistic, doesn’t want to go to Europe anymore – « must get away from the Centre » / allowed into HK for seven days only and must then go to Macau before being permitted another spin – « this will be my last time in China » /

« He who stands up will not be lying down. »

it is now the in-thing for rich Hong Kongese to have white servants – they are punctual and work well / HME tells of how he went to Jesuit university to be structured ideologically since Marxism was verboten / Remco has had enough – wants European food, wants small Dutch café, wants to be left alone, doesn’t want to be looked at, is getting tired and frustrated by the English people try to speak / China is the largest racist country on earth

(as foreigner you cannot be Chinese even if born there) / is it OK for the rest of us to be racist too ? / « please don’t picnic on the graves » /

tai-chi shadow exercises in Kowloon Park / the Indian Muslim, large destroyed eyes, big rough face / « the loneliness of the last opium smoking opera singer » /

palm seed, grass jelly, jackfruit, red beans, banana syrup, coconut juice, chicken feet (as entrée), frozen tako, squid balls, garoupa meunière, sauteed turkey with chestnut, braised ox-tongue, five-snake soup, snapper fished on the east side of the bay, never the west /

*

dag en nag soomloos aaneen terwyl ‘n raserny mense skarrel

in verbruikerswaansin en in tonnels sing voëltjies terwyl ou mense

met die gode gok vir die wenperd se nommer /

iewers bo die stad in die dynserigheid van besoedeling

of ‘n toekoms van onsekerheid

troon bergkruine

moet daar sterre wees

dwaal onrustige geeste

met gedigte op die lippe /

.

hei Bert – groete van Homero en Joachim

en Hans-Magnus en Miroslav –

ook vir Lucebert

.

waar jy jou ook bevind

mag dit in die goeie stof van rym en ritme

dit wil sê van siel en liggaam

en nikswees wees

*

Miroslav (Holub) remarks on the « artificial breasts » / Homero (Aridjis) – America and its 50 years of criminal wars, « economic democracy » / the old Taiwanese poet and his war years, prison guard, prisoner, all jade comes from Vietnam and Cambodia / Homero – you go pissing together (also remember last night’s peeing in Regent Hotel) – tells you the story of how he went to unwet his whistle together with Borges in New York, Homero asking him about the images that he carries around with him of sex and pissing (from Joyce’s Ulysses for example) and how it is rumoured that he (Borges) has no organ a’tall and now is the time to prove the contrary (and Borges stands bolt upright before the urinal but doesn’t undo his zip) and Homero asks him a second time, « this historic occasion », and Borges doesn’t move – « it will remain an enigma » /

Remco : « One is so totally lonely » / in bird market (all kinds of songbirds) he puts empty cage to his ear « to listen to the bird of poetry » / Betty (Aridjis) convinced the minah must speak English : « But I said ‘hello’ and it answered just now ! » / live locusts and grasshoppers for sale / multitude in streets – now we’re truly lost, now you get the feeling that all Chinese look alike / cellphones : man is an addict, obsessional repeater, pattern imitator, maker of nothingness… like the television it is an illustration of how nothingnessmaking immediately starts developing a need for its existence / Remco : « We are too old to take shortcuts, to use things that will save time » / Bei Dao : « Tradition is the remnants of death » / the relentless pace of materialism / it is a form of politeness for the gods to pretend to be asleep / what cutting edge between China and rest of world ? they don’t need us ; they couldn’t care whether we need them or not. do we need them ? / « I’ve had enough fascists in my life barking at me » / ‘ping-pong’ politeness. then the vehemence. no acceptance of criticism. never « no » – just elision. paranoia /

bai- gwa means both ‘nosy Parker’ and the object with inserted mirror put above the door to scare away spirits, the idea being that the spirit will be horrified by his terrible countenance / roof ridges yellow ceramic tiles with upturned ends so that spirits landing won’t fall into courtyards / Taoist temple used to be on open land, now surrounded by 40-storey residential plinths / visited by young and old to burn incense sticks stuck into oranges or apples, lacquered pork also among offerings, cloud of pungent smoke burns eyes / paper money (needed to ease the travels of the departed) no longer burnt, neighbours objected to the smoke, now deposited in drum to be burnt by priests / people often kneeling on horse-racing newspapers shake bamboo buckets with numbered chopsticks, one will fall out and the number corresponding to a poem in red characters on pink paper will be taken to one of the ‘fortune tellers’ (interpreters ? translators ?) for exegesis on what the future holds / ‘Buddha’s lips’ sold as souvenirs are wooden castanets, two brown halfmoons on a string /

