Binneblik

Dewald Koen. ’n Intertekstuele (ligsinnige) Kersbrief

Thursday, December 14th, 2017

Met apologie .

Prof dr Sonja Verbeek

Thibaultstraat 3

Stellenbosch

7601

14 Desember 2017

Liefste Hetta

Hoe gaan dit met jou my liewe niggie? Ons het so lanklaas lekker gesels. Dit is so duur om langafstand te telefoneer en met al my universiteitsverpligtinge kry ek skaars tyd om te skinder. Boonop het daar vanjaar soveel nuwe digbundels verskyn. Ek hou skaars by met die leeswerk. Al wat ’n dagblad is soek gedurig ’n resensie van my.

Goeiste, maar dit is warm op die plaas. Ek is nou maar nie gemaak vir Afrikasomers nie. Sweet, vlieë en lastige muskiete is nou nie my idee van ’n rustige vakansie nie. Ek kom tog maar elke Desembermaand Welgeskapen toe om my liewe pappa se onthalwe. (Sedert daardie Van Eeden-man destyds op die plaas was, is hy nie meer homself nie.) Die man raak ook al oud. Raai wie sit op die stoep toe ek laas Vrydag na ’n uitmergelende rit daar arriveer? Tant Nonnie! Die ouvrou staar net voor haar uit en ry daai skommelstoel weer bloots. My ma gluur haar weer deur die kantgordyn aan. As die Kersvakansie eers so afskop. Ek voorspel weer onmin op Kersdag.

Het jy my kerskaartjie ontvang? Dit is so jammerte dat mense nie meer vir mekaar kerskaarte pos nie. Onthou jy toe ons kinders was, het ons ’n toutjie in die sitkamer gespan en al die kerskaarte daaraan opgehang. Dit was altyd ’n kompetisie om te sien wie die meeste en mooiste kaartjies ontvang. Deesdae kry ek net rekeninge en advertensies van vermiste katte in my posbus. My buurvrou, Zan/Xan Olivier, (sy het mos vallende siekte) sweer hier is een of ander okkult wat verantwoordelik is vir die vermiste katte. (Lina se kat word juis vermis. Sy sê jy moet vir haar kom kuier.) Maar Zan/Xan is met die maan gepla. Sy lees heeldag gedigte en dan verbeel sy haar sy is een of ander bekende digter. Drie weke gelede betrap ek haar in my tuin onder die akasiaboom. Sy sê toe sy is Bibi Slippers. (Nogal getooi in ’n polkadotrok met geel hakskoene.) Die week daarna was sy Ingrid Jonker en toe op ’n dag Nathan Trantraal – maar haar poging om Kaaps te praat was maar power. Ek sê toe vir haar: “Meisie, los maar. Gaan drink jou pille.”

Het ek jou gesê my vriendin, Joan, se nuwe digbundel verskyn volgende jaar? Ja, ek dink die titel is Astrak. Ek het vir haar die mooiste Lacoste hemp vir Kersfees gestuur. Sy lyk tog so pragtig in pienk. Watter digbundels het jy vanjaar gekoop? Siestog, jy is ook so alleen sonder kind of kraai. Dit is goed dat jy gedigte lees. (Hoe gaan dit met jou dieet? Ek sukkel vreeslik om laas jaar se kersboud af te skud.) Jy moet sterk staan, Hetta. Die regte man sal kom. My drie en sewentigste bundel verskyn vroeg volgende jaar by Buman en Hussou. Dit heet Koffiemasjien. Lekker postmodernistiese aanslag. Ek dink jy gaan daarvan hou.

Gisteraand kon ek nie slaap nie. Ek gryp toe die Groot Vreseboek wat oorlede Opperhoof nog vir my gegee het toe ek destyds gepromoveer het. Ek lees toe weer “Kersliedjie” en verlang na die dae van die letterkundige laboratorium.

Kersliedjie – D.J. Opperman

Opperman deur Philip Terblanche

 

Drie outas het in die haai Karoo

die ster gesien en die engel geglo,

 

hul kieries en drie bondels gevat

en aangestryk met die jakkalspad

 

al agter die ding wat skuiwend skyn

op ’n plakkie,’n klip, ’n syferfontein,

 

oor die sink en die sak van Distrik Ses

waar ’n kersie brand in ’n stukkende fles,

 

en daar tussen esels en makriel

die krip gesien en neergekniel.

 

Die skaapvet, eiers en biltong

nederig gelê voor God se klong

 

en die Here gedank in gesang en gebed

vir ’n kindjie wat ook dié volk sou red…

 

Oor die hele affêre het uit ’n hoek

’n broeis bantam agterdogtig gekloek.

Kersfees is so spesiale tyd van die jaar. (Ten spyte van Tant Nonnie se teenwoordigheid…) Die samesyn, liefde en uitdeel van geskenke. Ek het vir die hele familie digbundels as geskenk gekoop. Die siele lees tog so min en ’n bietjie kultuur sal hul goed doen. (Jy, Hetta, is natuurlik die uitsondering.) Het jy al Bernard Odendaal se gedig “’n Kersdag se ware verhaal” en C. Louis Leipoldt se “’n Kersnaggebed” gelees? Antjie Krog se “kersfees 1992” is ook pragtig.

Ek moet seker afsluit. Ek het ’n vrugtekoek in die oond en die ding moet tog nie verbrand nie. Hetta, mag jy ’n baie geseënde Kersfees hê. Mag die nuwe jaar vir jou baie voorspoedig wees en geniet die digbundels wat ek vir jou vir Kersfees gestuur het. Gaan lees tog nou Versindaba op die internet – ek weet jy is bang vir tegnologie, maar daar is pragtige gedigte en baie interessante nuus oor poësie wat jou leesgierigheid sal prikkel.

Stuur groete vir jou pa en ma. Ek sal poog om vroeg in die nuwe jaar ’n draai op Rust-mijn-ziel te maak.

Liefste groete,

Sonja

NS: Tant Nonnie stuur groete.

 

 

 

 

 

 

Marlies Taljard: Gedigte wat sterk manne laat huil (I)

Wednesday, December 13th, 2017

 

Pas lees ek dat feminisme die Merriam Webster aanlyn woordeboek se woord van die jaar is. Desnieteenstaande volstaan ek by die titel van hierdie blog.

Onlangs sien ek in ‘n bekende boekwinkel die boek Poems that make grown men cry – ‘n bloemlesing wat deur ‘n pa en sy seun saamgestel is, Anthony en Ben Holden. ‘n Interessante bundel, dink ek by myself, want mans praat in die regte lewe (buite filosofiese handboeke) nie graag oor die tema “huil” nie. Ten minste die geslag waarin ek groot geword het en waarmee ek kontak het (my seuns huil gelukkig net so dikwels as hulle vrouens). Nodeloos om te sê, koop ek toe die bundel en geniet dit elke aand soos ‘n beleë vrugtekoek waarvan jy net een stukkie per dag wil eet om dit tot Kersfees te laat hou. En ek wens daar was ‘n ooreenstemmende bundel met Afrikaanse gedigte …

In die inleiding van die boek gee die skrywers rekenskap van hulle werkwyse en die ontstaan van die boek. Anthony Holden vertel dat die idee van die boek eintlik by die bekende literêre kritikus Frank Kermode ontstaan het nadat hy teenoor Holden gebieg het dat hy eenvoudig nie Larkin se gedig Unfinished poem kan klaar lees sonder om aangedaan te raak nie. Dat die dood uiteindelik in die gedaante van ‘n lieflike kaalvoetvrou (“What summer have you broken from?”) sou kom, laat die groot akademikus verkrummel. Die gesprek gaan dan oor “the power of poetry over prose to move”. Later sou Kermode repliek lewer op ‘n lesing van A.E. Houseman oor die emotiewe vermoë van die poësie. Kermode vertel: “A line of poetry can make his beard bristle as he shaves, or cause a shiver down his spine …” Wanneer ‘n mens hoofsaaklik in ‘n kritiese verhouding ten opsigte van digters en die digkuns staan, verloor mens maklik die vermoë om deur gedigte aangeraak te word en in volslae verbystering by ‘n gedig stil te staan en die siddering toelaat om deur jou te trek. Dit het hierdie bloemlesing my weer leer doen. Skielik skiet gedigte en reëls my te binne … Goethe se eenvoudige gedig Wanderers Nachtlied, die slot van sy Erlkönig wat na duisende kere se lees sedert my kleuterjare steeds ‘n rilling langs my ruggraat afstuur, die slot van Klara Majola en – meer onlangs – ‘n gedig van Riël Franzsen oor sy outistiese seun wat ek eenvoudig nie hardop kan lees nie:

Slotgesang

Eendag wanneer U vir my

en my unieke kind

in die verre land Moria

as keuses by die altaar kry,

met U mes, die hout en vuur,

sou ek, gebroke en gebrekkig,

vanuit die bos wou bid

in daardie laaste uur;

 

Contra naturam, o Heer,

contra naturam!

