Binneblik

Gisela Ullyatt. “Verward, jonk en rigtingloos”: revolusie of anti-visie?

Tuesday, March 21st, 2017

Is daar enigiets vir ons oor?

tyd raak min en ek weet

ek gaan moontlik nooit die antwoord hê nie

                                       Francois van Coke: “Moontlik nooit”

 

Geruime tyd hoor en sien ons ’n revolusie uitspeel op die planke van universiteite. #feesmustfall, #openstellenbosch, et al. ’n Hashtag-generasie. Terwyl daar oor mikrofone gebulder word, word selfies geneem; neon-pienk lippe pruil op fb-tydlyne. Jy moet immers cool lyk vir die revolusie. Alhoewel die voorbokke in politieke insignia galoppeer, is die tekkies steeds ’n brand; die jeans super-styf. Dit is ’n warm vryery tussen Sosialisme en Kapitalisme.

 

Tog is studente-protes nie ’n nuwe konsep nie. Een van die deurlopende temas van Milan Kundera se Unbearable Lightness of Being (1984) is die 1968 studente-revolusie in Praag, oftewel die Praagse Lente. Die wêreldliteratuur het talle voorbeelde van dié indertydse revolusie wat ook plaasgevind het in groot dele van Europa, byvoorbeeld Parys.

 

Nog ’n voorbeeld van studente-protes is dié teen die VSA se betrokkenheid in Viëtnam in die 1960’s en 1970’s.

Kent State University, Ohio

Kent State University in Ohio is ’n voorbeeld van hoe protes gruwelooslik skeef kan trek. Neil Young, toe nog ’n jong musikant, het feitlik onmiddellik die volgende lirieke geskryf nadat hy berigte oor die nuus gesien het. 4 Mei 1970 sou nooit weer net nóg ’n datum in die geskiedenis wees nie. Crosby, Stills, Nash & Young se opname hiervan volg op 21 Mei van dieselfde jaar:

Neil Young

Tin soldiers and Nixon coming,

We’re finally on our own.

This summer I hear the drumming,

Four dead in Ohio.

 

Gotta get down to it

Soldiers are cutting us down

Should have been done long ago.

what if you knew her

and found her dead on the ground

How can you run when you know?

 

4 Mei 1970 is begroet met ’n landswye staking van oor die vier miljoen studente: honderde kolleges, universiteite en selfs hoërskole is gesluit tydens hierdie tydperk. Publieke opinie het op groot skaal begin skuif: Nixon se leuens het stadig begin uitlek.

Instellings is egter nie op die lange duur lamgelê deur studente-stakings nie. Lesings moes voortgaan.

Elke nuwe generasie voel dat hulle ’n nuwe hond het om te skop en dat hierdie skoppe die wêreld gaan omskep in ’n Beloofde Land.

En so moet dit ook wees. Die wêreld moet verander. Onregverdige gesag moet uitgedaag word. Die Kerkorrel-generasie het teen nasionale diensplig en PW Botha se militêre regime in opstand gekom. Die status quo moes val en hét.

Wat egter opmerklik is, is die anti-intellektualisme waarmee die nuwe geslag (lees born-frees) die revolusie aanpak. Slordige SMS’e word na studente uitgestuur wat wemel van spelfoute en logiese denkfoute. Laasgenoemde word gedreig en geviktimiseer as hulle nie aan hierdie revolusie deelneem nie. Die deurlopende sub-teks is geskoei op vervelige herhalings en slagspreuke wat herkou word. Gesag word nie net uitgedaag nie, maar vertrap. Die beweging begin daagliks meer beweeg na ’n militêre junta. Daar wil nié onderhandel word nie; daar wil slegs bevéél word. Dis ’n gekeuwel, gebulk; kortom, ’n uitgerekte vertoon van jong mag.

Foto: Gisela Ullyatt. 2017.

Dosente word uit hulle klasse gejaag en gedreig as hulle durf voortgaan. Toetse word gegryp en opgeskeur en talle dosente moes presensielyste wegsteek want die junta wil die name hê van die ‘verraaiers’ wat durf klas draf of toets skryf. Heiligskennis word gepleeg as jy in jou studies belangstel. Klasnotas word na verwys as ‘pamphlets’. Ja, dosente, die notas wat julle pleeg is gelykstaande aan ’n Bradlows-pamfletjie. Dit het ’n no name-brand geword.

Ek moes gister so onopsigtelik as moontlik my ‘pamphlets’ uitdeel aan ’n klein groepie studentemeisies wat opsigtelik angsbevange was. Kort voor lank het twee bully boys die meisies buite ingewag en wysvingers is rondgeswaai. Een het ’n duur selfoon uitgehaal en die ‘skuldiges’ afgeneem. Ek kon nie die sekuriteit in kennis stel nie, omdat die junta dié lok met beloftes van “insourcing”. Daar word openlik gegrynslag as jy vra om die lesinglokaal oop te sluit. Daar is reguit aan my gesê dat hul opdrag is om nie klasse oop te sluit nie, direk deurgegee deur studenteleiers. Dit terwyl dosente direk deur topbestuur opdrag gegee word  om vir klasse op te daag en dat semestertoetse sal voortgaan. Akademici sit daagliks vasgevang tussen twee ‘waarhede’: ’n niemandsland. ’n Waiting for Godot.

 

Ek besit niks nie

Ek het niks om by die geselskap by te dra nie

Ek weet nie

Als is by my gevat

Inspirasie sluip deur die strate in die middel van die nag

Ek soek die waarheid

Maar die waarheid stel nie belang in my nie

Gesê ek sou alles een keer probeer

Maar ek het honderd keer

Maak my stil

Gooi my uit

Laat my verdwyn

Ek soek die waarheid

Ek soek die weg

Ek soek die lewe

 

Ek vertrou nie maklik nie

Ek het te veel nuwe leuens gehoor

Ek glo dit nie maklik nie

Besluit self wat jy wil vat

Ek sal nie weer my laat onderbreek

Of in die rede val nie

(Francois van Coke: “Waarheid, Weg en Lewe)

 

Uiteraard soek die nuwe geslag na waarheid. Kanaän is aan hulle belowe. Hulle woede is te verstane. ’n Generasie soos Kerkorrel s’n ook: God sal aan jou kant wees as jy die terries vermorsel. Dit het egter nie gebeur nie. Jong mans is aan die vaderland geoffer. Sonneskyn en Chevrolet het ’n Donkerland geword:

 

en jy ken die agterstrate

van stellenbosch tot in waterkloof

en as windhoek se fasciste smile

kan jy die beste twostep dans

of jy in bellevue na die hawe vaar

of in amsterdam verdwaal

dis oral nog banaal genoeg

om revolusie te verstaan

 

ja die sakemanne vra nog wyn

en betaal met ’n visakaart

en die joernaliste vra hier rond

grawe dooie bene oop

(hou nooit op nie)

en die gasvrou op haar TV-skou

vra haar laaste stomme vraag

en ek sit hier en sien die sin

om revolusie te versin

[…]

hulle dans nou in die strate

dis ons tyd in Afrika

ministers vlieg in boeings weg

en ons staan hier verstom […]

(Johannes Kerkorrel: Bloudruk)

Bloudruk

 

Kerkorrel en sy generasie het egter hulle moerigheid met die status quo met ’n mengsel van intellek en toeganklikheid vir die jonges van dae gebied. Daar is geboogie op “Sit dit af” en “BMW” maar daar is ook geredeneer; identiteit is bevraagteken; ou paradigmas is aan die kaak gestel. Die ‘revolusie’ het nie nodig gehad om jonges te dreig om deel te neem nie. Die lirieke, drif en boogie-woogie het vanself oortuig. Nuwe generasies soos Karen Zoid, fokofpolisiekar en ander kon voortbou op die Kerkorrels en Kombuise. Daar was dus ’n narratief wat voortgesit kon word. Maar, terselfdertyd het die narratief nie net ‘vertel’ nie (telling) maar ook ‘gewys’ (showing).

 

’n Protes-narratief wat benoud raak, wat homself vasdraai in sy eie jeremiades, kan nooit iets anders as ’n telling bly nie. Jy moet jouself in volwasse geselskap kan handhaaf. Dit beteken nié dat jy alles moet aanvaar nie. Dit beteken wel dat jy sloppy thinking halt sal moet roep om die weg oop te baan na ’n kragmeting tussen die ou en nuwe status quo. Jy kan egter nie die ou status quo op die vloer laat sit soos stoute kleuters terwyl jy ’n tantrum gooi en op die tafels toyi-toyi nie. Dit help nie om dieselfde ou slagspreuke rond te slinger nie; niemand wil meer daarna luister nie. Dié het ironies genoeg verpiep geraak, al word dit uitgebulder op mikrofone wat kringfluit.

 

Intussen is hierdie generasie studente vinnig besig om nog ’n verlore generasie te word. Hierdie jongmense het nie ’n stewige basis om hulleself internasionaal te handhaaf nie. Jy moet immers kruip voor jy kan loop of hardloop. Anders gaan jou knieë nerf-af wees op ’n gereelde basis.

