Resensie: Doodmenslik (W.L. van der Merwe)

Doodmenslik deur W.L. van der Merwe. Protea Boekhuis, 2018.

Resensie: Dewald Koen

 

Omslag

Die Engelse digter-dramaturg Oscar Wilde het gesê “wisdom comes with age […]”. Ek is geneig om heelhartig met laasgenoemde stelling saam te stem. Alhoewel daar talle voorbeelde van jong Afrikaanse digters is wat die letterkundige establishment se fondamente geskud het (hier dink ek aan resente digters soos Bibi Slippers, Ronelda Kamfer en Loftus Marais – om maar enkeles te noem), lewer die Afrikaanse letterkunde dan en wan ’n ouer debutant op wat bewys dat die wysheid en lewenservaring wat met die ouderdom gepaard gaan ongetwyfeld ’n positiewe bydrae tot sy/haar poësie lewer. Verskeie voorbeelde is hier ter sake. Die ontslape bekroonde digter en akademikus T.T. Cloete het as skolier gedigte begin skryf maar het eers op 56-jarige ouderdom met Angelliera (1980) gedebuteer. Meer onlangs het die dramaturg Pieter Fourie op 77-jarige ouderdom met sy bundel knapsekêrels (2017) die oudste debutant in die Afrikaanse poësie geword. Alhoewel gedigte van W.L. van der Merwe reeds in Woordreise (2004), Nuwe Stemme 3 (2005), Versindaba (2006) en Groot Verseboek Deel 3 (2008) verskyn het, het sy debuutbundel pas op 61-jarige leeftyd verskyn.

Strijdom van der Merwe se treffende kunswerk Rangskik groen takkies op verlepte blare, Terschelling, Nederland (2018) komplimenteer die bundeltitel Doodmenslik. Die kontras tussen verlepte blare en groen takkies sinspeel op twee van die temas naamlik lewe en dood wat in die bundel aan bod kom. Terselfdertyd onderskraag die beeld die dualisme tussen die skoonheid in die vorm van die groen takkies en die weerloosheid soos verbeeld in die verlepte blare. Reeds in die bundeltitel Doodmenslik word die leser gekonfronteer met die eenvoudige kwaliteite van die alledaagse mens. Dié nuutskepping deur die digter sinspeel op intensiewe vorme soos doodeenvoudig, doodgewoon en doodonskuldig wat dui op die oorbeklemtoning van die menslike weerloosheid en verganklikheid wat tematies sterk in die bundel figureer.

Die programgedig “voortaan” het reeds in 2004 in Woordreise verskyn en is deur Laurinda Hofmeyr getoonset en deur laasgenoemde sanger tesame met Laurika Rauch opgevoer.

voortaan sal ek winterskemers vleilangs loop

en droë takkies van geraamtestruike stroop

wilgers sal gekruisig aan die hemel hang

en ek sal doodmenslik na jou terugverlang

soos na die somerse rinkink van vinke in palmiet

en die onbeholpe liefde van wildeganse tussen riet

In dié treffende openingsvers word menslike verganklikheid en die verlies van ’n geliefde op besonders beeldryke wyse geïllustreer. Seisoene word as metafoor gebruik om die spreker se verlange na die afgestorwe geliefde op “doodmenslik[e]” wyse te verwoord. Die prag van die gedig is vasgevang en word beklemtoon in sy eenvoud. Die gedig tree ook in gesprek met die slotgedig “troos en hoop”. Alhoewel die spreker oor die gestorwe geliefde rou, bied die slotgedig “in lewe en in sterwe / [s]y laaste troos en hoop”.

I

Die bundel bestaan uit vyf afdelings waarin gedigte hoofsaaklik volgens temas saamgevoeg is. In “die laaste gedig” steek die spreker die draak met die Afrikaanse literêre establishment met volop galgehumor. Intertekstuele verwysings na D.J. Opperman se “Hooggeëerdes” en “Seremonie van die naelstring” uit Komas uit ’n bamboesstok (1979), Antjie Krog se “Ma” (1970) asook Roswitha Geggus se studie getiteld Die wit in die poësie (1961) kom in die gedig voor.

professore, doktore, kokkedore en ander koolore

die titel van my gedenklesing vanaand is:

“Die laaste gedig”

[…]