*

die woord sterf nooit

dit vlieg net soms baie ver weg

om vergeet te raak in ‘n ander boek

soos in die boom van ‘n verre land –

selfs stof en roet het nog wiekende klanke

om te reis van taal tot taal –

iewers bly leef dit in die mond van dooies

om die dans van betekenis te bewaar

.

en al hierdie voëls in vreemde stede

deur wie uitgespreek om wat te sê ?

hulle sing en fladder asof ons onsigbaar lewe –

kan jy aan die kleur sien hoe oud ‘n voël is ?

na watter binneste wyk vlug hulle om te sterf ?

.

tong is die vlug tussen woord en vergeet –

tong is die onsigbare voël van die dood

want die liefdeswoord het vlerke : ek trek

die vere van verbygaan af sodat dit ligter

mag pyl na die hart se skuilplek

.

miskien is die verhemelte ‘n verstopte ruimte

en moes ek jou nooit in die mond laat ontlas het nie –

tog voel ek nog hoe popel die tong

met die smaak en geluide van ons liefde

soos in die boomboek van ‘n verre land

*

visit the cemeteries, but to enter funeral parlour you need to buy new shoes since red ones are not allowed / Bei Dao on Martin (Mooij) growing older : « He did not keep his form to the end » / P.K. Leung : « As you grow older you become your own ancestor »/

what’s the point of poetry ? to increase joy in life / to increase or reshuffle the number of words on earth / translationese / Miroslav wants to recite The Universe of the Mouse but it comes out as The Universe of the Mouth / the best translation is made by him who gets drunk last / translation :  crossing the bridge and then removing the planks – no-one else can walk that translation-road again  / translation is losing the time of the original / the « putting of words » generates its own reality and inevitably its own reference field, the strongly marked territory within which it lives / poem is both ‘translation’ and ‘original’ /

imposibility from Chinese to English and vice-versa / an ideogram can be packed with detail that would need two lines in English / they can write precisely without identifying the singularity or the plurality of the person(s) addressed / ‘interpretation’ becomes paramount /

the original is a picture with all its components (framed by the eye/lens of that time and place) forming a coherent whole. translation is another picture – rather, a picture of the same place including the same elements, also the original picture, but taken at another moment /

grey misty light / hundreds of boats / Hoi Fat harbour tug / islands, smoke curling from wooded slopes / maybe temples on top ? / pink dolphins keep sharks away / conversation on Morandi, Cézanna, Giacometti, Van Gogh – obsession, purification ascetism, ongoing dialogue between object (the seen ?) and eye/hand / what if, all of a sudden : « there it is ! / is that why

  1. G. after last three paintings shot himself in belly ? /

the power of repetition /

Po Lin Monastery (‘Precious Lotus’) / 30 meters high / first monastery built 1905 / white jade Buddha from Burma 600 years old / knocking noise (on metal) from interior garden – prayer sounds ? – no, close-up, Chinese worker cigarette-end in mouth, repairing a structure / in dining hall Buddha perched on top of TV set / communicating with the beyond / a murdered woman was chopped up and left near the temple / an aircraft brought its full load of maimed Bengali girls back from Saudi Arabia /

« Do not litter into the Hong Kong waters. Penalty HK $10,000 and six months in prison »

The Relic (in Po Lin) – one of 18 crystals (holy secretions) of Buddha found in the ashes after the corpse had been cremated, other 16 in Sri Lanka / must be tiny behind glass in precious lotus-shapped vessel / some say it must be a gall-bladder stone / conversation with Bei on reincarnation / the vegetarian meal most delicious (« notice how they do everything possible to imitate meat ? ») : bean curd, mango, vegs, bamboo cartillage (whitish gristle) / some say monks don’t partake of garlic – considered an aphrodisiac – or onion or spices – nothing to excite the senses / contrast with Tibetan tantra / coca-cola machine at base of Buddha – « The jewel in the lotus turns out to be a coke », Elliot Weinberger /

better a bottle before you than a frontal lobotomy

*

wanneer die aandson gaan lê op die water tussen Kowloon en Victoria / van blou na groen na grys na ou-dag kleur / en ‘n jonk met lantern aan die mas en seile soos ‘n monnikkekleed dobber / die berge bo die stad versomber / die glastorings kry hulle naggewade van neon tekens / te veel, te veel het gebeur /