Die vraag is: kan hierdie generasie werklike leierskap voortbring? Waar is die Gandhi’s, die Martin Luther Kings, die Neil Youngs, die Kerkorrels; die fokofpolisiekarre? Ek ken  weinig studente in die revolusie wat Marx se Das Kapital deurgelees het of die Communist Manifesto in hul slaap kan opsê. Weinig stel belang in gender-teorie (of die toepassing daarvan in die praktyk. Meisies word steeds as goods and chattle gesien) of in die tydlyn van wêreldgeskiedenis, albei belangrike bakens vir die jong revolusionêr. Hoe verander jy die ‘prevailing narrative’ as jy nie weet wát dit is nie?

Of is die born frees te “verward, jonk en rigtingloos”?

 

Ek’s gebore aan die Ooste-rand

In ’n straat wat net soos ander lyk

in die kerkbanke grootgeword

Anders as jy

Vir ewig in ’n ry gestaan

Verward, jonk en rigtingloos

Alles aan toeval oorgelaat

Nes jy

 

Mekaar gevind onder neonlig

Liggelowiges

Verblind

Verbind

(Francois van Coke: “Neonlig”)

Francois van Coke

 

Is die studente-revolusie wat ons tans mee te make het, werklik ’n revolusie? Of is dit net nóg ’n regime-in-the-making, ’n papegaai wat ‘bedroë die koggel kry”? Aldus David Cooper, die bekende eksistensiële psigiater (1968):

If we persist with the theme of transformation of our institutions into revolutionary centres of consciousness, we have to be clear about why more has not been achieved by what we have already done in this way. The most immediate answer is that we have become victims of a very old colonizing technique – the technique of divide and rule.

Ek berus by Stokely Carmichael (1967, soos aangehaal in Cooper:1968), wat onder andere leier van die Student NonViolent Coordinating Committee was:

I want to start off with definitions by using a quote from one of my favourite books, which is Alice in Wonderland, by Lewis Carroll. In the book there’s a debate between Humpty Dumpty and Alice around the question of definitions. It goes like this – ‘When I use a word,’ Humpty Dumpty said, in a rather scornful tone, ‘It means just what I choose it to mean. Neither more nor less.’

‘The question is,’ said Alice, ‘whether you can make words mean so many different things’.

‘The question is’, said Humpty Dumpty, ‘Who is to be master. That is all.’

Now, I think that Lewis Carrol is correct. Those who can define, are the masters.

 

BIBLIOGRAFIE

 

Cooper, D. (ed). 1968. The dialectics of liberation. Harmonsworth, Middlesex: Penguin.

Kerkorrel, J. 1992. Bloudruk. Tusk Music.

Van Coke, F. 2015. Francois Van Coke. Supra Familias.

Young, N. 1970. Massey Hall 1971. Reprise Records.

Marlies Taljard: As niks meer heilig is nie

Tuesday, March 14th, 2017

Ek sal seker nooit die lied “Ek sien ʼn nuwe hemel kom” kan sing sonder om aan die digter daarvan, Izak de Villiers, te dink nie. De Villiers se bydrae tot die Liedboek van die Kerk (2001) is, volgens Cas Vos in sy huldiging van die digter, magistraal. In die Liedboek van die Kerk is 61 berymings van dié bekende digter opgeneem. Volgens Vos word daar “deurleefde teologie gesing”. De Villiers, ʼn ervare predikant, maar ook joernalis en voormalige redakteur van Sarie en Rapport, se godsdienstige siening soos dit uit gedigte en ander skryfwerk spreek, is gegrondves in praktiese toepaslikheid. Vos skryf: “ … natuurlik het hy skyn-heiligheid verag. Hy was pylreguit en het ook sake diep gepeil.” Dit het ek die eerste keer agtergekom toe ek in 1996 ʼn handleiding (saam met Pieter de Villiers) vir Afrikaans Letterkunde vir die Gautengse matrieksillabus geskryf het en op die gedig “Dietrich Bonhoeffer: brief aan homself” uit Gelykenisse en ander verse (1975) afgekom het. In ʼn sekere sin was Izak De Villiers en Dietrich Bonhoeffer geesgenote, veral in hulle nugtere beskouing van die godsdienspraktyk. Op daardie stadium het ek wel geweet wie Bonhoeffer was, maar sekere dele van die gedig het vir my duister gebly en ek het met my oom, Hans Bodenstein (nou reeds oorlede), oor Bonhoeffer gaan gesels. Baie van die insigte in hierdie blog kom dus van hom. Hy het die meeste van Bonhoeffer se werk besit en het ʼn lewendige belangstelling in sy teologie gehad.

Dietrich Bonhoeffer: brief aan homself
I.L. de Villiers

Denk mal, daß es schon reife Tomaten gibt …

Könnte ich doch wieder einen Abend im Garten zubringen! …

… Mein gnädiger Gott, bereite mir mein Grab

“Briefe und Aufzeichnungen aus der Haft”

 

as niks meer heilig is nie
word alles heilig
en die wind waai waar hy wil

ek is
ek wil
sal wees
en sal nie wees nie

was gister?

en die pad terug na kind
en kinderland is lank
selfs as jy die koers ken
maar die wind
waai alles weg
schönberg  en buchenwald
berlyn etsi deus non daretur

hoe rooi is die tamaties
op die tafel
hulle is so daar
gebring deur ‘n bewaarder
bid vir my pastor bid vir my
ek is so hier
hier in die hoek
op ‘n kombers ‘n katel
kyk die tossels roer
as ek hier raak

daar is nog rooi tamaties
iewers in tuine
hier in flossenbürg
duisende rooi tamaties
ry op ry
in kruise opgebind
soos in berlyn
toe ek ‘n kind was

as niks meer heilig is nie
word alles heilig
word die wind stil
hoor jy niks
dis winter
wit

en alles hang
hoog in die dood
groot fees van die wat vry wil wees

dit groei uit rooi tamatie-rye
uit die swart grond uit
groter en ruimer as die son
as vriend as vrou
groei uit na God
swaai aan ‘n tou

 

Dietrich Bonhoeffer (1906-1945) was ʼn Duitse Lutherse teoloog wat sterk standpunt teen Hitler ingeneem het. In 1943 word hy deur die Gestapo gevange geneem en in die konsentrasiekamp Flossenburg (die korrekte spelling van die naam het nie ʼn Umlaut op die u nie) aangehou, waar hy enkele dae voor die beëindiging van die Tweede Wêreldoorlog gehang is.

In sy Christelike beskouings was Bonhoeffer alles behalwe tradisioneel – hy is veral tydens sy lewe sterk gekritiseer, maar vandag word hy allerweë, wat sy teologiese insigte betref, as ʼn baanbreker beskou. Hy neem onder andere sterk standpunt in oor geestelike gevangenskap en soetsappige, onnadenkende interpretasies van die Bybel. Hy maak homself veral ongewild deur te verklaar dat kerke, plekke, feeste en sakramente nie op sigself heilig kan wees nie, behalwe op die oomblik wanneer dit doelbewus aan God gewy word. (“Heilig” beteken “aan God gewy”). Daarteenoor kan ʼn Christelik-inspirerende gesprek egter wel heilig wees. Bonhoeffer glo sterk in die sinvolheid van lyding en het ook sy eie lyding in Flossenburg as sodanig aanvaar. Sy dood het ʼn groot beroering onder die ganse Duitse volk teweeg gebring en hom sodoende ʼn moderne martelaar gemaak. Dit is algemeen bekend dat daar na sy teregstelling twee oop boeke op die lessenaar in sy sel gelê het – die Bybel en Goethe se gedigte.

In die gedig “Dietrich Bonhoeffer: brief aan homself” is daar, benewens die begrip “heilig”, twee belangrike simbole waarmee rekening gehou moet word, naamlik die rooi tamaties en die wind.

Die motto van die gedig, uit Bonhoeffer se Briewe en notas uit gevangenskap wat postuum verskyn het, beteken letterlik: “Dink net, daar is al ryp tamaties … As ek tog net weer ʼn aand in die tuin kon deurbring! … Genadige God, maak my graf vir my gereed.” Bonhoeffer het goed geweet dat hy gehang sou word en het homself geestelik gereed gemaak om te sterf. Tog verlang hy steeds na gewone, aardse dinge – hier gesimboliseer deur die tamaties. Die konkrete, ryp, rooi tamaties vorm ʼn soort cantus firmus in die gedig wat hoofsaaklik uit herinneringe en vooruitskouings na ʼn naderende dood bestaan. Die tamaties verbind die spreker met ‘n lewe buite die tronk: eerstens is daar tamaties in privaattuine in Flossenburg. Die tamaties wat die bewaarder vir die spreker gebring het, is verder ʼn konkrete bewys van menslikheid (ʼn konkrete geloofsdaad) te midde van die tronk- en oorlogsmilieu. Dit oorspan die brug tussen gevangenskap en vryheid – binne die konteks van Bonhoeffer se teologie, sowel konkrete as geestelike vryheid en gevangenskap. Die teenwoordigheid van tamaties in die tronk bewerk egter ook ‘n verbinding met die verlede: In Berlyn, waar Bonhoeffer ʼn kind was, het mense tamatieplante teen hulle kombuismure opgebind in die vorm van kruise. Die kruis-simbool, een van die oudste simbole wat deur mense gebruik word en wat ook in die Christelike tradisie swaar dra aan simboliek, word hier doelbewus buite sy Christelike verwysingsraamwerk gebruik, hoewel die Christelike simboliek natuurlik saamresoneer as addisionele betekenislaag, gegewe die feit dat die sprekende ek in die gedig ʼn predikant is. Die tamatie-kruis illustreer Bonhoeffer se gesigspunt dat sogenaamd heilige dinge, soos ʼn kruis, meestal eenvoudig deel is van die sekulêre wêreld en dat hulle “heiligheid” nie ingebed is in hulle konkrete daarwees alvorens hulle nie gebruik word met die intensie om hulle aan God te wy nie.