Aanvaar hierdie seun as offer,

maak van hom die lam.

Laat my kind tog eerste wees,

maar slag direk daarna die ram.”

 

Na die gesprek met Kermode het Anthony Holden ‘n aantal mansvriende in die kunswêreld genader om vir hom gedigte te stuur wat hulle bewoë maak. Intussen is Kermode egter in 2010 oorlede en het Ben Holden sy pa oorreed om tog die beplande projek deur te voer. John Carey het sy entoesiasme oor die projek te kenne gegee in ‘n nota aan die samestellers: “It will bring some good poems to public notice, and it will stimulate debate about the emotional power of art and how it affects different people.” Hierdie stelling onderstreep die feit dat kuns (en hier spesifiek poësie) onder andere die funksie het om “mooi” of “aangrypend” of “stimulerend” te wees en dat die oorgrote meerderheid mense gedigte lees (of kuns koop) omdat dit “mooi” is of omdat dit tot hulle persoonlik spreek. Myns insiens verloor ‘n mens (veral as die letterkunde jou loopbaan is) dié suiwer intuïtief-menslike aspek te maklik uit die oog. En hiermee propageer ek nie prulkuns nie, maar wel dat ons onsself sal toelaat om betrokke te raak by kuns wat ons aangryp of bepaalde emosies in ons aktiveer.

Die 100 gedigte wat in Poems that make grown men cry aangebied word, kom uit tydperke in die Engelse letterkunde wat strek vanaf die 17de eeu tot vandag. Sommige digters is meer gewild as ander: W.H. Auden was die gewildste digter, gevolg deur Philip Larken, A.E. Housman en Thomas Hardy. Elke persoon wat ‘n keuse gemaak het, het sy keuse verantwoord en dit is uit hierdie notas duidelik dat mense gedigte op verskeie maniere lees, dat persoonlike omstandighede ‘n belangrike rol speel by die voorkeur vir bepaalde soorte gedigte en temas, maar ook dat mense deur ‘n verskeidenheid dinge aangegryp word. Soms is dit die dood van ‘n geliefde kind, eggenoot of vriend, soms die verlies van ‘n geliefde, soms “die liefde” as sodanig, of die besef van ons sterflikheid, die erkenning van Iets groots buite ons begrip of verstand, die grootsheid van die natuur of die nietigheid van die mens. In ‘n volgende blog gaan ek stilstaan by die keuse van enkele bekende figure en veral by die notas wat hulle as motivering vir hulle keuses geskryf het – notas wat inderdaad ‘n verhelderende blik gee op die lesersingesteldheid van poësielesers en die impak van poëtiese tekste op lesers wat gedigte vir genot lees.

In alle eerlikheid: vir my is daar tóg ‘n verskil tussen die huil van ‘n vrou en die huil van ‘n man – op ‘n manier is dit asof die huil van ‘n man, na alle eeue waarin mans moes sterk wees, in sommige situasies ‘n groter impak op my (en blykbaar ook op ander mense) het.

 

 

 

Wicus Luwes. Die oorplanting van ‘n digter se hart

Sunday, December 3rd, 2017

“Ek het nie besef dat die dood van jou kind soos fisiese pyn kan voel nie,” het Dr Christiaan Barnard vertel na die afsterwe van sy seun. André Barnard, ook ‘n mediese dokter, was die seun van Christiaan Barnard. André is in ‘n bad water gevind met ‘n inspuitingnaald langs hom. Daar is gereken dat André sy eie lewe geneem het. Ek luister die afgelope tyd na insetsels op RSG oor die historiese eerste hartoorplanting op 3 Desember 1967.

Klop, klop

Die mediese wetenskap het definitief ‘n groot tree op daardie dag gegee, maar ek dink dat die mediese wetenskap op die skouers van drome en beelde oor die hart gestaan het. Ek wonder oor die volgende: wat is die verband tussen die fisiese hart en die beeld wat ons van die hart het? Die mens se hart is al menigte kere uit sy bors geruk en oorgeplant. Die mens se hart is al van die vroegste tye deur drome en denke terug na die lewe geskok. Ek het probeer dink op hoeveel verskillende vlakke die hart in ons lewens klop. Die hart is ‘n aanduiding van ons ritmes, hoe die lewensbloed deur ons vloei. Die hart is ‘n pomp en voorsien die hele liggaam van bloed. Die bloed dra suurstof, plasma en legio ander entiteite heen en weer. Ek het probeer dink hoe iets soos ‘hartseer’ deur ‘n metafories oorplanting genees sou kon word.

hart

ek het my pa geword
al hoe meer hare
in my ore
en my neus
al hoe minder
op
my kop

hier by veertig
sê my dokter
begin ‘n mens
jou ouers se skete
aanneem
skeur dan ‘n voorskrifstrokie
flink af en sê
jou bloeddruk
is veels te hoog:
150 oor 94!

en ja jou cholesterol
is amper 6 –
maar stadig met die rooivleis
mmm?

jy sê jou pa het ‘n hart gehad?
ook bloeddruk?
en jou ma nou weer?
kanker?

kom ons probeer
dié pilletjie vir ‘n maand –
‘n ligte dosis –
en as dit met jou akkordeer
drink jy dit so
vir dertig jaar
met ‘n aanpassing
hier
en daar?

oor die kanker
kan ons later
praat

deur Johannes Prins uit ‘een hart’, Lapa Uitgewers:2009

Klop, klop

My gedagtes is weggevoer na alles wat nodig sou wees om die metaforiese oorplanting te bewerkstellig. Ek het begin dink aan die volgende:
‘n Skenker se hart
‘n Skryfdokter
‘n Teater

Die Teater

Ek is lid van ‘n boekklub wat ‘n paar keer per jaar bymekaar kom. Tydens so ‘n boekklub-besoek, sien ek die stukke of ‘derms’ van ‘n klavier in die hoek van die kamer. Die gasvrou vertel my dat die materiaal oor die klavier se hamers weggevreet is – heel waarskynlik die werk van muise of ander knaagdiere. Hulle sou op daardie stadium nog besluit na wie hul die ‘derms’ van die klavier sou neem vir die operasie. Ek wonder sommer watter aar ‘musiek’ van bloed moet voorsien. Daar sal definitief ook ‘n literatuur-aar aan die hart gekoppel moet wees.

Die teater wat gebruik word vir die oorplanting kan jou sitkamer wees. Dit kan jou sonkamer wees of selfs die nagwag se wagkamer by die hek.

Klop, klop

Die Skryfdokter

Dr Barnard was ‘n mens van vlees en bloed en Dr Frankenstein een van bekendste literêre karakters wanneer ‘n mens aan oorplantings dink. Die twee se motiewe verskil hemelsbreed, maar beide het iets van die ontstaan en onderhoud van lewe in ons gedagtes los kom maak. Die skywer of digter word ook ‘n Dr Frankenstein wat lewe blaas in ‘n idee of konsep, met die hart van die verhaal as belangrikste orgaan van die boek.

‘n Verhaal is net ‘n hopie organe wat aanmekaar gebind word deur die hart. Een van die verhale oor Barnard se baanbrekerswerk handel oor die toesighouer van die lykshuis. Barnard het kort voor die operasie weer van kadawers gebruik gemaak om te kyk presies hoe alles aan mekaar vasgebind word. Ek probeer dink aan die dissektering van ‘n verhaal. Die spanningslyne en karakterbou. ‘n Skrywer kan sy operasie makliker aanpak as hy ‘n voorbeeld het om na te kyk. Die skrywende dokter is ook ‘n lesende dokter.

Ek het net die hoogste agting vir Dr Christiaan Barnard en sy span se werk. Ek stel dit hier dat drome en denke hul werk en die mediese wetenskap tot hoër hoogtes gedra het. Dit stop nie daar nie: Hulle werk het weer skrywers en denkers laat droom. Baanbrekers, pioniers voed die harte van skrywers. Die onmoontlike word moontlik in die wetenskap. Teorie word praktyk.

‘n Skenker se hart

En dan kom die oomblik van waarheid. Daardie oomblik wanneer die hart oorgeplant word; daardie oomblik wanner jou hart vir iemand anders gegee word. Daar is soveel skakerings van liefde en die hart het ‘n eie taal. Klop … klop … stilte … stilte … stilte … klopklopklop … klop … klop. Die ritme wat deur ons drome loop en deur ons are vloei kom soos musiek bymekaar. Die dinge wat ons voel is wat ons mens maak. Die ritmes verskil, maar die verskillende ritmes maak musiek (al het die muise die hamers se materiaal afgevreet). Die filosoof vra wat die doel van die liefde en die lewe is. ‘n Skrywer ondersoek die aard daarvan. Die skenker van die hart voel die ritme en besef: ons harte klop beter in ‘n ander se borskas.

trapmeultoets

(i)
kan hulle om godsnaam
nie net iets teen die dak sit nie
hier waar ek met my hart lê
en die ronde elektrodes
tussen die hare aan my bors kleef
maak ek my oë toe
dan sien ek die spier spring
in sy kamer en bloed
wat weerbarstig al om
en om gepomp word
fok kan iemand dan nie net
die buisligte afskakel
en my red van aanhoudend
na binne kyk nie?