Konklusie: ’n gedig sonder taal, ’n gedig in wit

strepe op papier sonder verband of betekenis

net ’n leesteken hier en daar wat sinjaleer:

hier is die graal van stilte in git

Van besondere belang is die spreker se (letterlike) siening dat “die laaste gedig nog nie geskryf is [nie]”. Met die taaldebat en die onsekerheid rondom die toekoms van Afrikaans as akademiese taal wat gereeld opvlam, stel die spreker dit duidelik dat die ars poetica nog lank nie in Afrikaans uitgeskryf is nie. Verder beklemtoon die spreker ook die digter as kunstenaar se onvermoë om elke denkbare menslike emosie of ervaring te kan verwoord: “’n gedig sonder taal, ’n gedig in wit / strepe op papier sonder verband of betekenis / net ’n leesteken hier en daar wat sinjaleer / hier is die graal van stilte in git”. Die titel is dus dubbelsinnig en lei die leser doelbewus om die bos. Die gedig tree verder ook op metaforiese vlak in gesprek met die slotgedig “troos en hoop” wat letterlik die laaste gedig in die bundel Doodmenslik is. In teenstelling met die spreker se stelling dat “die laaste gedig sal lig werp op wat onsegbaar is / en dit daarby laat” om sodoende die siklus in die bundel te voltooi, laat die spreker tog ’n spreekwoordelike agterdeur oop met dit wat ongesê gebly het tussen die spreker en die geliefde.

In “beeldspraak” en “grafsteen” kom menslike verganklikheid aan bod terwyl “koning van my kasteel” ’n ryk filosofiese en mitologiese inslag het met verwysings na Hegel, Schlegel, Schopenhauer en Nietzsche – laasgenoemde met ’n sterk humoristiese inslag.

[…]

my slaapkamer word snags besoek

deur die uile van Minerva

wat grootoog sit en waak en skyt

op my versamelde werke van Hegel

Die skeppingsproses word op beeldryke wyse verwoord in “blik van ’n skilder”, “Umbrië” (ook verganklikheid) en “padwerker”. In “die digter” word die ars poetica soos volg verwoord:

die digter skryf nie meer gedigte nie

hy stoot die kruiwa in Valkenburg

onderstebo

ek vra hom, hoe dan so?

anders laai ek dit vol woorde

en die dokter sê

dit breek my rug

In “padwerker” word die skeppingsmoment soos volg verwoord: son skroei oor die aarde / my baas kyk in koelte / hoe ek die pik laat sing / en klip tap uit my bloed”.

In “naspel 2006” tree die digter intertekstueel met N.P. van Wyk Louw in gesprek. Die titel sluit aan by Louw se “Voorspel 1950” (Tristia, 1962). Van Vuuren (1989: 117) verwys in Tristia in perspektief na “Voorspel 1950” as die “verheerliking van die geestelike”. In teenstelling met Louw se “prys” en “rein” neem Van der Merwe die opponerende standpunt in met woorde soos “vloek” en “onrein” wat die spreker se geloofsontgogeling duidelik verwoord.

II

Die tweede afdeling open met “nagmusiek”. Die titel aktiveer ’n verwysing na die komponis Arnold van Wyk se klavierkomposisie met ’n voortsetting van die nostalgiese element.

iewers in die gitblou buite

speel kiewiet klarinet

en smee hobo van ’n uil

met treine se veraf fluite

en kriek se skril pipet

saam tot minuet

’n naggebed

Hierdie is ongetwyfeld een van my gunsteling gedigte in die bundel. Die metafoor is geslaagd en die beeld prikkel die sintuie. ’n Interessante aspek van die bundel is Van der Merwe se gebruik van meertaligheid in ’n hoofsaaklik Afrikaanse bundel. Die digter se wisselwerking met ander kulture, lande en tale tree duidelik na vore. Naas Afrikaans verskyn enkele Engelse gedigte (“Helpdesk, Vrije Universiteit Amsterdam”, “white river rafting as a way of suicide” en “running out of time”) asook ’n Nederlandse gedig “de kleur van grijs” in die bundel. Laasgenoemde gedig verskyn ook in Afrikaans. Een aspek wat ek problematies vind is die uitgewer se besluit om die twee gedigte nie naas mekaar op ’n dubbelblad in die bundel te publiseer nie. Dit sou die leser se leeservaring verryk het indien hy/sy die gedigte met mekaar kon vergelyk sonder om te moet omblaai. (Of is dit dalk doelbewus gedoen?) In Imperial Eyes: Travel Writing and Transculturation (1992) verwys Mary Louise Pratt na kontaksones as ruimtes waar verskillende kulture met mekaar in wisselwerking tree. Die kontaksones en die interaksie is duidelik sigbaar in Van der Merwe se gedigte waarin verwysings voorkom van die plekke wat hy tydens sy reise en verblyf in talle Europese lande besoek het. (Lees veral Joan Hambidge se talle reisverse, maar veral in Visums by verstek.) Verwysings na Nederland, Duitsland en Griekeland kom aan bod. In die gedigte “pirates of the Caribbean, Amsterdam” en “peepshow, Amsterdam” word die leser inderdaad getrakteer met die beste wat Amsterdam se De Walletjes die toeris kan bied.