Bogenoemde insigte van Bonhoeffer word verklaar deur die refrein “as niks meer heilig is nie / word alles heilig / en die wind waai waar hy wil”. Bonhoeffer moes dikwels kritiek verduur omdat hy nie die algemene ontsteltenis gedeel het oor die verwoesting van kerke en ander sogenaamd heilige plekke tydens die twee Wêreldoorloë nie: As niks inherent heilig is nie, hoef die mens hom natuurlik nie te ontstel oor die vernietiging daarvan nie. Indien streng gehou word by die definisie van die begrip “heilig”, impliseer dit egter ook dat sekulêre plekke, dinge en handelinge heilig kan word deur die intensie van die mens om dit aan God te wy. Die verwysing na die wind wat waai waar hy wil, kom uit Johannes 3:6 en het betrekking op die werking van die Heilige Gees wat nie plekgebonde is nie. Wanneer die Gees teenwoordig is, kan alledaagse dinge in heilige dinge omskep word. By implikasie: as alles wat eens heilig geag is, deur oorlog en boosheid vernietig is, het die gelowige nog niks verloor nie, want alles (wat oor is) kan deur die teenwoordigheid van die Heilige Gees heilig gemaak word.

Biografiese feite sê vir ons dat Bonhoeffer nie deur sy gevangenskap verhinder is om geestelike werk te verrig nie. Deur sy lewe in diens van God te stel, het hy sy verblyf in die tronk sinvol (heilig) gemaak. Bonhoeffer se bewaarders het groot respek vir hom gehad. Hulle het selfs by geleentheid ʼn ontsnappingspoging vir hom gereël. Hoewel bewaarders dikwels gevra het dat hy vir hulle bid (“bid vir my pastor”), het hy blykbaar nooit saam met iemand gebid nie, maar het hy verkies om geestelike gesprekke met mense te voer wat op konkrete probleemoplossing fokus.

Soos die kruis, is ook die wind in hierdie gedig ʼn ambivalente simbool wat nie eensydig in sy Christelike betekenis gebruik word nie. Wanneer die spreker terugdink aan sy kinderdae, waai die wind die herinneringe weg:

ek is

ek wil

sal wees

en sal nie wees nie

 

was gister?

 

en die pad terug na kind

en kinderland is lank

selfs as jy die koers ken

maar die wind

waai alles weg

Die reëls “terug na kind / en kinderland” kom uit ʼn bekende Duitse lied, “O wüßt ich doch den Weg zurück / den Weg ins weite Kinderland” (“O, het ek tog die pad terug geken, die pad na die verre kinderland”). Hierdie lied is graag deur Bonhoeffer aangehaal ter illustrasie dat geen terugkeer na die verlede moontlik is nie en dat die mens homself nie moet teister deur te probeer om gedane sake ongedaan te maak nie. Vandaar die noem van die harde realiteit (Schönberg, Buchenwald en Berlyn) direk in aansluiting daarby. Die frase “etsi deus non daretur” (“asof God nie ʼn gegewe is nie”, oftewel “asof God nie bestaan nie”) verwoord die skreiende kontras tussen die hede en die sorgvrye kindertyd toe God waarskynlik deel van die sprekende ek se realiteit was. Dit is inderdaad waar dat Bonhoeffer dikwels daarvan beskuldig is dat hy nie die God van die Lutherse Kerk verkondig nie. Uit hierdie reëls sou wel die afleiding gemaak kon word dat hy vertroue in die kinderlike geloof en in ʼn goeie God verloor het.

Die laaste verwysing na die wind binne die gedig staan eweneens binne ʼn nie-geestelike semantiese paradigma:

as niks meer heilig is nie

word alles heilig

word die wind stil

hoor jy niks

dis winter

wit

Indien die wind hier weer – soos die eersre keer wanneer dié simbool opduik – na die Heilige Gees sou verwys, sou die stelling nie sin maak nie. ʼn Mens sou die wind hier waarskynlik kon interpreteer as simbool van stilte na ‘n storm: wanneer die lewe as sodanig heilig geword het (en aan God gewy word), word die onrus stil. (Op outobiografiese vlak weet ons dat Bonhoeffer vrede gemaak het met sy naderende dood). Hierdie geestelike waarheid kom veral ook binne die Oosterse filosofiese en godsdienstige tradisies voor. Dan bereik ʼn mens ʼn toestand (van satori) waarin die wêreld en wat gebeur geen invloed meer op die individu het nie en die dood ʼn bevryding geword het: “en alles hang / hoog in die dood /groot fees van die wat wil vry word”. Natuurlik kan ook hierdie reëls meerduidig geïnterpreteer word. “Dood” sou kon verwys na ʼn toestand waarin alles heilig geword het en waarin die mens immuun (dood) geraak het teen die verskrikkings van die lewe (soos byvoorbeeld ook in ʼn toestand van diep meditasie). Die mees voor die hand liggende verwysing is natuurlik na die naderende dood van die spreker. Die “fees van die wat wil vry word” is eweneens ʼn ambivalente beeld wat kan verwys na sowel die mens wat deur die Gees bevry wil word, as na die kannibalistiese fees van die oorlogvoerende magte in ʼn goteske poging om bevry te word van iets wat waarskynlik lank reeds sy betekenis verloor het.

Ten slotte wil ek, suiwer op grond van biografiese feite oor Bonhoeffer, ‘n interpretasie waag van die slotstrofe. Natuurlik resoneer baie ander interpretasies, simbole en metafore in die gedig mee en dra by tot die veelvuldige betekenislae wat hierdie uitsonderlike gedig onderlê:

dit groei uit rooi tamatie-rye

uit die swart grond uit

groter en ruimer as die son

as vriend as vrou

groei uit na God

swaai aan ‘n tou

Dit sou in pas wees met Bonhoeffer se teologie dat vryheid groei uit konkrete beoefening van die mens se geloof (soos vergestalt deur die rooi tamaties en die grond waaruit dit groei), dat vryheid beteken om na God toe te groei (heilig te word), dat vryheid groter is as aardse dinge en ons lewe op aarde. Die dood is dus die simbool van finale vrywording. Ons weet immers uit Bonhoeffer se dagboek dat hy nie bang was om te sterf nie.

De Waal Venter. Spaanssprekende digters

Thursday, March 9th, 2017

                                                           Antonio Gamoneda

Hedendaagse Spaanssprekende digters

Deel 2

Antonio Gamoneda

Antonio Gamoneda is in Oviedo, Spanje, gebore in 1931. Hy woon sedert 1934 in León. Hy het meer as twintig digbundels gepubliseer. Die meeste daarvan is saamgevat in die boek “Esta Luz (Hierdie lig), 2004. Hy het hom jare lank selfsensuur opgelê weens die onderdrukkende atmosfeer van die Franco diktatuur in Spanje.

Hier is een van sy gedigte wat die swaarkry, die smart en seerkry van die jare onder die Franco diktatorskap uitdruk. Die gedig is uit Spaans vertaal deur De Waal Venter.

HAY un muro delante de mis ojos.

En el espesor del aire hay signos invisibles,

hierba cuyos hilos entran al corazón lleno de sombra,

Daar is ’n muur voor my oë.

In die dik lug is daar onsigbare tekens,

grasvesels wat die hart, vol skadu’s, binnedring,

ligene in die oorblyfsels van liefde.

Bloedskande en lig. Bepeins die lens wat vroomheid voorafgaan, bepeins die waters:

as ek nie-bestaan sou kon oorsteek sou fonteine van deernis oopgaan

en daar sou blinde mans wees wie se groot hande sagkens sou werk,

maar lafhartigheid is pragtig in my ma se hare en op hierdie muur word stilte geskryf.

Weeklaag in helderheid, hol waarhede:

“Die lewe is niks werd nie / niks is die lewe werd nie”*

Onthou hierdie lied voor jy in my oë kyk;

kyk na my oë wanneer dit sneeu.

Generaal Franco

’n Onbegonne taak?