(ii)
ek hardloop nêrens heen nie
die rolband onder my ryg die kilo’s uit

die monitors biep-biep
en die suster sê sjoe maar jy sweet

kom doen jy dit jou koei
glimlag ek haar kant toe

nog ‘n bietjie vinniger?
en sy wag nie vir ‘n antwoord nie

witmuis dink ek op ‘n wieletjie
al om en om en om

deur Johannes Prins uit ‘een hart’, Lapa Uitgewers:2009

De Waal Venter. Hoogtes van Macchu Picchu

Friday, November 17th, 2017

                                                    Pablo Neruda

Hoogtes van Macchu Picchu: Toeligting

Hierdie is die eerste deel van ’n bespreking van Pablo Neruda se tweede canto uit sy groot werk die Canto General. Al twaalf die gedigte in Hoogtes van Macchu Picchu is in Afrikaans vertaal. Die ander dele volg later.

Deel I

Die soort taal waarin Pablo Neruda se gedigte gskryf is, is baie anders in aard as normale spreektaal. Aan die ander uiterste van poëtiese taal kan mens dink aan ’n digter soos Billy Collins. Hierdie digter se gedigte lees maklik en vlot in ’n taal wat klink of hy ’n gesprek met jou voer. Tog het sy gedigte ’n diepgang en inslag wat insigte bring.

Neruda gebruik taal om alledaagse werklikheid op te hef en dit om te wentel in suiwer idees. Die klinkende en assosiatiewe taal weeg swaarder as blote betekenis. Sy verse is ’n fees van klanke en suggereer meer as wat dit dinge uitsê. Sy woorde het talle eggo’s en is gelaai met geheimsinnige inhoud.

Sy woorde spoel dubbelsinnig teen mekaar aan, klouter oor mekaar en weerspieël mekaar. Die gedigte is nie vatbaar vir rasionele ontleding nie. Dit is oop vir verskeie interpretasies en gee die leser die geleentheid om medeskepper te wees.

Ontstaan van “Hoogtes van Macchu Picchu”

Hierdie reeks gedigte is geïnspireer deur Pablo Neruda se besoek in 1943 aan die antieke Inka-stad, Macchu Picchu in Peru. Dit is gebou in die berge naby Cuzco, en dit was waarskynlik ’n soort vakansieoord vir Inka-adel asook ’n tempel-kompleks en handeldryf-geboue.

Neruda was baie beïndruk met die majestueuse argitektuur van die verlate stad wat dateer uit die tydperk voor die Spaanse verowerings. Hy het die Macchu Picchu reeks het gedigte in sy epiese versameling, die Canto General (1950) ingesluit.

Die Canto General bevat van Neruda se beste en mees gewaardeerde gedigte. Dit fokus op die geografie, flora en fauna en omstandighede waarin die Inkas gewoon het. Neruda gebruik hierdie gegewe om te skryf oor die stryd van die mense van Suid-Amerika teen armoede en nasionale en internasionale onderdrukking.

Die Canto General bestaan uit vyftien dele, of cantos. Die Hoogtes van Macchu Picchu is die tweede canto van die Canto General. Dit is in vrye versvorm geskryf en bestaan uit twaalf gedigte. Dit beskryf onder andere die uitroepe van protes en lyding van die onderdrukte massas.

Verder word die heilige stad Macchu Picchu beskryf. Die ie gevoel van spiritualiteit wat daar heers en die skoonheid van die stad, die verlede daarvan en die lot van die geboue  se bouers word uitgebeeld. Die digter verbind die verlede vernuftig met die hede en bied homself aan as die stem van die onderdruktes, die verteenwoordiger van hulle wat hulleself nie kan verteenwoordig nie.

Macchu Picchu

Die eerste gedig

In die eerste gedig lees ons hoe die digter deur die ruïnes van Macchu Picchu stap op soek na die betekenis van sy bestaan. Die gedig begin met die beeld van ’n net wat niks opvang nie. Sy ervaringe uit die verlede is ongefokus en sonder enige filosofiese betekenis.

Die digter deursoek die dieptes van die heelal op ’n simboliese manier. Hy soek na ’n teken wat vir hom ’n mate van optimisme en hoop sal bring – ’n goudneerslag. Hy kry egter niks en gaan voort om boontoe en ondertoe te soek, deur die golwe van ’n metaforiese see, soekend na die menslike essensie.

Die tweede strofe is ’n goeie voorbeeld van: “woorde spoel dubbelsinnig teen mekaar aan, klouter oor mekaar en weerspieël mekaar”. Liggame word blootgestel, staal word omgesit in stilte van suur, nagte ontrafel, vernielde meeldrade. Sien ’n mens in hierdie uiteenlopende metafore “die essensie van menswees”? Menswees is net so onpeilbaar en geheimsinnig as die stilte van suur. Neruda heg ’n betekenis aan suur wat nie deur enigiemand anders aan suur toegeken word nie. Hy dwing die leser om vooropgesette idees af te lê en saam met hom die onbekende te verken deur middel van hierdie bekoorlik vreemde taal.

Hier is die eerste gedig:

Hoogtes van Macchu Picchu: I

Del aire al aire

Del aire al aire, como un red vacía,

iba yo entre las calles y la atmósfera, llegando y despdiendo

Van lug tot lug

Van lug tot lug, soos ’n leë net,

het ek rondgedwaal tussen die strate en

die atmosfeer, aangekom en totsiens gesê,

in die herfs se koms die muntstuk

aangebied deur die blare, en tussen die lente en die koring,

dit wat die grootste liefde, soos in ’n vallende handskoen,

aan ons oorhandig soos ’n groot maan.

(Dae van lewende skittering in die blootstelling

van die liggame: staal omgesit

in die stilte van suur:

nagte ontrafel tot die laaste meelblom:

vernielde meeldrade van die huwelikse vaderland.)

Iemand wat vir my wag tussen die viole

het ’n wêreld gevind soos ’n versonke toring

wat sy spiraal dieper ingrawe as al

die blare met die kleur van skor swael:

dieper nog tot by die kleur van geologiese goud,

soos ’n swaard in ’n skede van meteore

het ek my rustelose en strelende hand

gesteek in die mees geslagtelike deel van die aarde.

Ek het my voorkop tot in die diepste golwe afgebeur,

soos ’n druppel weggesink in die swaelagtige vrede,

en, soos ’n blinde, teruggegaan na die jasmyn

van die vermoeide lentetyd van die mens.

Die tweede gedig

In die tweede gedig word die ewigdurendheid van die natuur gekontrasteer met tydelikheid en verganklikheid van die mens. Die digter suggereer dat ewige waarhede nie aangetref word in dorpe en stede nie, maar wel in die uitgestrektheid van die natuur. Hy betreur die feit dat stedelinge nie ’n betekenisvolle lewe lei nie, maar dat hulle verskraal word tot ’n meganiese lewenswyse wat deur hulle kunsmatige lewensomstandighede geskep word: “word dit vermoor en gemartel met papier en haat, / dit word daagliks onder die mat gevee, opgeskeur / tussen die vyandige kledingstukke van die draad.”

Hy suggereer dat die soeke na waarheid die mens se hoofdoel moet wees, maar dat dit ’n stadige proses is wat mens nederig hou.

Hier is die gedig wat dui op die soort stadslewe wat Neruda so teen die bors stuit:

Hoogtes van Macchu Picchu: II

As blom na blom die hoë saad oorgee

en die rots sy blom gesaai hou

in ’n gehawende kleed van diamant en sand

frommel die mens die blomblaar van lig wat hy pluk

in die vaste fonteine van die see

en boor die polsende metaal in sy hande.

En skielik, tussen die klere en die rook,

op die gebreekte tafel,

soos ’n geskommelde pak kaarte, daar sit die siel:

kwarts en slaaploosheid, trane in die oseaan

soos poele koue, en tog

word dit vermoor en gemartel met papier en haat,

dit word daagliks onder die mat gevee, opgeskeur

tussen die vyandige kledingstukke van die draad.

Nee: in gange, lug, see of paaie,

wie (soos die bloedrooi papawer) het nie ’n dolk

om sy bloed te beskerm nie? Woede het

die handelaar se aaklige handel in lewens verswak,

en intussen bo in die pruimboom, laat die dou

oor ’n duisend jaar sy deursigtige merk

op dieselfde tak wat daar wag, o hart, o gesig

afgeskeur tussen die gapinge in die herfs.

