Binneblik

Nini Bennett. Poësie en die rehabilitasie van gevangenes.

Monday, October 9th, 2017

 

 

Martin Bustamante druk sy notaboek teen sy bors. In sy gedagtes oefen hy die laaste reëls van sy gedig; binnekort gaan hy dit voor ’n gehoor van tienduisend mense lees. Hoeveel ure het hy en sy poësiementor, Cristina Domenech, nie voorberei vir dié belangrike geleentheid nie?

Hy kyk na die gehawende gesigte van die ander gevangenes om hom. Sy notaboek – sy kosbaarste besitting – het ’n spiraalrugband. Sou iemand hom probeer aanrand, kan hy die boek se rugkant afskeur en die draad reguit trek en as faca, ’n gemodifiseerde tronkwapen, gebruik. Bustamante bevind hom immers in een van die gevaarlikste plekke op aarde: ’n gevangenis in Buenos Aires. Die skryf van poësie het sy emosionele behoud geword.

In Argentinië word van die gewelddadigste gevangenisse aangetref, korrektiewe eenhede wat sinoniem is met die dood, die marteling van die gevangenes deur bewaarders en onmenslike lewensomstandighede wat selfs ’n lewe in Pollsmoor Maksimum Sekuriteit na ’n ironiese uitweg sou laat lyk. Swak ventilasie, min of geen mediese sorg of lopende water, besmette kos en oorbevolking is die daaglikse lot van die meeste korrektiewe eenhede. Tussen 2000 en 2005 het die tronkpopulasie met 45% toegeneem. Hier sterf ’n persoon elke tweede dag; van die bewaarders vergoed die gevangenes om hulle medegevangenes te vermoor, en minder as 1% van hierdie brutaliteit haal ooit die hofrol. Dit is in dié verontmenslikende omgewing waarin sommige poësieterapeute, soos die digter en filosoof, Cristina Domenech die waarde van poësie as werktuig in die rehabilitasie van gevangenes aanwend. In hierdie blog word daar nie gefokus op gevierde of gevestigde digters wat hulle in gevangesetting bevind nie, maar op veroordeeldes wat vir die eerste maal met poësie kennis maak.

 

 

Christina Domenech het in 2009 begin om haar program, Poetry that frees the Soul, aan te bied by die Eenheid 48-staatsgevangenis, soos onderverdeel aan die Nasionale Universiteit van San Martin in Buenos Aires. Daar het ’n groot behoefte onder die gevangenes ontstaan om verse te skryf, maar presies wat poësie behels het, het hulle nog nie besef nie. Ook was die wisselende vlakke van onderrig tussen die individue problematies. Domenech se uitgangspunt behels dat deur die vooropgestelde logika van taal te breek, daar ‘n ánder logika of sisteem in die plek hiervan kan ontstaan: en hierdie sisteem is onderhewig aan sy eie reëls, naamlik dié van poësie. Die gevangene breek figuurlik die versperrings van sy omgewing deur sy ‘nuwe’ poëtiese taal. In die tronk is woorde soos “wens”, “tyd”, “toekoms”, “droom” en “huil” taboe. Deur die geskrewe digterlike taal skep die gevangene sy vryheid. Om Domenech aan te haal: “We plunged ourselves, headfirst, into the seventh circle. And in that seventh circle of hell, our very own, beloved circle, they learned that they could make the walls invisible, that they could make the windows yell, and that we could hide inside the shadows. […] Poetry does that; it sews up the wounds of exclusion. It opens doors. Poetry works as a mirror. It creates a mirror, which is the poem. They recognize themselves, they look at themselves in the poem and write from who they are, and are from what they write.” Die herstel van die skeppende individu se vryheid lei ook tot die herstel van sy persoonlike waardigheid, want in vryheid is daar waardigheid. Domenech het ’n leeslys van kort, treffende verse aan die voornemende digters gegee om te bestudeer en sodoende te verstaan dat die vreemdmaking van selfs enkele woorde ’n mens se perspektief kan verander. Die program word afgesluit met ’n klein en intieme plegtigheid waartydens sertifkate oorhandig word en die gevangenes hulle verse voorlees. Die finale fase van dié suksesvolle program is wanneer die gevangenes uiteindelik hulle verse self druk en bind in een van die tronk se werkswinkels. Klik gerus op die onderstaande skakel om Domenech se kongresbydrae te sien: dit is ’n praatjie wat ook aandag geniet op gedragswetenskaplike webtuistes en reeds in verskeie tale vertaal is. Die digter en gevangene, Martin Bustamente, lees sy vers en het spesiale dagpas vir die glansgeleentheid gekry:  https://www.ted.com/talks/cristina_domenech_poetry_that_frees_the_soul/transcript#t-637595

Hier volg ‘n transkripsie van Bustamante se vers:

 

 

My heart chews tears of time

blinded by that light

it hides the speed of existence

where the images go rowing by

it fights; it hangs on

the heart cracks under sad gazes

rides on storms that spread fire

life chests lowered by shame

knows that it’s not just reading and going on,

it also wishes to see the infinite blue.

The heart sits down to think about things,

fights to avoid being ordinary,

tries to love without hurting,

breathes the sun, giving courage to itself,

surrenders, travels towards reason.

The heart fights among the swamps,

skirts the edge of the underworld,

falls exhausted, but won’t give in to what’s easy,

while irregular steps of intoxication

wake up,

wake the stillness.

 

Gevangenispoësie is ’n gevestigde en lewendige internasionele literêre diskoers.

 

 

Temas wat volop voorkom in die verse van gevangenes, is: morele bevlekking, skuldgevoelens, die verlies aan identiteit, stigmatisering, berou, en, interessant: die finale hofsaak, en verwysings na die uitspraak en vonnisoplegging. Daar is ’n bitterheid aan die kant van die veroordeeldes dat hulle saak nie na behore aangehoor is nie; dat die owerhede hulle versaak het, en dat hierdie persone slagoffers geword het van ’n sisteem waarin hulle hul stem verloor het.