“Die lewe is niks werd nie / niks is die lewe werd nie”*

Dit is die eerste reëls van ’n lied deur Luis Alcoriza wat die temamusiek was van ’n 1955 Meksikaanse film. Dit lied word gesing deur ’n man wat doelloos van een plek na die ander trek. Hy is ’n alkoholis en sien een hoop vir homself nie.

Die een beeld en metafoor na die ander getuig van die lyding wat die Franco onderdrukking in Spanje ten gevolg gehad het. Die “hart is vol skadu’s”, “Weeklaag in helderheid”, “hol waarhede”. Maar daar is ook elemente in die gedig wat aandui dat alles nie verlore is nie, dat daar hoop is en dat daar deernis is tussen mense: “blinde mans wie se hande sagkens sou werk”. Maar dit kan net gebeur indien die digter “nie-bestaan sou kon oorsteek”. En dit lyk na ’n bykans onbegonne taak.

Sy poësie word gekenmerk deur nuutskeppinge in poëtiese taal. Hy gebruik soms lang, swenkende prosa-agtige sinne gekombineer met kort, skerp liriese insette. Temas wat in sy werk aangetref word is liefde en smart oor die verlies van geliefdes. Die onderdrukkende Franco regime het baie wonde in die Spaanse gemeenskap nagelaat. ’n Vertaler van Gamoneda, Donald Wellman, meen dat sy bundels onder andere “Descriptión” en “Lápidas” ’n baie goeie insig gee in die helingsproses in die Spaanse gemoed wat nog steeds vandag nie heeltemal voltooi is nie.

In ’n onderhoud met Antonio Colinas, gepubliseer in “El Cultural”, vra Colinas vir Gamoneda of hy dink daar is lewe na die dood vir die mens. Die digter het geantwoord:

“Nee, Antonio, daar is blykbaar geen voorsiening vir die voortsetting van lewe na die dood nie. Ek dink ons moet dit anders sien: in ’n verklaarbare persepsie, in ’n subjektivering wat nie eksistensieel sal bestaan nie, voel ek myself as ’n wese wat, hoop ek, die dood sal verbysteek.”

’n Groot taal

Spaans word deur ongeveer 332 miljoen mense wêreldwyd gepraat. Behalwe in Spanje is Spaans ook die amptelike taal in ’n groot getal Suid-Amerikaanse lande. Daar is ook groot Spaanssprekende gemeenskappe in lande soos Kanada en die VSA.

Digkuns is baie lewendig in die Spaanssprekende wêreld en daar is talle digters in hulle geledere wat poësie van groot waarde en trefkrag skryf. Laat ons onsself deur hulle verryk!

Wicus Luwes. Die metafoor as geneesmiddel

Tuesday, February 28th, 2017

Die geheim lê daarin om die probleem vas te maak aan iets konkreets. Die konkrete entiteit kan aangepak word op konkrete maniere. Digkuns het ‘n spesiale plek in die geneeskuns. Daar is die ritme wat staan teenoor lewensritme; die herhaling wat staan teenoor patrone in ons lewe. Ek wil met hierdie rubriek egter aandag gee aan die belangrikheid van die metafoor. Die metafoor stel een ding gelyk aan ‘n ander. ‘Gelyk aan’ is miskien ‘n sterk stelling. Dit is nie altyd waar dat een ding wat ‘Soos’ ‘n ander is, daaraan gelyk gestel kan word nie. Daar is slegs sekere eienskappe wat ooreenstem.

Die mens as pasiënt wat sielkundig behandel word, het dikwels ‘n sekere manier waarop hul oor die probleem sou praat. Die probleem word ‘n metafoor. Die digkuns kan hier ‘n belangrike rol speel in die interpretasie en behandeling van die metafore. Daar is heelwat informasie op die internet oor behandeling deur middel van poësie. Daar is egter ‘n ander invalshoek wat ek misgekyk het: die geneser kan digkuns gebruik tydens die proses van diagnose. Ek het hierdie moontlikheid misgekyk en dit maak vir my sin, aangesien ‘n geneeskundige soms fisiese en abstrakte grense moet kruis om by die oorsaak van die probleem uit te kom.


Ek (WL) het ‘n paar vrae oor die gebruik van metafore aan Louis Awerbuck (LA), ‘n kliniese sielkundige, gestel. Awerbuck is mede-aanbieder van die radioprogram, ‘Wie is Ek met Louis en Lise’ op RSG. In die program word luisteraarsvrae bespreek.

WL: Hoe kan die gebruik van metafore ‘n mens help om probleme en spesifiek emosionele probleme te identifiseer?
LA:     Mense sukkel oor die algemeen om hulle eie probleme te identifiseer, en meestal is een van die eerste take van ’n psigoterapeut om die persoon te help om die probleem in verstaanbare taal te beskryf.  Dit is dan die taak van terapeut om die persoon se beskrywing te herdefinieer in ’n kliniese beskrywing. So word daar byvoorbeeld in sommige kulture gereeld die metafoor: “my bloed is donker/swart” gebruik om ’n teneergedrukte gemoedstemming te beskryf.  Kliniese definisie: depressie.

WL: Hoe kan die gebruik van metafore ‘n mens help om probleme te behandel?
LA: Baie keer so eenvoudig as deur middel van beelding.  Om byvoorbeeld angs as ’n monster met spesifieke eienskappe te verbeel en te visualiseer, maak dit makliker om jouself byvoorbeeld te visualiseer as superheld wat die  monster oorwin.

WL: Ek hoor dikwels mense sê: “Ek wonder hoekom ‘n sekere probleem oor my pad moes kom.” Hoe kan ‘n mens die ‘pad’-metafoor gebruik om ‘n situasie in iets positiefs te omskep?
LA: Dit is seker een van die mees bekende metafore vir geestelike of sielkundige groei. Daar word daarna verwys as “die pad wat ek moet stap”,of “haar pad wat sy self gekies het”.  ’n Pad-metafoor kan baie keer kragtig gebruik word deur dit as ’n tydlyn van mens se lewe aan te dui (“lewenspad”), en dan van buite af (soos ’n toeskouer) daarna te kyk. Sodra afstand verkry word van die  metafoor is die persoon nie meer deel van die metafoor nie.

WL: Hoe kan ‘n metafoor ‘n mens help om eienaarskap van ‘n probleem te neem?
LA: Deur ’n subjektiewe emosionele ervaring te omskep in een konsep, is om beheer te kan neem. As mens ’n unieke metafoor vir jou lyding kan skep, help dit met die gee van betekenis. Betekenis in sy kern is die fenomenologie van waarom en hoe jy ervaar wat jy ervaar. Wat kan meer eienskap as dit gee?

WL: Kan die skryf van ‘n gedig dieselfde uitwerking hê as ‘n kind wat byvoorbeeld sy omstandighede sou teken?
LA: Verseker. Net soos onbewuste indrukke, word taal ook onbewustelik gevorm.  Die kreatiewe proses van dig leen homself baie sterk tot ’n terapeutiese omgewing, om eerstens afstand te kry om te kan beskryf hoe die self met ’n krisis omgaan, asook om ’n unieke metafoor te skep vir die probleem wat help met eienaarskap.

WL: Watter gedigte of watter digter se werk het al ‘n emosionele impak op u gehad?
LA: Daar is vele, maar sonder om te weet hoekom: Kipling, Watermeyer, gert vlok nel, Breytenbach. Wat is mooier as: “vier sterk mure teen die suiderwind, my swartoog vrou, my blondhaarkind” (Watermeyer)

WL: Watter raad sou u vir mense gee om metafore / digkuns te gebruik om probleme aan te spreek?
LA: Vir die wat vaardig is in digkuns sou die aanbeveling wees om ’n metafoor te skep waarmee objektief en subjektief geïdentifiseer kan word: jy moet dit kan “sien”, maar ook voel.
Ek besef al meer dat die bespreking en skryf van metafore en by implikasie, gedigte, ‘n manier is om die groter prentjie beter te verstaan. Uit de antwoorde het ek as leek geleer dat die losmaak van die metafoor net so belangrik as die vasmaak is. Die afstand tussen die pad-metafoor en die padgebruiker is ‘n groot deel van die genesingsproses. Ek het in die inleiding daarna verwys dat die vasmaak van die metafoor die geheim is en miskien (net miskien) is die losmaak van die metafoor een van die moontlike oplossings van daardie geheim.

 

wat is beweging anders as om verwantskappe
te skep? om te voel daar is landskappe
en omgewing? indien daar iets buite
my kon wees, iets anderkant die ruite
waaraan vingertoppe mag raak om op die lappe

te bring, dan moet dit tog beteken ek bestaan?
gestel ek kan myself verbeel, dan groei en taan
die lewe immers, is daar geverfde skuite
vol laggende mense soos trane teen die ruite
en lees ek my naam soos ‘n wimpel oor die maan.

engel, jy wat as flikker donkerte tussen ooglig en lig
oor getye van die hemelruim vlug met my gesig:

praat met my, laat my as diepleefduiker na die wrak afdaal
om te sien hoe klik en klak woorde kaal soos taal

– deur breyten breytenbach uit ‘die beginsel van stof’ (human & rousseau)

 

 

*** ‘n Groot dankie vir die deelname aan u, Louis Awerback ***

Verdere leesstof:
http://www.wie-is-ek.co.za
http://www.cleanlanguage.co.uk/articles/articles/23/1/Mind-Metaphor-and-Health/Page1.html

 

Bronne:
1. Skildery: Personal Values deur Rene Magritte

De Waal Venter. Spaanssprekende digters

Friday, February 24th, 2017

David Huerta

Hedendaagse Spaanssprekende digters

Deel 1

In die Spaanssprekende literatuur van Spanje en Latyns-Amerika was daar ook ’n groep “Sestigers” wat vernuwende werk gelewer het. In die naoorlogse jare het digters ’n styl begin ontwikkel vanaf ongeveer die middel van die twintigste eeu, wat weggebreek het van die vorige geslag s’n.