*

supper with Peter (film-maker) and his wife (a nurse from Thailand) / Western Canton Province people are those controlling all the money in South East Asia / opium, warlords / she : « There’s nothing we can do, we must just stay calm » / the ‘culture of Hong Kong – disciplined, clean, caring, civil – but now ever more rude, dirty, selfish, money-grabbing /

on ferry back from Lantau, conversation with wife of Beijing poet – her teeth, her skin, her mother with red hair and green fingernails / « What is your favourite city ? » / differences between Asian and European cities (you bring up Africa) / she likes Paris (but they don’t like foreigners), New York : fast, good movies, friends / living in Beijing : vast, becoming like HK or Taipei, bars, MacDonalds (« The scourge of mankind, » you say) – advantages : fresh produce, fresh-fried grains on street corners, etc. – disadvantage : being watched, political control, censorship, the cold (2 pairs of pants and socks even when indoors) / « but China must avoid collapse into capitalism » / why she doesn’t like HK ? – karaoke culture, neither Chinese nor British, everybody with cellphones, shopping, shopping, shopping / Shop City, as opposed to Paris which is Dogshit City /

17th, breakfast with Bei Dao – he’s lost his English in translation, nervous, depressed, moving foot ever more violently under table / pessimistic about future China / HK poets thought this festival would or could bring them together, not to be, infighting / it will be even worse in Beijing, civil war, half a million poets fighting for recognition and position / this is difficult year for China, leaders anxious « not to lose power », transition (or retrocession) coincides with power passing from Deng to the new / says he was told (through wife in Beijing) by fortune teller that he won’t be allowed to return before 8 years / told interviewer HK is not his ‘home’ but neither is Beijing, ‘home’ is just a mental construct (points at head) / tired of food here (too much), prefers home cooking, tired of travelling (no more festivals), tired of teaching, tired of continueing political fight (and that everything has to do with money, as here)/ then, after a while with a nervous titter – tired of being Chinese / you offer Senegalese status /

we laugh /

Verandah Restaurant, Repulse Bay Hotel on south side of island – fans against ceiling, open bay windows, palm trees, road snaking along mountain flank (you’re reminded of Clifton), day falling over the bay in blue and old silken rose like a lady undressing voluptuously for a night of love /

deep-fried eel with cinnamon / blossom sauce / deep-fried milk /

*

Hier hou die aantekeninge oor Hong Kong op. (Die inskrywings is nooit verwerk tot ‘n koherente teks nie.) Wanneer dit hervat, later dieselfde jaar, is jy in Parys. Tussen die flardes van wat wel opduik in gepubliseerde manuskripte is daar enkele onvoltooide of versaakte gedigte. Nou, laat November 2015, is jy nog ‘n keer in hierdie stad waar jy so lankal ‘n inwoner is. Die eerste herfreëns het die strate omskep in donker spieëls en die dae is korter. Miskien was die reën die laaste bloedstrepe van die sypaadjies waar mense voor die voet afgemaai is tydens laas naweek se terreur-aanvalle. Jy hoor oor die nuus dat Hemingway se Movable Feast, vyftig jaar gelede gepubliseer, skielik weer ‘n blitsverkoper geword het. Almal wil hê die beeld van Parys as sorgelose stad van lig en skoonheid moet herstel word. Om te oorlewe, hoor jy die mense sê, is ‘n daad van verset.

*

onder die kors is Parys

‘n doolhof van triestigheid :

moltreine weeklaag deur tonnels.

langs gange waar boemelaars bewe

soos brandsiek honde skuins voor die dood

dryf die naklanke van ‘n eensame saksofoon.

skarrelende rotte se tandjies glinster

in die soedelswart wind

.

bogronds is die strate versadig aan stadsgeluide.

die bome verstok tot ou onkleure.

in vuil wolke bo hoë huise dobber

deurweekte engelelyke soos gedagtedrome

waaraan niemand meer dink nie. in fassadespieëls

skuifel ‘n skare voetgangers sonder oë

elk met ‘n eie jas somber afsondering

.

snags is daar ‘n maan iewers

patroon of beleid

het iemand ‘n oor vol gefluisterde liefde

.

maar hoe gaan jy ontsnap aan die ondergrondse

hart se donker kanale ?