Ná 8:30 saans is dit stil in die HMP Grendon in Buckinghamshire. Die gevangenes konsentreer; skryf, skrap en herskryf aan hulle sonnette, rymende koeplette, haikoe en villanelles.

As toegeruste terapeutiese korrektiewe eenheid ontvang die HMP Grendon-gevangenis in Brittanje net die hoogste lof. Die digtende prisoniers in Kategorie B se vlak van onderrig is gelykstaande aan dié van Graad 11 in Suid-Afrika, in teenstelling met Domenech se werkswinkel waar die onderrigpeil ‘n Suid-Afrikaanse Graad 4 ewenaar.

Twee digters van Oxford, Alan Buckley en Steve Larkin, bedryf die afgelope twee jaar die Grendon Live Literature Programme. Die gevangenes ontvang ’n leeslys met voorgeskrewe werk, asook modules, wat hulle skool in die skeppende skryf van poësie. Die rehabiliterende waarde van dié program is veelduidig: die gevangene skryf (oorwegend) in vaste versvorme: naas selfekspressie, leer dit die individu ook dissipline in die verwoording van sy pyn, vrees, verlange, ensomeer. Die gevangene skep met ander woorde ’n deursigtige, afgeronde artefak, een wat uit bloedsweet en vakmanskap gebore is; ’n vers waarop hy trots kan wees, en wat deur ’n praktiese, maar intellektuele benadering sy persoonlike wroeging konstrueer. Daarna word van die gevangene verwag om sy verse tydens werkswinkelsessies in die biblioteek voor te lees en oop te stel vir kritiek, analise, en die ander gevangenes se insette. Tydens ’n spesiale, maar informele vieringsgeleentheid word die verse eindelik ‘formeel’ voorgedra: dit is belangrik dat die gevangene voor ’n gehoor moet kan optree, ongeag sy persoonlikheidstipe. Hierdeur word ’n verdere herstel in menswaardigheid bewerk, en die digters word luid toegejuig. Van die gevangenes het erken dat dit die enigste applous was wat hulle ooit ontvang het.

Die Prison Poetry Workshop in Arizona, die program Between the Bars, asook Write A Prisoner bedryf projekte waar weldoeners die handgeskrewe verse van gevangenes ontvang, tik, en oplaai in hulle webtuistes. Só geniet die digters blootstelling aan hulle werk, en lesers wêreldwyd kan terugvoer op die verse gee – die replieke word dan weer oorgetik, uitgedruk, en teruggepos aan die gevangenes. Die webtuistes maak van multimedia-funksies gebruik, soos radioprogramme, waartydens van die verse voorgelees word, die argievering van potgooie, die maak van nuwe penvriende tussen gevangenes en lede van die publiek, of die uitruil van tweedehandse boeke.

Die jong veroordeelde Amerikaanse moordenaar, Johnny E. Mahaffey dien ’n lewenslange vonnis uit vir moord. Dié voormalige eienaar van ’n Pizza-eetplek en vader van vier het ondertussen sy graad in Besigheidstudies in die gevangenis verwerf. Hy skryf ook daagliks, en hierdie gedig het op 18 September 2017 op die Prison Poetry Workshop se webwerf verskyn. Ondertussen het Mahaffey begin skryf aan ’n roman oor die lewe in die gevangenis, en sy weldoeners blog die verhaalopvolg getrou en op ‘n gereelde basis vir die lesers wat hom volg. Maar vir hoe lank Mahaffey nog sal skryf binne ’n gewelddadige tronkomgewing – of hoeveel boeke daar uiteindelik uit sy pen sal voortvloei – sal net die tyd kan leer.

 

 

 

Verwysings

 

https://betweenthebars.org/campaigns/prison-poetry-workshop/

https://ideas.ted.com/how-poetry-can-free-a-prisoners-mind-2/

https://www.theguardian.com/uk/2007/aug/21/ukcrime.poetry

http://prisonpoetryworkshop.org/

http://www.writeaprisoner.com/

Reiter, S. 2010. Poets-behind-bars: A creative “righting” project for prisoners and poetry therapists-in-training. Journal of Poetry Therapy 23 (4).

Wicus Luwes. Erfenisdag: Gaste vir ‘n braai

Sunday, September 24th, 2017

Ek het vandag saam met my familie op die strand gaan braai. Ek wonder toe in die stilligheid wie ek sou nooi om saam met my te braai, indien ek enige persoon sou kon nooi. Ek verstaan dat Jan Braai graag wil hê dat ons die gedeelde erfenis moet gebruik om mekaar beter te verstaan, maar ek het besluit om gaste te nooi wat ek graag wil ontmoet.

Ek sou graag vir Desmond Tutu wou ontmoet. Hy is vir baie van ons ‘n gedeelde gewete. Hy skroom nie om verkeerde dinge op hul naam te noem nie. Die beeld wat ek van hom oor die televisie vorm, is dat hy nie ongemaklik sou wees by ‘n braai nie. Hy het al uitgehang met die bekendste en grootste name, maar ek kry die idee dat hy ‘n gewone ou ook op sy gemak sal stel. Ek is seker dat hy ‘n paar interessante stories sal kan vertel: die soort stories wat nie altyd polities korrek sou wees voor media en ander groter geleenthede nie. Boonop is Tutu ook deesdae die beskermheer van Jan Braai se Erfenisbeweging.

 

tutu

‘n duif as jou gewete
vlieg moeilik in die nag
sy voetspore is klein
tussen die ander
en stil. maar die vlerke

                                          o die vlerke

‘n duif as my gewete
en somtyds
word die duif
‘n man

 

Foto: Braai.com

Die dinamika van enige sosiale byeenkoms, draai om die samestelling van die gaste. Daar moet ook iemand wees wat die ys kan breek. Ek sou Nataniël hiervoor nooi. Hy het deesdae die rol van Emsie Schoeman begin vervul en hy weet ‘n ding of twee oor etiket. Dit is juis waar die probleem lê: aan die een kant kan hy die ys by die braai breek, maar ek sal redelik bewus voel oor my etiket (of gebrek daaraan) as hy dalk op sou daag. Die skaal swaai egter in sy guns met sy verbintenis aan ‘n groot winkelgroep se kampioen boerewors. Wat is ‘n braai sonder lekker boerewors?