’n Groep digters het aan die einde van die sestigerjare vorendag gekom wat sterk gekonsentreer het op vormgewing, iets wat nie so belangrik was vir die voorafgaande “sosiale” digters nie. Verder was die nuwe digters ook geïnteresseerd in die “massakultuur” van film, “comics” en popmusiek en ander verskynsels eie aan daardie tyd. Hierdie digters het die groepnaam “Los Novísimos” gekry. Ten spyte van die groep-tipering het hulle in ’n verskeidenheid style geskryf.

In die tagtigerjare het die digters begin skryf in figuratiewe, metafisiese en irrasionele style. In die middel van daardie tydperk het ’n groep gevorm met die naam “La Diferencia” (Die Verskil). Hulle het literêre vryheid en onafhanklikheid voorgestaan en poësie wat op ervaring gebaseer is, teengestaan. Hulle het geglo dergelike poësie is te dominerend en beskermd. Nes die Spaanssprekende “Sestiger” digters het hulle ook baie aandag gegegee aan stilistiese oorweginge, veral ten opsigte van figuurlike taal. Die doelstellinge van hierdie digters was diversiteit en teenstand in ’n samelewing wat hulle gesien het as toenemend besig om eenvormig te word.

Vanaf 1990 het die metafisiese poësie verder ontwikkel. Daarenteen het Spaanse realisme weer begin aanklank vind. Dit was gefokus op emosies van moegheid en teleurstelling. Van die digters wat nou in hulle sestigerjare is, se style word bestempel as “neo-barok”.

In die nuwe eeu het ’n nuwe geslag digters weer eens besluit om ervaring-gebaseerde poësie te verwerp. Hulle het geglo aan “vry” skrywing sonder beperkings. En weer tref mens in hierdie groep ’n wye reeks style en uitgangspunte aan. Onder hulle is daar ekpressionistiese  en eksistensiële digters. Baie van hulle skryf in ’n ernstige toon met onderliggende ironie. Streekstyle is ook ’n kenmerk van hierdie hedendaagse digters.

David Huerta

Die Meksikaanse digter, David Huerta, se kort gedig “Aural” is gelaai met verskeie betekenislae. Hier is die Afrikaanse weergawe.

Aural

Escarcha sucia del audio

en la penumbra nómada

del automóvil;

ungido por la música.

Klanke

Besoedelde ryp uit die luidspreker

in die nomadiese skemerte

van die motor;

’n moeras van klanke

waarin die naald van gehoor

skaars kan beweeg.

Skielik ’n Torch Singer

bars deur Wittgenstein

met die vurke van de Cante Jondo …

Hoe doen sy dit? Hoe

ontkoppel, ontbind sy tale,

laat die wêreld vloei – en bo en behalwe dit

voeg sy grasie

en tragedie by?

Die motor

gaan die nag in

gesalf met musiek.

Die gedig beskryf ’n motorrit waartydens die verteller in die gedig luister na die motorradio. Die radio word ingeskakel op verskeie stasies wat verskillende tipes musiek uitsaai. Eers hoor mens van ’n “Torch Singer” wat dan vervang word deur ’n Cante Jondo sangeres. Op hierdie punt verdiep die gedig meteens deur die melding van Wittgenstein. Dit is nou nie meer net ’n stemmingsvolle beskrywing van ’n motorrit nie – die digter vra nou die leser om te besin oor die aard en funksie van taal.

Om die werking van hierdie wending in fokus te kry, kyk ons kortliks na wat Cante Jondo nou eintlik is.

Cante Jondo sangeres

Cante Jondo

Uit Wikipedia:

“Cante jondo is a vocal style in flamenco. An unspoiled form of Andalusian folk music, the name means deep song (Spanish hondo = “deep”.) It is generally considered that the common traditional classification of flamenco music is divided into three groups of which the deepest, most serious forms are known as cante jondo. The name is spelled with a j as a form of eye dialect because traditional Andalusian pronunciation has retained an aspirated h lost in other forms of Spanish.”

Die digter wil klaarblyklik aantoon dat die sangeres van die Cante Jondo lied aspekte van Wittgenstein se persepsies kragtig aan die bod bring. Sy “bars deur Wittgenstein” en dan “ontkoppel en ontbind” sy tale. “Hoe doen sy dit?” vra die digter.

Voor ons gaan probeer verstaan hoe sy dit doen, laat ons eers kortliks ons geheues verfris oor party van die kernpunte wat Wittgenstein gemaak het in verband met taal.

Bron: Slate

The Limits of Language

Wittgenstein explains why we always misunderstand one another on the Internet.

By David Auerbach

For the sake of investigation, let’s consider what Pears’ interpretation might mean. It means that instead of a word having a fixed definition or referent, a word is an evolving entity that carries its own history with it through time, picking up new nuances and discarding old ones as practices (linguistic and life) shift. This is trivially true in a sense, as you can see from dictionaries grudgingly accepting that literally now also means “not literally” and me grudgingly accepting that begging the question will usually mean “raising the question” for the rest of my natural life and I should just start saying petitio principii instead.

So, language is quicksand—except it’s not. Unlike the parlor tricks of the deconstructionists who bloviate about différance and traces, there clearly are rules that shouldn’t be broken and clearly ways of speaking that are blatantly incorrect, even if they change over time and admit to flexible interpretations even on a daily basis. It’s just that explicitly delineating those boundaries is extremely difficult, because language is not built up through organized, hierarchical rules but from the top down through byzantine, overlapping practices. Some things can be pinned down with practical certainty, just not in isolation and without context.”

Die Cante Jondo sangeres met haar hartstogtelike uiting, demonstreer hoe taal, volgens Wittgenstein, van “bo na onder tot stand kom deur oorvleuelende bisantynse praktyke”.

Hier is ’n stukkie Cante Jondo liriek wat moontlik kan help om hierdie idee verder te belig. Dit is ’n lied wat Federico García Lorca aanhaal in sy drama “Mariane Pineda”.

Mariana Pineda

Pues si mi pecho tuviera

Wel, as my bors

gebrandskilderde vensters gehad het

sou jy opkyk en sien

dat trane van bloed gehuil word.

Die onwaarskynlikheid van ’n bors met gebrandskilderde vensters word ’n werklikheid in die milieu van die lied. Soos Wittgenstein dit stel: “It means that instead of a word having a fixed definition or referent, a word is an evolving entity that carries its own history with it through time, picking up new nuances and discarding old ones as practices (linguistic and life) shift.”

Wie is David Huerta?

Bron: Poetry Translation Centre

“David Huerta was born in Mexico City in 1949. He is one the leading poets of the generation that first came to prominence during the 1970s in Mexico. He published his first book of poems, El Jardín de la luz [The Garden of Light] (1972), while still a student in the Faculty of Philosophy and Arts at Mexico’s Autonomous National University (UNAM).

Aside from his poetry, David Huerta has translated works from Italian and English, and is an editor of the Mexican publishing house Fondo de Cultura Económica. He writes a column for the Mexican weekly Proceso, and teaches literature at the Universidad Autónoma de México. His latest book, El correo de los Narvales, is dedicated to the work of Pablo Neruda.

In 2006 David Huerta was awarded the prestigious Xavier Villaurrutia Prize for the new edition of Versión and for his lifelong contribution to Mexican literature. He is an active member of the Sistema Nacional de Creadores.”

Coral Bracho

Coral Bracho

Sy is in 1951 in Meksiko gebore en het tot op datum ses bundels poësie gepubliseer. Hier is twee kort gedigte van haar.

El canto del gallo

El canto del gallo

soltó su sol

a mitad del cuarto. Las llamaradas

entreabrían la cortina.

Die haan se lied

Die haan se lied

het sy son losgemaak

in die middel van die kamer. Die glans

het die gordyn half oopgewaai.

Bracho se poësie word deur sommige kritici as “hedendaagse neo-barok” beskryf. Die helder, eenvoudige, maar kragtige reëls laat mens amper na jou asem snak met die verrassende wending aan die einde.

“New World Poetics”

Op die webruimte “New World Poetics” is daar die volgende:

“The Neo Baroque does not comprise a group in the sense that the Generation of 98 or the Generation of 27 in Spain comprised a group; yet these poets have a family air, a congruous homogeneity in disparity. Their ages range from Gerardo Deniz, Rodolfo Hinostroza, Roberto Echavarren and myself being in our sixties, to a younger generation of poets in their forties and fifties, among whom I know and enjoy the work of the Mexicans David Huerta, and Coral Bracho.