Hoeveel keer in die winterstrate van ’n stad

of in ’n bus of ’n boot in die skemer

of in die digste eensaamheid, van nagtelike feestelikheid,

onder die klank van skadu’s en klokke,

in dieselfde grot van menslike plesier,

wou ek ophou soek na die ewige, bodemlose aar

wat ek voorheen in klip aangeraak het

of in weerlig ‘n soen gegee het.

(Dit wat in graan soos ’n geel verhaal

van klein swanger borsies sy getal

oneindig vermeerder, teer in hulle saaddoppe,

en wat, altyd identies, tot marmer afgedop word

en wat in die water ’n helder tuisland is, ’n klok

vanaf afgesonderde sneeu tot bebloede golwe.)

Ek kon net ’n klomp gesigte en maskers vasgryp

neergegooi soos ringe van hol goud,

soos verstrooide klere, dogters van ’n verwoede herfs

wat die mistroostige boom van die vreesagtige rasse geskud het.

Ek het nie ’n plek gehad waar ek my hand kon neersit nie

en wat, geloop het soos saamvloeiende fonteinwater,

of solied soos ’n stuk antrasiet of kristal,

om die hitte of koue van my uitgestrekte hand terug te gee.

Wat was die mens? Wat in sy openlike gesprekke

tussen winkels en fluite, in watter van sy metaalagtige bewegings

het die onvernietigbare gelewe, die onverganklike, die lewe?

Reg deur die gedig vind mens gedurig teenstellings van lewende en dooie dinge: metale en kristalle teenoor rooi papawers en geel graan.

III

El ser como el maíz se desgranaba en el incansable

granero de los hechos perdidos, de los acontecimientos

miserables, del uno al siete, al ocho,

y no una muerte, sino muchas muertes llegaba a cada uno:

Die derde gedig

III

Lewe soos graan gedors in die bodemlose

graansuier van verlore saad, van misrabele

gebeure, van een tot sewe, tot agt,

en nie een sterfte nie, maar talle sterftes gebeur met elkeen:

elke dag ’n klein sterfte, stof, ’n wurm, ’n lamp

wat uitgewis word in voorstedelike modder, ’n klein dikvlerkige dood

het elkeen binnegedring soos ’n kort spies

en mense is lastig geval met brood of ’n mes,

die beeswagter, seun van die hawens, die donker skofbaas,

of hulle wat knaag aan die beknopte strate:

en almal verswak, wagtend op hul dood, hulle kort daaglikse dood,

en hulle mistroostige moegheid elke dag

was soos ’n swart beker wat hulle sidderend gedrink het.

Gedig III is nogal kort. Dit is ’n somber gedig wat die mens se “vuil stede” beskryf. Die mens self is soos graanpitte in ’n graansuier. Die mens en sy stede is maar klein kolletjies wanneer hulle met die natuur vergelyk word.

Die stadige, vernederende dood van die bourgeoisie word uitgelig. Die digter veralgemeen die lot van die mens en sien hierdie “sterfte” van die konformistiese middelklas as ’n afwaartse, negatiewe poētiese vektor.

La poderosa muerte

La poderosa muerte me invitó muchas veces:

era como la sal invisible en las olas

Hoogtes van Macchu Picchu: IV

Die magtige dood het my baiekeer uitgenooi:

dit was soos die onsigbare sout in die golwe,

en dit wat sy onsigbare geur verstrooi het

dit was soos iets half sinkend, half stygend

of groot stukture van wind en sneeustorms.

Ek het na die snypunt van yster gekom, die engtes

van die lug, na die lykskleed van plase en klippe,

na die buitenste ruim van die finale voetstappe

en die duiselingwekkende spiraal-snelweg

maar, wye see, o dood! jy kom nie in een golf na die ander nie

maar soos ’n galop van nagtelike helderheid

of soos al die getalle van die nag.

Jy het nooit in die broeksak kom vroetel nie, jy

kon nie kom kuier sonder jou rooi rok nie:

sonder jou oggendrooi tapyt van omringende stilte:

sonder hoë en begrawe erfenisse van trane.

Ek kan nie in elke wese ’n boom liefhê nie

met sy klein herfs op die rug (die sterfte

van ’n duisend blare),

al die vals sterftes en opstandinge

sonder aarde, sonder afgrond:

ek wou in die wydste lewens geswem het

in die oopste riviermonde

en toe die mens my al hoe meer begin misken het

my begin voorkeer het en deure toegemaak het sodat my

fontein-hande nooit hulle gewonde nie-bestaan sou aanraak nie,

toe het ek deur straat na straat, rivier na rivier gegaan,

en stad na stad, en bed na bed,

en my soutmasker het die woestyn oorgesteek,

en in die laaste vernederde huise, sonder lamp, sonder vuur,

sonder brood, sonder klip, sonder stilte, alleen,

het ek rondgeloop, sterwend van my eie dood.

In die vierde canto val die kollig op Neruda self. Hy vertel van sy stryd met die “magtige dood.” Hierdie dood het groter afmetings as die dood van die gewone mense soos in die vorige gedig beskryf. Neruda skryf: “ek wou in die wydste lewens geswem het  in die oopste riviermonde”. Hy wil verby die alledaagse beweeg. Maar, hierin word hy teruggehou deur ander mense wat nie die innerlike waarheid wil hoor nie. Hier is een van die metafore wat die gewone mense en hulle sterftes beskryf – herfsblare op die punt van sterwe: “Ek kan nie in elke wese ’n boom liefhê nie / met sy klein herfs op die rug (die sterfte / van ’n duisend blare)”.

Die laaste reël: “het ek rondgeloop, sterwend van my eie dood” druk die digter se wanhoop, fustrasie en oënskynlike sinneloosheid van die lewe uit, voordat hy opklim na Macchu Picchu.

Die gedigte in hierdie essay is almal uit Spaans in Afrikaans vertaal deur De Waal Venter.

Einde van Deel I

Wicus Luwes. Vier huise van Neruda (en Jung se droom)

Thursday, November 9th, 2017

Jung het een nag ‘n droom gehad. Die droom het afgespeel in ‘n huis wat onbekend was aan hom. Hy het egter besef dat die huis aan hom behoort. Jung was op die boonste verdieping van ‘n dubbelverdieping-huis. Die kamer waar hy was, was keurig gemeubileer in die Rococo-styl. Hy het goed gevoel oor die voorkoms van die gebou en het by homself gedink dat hy eintlik glad nie te sleg daar uitgesien het nie. Hy het verder besef dat hy nie weet hoe die onderste verdieping lyk nie. Hy is uit nuuskierigheid met die trappe af. Die grondvloer het uit die vyftiende of sestiende eeu gedateer. Die meubels en versierings het middeleeus gevoel en die vloere was van rooi bakstene gemaak. Hy het van die een kamer na die volgende kamer gegaan. Agter ‘n swaar deur was daar kliptrappe na ‘n keldervlak. Die keldervlak het ‘n Romeinse tema gehad. Die huis het selfs dieper afgewentel – tot in ‘n grot. In die grot het hy op potskerwe en twee skedels afgekom – amper asof hy op ‘n argeologiese uitgrawing afgekom het. Dit was op hierdie stadium dat hy wakker geword het. (Foto hierbo: Jung’s Dream House deur Marc Luscher)

Ek het ook al so ‘n droom gehad oor ‘n huis en dit is eintlik waarom Jung se huis my in die eerste plek geïnteresseer het. As ek my hoogs betroubare supermark tydskrifbronne moet glo, word die dromer deur die huis gesimboliseer. Jung en Freud het beide hierdie droom van Jung probeer uitlê – hul interpretasies het weliswaar verskil. Die huis word gereken as Jung se menslike psige. Drome word gesien as ‘n manier waarop die brein gebeure en emosies van die dag probeer liasseer. Die huis ontlok natuurlik verskillende emosies by verskillende mense. Die huis is ‘n veilige vesting vir die moeë werker; die huis is ‘n plek van trauma vir
iemand wat pas deur ‘n huisbraak geraak is.

Ek het verder daaraan gedink om Pablo Neruda, die digter en diplomaat, se huise kortliks as vier vlakke van bewustheid te bespreek. Dit is nou natuurlik nie drome van Neruda nie, maar eerder vier adresse waar hy gebly het. ‘n Mens kan selfs hierdie huise as toeris besoek. (Indien jy iets soos Google Maps / Google Street View of Apple se GPS-program tot jou beskikking het, kan jy ‘n virtuele toer met my meemaak. Ek het in ‘n rubriek oor Charles Bukowski ‘n soortgelyke virtuele toer onderneem deur huise waar Bukowski gebly het. Klik HIER om daardie toer mee te maak.)

Die vraag is wat die doel van so ‘n besoek aan Neruda se huise sou wees. Sou jy ‘n dieper insig in sy werk of omgewing wou verkry? Sou dit jou eie interpretasie van sy werk verdiep? Die een eienskap van ‘n suksesvolle digter, is die emosionele raakpunte wat hy jou laat ervaar. Anders gestel: Is die reis wat jy onderneem na buite of miskien na binne?