*

« hulle weet so baie van vergeet / dat hulle vergeet het van die weet »

ONVOORBEREIDE VERSE

dankgedig aan leser wat hierdie verse laat herlewe in die oë / gee my jou hand / laat joune die sillabes volg, vorm na die bewegings van jou hand / myne is ver weg in die geheue (grond of as) / verskoon die outydse taal /

Hong Kong may have been the monstrous city of shopping – but Paris is dogshit city where having a dog and walking it late at night or early mornings to leave its smear of turds all over town (particularly in your quiet street, most particularly just in front of the porch of the building you live in) is a last line of defence against the state, against society and neighbour, to demonstrate your cussedness, to flaunt your existential freedom, pour emmerder les autres /

« There is no life, of course ; there’s only living », Don Espejuelo

goos=morsvleis / swartlied vir ‘n engel / liederlike lied / planke vir die doodkis / miksyn / verduistering van alle waardes /

*

waar slaap ek vanaand ?

in lapa, palas, of op die plaas

van my vaad ?

*

Parys : honger na mens / om grootmens te wees is maar ‘n eensame besigheid /

« we eat conscience and shit ideology »

*

my leser, laat ek jou voorstel aan Dood

eintlik hoef jy hom nie te ken nie

want hy ken jou

van dag tot dag

jou hele lewe lank

.

maar kyk hom goed :

die geel oë die linkerhand

die wange wit van baard

en ander been onder donker vlees

en die buik gebol asof swanger

aan ‘n miernes blinde woorde

so oud soos die mensdom

sodat jy hom mag vergeet

tot daardie onverwagse weersiens

*

« that future western poets will go to school with the masters of the Tang Dynasty as well as with the masters of the golden age of Greece or with the Hebrew prophets, or with the English dramatists or romanticists – to learn how best may be expressed, for themselves and for others, that passionate patience which is the core of life. » – Witter Bynner, Jade Mountain

 

« Le perroquet ne fait jamais que parler sa langue maternelle » – Lichtenberg / (die papegaai praat altyd maar net sy moedertaal) /

die perd se graf (net die ore bo die grond) /

die land is ‘n metafoor / die metafoor is ‘n ontploffing, ‘n brandsteek / geen metamorfose sonder breuke nie, sonder brand nie / geen openbaring (binnebring) sonder metamorvoorsê nie /

vertrekgedig van die suurgat snoeshaandigter / morrende mompeldigter / klonte herinnering, gevoude landskap, gewonde verlede, leë bome, leë afstande / dodevers vir ‘n land / elke keer as jy oor die nek kom en die berg sien… word die hart stil soos ‘n valk / beskrywing moet oer-kennis verbeeld /

Kaggen the Trickster God is in fact memory. It is memory which brings about metamorphosis, which transforms everything and creates incongruous presences. The word is the skin of memory. The word doesn’t open up the future ; it reveals a past that we never knew. It reverberates in us. Kaggen retrieves forgotten memories and transforms our perceptions so that we think we imagine things. All the words together constitute Kaggen. He fashioned the moon from a cast-off shoe. Death is a game. He is the brown praying mantis whose imagination will always become our memory./

hiér is jy !

(al is jy weer ek)

 

‘lieweheersbesies’ – vroeër ‘liewevrouehaantjies’

*

ons het die somer op die heuwel deurgebring

smiddaens was te warm om dit buite te waag

later sou die aandson hom soos ‘n bloedige vuis

                  agter ‘n verre bergketting onttrek

die nagte was kort maar heftig

met verskroeiende drome

maar vroeë oggende was blou van voëlsang

.

ons het gesien hoe die heilige beskermvrou

                 van vissers en barke

op bonkige skouers uit die branders gedra word

ons het geluister na teruggekeerde ballinge

                se liedere van verdrietige lande

snags het ons gehoor die maan is jakkals se vrou

.

saam met eksters en kraaie het ons van die aarde

               se vrugte geëet

eers die perskes toe die pruime en druiwe

en die vye was vroeg pers geskilder vanjaar

.

en wildevarke het gekom om die natrossies

               te verorber

bliksemskigte het geswets swaar weer

               het gerammel en geknal

en die ganse kontrei was skielik gegiet in ‘n spieël

              van sagte blou genade

.