Bracho writes about what goes on in the interstices and the subsoil, and not about actual political issues.”

Bracho se ander gedig onder bespreking, is ietwat langer.

Una avispa sobre el agua

La superficie del agua es tensa

para una avispa,

es un sendero múltiple fluyendo siempre

’n Perdeby op water

Die wateroppervlak is styfgespan

vir ’n perdeby,

dit is ’n netwerk paadjies, altyd vloeiend

soos die aanraking van die tyd

op die diep stilte

van ’n klein plekkie.

Kort is hierdie

drywende tydjie; kort

die malende entjie

met onophoudelike doolhowe,

onsekere maalpoele, vlamme,

en deursigtige

verwikkeldheid.

Deursigtige verwikkeldheid

Weer eens word mens getref deur die helderheid, die “deursigtigheid” soos dit in die gedig gestel word. Helder maar nie ooreenvoudig nie. In die paar reëls van hierdie gedig word daar heelwat gesê. Die perdeby kan op die water staan omdat die oppervlakspanning hoog genoeg is. Maar dit is ’n gedurig veranderende situasie, “’n netwerk paadjies, altyd vloeiend”. Die perdeby word ’n metafoor vir ons almal wat “net ’n kort tydjie” in die “deursigtige verwikkeldheid” van tyd en werklikheid lewe.

Die gedigte in hierdie essay is uit Spaans vertaal deur De Waal Venter

Die digter Coral Bracho

Bron: Poetry Translation Centre

Coral Bracho was born in Mexico City in 1951. She has published six books of poems: Peces de piel fugaz [Fish of Fleeting Skin] (1977), El ser que va a morir [The Being that is Going to Die] (1981), Tierra de entraña ardiente [Earth of Burning Entrails] (in collaboration with the painter Irma Palacios, 1992), La voluntad del ámbar [The Will of Amber] (1998), Ese espacio, ese jardín [That Space, That Garden] (2003), and Cuarto de hotel (2007). Her poems were translated for the PTC’s 2005 World Poets’ Tour by Tom Boll and the poet Katherine Pierpoint.”

A selection from her first two collections was included in the definitive anthology of contemporary neo-baroque writing from Latin America, Medusario (1996), edited by Roberto Echavarren, José Koser and Jacobo Sefamí. Like many of the writers who operate in this line that runs from Luis de Góngora through José Lezama Lima, Bracho’s early poems marry verbal luxuriance with a keen intelligence and awareness of artistic process. Yet that artistic consciousness doesn’t lose sight of world. When she visited London in 2005 she described the way that her tour-de-force‘Agua de bordes lúbricos’ [Water of Jellyfish] operates: ‘It tries to get close to the movement of water’ with images that are ‘fleeting’; ‘you can’t grasp them, they are very fluid. What remains is that continuity of water.”

Dewald Koen. Die mooiste vrou op aarde

Tuesday, February 21st, 2017

Ek was nog nooit iemand wat myself as ‘n sogenaamde ‘tree hugger’ beskou het nie. (Die Engelse term klink net soveel beter.) In Suid-Afrika het ons nie ‘n aktiewe Groen Party soos in talle Europese lande nie. Die natuur en omgewingsake is nie aspekte waarop politici fokus wanneer die vyfjaarlikse verkiesingstryd aanbreek nie. Brood-en-bottersake is vanselfsprekend van groter belang vir die meerderheid Suid-Afrikaners. Wie steur hulself aan bome wat afgekap word of perlemoen wat onwettig gestroop word as mense honger ly of werkloos is? Laasgenoemde is ’n belangrike diskoers wat gevoer moet word en vanselfsprekend uiteenlopende menings sal opper.

In November 2016 woon ek die bekendstelling van Susan Smith se nuwe bundel Die aarde is ’n eierblou ark by in Oos-Londen. Aangesien Oos-Londenaars selde die voorreg het om ‘n boekbekendstelling in ons geweste te kan bywoon, is ek so opgewonde soos ’n kind by ’n pretpark. Ek koop vooraf die bundel sodat ek dit tydens die geleentheid deur die digter kan laat teken. Ek lees al die gedigte sodat ek (hopelik) ’n intelligente vraag na afloop van die bekendstelling kan vra. Soos ek saans in my bed lê en die gedigte een vir een lees, drink ek die woorde op soos iemand wat pas ’n oase in die middel van ’n woestyn ontdek het. Talle van die gedigte in die bundel fokus op gebiede in en om Oos-Londen en Smith se fyn waarnemingsvermoë val my dadelik op. As iemand wat nooit sy hand aan die skryf van gedigte sal waag nie, vind ek dit fassinerend hoe Smith daarin slaag om die eenvoudigste plant of lewende wese so beeldryk te beskryf. Ek het groot respek vir digters – dit is myns insiens een van die moeilikste genres om te skryf wanneer dit by kreatiewe skryfwerk kom. Die volgende gedig (wat toevallig ook die slotgedig in die bundel is) het my in vervoering gehad:

MISSA GAIA: ’N HOOGLIED VAN DIE KOMPOS

Ons is van die aarde

en ons sal terugkeer

aarde toe. Ons bemin

die onthegte blomme;

die geknakte stingels

is vir ons mooi. Kyk hoe lieflik

die molmwording van fyngesnaarde

blare; ons hoor die inleidende korale

van nagskoflarwes. Die sonate

van Latour se liewe wurm-

en maaierwerkers het ons lief;

in u wonings van fosfaat-

en kalsiumvlegsels grond

is ons tuis.

 

Wys tog, sielsbeminde, waar u

die takkies neerlê,

waar u die nuwe steggies plant.

 

Ons is die wemeling van donker sterre

onder die grond; die engele

se heilige mikropartikels

wat die kosmos tot kontoer

en gefermenteerde leefspin smee.

 

Ons is van die aarde. Die aarde

het ons gemaak.

 

“Ons is van die aarde. / Die aarde het ons gemaak.” Laasgenoemde woorde het my opnuut bewus gemaak van my (en elke mens) se nietigheid as deel van die groter kosmos waarin ons onsself bevind. Ons wat die natuur daagliks skade berokken. Uitlaatgasse van ons motors wat die lug besoedel en bome wat afgekap word sodat ons papier het om op te skryf. Sakke en sakke vullis wat ons weekliks op ons sypaadjies neerplak vir die vullisverwyderaars om na groot vullishope te neem sodat dit vir dekades in die grond kan verrot. Die euwel siklus sal nooit tot ’n einde kom nie.

Verskeie Afrikaanse digters het al ekopoësie (of natuurgedigte) geskryf. T.T. Cloete, Dolf van Niekerk, Susan Smith, Johann Lodewyk Marais, Marlene van Niekerk, Hennie Nortjé en talle ander dig op gereelde basis oor aspekte wat met die natuur skakel. Danksy digters wat oor die natuur skryf, word belangrike aspekte onder die mensdom se aandag gebring.

 

Die natuur op sy mooiste.

Die natuur is ’n geskenk wat die mens ontvang het. As ywerige tuinier verwonder ek myself in die natuur se deursettingsvermoë. Die vermoë van ’n eenvoudige saadjie om ’n groot boom te word is bloot verstommend. Hoeveel van ons het al langs ’n roosboom of ’n sonneblom gaan staan? Dit versigtig bekyk? Elke kronkeling en kleurdifferensiasie waargeneem? Elke blom is uniek. Asof elke blom ’n vingerafdruk is wat so perfek moontlik geskape is. Susan Smith skryf soos volg in Die aarde is ’n eierblou ark:

SAAD

How do you grow a poet?

ROBERT KROETSCH

I

(die geheim van saad)

in elke chromosoom

die dubbelloop van boontoe

en ondertoe groei

na donker en na lig

die ontploffende saad

is die onthutsende groei

in die tuinmatrys

die windklokke van peule

is die geheue van saad

wat lewe herhaal

[…]

My tuin is my toevlug. My eie ‘Secret Garden’ waarin ek met my eie gedagtes kan verkeer. Elke mens moet daagliks tyd in sy of haar dag maak om stil te raak en tyd in die natuur deur te bring. Besoek ’n park, gaan sit op jou grasperk of onder ’n boom en lees ‘n gedig hardop. Kyk na die voëls rondom jou, asem die reuk van die gras en blomme in en besef die mooiste vrou is moeder aarde. Geen vrou (of man) kan haar natuurlike skoonheid troef nie.

Die aarde is inderdaad ons eie eierblou ark…

De Waal Venter. Eet, drink, sing, dans

Monday, February 13th, 2017

unnamed

Muurpaneel in Ajijic

Eet, drink, sing, dans, bemin …

Leon Retief stuur onlangs ’n versoek aan my. Hy wou hê ek moet help om twee kort Spaanse tekste te vertaal. Ek stem toe in met graagte en Leon stuur die tekste aan. Leon het die foto’s geneem wat hier verskyn.