soos kinders by ’n skoolkonsert

het ons gesit en staar na jong Alfons

op die verhogie van die seksdomein

dié bul was kennelik van Trinidad

(net tussen ons – sy piel was skokkend lank en swart)

musiek waai uit oor die Karibiese See

terwyl Alfonso oor sy peester streel

en ’n stywe moet probeer en wéér

’n keer probeer presteer

toe volg die dapper tafereel van seerowery:

teen ’n geverfde horison verskyn

van agter ’n fluweelbehang – ahoi! ahoi! –

die mooiste Nederlandse meide, ’n tweelingpaar

[…]

Die swart humor in die gedig laat die leser se tone krul van plesier. Dit is soos om iets uit die Teater van die Absurde te lees. In “peepshow, Amsterdam” word seks op ’n verleidelike dog sensuele wyse uitgebeeld: “in die nis van haar dye / ’n heuningkoek vir die bye van my oë / wat dié van haar ontmoet”. Van der Merwe se raak beskrywing van die bekende tonele in De Walletjes in Amsterdam is oortuigend en skreeusnaaks. Die digter beskik oor die vermoë om die seksuele op treffende wyse te verwoord.

Naas gedigte waarin die seksuele aan bod kom, is die gedig “winter” sekerlik een van die mooiste natuurbeskrywings wat ek in Afrikaans teëgekom het.

die wêreld word weer dynserig

selfs die son skyn newelig

en afgeskil soos ’n lemoen

deur gaas in dié seisoen

daar’s iets van mire in die middaglug

asof die aarde diep gebalsem is

en nou in linne lê; die bome sug,

bedien soos monnikke die mis

op die kerktoring skrop

’n weerhaan nes, vier winde is gesus,

die sterre een vir een geblus

aan die Dooiekus

trek God tevrede sy gordyne

dig, gaan slaap gerus

III

In die derde afdeling van die bundel word religieuse ontnugtering baie sterk deur die spreker verwoord. Vir die eerste keer in baie jare word daar weer oor die Grensoorlog (SWA / Angola) gedig. In “kaplyn, 1986” en “kapelaansdiens” lewer die spreker kommentaar op die ironie asook sinloosheid van geweld wat gereeld in oorlogsituasies te voorskyn kom.

kaplyn, 1986

bedags loop ons patrollie duskant

van die grens, maar snags steek ons die kaplyn

oor om tussen takkrale en sendingstasies

putte te vergiftig en landmyne te plant

op ’n kaart in Pretoria verplaas generaals

kopspelde suidwaarts op die breedtegraad:

nou sluip ons terug na Angolese grond

om putte te ontgiftig en myne te ontlont

Die rol van God in ’n oorlogsituasie word bevraagteken in “protesnota” waar die spreker sê dat “as ek god was / sou ek my aan alles goddelik vergryp: / die son soos ’n papawer pluk / en ter herdenking van die oorlog / in my knoopsgat druk”. (Die intertekstuele verwysing na Ingrid Jonker se “Toemaar die donker man” word op kreatiewe wyse by die vers geïnkorporeer.)

“Fuga in swart” is naas “en toe was daar God” een van die treffendse gedigte in Doodmenslik. In dié villanelle slaag Van der Merwe daarin om die kontras tussen liefde en haat/dood tot op die been oop te kloof.

swart melk drink ons elke dag

verstik in die beker van mond tot mond

grou die dooier van die maan elke nag

[…]

hoe lank moet ons nog wag?

het Hy vergeet van ons verbond?

swart melk drink ons elke dag

dood die dooier van die maan elke nag

Die Joodse volksmoord tydens die Nazi-bewind van 1933-1945 kom ook in die bundel voor. In “Fuga in swart” asook “reisadvies vir God” word die tragedie op kreatiewe wyse verwoord om die spreker se geloofsontgogeling deur middel van ’n  gesprek met God te beklemtoon: “Word dit nie ’n plesierige reis nie, / mein Gott?” Die spreker se geloofsontgogeling en innerlike stryd met God word verder aangevoer in “Toespraak vir die Konsilie van Trente” asook in “vier vrae”. Die gedig “vier vrae” sluit intertekstueel by Jules De Corte se Vlaamse lied “Ik zou wel eens willen weten” aan. Van der Merwe se interpretasie spreek die Here direk aan in kontras met De Corte se weergawe.