‘n Derde gas sal Marlene van Niekerk wees, want ek sal graag die gedigte wat so dikwels in my gedagtes praat in haar eie stem wou hoor. Ek vermoed dat van die gedigte ‘n ander/nuwe betekenis sou kry indien ek dit in haar stem kon hoor. Ek sou ook graag wou hoor wat die stories agter sekere van die gedigte sou wees.

Daar is iets aan ‘n braai wat geen ander maaltyd het nie: dit is informeel, maar die meeste mense hou daarvan. Dit het seker met die sosiale element te doen. Ek vermoed die hipnotiese effek van vlamme het ook ‘n rol te speel. Ek wonder onwillekeurig wat die feniks sonder die vlamme sou gewees niet. Ek hoop dat die Mzanzi-feniks op hierdie Erfenisdag kan herrys, want die kole word op die oomblik veels te veel gesmeul deur die as.

 

is dit dan al waaruit ‘n vuur bestaan?
die vlam
die hout
die suurstof

is dit dan al vuur wat in ons bestaan?
die dood
die as
die feniks

 

Bo: Digter, Johann Lodewyk Marais, braai in stormsterkte wind in die NKW (foto voorsien)

 

Breyten Breytenbach. Om die pampoen te soen

Saturday, September 16th, 2017

                                          « om die pampoen te soen »

(fragmente van ‘n brief uit WOKNAKWYS)

 

elke stilbeweegstonde van die dag
is gedig
wanneer jy ontvanklik is –
elke moment van mou en mansjet
ontmoeting met wat lewe
of gelewe het
‘n lewegewende lewensles

alles wat ooit bestaan het
alles wat ooit gelewe het
alles wat ‘n ruimte laat bewe
om ‘n merk te laat
vir die vergeet
van altyd se wees
want al manier om die lewe
verby vashou te onthou
is om dit veilig te bêre
onder die pols-sing van maanvergeet –
elke asemteug grasspriet goejop
voëlsang wolk potlood tong

is boeddha, my boet pampoen

alles wat bloei tot boeddhawees
is pampoenmaan
en jy net (‘n) bewuswording
om onder te gaan in die lewe
en so te bly bewe in die dood

jy mag maar huil
want alles huil
in stilte se syn

jy mag maar
intiem by nie-syn ingaan

daarom: indien jy boeddha
teenkom op die weg:
maak hom dood
met al die liefde
van jou vergaanbestaan

en éét daai soetpampoen

 

Liewe susters en sisters, koeke en kadawers, mede-sterwelinge, taalverknottes, grootbekke en stilblyers en swygsames en verkneukeraars, spieëlversottes, spotters, spoorsnyers –

Vir liewe broer Ampie wat saam met my gejolliebôjaan het toe die berg van ‘n onmoontlike revolusie uitgeklim moes word (en die dors ons oorval het), en vir julle almal wat ook soos kameraad Ampie en Jôrs Troelie moet begin aanlê uit die donker, boesempêlle word met die skaduwees (en die ore sluit vir die vergaanwete dat skaduwees die koggelende vernietiging van enige en alle substansie is :

Liewe Leser, jy wat al so lankal dood is, vir wie ek nog aanhou skryf omdat dit die enigste manier is om te vergeet en te laat gaan :

  jy lees hier, Leser

 en is daarmeegaande ewe hiér

 aandadig aan die gesigbaarmaak

 van woordverwording

 se bewelewe


Ek wou vir julle, vir jou, ‘n brief skryf soos dit hoort. Dit sou ‘n soort reisverslag kon wees van die afgelope pampoensiklus se swel en verrotting, van vlugte na verre eilande, van dans met die skemering as lig. Miskien om vir julle (jou) te vertel van die voortslepende verlange na sangerigheid.

 

jek is soms terneergeslaan

deur die donker vergang

van my denke

 

maar onthou dan :

niks wat nie neergeskryf is

sal weer kan bestaan nie

 

*

 

jek het te veel ewe windgat

                         rondgehang

met konsepte

                        bo my vuurmaakplek

 

en is nou die spreekwoordelike

                        gerookte snoek

dikbek van dronkverdriet

 

*

 

 

Nou wanneer mens begin soek na die uitgang (ganôg es ganôg) neem elke skrywe die gedaante van ‘n testament aan – ek bedoel, dit pas die magiese snyerskleed van verdwyning aan om seker te maak die moue is lank genoeg sodat die honde nie die hand wat die wind vang kan bykom nie, ook as verweer teen die koue natuurlik. Of dalk maak ek my verniet dit alles wys en bly die skrywe by wyse van spreke maar soos altyd ‘n pepermentjie om gesuig te word as teenspeeksel vir die voet in die mond se lawwe smaak.

Hierdie is egter nie ‘n testament nie, dêmmit ! Stel dit liewer vir julle voor as ‘n dêmmitse boerpampoen in die hoer se kruiwa gekarwei so al agter die stoot aan : om in die Boland begrawe te word in daardie gat wat slegs die eenhoring sal weet om verby donkerword in die maanlig te kom uitsnuffel.

 

Jek gee niks as belewenis aan

Maar wil julle tog maan :

Moet dit nie laat val nie !