Die vier huise van Pablo Neruda se gedigte kan as volg gesien word:Sy liefdeshuis of liefdesverse, soos vervat in ‘Twenty Love Poems’ en ‘Los versos del Capitan’; sy
materialistiese huis of gedigte, soos in ‘Residentia en la tierra’; sy epiese digkuns met ‘Canto general’ as voorbeeld. Verder is daar sy algemene gedigte – ek sou dit moontlik koppel aan ‘n basispunt leefhuis of tuiste.

Foto: Casa de Isla Negra

Isla Negra / Temuco

Casa de Isla Negra is die huis waar Neruda ‘Canto general’ geskryf het. Die huis is as ‘n soort ‘boot’ beplan. Die huis is met skepe in bottels, kaarte en skulpe versier. Die huis by Isla Negra was Neruda se gunsteling – hy is dan ook daar begrawe. Die huis is 96 km van Santiago en was een van Neruda se drie huise in Chili. Ek dink aan die Isla Negra-huis as sy epiese huis as gevolg van ‘Canto general’ se epiese aard. Isla Negra is bekend om sy storms en Neruda het sy ‘Ode to a storm’ in hierdie huis geskryf na so ‘n groot storm. (Die adres is: Poeta Neruda s/n, Isla Negra, El Quisco, Región de Valparaíso, Chile)

Ode to the Storm

deur Pablo Neruda

Last night
she
came,
livid,
night-blue,
wine-red:
the tempest
with her
hair of water
, eyes of cold fire-
last night she wanted
to sleep on earth.
She came all of a sudden
newly unleashed
out of her furious planet,
her cavern in the sky;
she longed for sleep
and made her bed:
sweeping jungles and highways,
sweeping mountains,
washing ocean stones,
and then
as if they were feathers,
ravaging pine trees
to make her bed.
She took the lightning
from her quiver of fire,
dropped thunderclaps
like great barrels.
All of a sudden
there was a silence:
a single leaf
gliding on air
like a flying violin-
then,
before
it touched the earth,
you took it
in your hands, great storm,
put all your winds to work
blowing their horns,
set the whole night
galloping with its horses,
all the ice whistling,
the wild
trees
groaning in misery
like prisoners,
the earth
moaning, a woman
giving birth,
in a single blow
you blotted out
the noise of grass
or stars,
tore
the numbed silence
like a handkerchief-
the world filled
with sound, fury and fire,
and when the lightning flashes
fell like hair
from your shining forehead,
fell like swords
from your warrior’s belt
and when we were about to think
that the world was ending,
then,
rain,
rain,
only
rain,
all earth, all
sky,
at rest,
the night
fell, bleeding to death
on human sleep,
nothing but rain,
water
of time and sky:
nothing had fallen
except a broken branch,
an empty nest.

With your musical
fingers,
with your hell-roar,
your fire
of volcanoes at night,
you played
at lifting a leaf,
gave strength to rivers,
taught
men
to be men,
the weak to fear,
the tender to cry,
the windows
to rattle-
but
when
you prepared to destroy us, when
like a dagger
fury fell from the sky,
when all the light
and shadow trembled
and the pines devoured
themselves howling
on the edge of the midnight sea,
you, delicate storm,
my betrothed,
wild as you were,
did us no wrong:
but returned
to your star
and rain,
green rain,
rain full
of dreams and seeds,
mother
of harvests
rain,
world-washing rain,
draining it,
making it new,
rain for us men
and for the seeds,
rain
for the forgetting
of the dead
and for
tomorrow’s bread-
only the rain
you left behind,
water and music,
for this,
I love you
storm,
reckon with me,
come back,
wake me up,
illuminate me,
show me your path
so that the chosen voice,
the stormy voice of man
may join and sing your song with you.

 

Daar is ook heelwat van Neruda se gedigte al in Afrikaans beskikbaar: http://versindaba.co.za/2013/10/06/pablo-neruda-vertaling-in-afrikaans/

 

Alhoewel die huis slegs uit een vlak bestaan, het hy ‘n soort toring of koepel laat bou as herinnering aan die huis van sy jeug in Temuco. Die meeste mense speur suksesse of mislukking terug na hul jeug. Ek sou sê dat die Temuco-huis dalk die ‘basispunt’ huis van Neruda kan wees, aangesien dit die fondasie van al sy daaropvolgende huise sou wees. Sy vader het nie sy skryfwerk goedgekeur nie, maar Neruda het in Temuco sy eerste skryfwerk begin publiseer in nuusbriewe ens. (Ek het nie die adres van die Temuco-huis nie, maar gaan kyk gerus na die gebied in geheel: Google Earth)

Ek het ‘n interessante artikel deur Anja van Kralingen op die webwerf van Appliedjung.com gelees. Van Kralingen se artikel poog om Jung se droom te gebruik om die leser te begelei om sy/haar eie droom na aanleiding daarvan te interpreteer. Dit sou seker tot ‘n mindere of meerdere mate van toepassing kon wees op drome oor huise. Die boonste vlak van die huis verwys na jou eie verhaal of die manier hoe jy jou eie lewe opgebou het. Die grondvlak verwys na jou familie – daar behoort kamers op die vlak te wees wat beide die vader en moeder verteenwoordig. Broers, susters, oumas en oupas kan natuurlik ook in vader en moederskant ingedeel word. Die kelderverdieping verwys na die kultuur waar jy in lewe of waarmee jy jouself vereenselwig. Die grot verwys na die groter familie(s) of kultuurlyn(e) –
daar waar twee wortels of miskien twee pilare bymekaargekom het. Die doel met die interpretasie van die droom, is om jouself beter te verstaan. Die interpretasie sou help om jouself beter te verstaan of moontlik om te verstaan hoe jou psige geliasseer word. Die groter doel is dan om te besef wie jy is, of hoe jy jouself sien. Met
hierdie doel op die horison, sou elke vloer van jou droom natuurlik vanuit jou eie oogpunt beoordeel moet word. Dit gaan dus oor die manier hoe jy jou kultuurgroep en jouself sien en nie hoe ander mense dit sien nie – persepsies eerder as feite. Ek redeneer ook by myself dat die interpretasie van drome net so gevaarlik is as om ‘n tuisdiagnose te maak deur op die internet soekenjin in te tik: I have a fever.

Foto: La Sebastiana

La Sebastiana

Neruda se versoek was moeilik: Hy wou ‘n huis naby aan die handel en wandel van die stad hê, maar afgesonder genoeg om te kon skryf. Hy wou verkieslik onsigbare bure hê. Die huis moes nie te groot of te klein wees nie. Dit moes interessant wees, maar nie ongemaklik nie.  Die voorwaardes is grootliks beantwoord deur die ‘La Sebastiana’-huis. Die huis se naam verwys na die vorige eienaar, Sebastian Colloa. Dit het baie trappe gehad en was onvoltooid. (Die trappe het my laat dink aan die verskillende vlakke van Jung se droom.) Ek sou dit wou gebruik om as simbool van Neruda se materialistiese gedigte te staan. Daar is seker ‘n bietjie ironie verskuil daarin om ‘n materialistiese huis aan ‘n kommunistiese skrywer te gee.

Die huis het drie jaar geneem om voltooi te word. Neruda het die huis met kaarte en ander maritieme objekte versier. Daar was onder andere ook ‘n groot portret van Walt Whitman. Een van die bouers het Neruda op ‘n dag gevra of die man in die portret sy vader is. Neruda het geantwoord: “Ja, hy is my vader in digkuns.” (Ek wonder of Whitman in die grondvlak of keldervlak van Neruda se droom sou wees, indien Jung se droom daarop toegepas sou word?) Die adres van die ‘La Sebastiana’-huis is: Ricardo de Ferrari 692, Valparaíso, Región de Valparaíso, Chile .

Foto: La Chascona

La Chascona

Die naam ‘La Chascona’ verwys na verstrengelde hare. Die ‘verstrengelde hare’ het na Matilde Urrutia, sy derde vrou, verwys. Dit was ‘n soort liefdesnaam of bynaam vir haar en haar menigte rooi lokke. ‘n Ander inwonder (en kunstenaar) van die straat waarin ‘La Chascona’ gebou is, Diego Rivera, het ‘n portret van Matilde gemaak. Matilde het twee gesigte in die kunswerk gehad en Neruda se profiel was ook weggesteek tussen die lokke. Ek dink dit is veilig om te sê dat ‘La Chascona’ die liefdeshuis van Neruda is – aangesien dit die liefde van Neruda was wat tot en met sy dood by hom was. Tydens die huis se ontwerp het Neruda en Utteria die huis baie verander. Die argitek het op ‘n stadium te kenne gegee dat die planne vir die huis lankal nie meer sy ontwerp is nie. Neruda se begrafnis het ook by hierdie huis plaasgevind. Die klank van water het Neruda en Utteria die eerste keer na die oop erf aangetrek. Die water het egter die huis oorstroom en tydens die begrafnis het die gaste deur die modder en water heen die dood (en lewe) van Neruda gedenk.