Hier is die agtergrond in Leon se woorde:

“Ons het verlede Sondag teruggekeer van ‘n vakansie in Meksiko. Was lekker om vir ‘n tydjie uit die sneeu, ys en koue te ontsnap na daardie sonnige, kleurvolle en interessante land. Hier is waaroor my vraag, die guns wat ek wil vra, gaan: in ‘n skynbaar onbelangrike systraatjie in die dorpie Ajijic het ons afgekom op ‘n gebou met die volgende op die een fasade: aan die bokant hierdie paneel

Onder dit nog ‘n groter paneel met skedels:

'n Muur vol skedels

‘n Muur vol skedels

En weerskante van die skedels twee inskripsies:

Ek het die inskripsies vertaal, wel, ek kan nie juis sê dat ek dit vertaal het nie want dis geheel en al met die hulp van google se Spaans-Engelse woordeboek gedoen en daar is enkele aspekte van hierdie, um, vertaling waaroor ek ongelukkig voel. Die rede waarom ek dit wil verbeter is omdat ek altyd graag ‘n reisjoernaal skryf, sommer vir ons eie plesier en ook om te stuur aan daardie vriende wat belangstel en dit graag wil lees. En dis nou waarom ek jou lastig val.

Ek wil eintlik maar net iets meer ordentlik as die meganiese vertaling in die reisjoernaal sit. Jy sal dalk oplet dat die naam Efren Gonzalez op die laaste foto onderaan die teks verskyn. Hy is ‘n bekende Meksikaanse kunstenaar in daardie omgewing en ek neem aan dat hy die panele gemaak het ek ook die teks geskilder het. Wie die skrywer van die teks is weet ek glad nie. Ek het na ons terugkoms op die internet en youtube gaan soek maar kon niks opspoor nie. Dalk was Gonzalez die skrywer, dalk iemand anders.

Eintlik sou ek nogal graag die Spaanse teks in Afrikaans wou vertaal maar ek ken ten minste sommige van my beperkings en ek besef dat die gemiddelde huisvlieg meer skryftalent het as ek, dus gaan ek nie eers probeer nie.

Baie dankie en groete

Leon”

Efren Gonzalez

Hier is inligting oor die kunstenaar Efren Gonzalez wat ek op die webblad “Mexconnect” gekry het. Die skrywer van die artikel is Robert Mohr.

Mexican artist Efren Gonzalez revives an ancient art form with terracotta murals

Part of the wonder and adventure of experiencing life in Ajijic, Mexico is the incredible diversity of color in the natural world — pungent reds, a range of blues, pale purples, brilliant yellows — and of form: broad leaves, lace-like foliage, sharp narrow leaves of bamboo, and fields of cultivated raspberries, set between surrounding mountains and the broad expanses of Lake Chapala. This magical lakeside fishing village has become home for several thousand North Americans and a vacation paradise for an equal number of visitors each year.

For those who love the arts, the lakeside has a growing art colony which includes both Mexican and North American artists who paint, sculpt and write about this land and inland sea where every turn reveals an ever unfolding array of possibilities.

Within this milieu, native artist Efren Gonzalez, friend and mentor to the many North American artists, has absorbed the natural beauty of this land and the residual spirit of the indigenous peoples who thrived along the lakeshore. From this internal core he creates paintings and sculptures that powerfully express both landscape and “human-scape” of this paradise. And — sensitive to the needs of his pueblo — he also serves as owner/director of the Efren Gonzalez Cultural Center, situated in the heart of Ajijic, where he paints, sculpts, and teaches painting to forty-five young people who study each afternoon after school.

Through the combined patronage of residents and visitors, and commissions from astute buyers, Efren supports his educational center and has the freedom to create a variety of works which integrate his creative vision with a deep understanding of Mexico’s pre-Columbian roots. He is also open to new ideas and approaches to art being brought in from the North.

Efren’s creative talent was uniquely challenged in June of 2010 by a North American couple (who requested their names not be used) who visited his studio and asked him to create a three-dimensional mural incorporating materials and themes which spoke of both the natural world and the spiritual reality of Mexico. Thinking “sculpture,” Efren sent them to meet a friend of his who works in stone. However, within a few days the couple returned, insisting that Efren create the bas-relief mural for their home. He agreed. They settled on terracotta (fired clay) as the material to be used. This decision meant that Efren would have to develop the equipment and skills to work and fire clay so the three-dimensional parts (each piece limited to about 16″ in size) could then be assembled into a twelve-foot long by eight-foot high mural.

Working together with the aid of sketches, artist and patrons developed a relationship that reminded me of past great moments in art history when such synergistic liaisons enabled significant shifts in artistic understanding and vision. Efren, spiritually in tune with the historic arts of Mexico, was, like his predecessors, encouraged by patrons who wanted a work expressing not only their love of Mexico but also reflecting in a fundamental way the country’s spirituality and pre-Columbian roots. Efren, with support from his patrons, found just the right mix through the powerful visual rendering of spiritual themes and the use of terracotta, a pre-Columbian material. The completed mural is a pivotal work which has clear significance in the history of Mexican Art.

Die Afrikaanse weergawes

Morir

Morir

Doodgaan

Alles wat leef, sal doodgaan,

alles wat goed is en sleg is sal vergaan,

alles wat sterk is en swak is, sal tot ’n einde kom,

alles wat asemhaal sal doodgaan.

Alles wat beroemd is sal vergeet word.

Alles wat as onmisbaar beskou word, sal vergaan.

Alle skeppers, sangers, dansers

bewonderaars, onderskatters

en kritiseerders sal ophou bestaan.

En as jy gelukkig is, sal iemand jou naam

op ’n muur sit en sal jy dalk ’n rukkie langer onthou word.

En hulle sal sing, en dans, onderskat,

en kritiseer tot die muur uiteindelik

ophou bestaan.

…………

Tekste kan natuurlik op verskillende maniere vertaal word. Verskillende vertalers vertolk op verskillende maniere. My benadering is om te probeer om die vertaling as ’n kunswerk te laat slaag maar om so na as moontlik aan die betekenis van die oorspronklike te bly.

In “Eet, drink” het ek iets ongewoons (vir my) gedoen deur woorde by te voeg wat nie in die oorspronklike teks is nie. Die woorde is doen dit”. Ek het dit gedoen omdat ek dink dat dit die skrywer se eintlike bedoeling is. Weglating van die woorde “doen dit” in die tweede laaste reël sou veroorsaak het dat die reël nie goeie sin maak nie. Dit is die dilemma van die vertaler – hier moet ek nou rondloop met ’n skuldgevoel omdat ek die digter woorde in die mond gelê het!

Come, bebe

Come, bebe

Eet, drink

Eet, drink, sing, dans, bemin.

Jy sal nie vir altyd lewe nie.

Skep ’n kunswerk waardeur jy onthou sal word.

Doen dit nou, jy het nie veel tyd nie.

Sê wat jy wil sê al moet jy

skreeu om gehoor te word.

Baklei om jouself te beskerm as jy moet.

As jy vergiffenis moet vra of moet vergewe om aan te gaan, (doen dit).

Lewe. Lewe

Wicus Luwes. Tussen twee vure

Saturday, January 28th, 2017

vuurhoutjie

Vuur is ‘n lewende voorwerp – dit haal asem, dit beweeg en op ‘n sekere vlak plant dit  voort. ‘n Mens moet al hierdie dinge in gedagte neem as dit jou doel is om ‘n vuur te blus. Ek dink terug aan die verwoestende vure in die Noord-Kaap en Vrystaat van ongeveer vyf jaar gelede. Brandslaners het gesê dat hulle moes draf om langs die vuur te bly – die sterk winde en die droë gras, het die vuur gevoed. Die rook het vir twee dae die son uitgedoof in die area waar ek gebly het en die lug bruin gekleur. Laasjaar het ons brandbestryders selfs in Kanada vure gaan probeer blus. Vanjaar is dit die Wes-Kaap wat alles verloor. Ek sien die koerantberigte van al die kultuurskatte, plase en huise wat in vlamme opgegaan het. Die lewensverlies van mens en dier gaan ook nie ongesiens verby nie.

Ek besef verder dat die vuur definitief aan die vereistes van ‘n lewende wese voldoen: dit verwoes. Die vuur maak herinneringe aan die verskroeide-aardebeleid los. Ek het op skool geleer dat dit in die Anglo-Boereoorlog teen die Boere ingespan is. Tydens die Tweede Wêreldoorlog het Rusland vir Hitler tydens sy opmars gestuit deur haar eie oeste en kos aan die brand te steek.

 

3 Maniere om ‘n vuur te blus

Verwyder die voedingsbron

Vuur het suurstof nodig om asem te haal en brandbare items om te verorber. Brandstelsels vervang die suurstof met gas wat nie vlambaar is nie wanneer sensors die vlam of rook optel. Brandbare of ontvlambare items moet ook verwyder word om te verhoed dat vuur ontstaan of verder versprei. Water of brandblussers smoor die vuur se asemhaling.