 

 

besinning

           

ek skryf

in Afrikaans

met ander woorde

ek praat met die dooies

 

gisterende dooies

nou dooies van nou

die toekoms se dooies

sonder hede of verlede

 

is om’t ewe dood :

om leefwoord en woordbewe

nie te onthou : skryf ek

in Afrikaans

 

gedig vir woorde

 

dis nie dat ek na my woorde soek

(sê wié van wanneer ?)

want ek weet julle soek my eweneens

kom klop aan die sinnelose hart

wat lankal ‘n eggokamer

van vlerkslae is

en jaag soms sillabes op in die donker

soos die ettering van ou swere

weer bloei

 

luister,

moenie blindemol speel

moenie ophou soek

na omlyning van die herinnerde gesig

in die donker bloed nie

 

ek sal hier wees

soos altyd

(effens vervloek van ‘n té lang reis)

in die leë gedig

 

om verby genade die holtes oop te hou

en die fees van vlervoëls weer verbeel

vir julle huis toe kom

 

en indien dit dan moet wees

dat ons ons afwesighede aanneem

is dit ook goed

 

kyk,

in die skryflaai van raaisels

is die goëlaar se handkaart

gebore en weggebêre

(myne ? van wanneer af ?)

 

neem dit

sodat julle die beweging

na mag maak

om aan die skyn

van volbringing te raak


die sestiende versreël verbeel

 

ons word oud

en weet nie meer

dat ons verdrink in die lippe se inkskink

van blindbestaan nie

 

donkermaan pampoen

voorgeboorte klip

gee gesig

aan afwesigheid

 

pampoen geëet

het vergeet om te vergaan

behalwe geboen in die weerblink

van ‘n naam

 

om die saamsaam

van ons sinkende skip

met hierdie gewiglose soen

te verseël

 


om uit te kyk op niks

te belewe daar is niks

of selfs die vel van niks

of selfs die skyn van niks

wat uit kan kyk nie

 

asof die son om die planeet

sou wentel om die bome

teen die bult gebaai

in lig te vra vir die dans

van bewegingloosheid

 

wit bedwelming jasmyn

deur die raam

oop asemhaling van wind :

goeiemôre, son.

hoe ? nee, niks slaap nie

 

 

« going home without this sorrow /

   going home sometime tomorrow /

   going home to where it’s better than before /

   going home without this costume I wore… » (Oupa Lewe Cohen)

Pampoenmaandag, 2017

[© Breyten Breytenbach]

 

 

Wicus Luwes. Om ‘n vergeetagtige deur wit te verf

Sunday, September 10th, 2017

Daar is meer aan ‘n deur as ‘n stuk hout en ‘n handvatsel. Hoeveel keer het jy al vergeet wat jy wou gaan doen, alhoewel jy weet dat jy iets in ‘n spesifieke kamer moes gaan doen het? Hoeveel keer het jy al die yskas se deur oopgemaak en vergeet wat jy in die yskas gaan haal het? Hoeveel keer het jy ‘n goeie idee vergeet teen die tyd dat jy by jou studeerkamer uitkom? Ek herken dikwels mense, maar kan hul nie altyd plaas tensy ek my weer in ‘n spesifieke konteks bevind nie – ek onthou dikwels eers waar ek iemand gesien het wanneer ek deur die sportklub of werk se deur loop. Noem dit maar ouderdom, maar ek glo dat ‘n deur deel van die konteks is.

Die kleur van ‘n deur

Die vraag is of die kleur van die deur iets met so ‘n konteks te doen sou kon hê. ‘n Geverfde voordeur verklap meer oor jou persoonlikheid as wat jy sou kon raai. ‘n Blou deur is die gewildste volgens ‘n Amerikaanse webblad. Die inwoners van ‘n huis met ‘n blou deur sien sy huis as ‘n toevlug; so ‘n deur bied kalmte en rustigheid in ‘n gejaagde, uitputtende wêreld. ‘n Groen deur verteenwoordig weer harmonie, veiligheid en goeie gesondheid. ‘n Swart deur straal krag en gesofistikeerdheid uit. ‘n Rooi deur dui natuurlik op ‘n lewendige ruimte, ‘n plek vol energie. ‘n Bruin deur kan gemengde boodskappe stuur: aan die een kant kan ‘n deur wat bruin geverf of vernis is warmte en stabiliteit uitstraal. Aan die ander kant kan ‘n donkerder bruin ‘n soeke na privaatheid uitspel.

Die energie van ‘n deur

Die voordeur is die mond van Chi volgens Feng Shui. Energie vloei daardeur in jou huis in. Feng Shui reken dat die rigting waarin jou voordeur wys kan help met die keuse van verf vir jou deur. ‘n Voordeur wat oos front, behoort aardse kleure soos groen of bruin geverf te word. Deure wat suid front kan baat by vuur-element kleure: rooi, geel, pers en oranje. Wit of grys kan werk vir deure wat wes front. Noord verteenwoordig water: swart of blou kan vir hierdie rigting werk.

Ode aan die deur

By die ingang, sygang –
oraloor, by die voorkant
in, sydelings of agter uit, as toegang
tot al die ruimtes van gang:
die deur.

En die deur open op vertrekke
wat uitloop op die oopgelate deure
van agterkamers en ons loop
deur deure van hout, staal of glas –
enkeldeure, dubbeldeure, skuifdeure
of geheime deure, verbode deure
sonder sleutel of greep.

Uiteindelik, wanneer die stok
daarteen tik, die deur aan die bopant
wat oopkraak, die deur van jou
droom, die deur wat almal vrylaat

die deur wat inperk, toesluit, bewaar –
gegraveerde deure, toegespykerde deure
traliehekke (deursigtig soos deure).
Aan die einde van die tyd

oopgelaat vir die nag
om sterre binne te laat, die deur
wat van jou ‘n deur maak, smal of wyd.
En ek loop jou deur of loop
deur jou na die oorkant, anderkant

dit wat moontlik is verby –
my oomblik met jou in hierdie
tydskarnier

wat uiteraard eensaam is.
Soos ‘n deur.

deur Louis Esterhuizen uit ‘Sloper’, Protea Boekhuis, 2007

Die Kombuisdeur

My soeke na ‘n kleur vir die deur het nie eers die boonste laag verf van die internet verwyder nie. Ek het baie raad oor voordeure gekry, maar ek het gesukkel om raad met kleur vir ‘n kombuisdeur te kry. Ek is seker dat daar ‘n vloei van energie by die kombuisdeur moet uitgaan of inkom. Die kombuisdeur is die werksdeur, die troeteldierdeur. Die reuk van kos op die stoof ontsnap deur die kombuisdeur. Ek het onlangs ons huis se kosbuiskaste verskuif en wit geverf. Ewe skielik het die eenvoudige houtagterdeur nie meer gepas by die res van die kombuis nie. Die kleur van die kombuisteëls is groen, eend-eier groen om volgens die beskrywing op die boks te gaan. Ons het dit oorweeg om die deur eend-eier groen te verf. Ons het dit oorweeg om ‘n nuwe deur te kry. Op die ou end, het ons besluit om die deur wit te verf – ‘n dood-eenvoudige wit. Die keuse het op wit geval omdat ons kombuis redelik donker is.