Ik zou wel eens willen weten, waarom zijn de bergen zo
Hoog
Misschien om de sneeuw te vergaren
Of het dal voor de kou bewaren
Of misschien als een veilige stut voor de hemelboog
Daarom zijn de bergen zo hoog
Ik zou wel eens willen weten, waarom zijn de zeeen zo
Diep
Misschien tot geluk van de vissen
Die het water zo slecht kunnen missen
Of tot meerdere glorie van God die de wereld schiep
Daarom zijn de zeeen zo diep
Ik zou wel eens willen weten, waarom zijn de wolken zo
Snel
Misschien dat ‘t een les aan de mens is
Die hem leert hoe fictief een grens is
Of misschien is het ook maar eenvoudig een engelenspel
Daarom zijn de wolken zo snel
Ik zou wel eens willen weten, waarom zijn de mensen zo
Moe
Misschien door hun jachten en jagen
Of misschien door hun tienduizend vragen
En ze zijn al zo lang onderweg naar de vrede toe
Daarom zijn de mensen zo moe

https://genius.com/Jules-de-corte-ik-zou-wel-eens-willen-weten-lyrics

Die spreker se filosofiese bevraagtekening van God se wil en dade laat die leser met gevoel van onvergenoegdheid oor die stand van sake in die wêreld waarin ons leef. Van der Merwe raak belangrike temas in sy gedigte aan wat die leser diep laat nadink oor die mens se rol in die kosmos.

IV

Geboorte, skepping, lewe, veroudering en die dood is die temas wat in die vierde afdeling figureer. Op gepaste wyse open die afdeling met “swangerskaptoets” gevolg deur “afwagting”. Een van die gedigte in hierdie afdeling wat my diep aangeraak het, is “miskraam I”.

die sonar het ’n naghemel – kompleet

met donkermaan en melkweg in die kleine –

in haar buik ontbloot

asof geprikkel deur die radioseine

verskyn tóé uit die niet – lewensgroot

en gloeiend! – die kop en stert van die komeet

maar skaars ’n volmaan later

sou ongesiens ’n ster verskiet

versprokkel in die vrugwater

tot geblusde meteoriet.

Hierdie gedig met die sterk metafoor skop die leser se wind uit. Kragtig, hartroerend en ’n vernuftige spel met die woord wat menigte digter jaloers sal maak. In teenstelling met geboorte word elke mens ook aan die dood onderwerp. Verganklikheid en veroudering word op empatiese wyse in “bejaarde ouers” en “onthou jy nog?” verwoord.

Nóg ’n besonderse gedig is “Tygerberg-hospitaal: uitvaart” wat gebaseer is op ’n skildery deur Adriaan van Zyl (Sien Marlene van Niekerk se Memorandum, bl. 21):

anders as Charon se pont

rol jou veerboot hier op wiele

oor linoleum na die ander siele

met ’n obool in die mond

Van der Merwe se beeldgedig komplimenteer Van Zyl se skildery. Die digter se gedigte oor die dood van sy ouers is eweneens aandoenlik soos in “die laaste flamenco”, “kremasie I & II” en “te perd”.

pas de deux

dood, jy is my dansmaat

jy flankeer met my, maar retireer

met elke passie wat ek gee

asof dit ek is wat die dans dikteer

ons tango tot die einde lei

voor ek my buiging maak

en jy die kalklig steel

V

Waar die voorafgaande afdelings hoofsaaklik uit gedigte oor morbiede onderwerpe soos die dood en die menslike verganklikheid bestaan het, word die bundel afgesluit met ’n gevoel van troos en hoop wat deur middel van die estetiese bereik kan word. In “kom in my tuin” tree Van der Merwe intertekstueel met AG Visser se “Rosa Rosarum” in gesprek:

kom in my tuin

waar donkerrooi rose

duister geheime vertrou aan die nag

kom met jou bene wat toevou om myne

perskes en pruime en ryp appelkose

proe ons vroeg in die dag

Die digter besing die liefde asook die geliefde in verskeie gedigte soos “ode”, “boheme op sestig” en “verbeeldingsvlug”. Die bundel word op gepaste wyse afgesluit met die gedig “troos en hoop”:

jou oë is so groenig-grys

soos dennebos en tortelduif

jou hare is so bruin-verby

soos koffieboon, barlinkadruif

jou hande so deurskynend-sag

soos spinnerak of nartjieskyf

jy’s woud en waterval

brood en hanepoot

maar bowenal

in lewe en in sterwe

my laaste troos en hoop

maar dan met plaasbotter

en stroop

W.L. van der Merwe se debuutbundel kan beskryf word as ’n meteoriet wat die Afrikaanse poësie met hellevaart gaan tref. Die digter is sonder twyfel ’n gesoute woordsmid wat elke woord, versreël en strofe met akkuraatheid tot ’n fyn genuanseerde bundel gebeitel het. Die bundel slaag as deurgekomponeerde geheel met ’n sterk bindende struktuur wat die goue drade van die lewe en die menslike ervarings telkens met mekaar verbind. Sy bundel bied inderdaad “troos en hoop” met die nodige “plaasbotter en stroop” aan elke poësieliefhebber. Dit gebeur nie aldag dat ’n bundel van hierdie hoë kaliber in Afrikaans gepubliseer word nie.

Bookmark and Share

Los kommentaar