Foto: Diego Rivero se ‘La Chascona’

Daar is mense wat Neruda se huise as deel van ‘n soort pelgrimstog besoek. Een van die reis-artikels het berig dat hulle ‘n Spaanse vrou by een van die huise teegekom het wat sit en huil. Die oomblik het haar oorweldig. Ek wonder hoe drome oor huise geïnterpreteer sou kon word as ons dit in ‘liefdes’, ‘materialisme’, ‘epiese’ en algemene/universele temas in sou deel. Neruda se gedigte gee aan baie mense pelgrimstogte na hul eie psige. Sy gedigte is al vir dekades deel van hoe ons liefde en daaglikse emosies ervaar. Ek vermoed dat daar iewers ‘n foto of portret van Neruda in iemand se strandhuis hang, want ek dink hy is baie mense se vader in digkuns. (Adres vir Google Maps / Street view: Fernando Márquez de La Plata 0192, Santiago, Providencia, Región Metropolitana, Chile)

Ek het een aand ‘n droom oor ‘n huis gehad en dit pla my steeds. Eintlik het ek dit al ‘n paar keer in my lewe gehad. Die huis se voorportaal en buitekant verander met elke droom, maar die binnekant bly dieselfde. Ek besef dat die huis heel waarskynlik my eie psige verteenwoordig. Ek besef dat Jung my reisagent en Neruda my reisgenoot op hierdie reis kan wees. Ek sou graag die veranderende voorportaal met hul wou bespreek, want die huis bly altyd dieselfde.

If You Forget Me
deur: Pablo Neruda
uit: Los versos del Capitán (The Captain’s Verses)

If you think it long and mad,
the wind of banners
that passes through my life,
and you decide
to leave me at the shore
of the heart where I have roots,
remember
that on that day,
at that hour,
I shall lift my arms
and my roots will set off
to seek another land.

 

Bronne:

Jung’s dream house and discovering your own archetypal home


http://meetpneruda.tripod.com/id9.html
https://mobile.nytimes.com/2015/12/20/travel/pablo-neruda-chile.html

Foto-bronne:
http://luscher.org/Jung’s_Dream_House/Jung’s_Dream_House_front_open_SM.jpg
http://spicychile.blogspot.co.za/2009/11/pablo-neruda.html
https://trip101.com/article/la-chascona-pablo-neruda-s-house-museum-in-santiago-de-chile

 

De Waal Venter. Waarom poësie in Afrikaans vertaal?

Monday, October 23rd, 2017

                                                      Uys Krige

Vir die luit en die kitaar, deur Uys krige, is in 1950 met die Akademieprys vir Vertaalde Werke bekroon. In sy commendatio tydens die oorhandiging van die prys het Meyer de Villiers (Tydskrif vir Wetenskap en Kuns) gesê: “Hierdie bundel verteenwoordig die belangrikste groep vertaalde gedigte in ons letterkunde en die bekroning is ’n blyk van waardering vir die jare lange arbeid van Krige om die kultuur van die Romaanse volke vir Suid-Afrika te vertolk.”

Sedert daardie tyd het daar nie veel vertaalde werk uit die Romaanse letterkundes in Afrikaans verskyn nie. Digters soos Pablo Neruda, Octavio Paz, Antonio Gamoneda, Cesar Vallejo, Fernando Pessoa en Jacques Roubaud, om net ’n paar te noem, kan eintlik nie in Afrikaans geniet word nie. Ek weet ook nie van gedigte  wat in Afrikaans vertaal is van die Sweedse Nobelpryswenner, Tomas Tranströmer, nie.

In hierdie gedig maak mens kennis met Tranströmer se byna mistieke besinning oor menswees. Sy beelde is met die eerste lees vreemd en oënskynlik onsamehangend. Maar as mens die gedig herlees en daaroor nadink begin dit vorm aanneem en kom daar begrippe na vore wat aanvanklik nie duidelik was nie.

Portret met kommentaar

Porträt med kommentar

Tomas Tranströmer

Hier is ’n portret van ’n man wat ek geken het –

hy sit by ’n tafel met die koerant oop voor hom.

Die oë kyk af deur ’n bril.

Sy pak klere word oorspoel met die skittering van dennewoude.

Dit is ’n bleek en halfklaar gesig.

Maar mens vertrou hom altyd.

Daarom huiwer mense om naby hom te kom

uit vrees dat hulle sal teenspoed te kry.

Sy pa het altyd geld gemaak soos bossies.

Maar niemand daar het eintlik veilig gevoel by die huis nie –

altyd ’n gevoel dat vreemde gedagtes

snags by die huis ingebreek het.

Die koerant, daardie groot vuil skoenlapper,

die stoel, die tafel en die gesig is rustend.

Die lewe het gaan staan in groot kristalle.

Maar mag dit daar bly staan tot verdere kennisgewing!

Dit wat ek is in hom is rustend.

Dit bestaan. Hy is nie daarvan bewus nie

en daarom lewe dit, bestaan.

Wat is ek? Af en toe lank gelede

het ek vir ’n paar sekondes taamlik naby gekom

aan wat EK is, Ek is, Ek is.

Maar die omblik toe ek MYSELF sien

verloor ek MY en daar was net ’n gaping

waardeur ek geval het soos Alice.

Uit Sweeds vertaal deur De Waal Venter

Tomas Tranströmer

Hierdie digters se werk kan almal in Engels gelees word en is dus toegangklik vir Suid-Afrikaners. Die groot skat vertaalde werk in Engels werk verrykend in op daardie letterkunde. Dit gee die geweldige omvang en trefkrag van Engels nog meer stukrag. Ons Afrikaanse letterkunde sou graag ook wou deel in hierdie rykdom.

Voordele van vertaalde werk

Maar wat is die voordele van vertaalde werk van internasionaal erkende digters? Wat is die “rykdom” wat dit bied?

Daar is heelwat voordele aan vertalings van goeie poësie. Mens kan sê dat daar nuwe wêrelde oopgaan vir die leser. Carol Rumens stel dit só in “The Guardian – Books”:

“So why translate? My first answer is that poetry in translation simply adds to the sum total of human pleasure obtainable through a single language. It opens up new language worlds within our own tongues, as every good poem does. It revitalises our daily, cliche-haunted vocabulary. It disturbs our assumptions, jolts us with rhythms flatter or stronger than we’re used to. It extends us in the way real travelling does, giving us new sounds, sights and smells. Every unique poetry village sharpens us to life.”

Niemand ken al die tale nie

Edith Grossman, een van die beste vertalers van Romaanse tale in Engels, meen dat daar soveel werk van gehalte is in verskeie tale, dat selfs die mees talentvolle leser nie naastenby gedigte in al die tale kan lees nie.

There are roughly six thousand extant languages in the world. Let us hypothesize that approximately one thousand of them are written. Not even the most gifted linguist could read complex literary texts in one thousand languages. We tend to be in awe of the few people who can read even ten languages well, and it clearly is an astonishing feat, although we have to remember that if there were no translations, even those multilingual prodigies would be deprived of any encounter with works written in the 990 tongues they don’t know. If this is true for the linguistically gifted, imagine the impact that the disappearance of translations would have on the rest of us. Translation expands our ability to explore through literature the thoughts and feelings of people from another society or another time. It permits us to savor the transformation of the foreign into the familiar and for a brief time to live outside our own skins, our own preconceptions and misconceptions. It expands and deepens our world, our consciousness, in countless, indescribable ways.”

Grossman stel dit baie raak: vertaalde werk stel ons in staat om mense van ander kulture en tale se gedagtewêrelde te verken en sodoende ons eie denkwêreld te verbreed.

Hier is ’n gedig deur die Portugese digter, Fernando Pessoa, wat nes Tranströmer besin oor sy bestaan en die aard van sy psige. Hy is die digter wat van ’n hele handvol “heteronieme” gebruik gemaak het – dit is digterspersoonlikhede wat hy geskep het wat in verskillende, kenmerkende style geskryf het. In ’n ander gedig het Pessoa gesê dat hy vele “siele” het.

Fernando Pessoa

Vivem em nós inúmeros;

Se penso ou sinto, ignoro

Quem é que pensa ou sente.

Talloses lewe in ons

Talloses lewe in ons;

wanneer ek dink of voel, weet ek nie

wie dit is wat dink of voel nie.

Ek is maar net die plek

waar gevoel of gedink word.

Ek het meer as net een siel.

Daar is meer ekke as myself.

Nietemin bestaan ek,

onbekommerd oor hulle almal.

Ek maak hulle stil: ek praat.