Die Kosyn-effek

Ek het ‘n interessante artikel gelees oor die effek wat deure op ons het. Die artikel het gegaan oor ‘n studie deur Gabriel Radvansky, Sabine Krawietz and Andrea Tamplin van die Universiteit van Notre Dame. Die studie het bevind dat deure ons geheue aantas: dit word die ‘Doorway-effect’ genoem. Ek het dit vry vertaal na die kosyn-effek. Die studie het probeer bepaal wat die rede is waarom ons iets vergeet wanneer ons van een kamer na die volgende beweeg. Die effek gebeur blykbaar wanneer fisiese en geestelike omgewings verander. Dit is ook nie noodwendig moontlik om iets te onthou deur bloot terug te gaan na ‘n vorige kamer nie. Ek wonder straks wat die oer-rede hiervoor sou wees. Wat het ons oervoorvaders vergeet of agtergelaat by die grot of spelonk se ingang? Hoe kan ons dit tot ons voordeel gebruik, noudat ons dit weet? Kan ons ‘n deurgang gebruik om van slegte herinneringe ontslae te raak? ‘n Soort terapeutiese deur. Ek wonder hoeveel dinge ek al vergeet het deur by die kombuisdeur in te gaan; Hoeveel slegte dae buite die kombuisdeur agtergelaat is. Ek wonder wat Feng Shui sê oor die energie van ‘vergeet’. Miskien kan die kleur van die deur die energie kanaliseer om beter te onthou of beter te vergeet. Ek wou eintlik nog iets hieroor geskryf het, maar ek het dit ongelukkig vergeet.

 

If the doors of perception were cleansed every thing would appear to man as it is, Infinite.
– deur William Blake uit The Marriage of Heaven and Hell

Bronne:
1. Esterhuizen L, Sloper, Protea Boekhuis, 2007
2. Internet. http://www.paintquality.com/en/articles/2012/05/five-popular-front-door-colors-and-what-they-might-say-about-you
3. Internet. https://www.scientificamerican.com/article/why-walking-through-doorway-makes-you-forget/
4. Internet. https://www.thespruce.com/pick-your-perfect-front-door-color-1274393

Bronne van prente:
1. https://www.pinterest.com/pin/146648531591880880/?lp=true
2. http://www.propertycasualty360.com/2016/02/26/as-google-shuts-down-google-compare-new-doors-open

De Waal Venter. Die vel van die taal

Thursday, August 31st, 2017

Die vel van die taal

Ek was baie lief vir my oupa De Waal. Feitlik elke skoolvakansie het ek by my oupa en ouma op die plaas deurgebring. Dit het my opgeval dat oupa ’n bietjie anders gepraat het as ons. Sekere woorde het hy “snaaks” uitgespreek en dan het hy ook partykeer woorde gesê wat ek nooit vantevore gehoor het nie.

“Jy moet spreing jong, anders gaan ek vir jou wegry.”

Die woord wat ek as “spreing” gehoor het, was “spring” in my idiolek. En met “spring” het hy bedoel dat ek vinnig moet beweeg.

Dan kon hy vir my sê: “Staan bietjie troei, jong. Netnou trap die koei op jou tone”.

“Troei” was “tru”, oftewel, as jy tru staan, beweeg jy agteruit.

Ek het ook my vrou se oupa geken. Hy het as penkop in die Anglo-Boere-oorlog geveg. Een van sy woorde wat ek vreemd gevind het, was “pêruiters”. Dit was eintlik “perde-ruiters: en vandag sal ons praat van perdryers.

Taal is soos ’n vel

’n Taal is soos ’n lewende vel. Die ou selle bolangs word gedurig afgegooi en nuwe selle vorm – woorde raak in onbruik en nuwe woorde maak hulle verskyning.

Alle natuurlike tale ondergaan voortdurend verandering. By party gaan dit stadig en by ander vinniger. Daar kom tye dat daar groot veranderinge kom oor ’n relatief kort tydperk.

Taalverandering word gekenmerk deur klankveranderinge, leksikale veranderinge, semantiese veranderinge en sintaktiese veranderinge.

Die Germaanse umlaut is ’n voorbeeld van klankveranderinge. Die umlaut dui aan dat ’n agter-vokaal (die tong agter in die mond geplaas) verander na die geassosieerde voor-vokaal. Dit kan ook beteken dat ’n voor-vokaal nader beweeg aan /i/.

Dit het afsonderlik plaasgevind in verskillende Germaanse tale ongeverr 450 of 500 AD. In Engels sien mens dit in “foot – feet” en in Duits in “der Baum – die Bäumen”.

’n Taal se leksikale veranderinge word gekenmerk deur onder andere “verbreding van betekenis”, “vernouing van betekenis”, “versagting van betekenis” en pejorativering van betekenis”.

Verbreding

“Verbreding” beteken dat ’n woord wat ’n sekere betekenis het, later “verbreed” word en verskeie ander betekenisse verkry. So ’n woord sal “blad” kan wees.In Nederlands is die oorspronklike betekenis van “blad” ’n “blaar”. Dit het betekenisverbreding ondergaan totdat dit in moderne Afrikaans ook “tydskrif” kan beteken, benewens die ander betekenisse soos “bladsy” van ’n boek en die “blad van ’n graaf” of die “blad van ’n tennisbaan” en ’n “mens se blad” wat geskud kan word.