Die vraag is wat die voedingsbron sou wees vir ‘n vuur wat in die gedagtes van iemand sou woed.

Verwyder die roete waarlangs dit loop

Daar behoort jaarliks brandpaaie gemaak te word. Die probleem is ongelukkig seisoenaal en vlamme hou van droë veld. Deur ‘n pad vir die vlamme te maak kan die roete van vuur so hopelik beheer word. Die plan sou wees dat die vuur homself (of haarself) in ‘n hoek vasloop en so uitwoed. Trekkers word ook gebruik om stukke veld om te ploeg wanneer die vlamme reeds op pad is. Dit sou die roete van die vuur dalk meer hobbelrig maak en dalk veroorsaak dat dit stadiger versprei.

Die vraag is wat die roete van die mens se gedagtevuur sou wees. Dit sou help as ‘n mens dit nie sou stuit nie, maar eerder kanaliseer.

Hou op om ekstra vure te maak

Dit klink eenvoudig en dit is miskien teenstrydig met die maak van voorbrande, maar dit is belangrik om daaraan te dink. Die spreuk lui: ‘fight fire with fire’, maar omdat die vuur ‘n lewe van sy eie het, is dit nie altyd wenslik dat ‘n mens vuur met nog vuur aan moet val nie. Daar is reeds genoeg brandstigters en veels te min brandbestreiders.

Onwillekeurig dink ek terug aan die brand wat Klein Libertas in puin gelê het. Ons kombuistaal se historiese skatte het ook onder die Wes-Kaapse vlamme deurgeloop.

 

 

Die swart kombuis

die swart kombuis het balke
die mure is berook
in ‘n groot gekraakte erdebeker
woon dags die nagskof-spook

die swart kombuis het luike
skeefgetrek en toegesluit
aartappels lê die werf rond
skedels wat loop oog uit

die vensters het geen uitsig
die werf die lug het geflou
die grond is vaal puimpoeier
die aartappels is grou

geen mens beweeg hier binne
geen mens werk op die werf
êrens tussen middag en skemer
het die aarde se lug gesterf

‘n middag hoe lank gelede
die swart kombuis is oud
daar was nooit somer-sonlig
die swart kombuis is koud

daar hang ‘n snaakse skottel
met ‘n riffel-hingsel aan ‘n riffel-rand
en ondertoe twee gate
wat loer aan die een kant

het hekse hier gebak en brou
die swart kombuis die swyg
daar in die hoek lê ‘n kat-skelet
die swart geheim bly dig

deur Sheila Cussons

tarkovsky_mirror_fire1

Indien jy egter nie die vuur geblus kry nie, het jy heel waarskynlik te doen met ‘n onblusbare vuur.

3 Onblusbare Vure

Dit is seker ironies dat ek ‘The Mirror’ gesien het tydens my verlof vroeër die jaar. Dit is ironies omdat ‘vuur’ ‘n onderliggende (of liggewende) tema van die film is. Andrei Tarkovsky se Zerkalo (‘The Mirror’) is egter nie slegs ‘n tradisionele film nie. Dit is wel op film vasgelê, maar dit volg nie die definisie van ‘n tradisionele film of fliek nie. Dit word beskryf as herinneringe. Dit word beskryf as visuele digkuns. Dit is ‘n simbool. In onderhoude is Tarkovsky dikwels gevra na die betekenis of simboliek van vuur in sy films.

Tarkovsky het geantwoord dat alhoewel hy erken dat vuur, water en sneeu dikwels voorkom in sy films, dit nie spesifieke betekenis het nie. Hy het homself ook daarvan weerhou om die beelde of simboliek vir die kyker te interpreteer of te vertaal.

 

I am a candle. I burned at the feast.
Gather my wax when morning arrives
so that this page will remind you
how to be proud and how to weep,
how to give away the last third
of happiness, and how to die with ease—
and beneath a temporary roof
to burn posthumously, like a word.

deur Arseny Tarkovsky

 

Die vuur van jeugtyd-herinneringe

Die eerste groot vuur in ‘The Mirror’ wys hoe ‘n skuur in die platteland afbrand. As agtergrond hiervoor is die Russiese bevolking se vlug na die platteland in ‘n poging om die Sovjet-opstande vry te spring. Dit word ook later duidelik dat dit dieselfde jaar was waartydens die seun, Alexei, se vader die gesin verlaat het. Die sielkunde probeer dikwels huidige probleme koppel aan jeug-gebeure, soos metafore aan die beelde wat dit voorstel. (My eie jeug-vlam neem my terug na die keer wat my Pa my as vyfjarige onder hande geneem het toe ek skelm met vuurhoutjies in my kamer begin speel het.) Die rol van die jeugtyd-vuur is onmiskenbaar. Ek stel dit hier as onblusbaar, maar dit is eintlik nie die waarheid nie. Die vuur is wel blusbaar, maar die blus daarvan op 5-jarige ouderdom of 85-jarige ouderdom kan tot veel meer lei as net die blus van ‘n vlam.

 

Die vuur van geloof

‘n Spreuk uit die Viatka-streek in Rusland lui: ‘n Stoof in die huis is dieselfde as ‘n altaar in die kerk: Brood word daarin gebak. Die Ortodokse Christelike geloof, soos uit die Russiese tradisie, is vol ikone of simboliek. Slawiese tradisie het ‘n prent van Maria, Moeder van God, teenoor die stoof in die huis gehang. Maria sou die ‘moederhart’ wat klop in die ‘vaderhuis’ voorstel. Die boek ‘All Russia is Burning!: A Cultural History of fire and Arson deur Cathy A. Frierson wei meer hieroor uit.

‘n Prominente beeld in die film wys hoe Alexei se moeder haar hare was in ‘n emmer. Die kyker word bewus dat dit eerder ‘n droombeeld is wanneer stukke van die plafon begin val en water van die dak af instroom. Sy moeder kyk ook vir haarself in ‘n spieël en sien later ‘n ouer dame. Ek het eers vermoed dat hierdie beeld die vrou se veroudering / verval of fisiese agteruitgang sou voorstel, maar die vlam het my gepla. My internet-soektog na die betekenis het my na die Russiese Ortodokse tradisies geneem. Wat my egter die meeste opval is dat die Kommunistiese regering die film befonds het. Hulle het ook enige films met geestelike inhoud verbied. Die vuur in Torkevsky se film tart sonder twyfel die regering en bring geestelike simboliek na vore sonder om direk daarna te verwys. ‘The Mirror’ is aan die ander kant ‘n soort outobiografiese film en miskien moet ek meer kyk na die beeld as ‘n persoonlike ervaring van Tarkovsky as vorm van uittarting. Hoe dit ookal sy: Ons almal weet tog dat die beste wegsteekplek juis reg onder die neus is van die wat daarna soek.

tarkovsky_moder_vuur

Skermskoot uit ‘The Mirror’ met die moederhart wat klop in die vaderhuis (vlam in agtergrond en in spieël)

 

Andrei Tarkovsky se vader was ‘n digter en sy digkuns kry ‘n prominente plek in die film. Die vader, Arseny Tarkovsky, lees dan ook sy gedigte en bind die film, net soos die vlam, op simboliese wyse saam. Die outobiografiese aard van die film word gebou om kern-gedagtes / geheue uit Andrei Tarkovsky se lewe, maar eers by die lees van die gedigte het ek die film beter verstaan. Dit het my weer laat besef watter impak digkuns het op die manier hoe ons ook ons eie lewens onthou.

Die liefdesvuur

‘The Mirror’ wys ook hoe die hoofkarakter as seun verlief raak op ‘n rooikopdogter. Die tema is waarskynlik eersteliefde, maar die klein rooikopmeisie verskyn deur die film in verskillende tonele en haar beeld verskyn later in ‘n spieël as herinnering. Op ‘n sekere vlak wys die spieël hiermee elke kyker op sy of haar eerste liefde.

De(kon)struksie van vuur
Ons hou van die vlam, maar is bang vir die vuur. Ons hou ons hand uit na die vlam as ons koud kry in die winter. Ek is dankbaar vir die vlammetjie wat Tarkovsky se visuele poësie in my siel aangesteek het. Ek volg die Andrei Tarkovsky-garingdraad deur middel van die vuur. My gunsteling deel van ‘n vuur is die groen blare wat deurbreek wanneer alles dood en verwoes lê.

tarkovsky_vuur_hand_

Skermskoot uit ‘The Mirror’

Fire

Clear smoke,
a fire in the far off
haze of summer,
burning somewhere.

What is
a lonely heart for
if not
for itself alone.

Do the questions
answer themselves,
all wonder
brought to a reckoning?

When you are done,
I am done,
then it seems that
one by one

we can leave it all,
to go on.

deur Robert Creeley

Bronne:
1. Cussons, S. 1978. Die swart kombuis. Kaapstad: Tafelberg
2. Internet. https://readalittlepoetry.wordpress.com/2012/05/05/fire-by-robert-creeley/
3. Metres, P. & Psurtsev, D. 2015. I Burned at the Feast: Selected Poems of Arseny Tarkovsky. Cleveland University Poetry Center