vergesigte het ontplooi en is weer bewimpel

die rook van drome was nou ‘n onderrok van mis

om die heuwel se heupe

.

toe swaeltjies al hoër en dringender

               begin fladder na koers

toe ons die kneukels onder die son se vuis

              se vel kon begin lees

toe granate geleidelik rooi sou gaan wang

en lemoene swel van ‘n verlede

               se blou voëlsang

en die nagte weer soos donker water was

.

het ons die hortjies dig getrek

die bundel loopgedigte aan die brand gesteek

vir laas na ons gesigte in die pikswart put gekyk

en met dagtogte begin beweeg na die verre bergketting

               se gange en klowe

*

dit is so

dat jy vir die dooies opskryf

die geraamtedans van die hand

tot die oog

want slegs hulle kan lees

.

elke leser is dood in die stilte

van die oog

wat hier staan beweeg nie

behalwe in die koud geklipkerkerde hart

.

dit is so

dat hierdie makabere gebarespel

munte neerlê

op die leser se kykholtes

gekloosterde maantjies vir enklawes

van die duisternis

.

dit is waar

dat dit ‘n diens is

om die maan se vrugbaarheid te vier

dat die dansende digter

geruisloos sy Kaïnskennis sing

op wysies van die dooies se geheue

.

en die woord vleg-vlug

soos ‘n voël se skelet

teen ‘n verhemelte van gister

in die gebrandskilderde oog

van ‘n dooie son

*

« poetry is the place of absence » – Egito Gonçalves

Hong Kong, Parys, Can Ocells 1997

Parys, November 2015

[© Breyten Breytenbach]

Bookmark and Share

9 Kommentare op “Breyten Breytenbach. Kleinreis deur ‘n vergete notaboekie”

  1. Wat ‘n meestersklas.

  2. Dankie vir die reis in die hart van die skeppingsproses, Breyten.

  3. Waldemar Gouws :

    “Yolande, with a smile like a butterfly, says: ‘If you keep on making notes all the time you won’t see [kursief] anything.’ I say: But it is in the writing that I see.’ She: ‘You miss so much. All the odours and the savours which you never experience … I: ‘It is the fault of my hand.’ She: ‘Your hand will wither and fall off. And then you will be blind.'”
    Breyten Breytenbach: “Return to Paradise,” p.173.

    Hoe gelukkig dat mev. Breytenbach nog nie reg was oor daardie skryfhand nie!

  4. Francis Galloway :

    Wat ‘n ryk intertekstuele notaboek-ervaring. Mens reis so proe-proe daardeur. Bewaar asseblief jou notaboeke.

  5. Cas Vos :

    ’n Tyd gelede het ek Parool / Parole, Versamelde toesprake/ Collected speaches deur Breyten Breytenbach, as geskenk gekry. En dit was ’n geskenk wat die leser seën met ongekende vreugde.
    Die toesprake wat Francis Galloway so noukeurig saamgestel het, gee ’n insig in en oorsig oor ’n onvoltooide, maar opwindende reis. Vir die reuse werk wat Francis gedoen het, verdien sy twee pluimpies. Die reis was nie net opwindend nie, maar by tye teen die getye. ’n Reis vol kronkels en kabels. Dit was ’n reis wat die reisiger in die diepste donker gedompel het. Dáár waar hy soggens, smiddags en saans donker melk moes drink (vgl. Paul Celan se Todesfuge). Hoe hy oorleef het, weet nugter. Maar hy het. Dalk is daar drie redes: geloof en hoop, maar die grootste hiervan is die liefde. Die liefde omvat alles.
    Die boek wat Breyten Breytenbach se lewensreis verbeeld, vertel van ontnugtering, ontgogeling, verraad, verlies, neerlae, oorwinnings. Van ’n man in die jare sewentig wat nie kan, en nie mag, ophou om woorde te weef nie. Hy het die moed behou om steeds teen onreg en uitbuiting te protesteer. En dan in Afrikaans wat soos reëndruppels op die bar aarde val. Dansend en vrolik. Die boek eindig met Breyten se diepsinninge en meelewende toespraak tydens André P. Brink se roudiens. André is weg. En al wat oorbly is die stilte.
    Ek het die Poetry Africa-fees by die Universiteit van Natal in Durban bygewoon. Dit was die jaar 1997. Alles het na poësie geruik. Sterre soos Wilma Stockenström en Antjie Krog, en natuurlik Breyten, het die toeskouers aan hulle lippe laat suig. Daar was ook ’n internasionale geur. Digters soos Jaan Kaplinski, Bei Dao en Tatamkhulu Afrika. Ons almal het ervaar:
    Poetry is verdant – in spring
    it is born from each raindrop, each
    ray of light falling on the ground (Jaan Kaplinski).