Vernouing

“Gluur” beteken in hedendaagse Afrikaans hoofsaaklik “om kwaai te kyk na iemand of iets”. As mens terugkyk na die vroeë betekenisse van “gluur” (In Nederlands) dan kry jy: “knipoog”, “’n verliefde kyk”, “skelm kyk”, “gloei” en “glinster”.

In Afrikaans het die woord vernou tot feitlik net een betekenis.

Versagting

’n Woord se betekenis “versag” wanneer dit oorspronklik iets beduie wat onaangenaam, sterk, groot, hard ens. is, en dan aangenamer betekenisse kry.

So ’n woord is “bederf”. Dit beteken nog steeds “verrot” of “vernietig”, maar dit word algemeen gebruik in die sin van “iets aangenaams doen”. Mense sê dikwels dat hulle die oumense gaan “bederf” by die ouetehuis, bedoelende dat hulle vir hulle iets te ete gaan bring of hulle gaan vermaak.

Pejorativering

Wanneer ’n “neutrale” woord gebruik word om ’n skeldwoord te word, word dit pejorativering genoem. Onskuldige woorde soos “bobbejaan”, “vark”, “tang” en “roes” kan almal gebruik word om mense sleg te sê.

Woorde met pensioen

In die lewe van ’n taal is ’n eeu nie ’n lang tydperk nie. F.W. Reitz het van die eerste gedigte in Afrikaans geskryf in die negentiende eeu. Sy Afrikaans is volkome verstaanbaar vir die moderne leser, maar daar kom in sy werk woorde voor wat destyds algemeen gebruik is, maar vandag in onbruik is. Die taal het reeds in hierdie relatief kort tydperk begin verander. Die volgende reëls kom uit “Klaas Geswind en syn perd”:

“Maar Klaas, jy is tog al te skelm,

Nog nooit is jy van huis gewees,

Of jy gedraag jou nes ’n bees.”

Die word “bees” is ’n algemeen gebruikte woord vandag, maar in die gedig het dit ’n ander betekenis. Klaas se vrou gebruik dit in die pejoratiewe sin om aan te dui dat Klaas hom “dierlik” gedra, soos ’n skobbejak. Die “bees” in die gedig is baie soos in moderne Engels: “beastly”.

Verder in die gedig:

“Trap hulle algar met malkander;”

“Algar” is al reeds vreemd, maar “malkander” sal nie maklik verstaan word deur ’n jonger leser in Afrikaans nie.

Die laaste voorbeeld uit Reitz se werk wat ek wil aanhaal, is reëls uit De “Lady Roberts”

“Die trekboer en boslanser

Die kom haar hier beskou;”

“Trekboer” kan waarskynlik as ’n “moderne” woord aanvaar word, maar “boslanser”? Laasgenoemde woord beteken ’n ruwe, onbeskaafde persoon wat waarskynlik in die bosveld grootgeword het en nie veel onderwys gekry het nie.

’n Tydgenoot van Reitz, Pulvermacher, het “Dopper Joris en syn seiltjie” geskryf. Hierin kom die reëls voor:

“En ’n borsspeld vol met rooie klippies,

En ’n horssweep met ’n koperknop”

Dalk is hierdie woord nog taamlik bekend onder mense wat lief is vir perdry. Maar vir ons ander is dit seker maar ’n taamlike vreemdeling. Dit is ’n perdesweep en die “hors” deel van die woord is interessant omdat dit feitlik identies is aan die Engelse “horse”. 

Dis ’n mooi aanduiding van die feit dat Afrikaans en Engels ’n gemene ouer het, naamlik Germaans. In Oud Hoogduits was die woord “hros”.

Verder in die gedig tref ons die volgende aan:

“En ’n klok en dertien riempiestoele,

’n Bulsak en ’n ledekant,”

’n Bulsak is natuurlik nie ’n soort sak waarin mens ’n bul moet probeer prop nie, maar ’n sagte verematras. ’n Ledekant is ’n bed met style.

Die laaste voorbeeld uit hierdie gedig:

“En ook nog ’n spul met romlary,

’n Kar op vere en ’n fariseen

’n Eietydse leser sal met ’n klein bietjie dink waarskynlik kan uitmaak wat “romlary” is. Maar wat is ’n fariseen? Dit is iets wat omtrent nog net in museums aangetref word. Dis ’n klein, outydse huisorreltjie of ’n serafyn.

Ons stap nou oor na C.P. Hoogenhout se gedig “Vooruitgang” en  ons word getref deur die ooreenkoms wat dit toon met probleme waarmee ons tans worstel.

“Engels! Engels! Alles Engels! Engels wat jy sien en hoor;

In ons skole, in ons kerke word ons moedertaal vermoor.

Ag, hoe word ons volk verbaster; daartoe werk ons leraars saam;

Hollands nog is sekere skole – is bedrog, ’n blote naam!

Wie hom nie laat anglisere, word geskolde en gesmaad;”

Weer eens ’n onbekende en ’n minder onbekende woord. “Smaad” neem ek aan, is taamlik verstaanbaar. Maar “geskolde”? Ek kon die woord nêrens naslaan nie en ek kan net raai dat dit “skel” of “uitskel” beteken. Vergelyk die Engelse woord “scold”.

S.J. du Toit se bekende gedig “Hoe die Hollanders die Kaap ingeneem het” bevat:

“En ons wat Griekwas was, ons sê:

‘Duusmanners, jul het ons gepier!’”

Mens kan uit die konteks aflei dat dit “kul”, “fop” of “bedrieg” beteken, maar ek het nie geweet dat dit werklik so is nie, tot ek dit nageslaan het. Die woorde “kul” en veral “fop” begin na my mening ook al vervaag.

“Die Afrikaanse Taal” van J. Lion Cachet se laaste strofe bevat die reëls:

“’n Ware towerstaf,

Wat ek nog van myn ouma het,

En niemand weet daaraf.