Die botsende drange

van wat ek voel en nie voel nie

worstel in wie ek is.

Ek ignoreer hulle. Hulle dikteer niks

aan die ek wat ek ken nie: Ek skryf.

Uit Portugees vertaal deur De Waal Venter

’n Taal se gesondheid

Robert Bly is ’n kenner en een van die bekendste vertalers van Pablo Nerud se werk. Hy meen dat vertalings uit ander tale onmisbaar is vir ’n taal se “gesondheid”.

“The impact of the kind of artistic discovery that translation enables is profoundly important to the health and vitality of any language and any literature. It may be one of the reasons that histories of national literatures so often seem to exclude supremely significant connections among writers.

“National literature” is a narrowing, confining concept based on the distinction between native and foreign, which is certainly a valid and useful differentiation in some areas and under certain circumstances, but in writing it is obviated by translation, which dedicates itself to denying and negating the impact of divine punishment for the construction of the Tower of Babel, or at least to overcoming its worst divisive effects. Translation asserts the possibility of a coherent, unified experience of literature in the world’s multiplicity of languages. At the same time, translation celebrates the differences among languages and the many varieties of human experience and perception they can express. I do not believe this is a contradiction. Rather, it testifies to the comprehensive, inclusive embrace of both literature and translation.”

Die rykdom van ander letterkundes

Julie R Enscher het in “Huffpost” ’n onderhoud gevoer met Lawrence Schimel:

“What do you see as the value of poetry in translation?

Lawrence Schimel: Just look at the value of poetry in one’s own language, and then imagine all the richness that exists in the poetries of all the other languages of the world. It is thanks to translation that we can have access to and be enriched by those verses. José Saramago once said: “Writers create national literatures, translators create universal literature.” In general, translation is one of the greatest forms of empathy, I think, of showing how we are alike instead of highlighting our differences.As the Barbadian author Karen Lord said recently: “A diet of single-worldview literature is at best boring, at worst propaganda. Without diverse books, the mind is stunted.”

Poësie wys ons hoe baie ons gemeen het, hoe mense uit verskeie kulture die selfde waardes deel. Dit is iets wa veral in hierdie tyd, waar daar dikwels rassespanninge voorkom, baie belangrik is.

Hier is weer ’n gedig wat oor die geaardheid en bestaan van die mens handel, maar weer uit ’n ander hoek. Dit is geskryf deur die Franse digter Jacques Roubaud.

Jacques Roubaud

IDENTITÉ

Jacques Roubaud

Quelle identité serait tienne, de ta mort ?

tu es, diraient certains, la tombe et son dedans,

               et la pierre tombale avec ton nom

Identiteit

Watter identiteit kan joune wees, dié van die dood?

Jy is, sal party sê, die graf, en sy binnekant,

en die grafsteen met jou naam

maar dit is niks anders as om te sê:

lewend, was jy hierdie liggaam geklee en ongeklee,

hierdie liggaam wat jou gedagtes (of jou siel) bevat het

en die liggaam wat ook die naam gedra het, joune

identiteit duur nie voort in die wêreld behalwe deur hierdie analogie

jy is, sou ander sê, soos jy herskep word

in die geheue, as hulle onthou, van hulle

wat, al is dit net vir ’n oomblik, jou geken het

so sou jy wees, maar verdeeld, veranderlik, teenstellend

afhanklik, in flitse,

en wanneer daardie ander dood is, sal jy nie meer wees nie.

en ongetwyfeld, weer eens ontleen die idee van

lewe na dood sy eienskappe van die wêreld aan jou lewe

maar, vir my is dit heeltemal anders:

elke keer as ek aan jou dink, hou jy op om te bestaan.

Uit Frans vertaal deur De Waal Venter

Hoe kan ons die vertaalskat in Afrikaans vergroot?

Uitgewers in Suid-Afrika is in die algemeen nie baie geīnteresseerd daarin om vertaalde poësie te publiseer nie. Van die redes daarvoor kan wees dat daar nie werk van gehalte aangebied word nie. Ook dat al die bekende Europese digters se werk in Engelse vertaling beskikbaar is, ’n taal wat alle Suid-Afrikaners kan lees. Derdens is daar ’n koste-faktor. Vertaalregte van digters soos Pablo Neruda is taamlik duur. Die behoefte na goeie Afrikaanse vertalings is egter daar. Mens kan net hoop dat daar mettertyd meer belangstelling gaan kom by vertalers en uitgewers.

Nini Bennett. Poësie en die rehabilitasie van gevangenes.

Monday, October 9th, 2017

 

 

Martin Bustamante druk sy notaboek teen sy bors. In sy gedagtes oefen hy die laaste reëls van sy gedig; binnekort gaan hy dit voor ’n gehoor van tienduisend mense lees. Hoeveel ure het hy en sy poësiementor, Cristina Domenech, nie voorberei vir dié belangrike geleentheid nie?

Hy kyk na die gehawende gesigte van die ander gevangenes om hom. Sy notaboek – sy kosbaarste besitting – het ’n spiraalrugband. Sou iemand hom probeer aanrand, kan hy die boek se rugkant afskeur en die draad reguit trek en as faca, ’n gemodifiseerde tronkwapen, gebruik. Bustamante bevind hom immers in een van die gevaarlikste plekke op aarde: ’n gevangenis in Buenos Aires. Die skryf van poësie het sy emosionele behoud geword.

In Argentinië word van die gewelddadigste gevangenisse aangetref, korrektiewe eenhede wat sinoniem is met die dood, die marteling van die gevangenes deur bewaarders en onmenslike lewensomstandighede wat selfs ’n lewe in Pollsmoor Maksimum Sekuriteit na ’n ironiese uitweg sou laat lyk. Swak ventilasie, min of geen mediese sorg of lopende water, besmette kos en oorbevolking is die daaglikse lot van die meeste korrektiewe eenhede. Tussen 2000 en 2005 het die tronkpopulasie met 45% toegeneem. Hier sterf ’n persoon elke tweede dag; van die bewaarders vergoed die gevangenes om hulle medegevangenes te vermoor, en minder as 1% van hierdie brutaliteit haal ooit die hofrol. Dit is in dié verontmenslikende omgewing waarin sommige poësieterapeute, soos die digter en filosoof, Cristina Domenech die waarde van poësie as werktuig in die rehabilitasie van gevangenes aanwend. In hierdie blog word daar nie gefokus op gevierde of gevestigde digters wat hulle in gevangesetting bevind nie, maar op veroordeeldes wat vir die eerste maal met poësie kennis maak.

 

 

Christina Domenech het in 2009 begin om haar program, Poetry that frees the Soul, aan te bied by die Eenheid 48-staatsgevangenis, soos onderverdeel aan die Nasionale Universiteit van San Martin in Buenos Aires. Daar het ’n groot behoefte onder die gevangenes ontstaan om verse te skryf, maar presies wat poësie behels het, het hulle nog nie besef nie. Ook was die wisselende vlakke van onderrig tussen die individue problematies. Domenech se uitgangspunt behels dat deur die vooropgestelde logika van taal te breek, daar ‘n ánder logika of sisteem in die plek hiervan kan ontstaan: en hierdie sisteem is onderhewig aan sy eie reëls, naamlik dié van poësie. Die gevangene breek figuurlik die versperrings van sy omgewing deur sy ‘nuwe’ poëtiese taal. In die tronk is woorde soos “wens”, “tyd”, “toekoms”, “droom” en “huil” taboe. Deur die geskrewe digterlike taal skep die gevangene sy vryheid. Om Domenech aan te haal: “We plunged ourselves, headfirst, into the seventh circle. And in that seventh circle of hell, our very own, beloved circle, they learned that they could make the walls invisible, that they could make the windows yell, and that we could hide inside the shadows. […] Poetry does that; it sews up the wounds of exclusion. It opens doors. Poetry works as a mirror. It creates a mirror, which is the poem. They recognize themselves, they look at themselves in the poem and write from who they are, and are from what they write.” Die herstel van die skeppende individu se vryheid lei ook tot die herstel van sy persoonlike waardigheid, want in vryheid is daar waardigheid. Domenech het ’n leeslys van kort, treffende verse aan die voornemende digters gegee om te bestudeer en sodoende te verstaan dat die vreemdmaking van selfs enkele woorde ’n mens se perspektief kan verander. Die program word afgesluit met ’n klein en intieme plegtigheid waartydens sertifkate oorhandig word en die gevangenes hulle verse voorlees. Die finale fase van dié suksesvolle program is wanneer die gevangenes uiteindelik hulle verse self druk en bind in een van die tronk se werkswinkels. Klik gerus op die onderstaande skakel om Domenech se kongresbydrae te sien: dit is ’n praatjie wat ook aandag geniet op gedragswetenskaplike webtuistes en reeds in verskeie tale vertaal is. Die digter en gevangene, Martin Bustamente, lees sy vers en het spesiale dagpas vir die glansgeleentheid gekry:  https://www.ted.com/talks/cristina_domenech_poetry_that_frees_the_soul/transcript#t-637595

Hier volg ‘n transkripsie van Bustamante se vers:

 

 

My heart chews tears of time

blinded by that light

it hides the speed of existence

where the images go rowing by

it fights; it hangs on

the heart cracks under sad gazes

rides on storms that spread fire

life chests lowered by shame

knows that it’s not just reading and going on,

it also wishes to see the infinite blue.