    Dit was tydens dié geleentheid dat ek en Breyten mekaar in die oë kon kyk. My broer was deur rowers doodgeskiet. Toe Breyten dit hoor, het hy sy hand pastoraal oor myne gesit. Die stilte van meelewing.

    In Breyten se bestaansbelydenis (staande belydenis) op 25 November 1975 verwys hy na kolonel Broodryk wat hom menslik behandel het tydens die voorafgaande drie maande van gevangenisskap Toe ek dit lees, draai my gedagtes na een aand in Pretoria. Ek het by ’n gemeente gehelp (van die wal in die sloot) en huisbesoek by ’n sekere kolonel Broodryk gedoen. Hy het my allerlei boeiende verhale uit sy vroeëre lewe vertel. Ek het hom laat begaan. Hy het nabye kontak met Bram Fischer gehad en natuurlik met BB. En toe die verrassing. Hy staan op, maak galant verskoning, en kom terug met ’n stapel papiere. Hy wys dit vir my. Dit was die oorspronklike manuskrip van gevangene Breytenbach se digbundel, Voetskrif. Ek het my nuuskierigheid ingehou soos ’n laaste asem. Toe vra ek die kolonel of ek dit vir ’n ruk kon leen. Eerlik, my bedoeling was om dit te hou. Ek het met verwondering gelees. In sy eie linkshandige en netjiese handskrif. Al die gedigte. Net een woord is doodgetrek en met ’n ander een vervang. Net een.

    Ek het gehoop dat die kolonel van die manuskrip sou vergeet, maar hy het nie. Ek moes dit teen wil en dank teruggee. Hoe jammer tog!

    Breyten, dankie vir jou reissak vol woorde en jou lewe. Jy is nou nie meer uit op parool nie, maar vry. Vry om te dink, te praat en te skryf.

  6. Buiteblaf Breytenbach :

    Beste Cas: Dankie vir hierdie mooi wense van jou. Ek kom so af en toe op een van jou aandoenplekke af en sien dat jy oorstaan en laafnis kry het by wonderlike fonteine. Ek hoop dit bly so vorentoe. Die reise, soos jy weet, hou nie op nie. Die dors ook nie.

    Dis fassinerend wat jy vertel omtrent die besoek by kolonel Kalfie Broodryk. Ek was by geleentheid ook in daardie voorhuis en onthou die ‘trofeë’ in die skurkegalery soos bokkoppe teen die muur. Dis natuurlik onvermydelik dat ek ook daar sou beland – darem in die uitgelese geselskap van die goeie Vrystater, Bram Fischer! Ek onthou dat die verkneukelende voyeurisme aanvoelbaar was, maar ons het seker maar almal die een of ander verminking. Dat die kolonel in besit is (lewe hy nog?) van die Voetskrif manuskrip, het ek nie geweet nie. Dis dan ook die enigste volledige manuskrip van my wat iewers in Veilige bewaring is. Die woord wat deurgehaal is – as ek reg onthou, gesensureer – was ‘help’.

    Alles wat mooi en rustig is vir jou oor die komende Kersseisoen – en sterkte op jou pad vorentoe!

    Breyten

  7. Waldemar Gouws :

    Cas,dis eienaardig tot welke mate jargon soos “pastoraal,” “gemeente” en “huisbesoek” mens se hare in Afrikaanse verband onsakramenteel kan laat rys. Dankie vir die interessante mededeling.

  8. Cas Vos :

    Waldemar, dankie vir jou dankwoord. Jy moet net onthou dat daardie woorde deel van die kerklike woordeskat was. Verder moet ‘n mens nooit die historiese perspektief uit die oog verloor nie. Mooibly.

  9. Waldemar Gouws :

    Dankie, Cas. Ek moet sê, jou tweede sin hierbo met die verledetydsvorm aan die end, lyk of dit uit die (eskatologiese/apokaliptiese) toekoms gerig is! Groete.