Mens kan maklik van die konteks aflei dat “daaraf” in hedendaagse Afrikaans “daarvan” sal wees. Ek kan nie die woord in Hollandse woordeboeke kry nie. Kan dit wees dat Cachet  onbewustelik deur die Engelse “thereof” beïnvloed was? Dit sal ironies wees aangesien die gedig juis die skoonheid van Afrikaans besing!

Eugène N. Marais kan beskou word as ons eerste ware digter, teenoor rymelaar, in Afrikaans. In “Skoppensboer” skryf hy:

“Net pagters ons

van stof en dons

om oor te voer

aan Skoppensboer.”

Vandag sal ’n eiendomsagent nie soek na pagters van ’n huis of woonstel nie, maar eerder na huurders.

In “Mabalêl” staan daar:

“Voel jy nog nie, kil en snood,

Om jou hart die handdruk van die dood?”

Wat is “snood”? Dit is “afskuwelik”, “vuig”, “kwaadaardig”. Die dood is vir die meeste mense nie iets wat in aangename woorde beskryf word nie.

Nog een van ons vroeë erkende digters is Jan F.E. Cilliers. In “Die vlakte” vertel die digter:

“Uit die woelende nag van haar jeugdige krag

brag die aarde voort”

Uit die konteks kan mens aflei dat “brag” die sterk vorm van die verledetydsvorm is van (voort)bring. Dus: die aarde het voortgebring.

Die gedig “brand” eindig so:

“Die twye swenk, die takke swaai,

dit is die winterwind wat waai …”

Miskien is die ander vorm van die woord “twyge” meer bekend. Dit beteken “klein takkies” en dit is eintlik maar dieselfde woord as die Engelse “twigs”.

Totius is veral bekend vir sy gedigte met sterk religieuse en emosionele inslag. “Die oue wilg” bevat die volgende:

“’n Eikeboom

het takke wat,

soos uitgestrekte arme,

in wintertyd

na bo bly wys,

sterk-smekend om erbarme;”

Ons sal nie vandag praat van iemand se “arme” nie, maar dit is darem maklik erkenbaar. Maar “erbarme”? HAT gee “erbarmlik” aan. Iets wat jammerlik is of om medelye vra. Was “erbarme” in algemene gebruik in Totius se tyd of het hy dit vervorm om te kan rym met “arme”?

D.F. Malherbe is in 1969 oorlede. Hom en die digters wat jonger as hy is, kan mens seker eietydse skrywers noem. In sy gedig “Verby” kom ons die volgende teë:

“die wit malgasse is verdol,

die wit malgasse buit en buit …”

Hoe sal ’n digter dit in hierdie jare stel? “Mal gemaak”? of “Omgekrap”?

C. Louis Leipoldt se gedig “Kom gee vir my polfyntjie” het die woord polfyntjie nogal stewig laat vestig in ons huidige woordeskat. Daar is winkels wat die woord in een of ander vorm in hulle besigheidsname gebruik. Mens wonder of die betekenis van die woord baie duidelik is vir mense wat snuisterye koop in sulke winkels.

HAT gee die betekenis aan as “Pand by pandspeletjie”. In Leipoldt se gedig lyk dit vir my eerder asof dit ’n aandenking beteken wat vertroetel word deur die ontvanger.

“Ter gedagtenis van Immelman” is ’n gedig deur Toon van den Heever. Daarin kom veral een woord voor wat na my mening werklik grootliks onbekend is vir eietydse sprekers.

“En stygend steeds van kreits tot kreits met kloek gespanne vlerk”

“Kloek” in hierdie verband is al raar genoeg, maar wat is “kreits”? Tot my verbasing kry ek die woord in HAT. Dit is ’n “kring”. Die digter wil blykbaar sê dat Icarus in kringe hoër styg, spiraalvormig.

Die Nederlandse etymologiebank lê dit so uit:

kreits znw., sedert begin 17. eeuw. Ontl. uit nederrijnsch kreytz (sedert de 14. eeuw, ook Teuth.), dat wellicht een jongere compromisvorm is van mhd. kreiӡ m. “kring, omtrek, ingesloten kampterrein, district”

C.M. van den Heever se “Gepensioneerde” doen iets wat ons seker deesdae op ’n ander manier sal beskryf.

“Vergeefs soek hy nou na die donker krag

wat hom verlaat het, en hy meesmuil sag.”

Die woord bestaan uit twee dele: “mees” en “muil”. “Mees is om spottend te wees en “muil” is ’n “mond”. As jy “meesmuil” glimlag jy dus spottend.

Ons beweeg nou aan na een van ons grootste digters, N.P. van Wyk Louw. Het hy ook woorde gebruik wat ons deesdae moeilik sal herken? Sekerlik. Uit “Drie diere”

“… en in die nederwaartse

stort van al my dink en gans ontdaan

het ek in die glans ’n groot dier sien staan.”

Die woord “gans” in hierdie verband sal nog hier en daar gehoor word, veral in die vorm “ganske”. En dit is interessant dat die homograaf “gans”, die voël, nasaal uitgespreek word. Die eerste “gans” word nie nasaal uitgespreek nie en so word die betekenisse van die twee woorde onderskei.

Die woord “ontdaan” is die een wat na myns insiens redelik onbekend is. Dit beteken “ontsteld” of “vanstryk”.

Nog ’n paar woorde uit Louw se werk wat vir my “verouderd” voorkom is “skriklike” uit “Die hond van God” en “stommel” uit “Beeld van ’n jeug: Duif en perd.”

In Uys Krige se bekende “Tram-ode” kom “klapwiek” voor. Vandag sal ons moontlik praat van “klappende vlerke”. Die woord “wiek” is natuurlik ’n ou vorm van “vlerk”.

W.E.G. Louw skryf in “Belydenis”:

“geen stuiwing weg van stoppeling en kaf om vry

te laat die suiwer korrels van gedeerde smart.”