The heart sits down to think about things,

fights to avoid being ordinary,

tries to love without hurting,

breathes the sun, giving courage to itself,

surrenders, travels towards reason.

The heart fights among the swamps,

skirts the edge of the underworld,

falls exhausted, but won’t give in to what’s easy,

while irregular steps of intoxication

wake up,

wake the stillness.

 

Gevangenispoësie is ’n gevestigde en lewendige internasionele literêre diskoers.

 

 

Temas wat volop voorkom in die verse van gevangenes, is: morele bevlekking, skuldgevoelens, die verlies aan identiteit, stigmatisering, berou, en, interessant: die finale hofsaak, en verwysings na die uitspraak en vonnisoplegging. Daar is ’n bitterheid aan die kant van die veroordeeldes dat hulle saak nie na behore aangehoor is nie; dat die owerhede hulle versaak het, en dat hierdie persone slagoffers geword het van ’n sisteem waarin hulle hul stem verloor het.

Ná 8:30 saans is dit stil in die HMP Grendon in Buckinghamshire. Die gevangenes konsentreer; skryf, skrap en herskryf aan hulle sonnette, rymende koeplette, haikoe en villanelles.

As toegeruste terapeutiese korrektiewe eenheid ontvang die HMP Grendon-gevangenis in Brittanje net die hoogste lof. Die digtende prisoniers in Kategorie B se vlak van onderrig is gelykstaande aan dié van Graad 11 in Suid-Afrika, in teenstelling met Domenech se werkswinkel waar die onderrigpeil ‘n Suid-Afrikaanse Graad 4 ewenaar.

Twee digters van Oxford, Alan Buckley en Steve Larkin, bedryf die afgelope twee jaar die Grendon Live Literature Programme. Die gevangenes ontvang ’n leeslys met voorgeskrewe werk, asook modules, wat hulle skool in die skeppende skryf van poësie. Die rehabiliterende waarde van dié program is veelduidig: die gevangene skryf (oorwegend) in vaste versvorme: naas selfekspressie, leer dit die individu ook dissipline in die verwoording van sy pyn, vrees, verlange, ensomeer. Die gevangene skep met ander woorde ’n deursigtige, afgeronde artefak, een wat uit bloedsweet en vakmanskap gebore is; ’n vers waarop hy trots kan wees, en wat deur ’n praktiese, maar intellektuele benadering sy persoonlike wroeging konstrueer. Daarna word van die gevangene verwag om sy verse tydens werkswinkelsessies in die biblioteek voor te lees en oop te stel vir kritiek, analise, en die ander gevangenes se insette. Tydens ’n spesiale, maar informele vieringsgeleentheid word die verse eindelik ‘formeel’ voorgedra: dit is belangrik dat die gevangene voor ’n gehoor moet kan optree, ongeag sy persoonlikheidstipe. Hierdeur word ’n verdere herstel in menswaardigheid bewerk, en die digters word luid toegejuig. Van die gevangenes het erken dat dit die enigste applous was wat hulle ooit ontvang het.

Die Prison Poetry Workshop in Arizona, die program Between the Bars, asook Write A Prisoner bedryf projekte waar weldoeners die handgeskrewe verse van gevangenes ontvang, tik, en oplaai in hulle webtuistes. Só geniet die digters blootstelling aan hulle werk, en lesers wêreldwyd kan terugvoer op die verse gee – die replieke word dan weer oorgetik, uitgedruk, en teruggepos aan die gevangenes. Die webtuistes maak van multimedia-funksies gebruik, soos radioprogramme, waartydens van die verse voorgelees word, die argievering van potgooie, die maak van nuwe penvriende tussen gevangenes en lede van die publiek, of die uitruil van tweedehandse boeke.

Die jong veroordeelde Amerikaanse moordenaar, Johnny E. Mahaffey dien ’n lewenslange vonnis uit vir moord. Dié voormalige eienaar van ’n Pizza-eetplek en vader van vier het ondertussen sy graad in Besigheidstudies in die gevangenis verwerf. Hy skryf ook daagliks, en hierdie gedig het op 18 September 2017 op die Prison Poetry Workshop se webwerf verskyn. Ondertussen het Mahaffey begin skryf aan ’n roman oor die lewe in die gevangenis, en sy weldoeners blog die verhaalopvolg getrou en op ‘n gereelde basis vir die lesers wat hom volg. Maar vir hoe lank Mahaffey nog sal skryf binne ’n gewelddadige tronkomgewing – of hoeveel boeke daar uiteindelik uit sy pen sal voortvloei – sal net die tyd kan leer.

 

 

 

Verwysings

 

https://betweenthebars.org/campaigns/prison-poetry-workshop/

https://ideas.ted.com/how-poetry-can-free-a-prisoners-mind-2/

https://www.theguardian.com/uk/2007/aug/21/ukcrime.poetry

http://prisonpoetryworkshop.org/

http://www.writeaprisoner.com/

Reiter, S. 2010. Poets-behind-bars: A creative “righting” project for prisoners and poetry therapists-in-training. Journal of Poetry Therapy 23 (4).

Wicus Luwes. Erfenisdag: Gaste vir ‘n braai

Sunday, September 24th, 2017

Ek het vandag saam met my familie op die strand gaan braai. Ek wonder toe in die stilligheid wie ek sou nooi om saam met my te braai, indien ek enige persoon sou kon nooi. Ek verstaan dat Jan Braai graag wil hê dat ons die gedeelde erfenis moet gebruik om mekaar beter te verstaan, maar ek het besluit om gaste te nooi wat ek graag wil ontmoet.

Ek sou graag vir Desmond Tutu wou ontmoet. Hy is vir baie van ons ‘n gedeelde gewete. Hy skroom nie om verkeerde dinge op hul naam te noem nie. Die beeld wat ek van hom oor die televisie vorm, is dat hy nie ongemaklik sou wees by ‘n braai nie. Hy het al uitgehang met die bekendste en grootste name, maar ek kry die idee dat hy ‘n gewone ou ook op sy gemak sal stel. Ek is seker dat hy ‘n paar interessante stories sal kan vertel: die soort stories wat nie altyd polities korrek sou wees voor media en ander groter geleenthede nie. Boonop is Tutu ook deesdae die beskermheer van Jan Braai se Erfenisbeweging.

 

tutu

‘n duif as jou gewete
vlieg moeilik in die nag
sy voetspore is klein
tussen die ander
en stil. maar die vlerke

                                          o die vlerke

‘n duif as my gewete
en somtyds
word die duif
‘n man

 

Foto: Braai.com

Die dinamika van enige sosiale byeenkoms, draai om die samestelling van die gaste. Daar moet ook iemand wees wat die ys kan breek. Ek sou Nataniël hiervoor nooi. Hy het deesdae die rol van Emsie Schoeman begin vervul en hy weet ‘n ding of twee oor etiket. Dit is juis waar die probleem lê: aan die een kant kan hy die ys by die braai breek, maar ek sal redelik bewus voel oor my etiket (of gebrek daaraan) as hy dalk op sou daag. Die skaal swaai egter in sy guns met sy verbintenis aan ‘n groot winkelgroep se kampioen boerewors. Wat is ‘n braai sonder lekker boerewors?

‘n Derde gas sal Marlene van Niekerk wees, want ek sal graag die gedigte wat so dikwels in my gedagtes praat in haar eie stem wou hoor. Ek vermoed dat van die gedigte ‘n ander/nuwe betekenis sou kry indien ek dit in haar stem kon hoor. Ek sou ook graag wou hoor wat die stories agter sekere van die gedigte sou wees.

Daar is iets aan ‘n braai wat geen ander maaltyd het nie: dit is informeel, maar die meeste mense hou daarvan. Dit het seker met die sosiale element te doen. Ek vermoed die hipnotiese effek van vlamme het ook ‘n rol te speel. Ek wonder onwillekeurig wat die feniks sonder die vlamme sou gewees niet. Ek hoop dat die Mzanzi-feniks op hierdie Erfenisdag kan herrys, want die kole word op die oomblik veels te veel gesmeul deur die as.

 

is dit dan al waaruit ‘n vuur bestaan?
die vlam
die hout
die suurstof

is dit dan al vuur wat in ons bestaan?
die dood
die as
die feniks

 

Bo: Digter, Johann Lodewyk Marais, braai in stormsterkte wind in die NKW (foto voorsien)