Ek moes die woord “deer” gaan naslaan want ek het dit glad nie geken nie. Dit beteken “leed aandoen” of “benadeel”.

Die laaste woord wat ek wil aanbied, is uit D.J. Opperman se “Vakansiebrief”.

“Die berg se donker lies, vars spore

van die likkewaan en kuttels van ’n bok

roer iets in my van lank tevore;”

Die woord “kuttels” kom nie in HAT voor nie, maar ek weet dit beteken “uitwerpsels” of doodgewoon “bokmis”.

Oor tien jaar?

Woorde in ’n taal kan dus “verslete” en in onbruik raak. Hoeveel van die woorde wat ons daagliks gebruik gaan oor tien of twintig jaar “outyds” lyk vir daardie tyd se sprekers?

Ek glo nie ’n taal word noodwendig “beter” in hierdie dinamiese proses nie. Baie van die woorde wat in onbruik verval het, is dalk doeltreffender en kompakter as die moderne woorde. Die woord “meesmuil” druk ’n begrip in een woord uit, terwyl ons deesdae ’n omskrywing moet gebruik. Hoe dit ook al sy, Afrikaans is ’n kragtige en soepel taal wat uiting kan gee aan enige emosie en begrip wat ’n spreker maar wil oordra.

einde

Nini Bennett. Die keisers van die yswoestyn.

Sunday, August 20th, 2017

 

1.

Magellanic Penguin

Neither clown nor child nor black

nor white but verticle

and a questioning innocence

dressed in night and snow:

The mother smiles at the sailor,

the fisherman at the astronaunt,

but the child child does not smile

when he looks at the bird child,

and from the disorderly ocean

the immaculate passenger

emerges in snowy mourning.

I was without doubt the child bird

there in the cold archipelagoes

when it looked at me with its eyes,

with its ancient ocean eyes:

it had neither arms nor wings

but hard little oars

on its sides:

it was as old as the salt;

the age of moving water,

and it looked at me from its age:

since then I know I do not exist;

I am a worm in the sand.

The reasons for my respect

remained in the sand:

the religious bird

did not need to fly,

did not need to sing,

and through its form was visible

its wild soul bled salt:

as if a vein from the bitter sea

had been broken.

Penguin, static traveler,

deliberate priest of the cold,

I salute your vertical salt

and envy your plumed pride.

(Pablo Neruda)

*

Neruda was waarskynlik goed bekend met die Magellaanse pikkewyn, ’n Suid-Amerikaanse pikkewynspesie wat voorkom aan die kuslyn van Argentinië, Chile en die Falkland-eilande.

‘Ernstige’ poësie oor pikkewyne is skaars; aan die ander kant bestaan daar ’n magdom kleuterrympies oor dié magiese seevoël wat nie kan vlieg nie. In ’n sekere sin kan ’n mens dit verstaan: op die oog af vertoon pikkewyne speels en koddig en is die diere omgeef met ’n aura van onskuld en fantasie; naïwiteit selfs. Tog is pikkewyne is ook bekend as simboliese draers van oorlewing, herlewing en vernuwing; ewolusie; liminaliteit; beskerming; sosiologiese struktuur en behoud; lojaliteit en onkonvensionaliteit.

Liefhebbers van poësie en ekoliteratuur sal beslis inspirasie put uit die televisiereekse Planet Earth 1 (2006), Frozen Planet (2011) en Planet Earth 2 (2016), ’n kragtoer waarin die aarde se vername ekosisteme in ultra hoë definisie verfilm is. Laasgenoemde minireekse spog met ’n IMDb-gradering van 9.3 / 10.  Alhoewel die produksies enkele brandpunte binne die ekologiese wêreldagenda aanspreek, is dit dokumentêre reekse wat nie die liriese inboet ter wille van ’n saakliker wetenskaplike beskouing nie – dit is films waarvan die inhoud lank ná die kyk daarvan steeds op die silwerdoek van die verbeelding bly uitspeel.

2.

Die keisers van die yswoestyn

Dan begin die uitmars van die keisers, ’n mankolieke parade terug na die plek van ons geboorte. So leef ons al vir duisende generasies: die plek van ontmoeting is ook óns broeigrond, ’n honderd myl land-inwaarts, weg van die predatore wat in die seewaters skuil. In die suiderland lewe ons, ’n kennis sonder wete, ’n instink sonder begrip. Dit is hier waar poolreisigers omkom en sterfkennis opdoen.

Miljoene jare gelede het ’n onervare skepper die vastelande geskuif en opgebreek; die land het gekraak in reuse fragmente van tektone en ys. Van die plate en ysskotse het weggeskeur en breuke in die aardkors gelaat, aswolke van rook en ys smeulend bo vulkaankeëls en -kraters. Die aarde gee geboorte aan haarself, sy spuug water en vuur en ysberge breek weg van die bevrore see. Die yswoestyn is bitter en ongenaakbaar en die koue brand alles dood: slegs die meesters van oorlewing – smele, kristalwiere en pêrelkruid – kan op die ysskilde oorleef. Die fumerole vlam, ’n egeïese blou asof die sneeuskaduwees hulself aan die brand steek. Gletsers kruip stadig oor die ysdekke see toe en die sneeu val sonder ophou, flikker in strooilig oor die landskap terwyl die wind fluit teen die rotse, die rotse se nerwe skaaf tot alles verdwyn in ’n eindelose wit, gestroop van diepte, vorm, vlak of kleur. In die somermaande spog die rotse met die weelde van antieke mos.

As die wind nie waai nie, verbeel ek my dat ons ondergletserse mere en lawavloei kan hoor borrel. Soms is dit stil, en luister ons bloot na die rotse se skerwende stilte. Die berge is geseën met fossielvuur, olie, steenkool en aardgasvelde. Daarom vind ek dit ironies as die mense na die suiderland as ‘godverlate’ verwys – hier brand die gees van ’n godheid soos ’n helder wit vlam en is oorlewing bruut: die onmoontlikheid van lewe word herbevestig met elke generasie keisers word gebore word ten spyte van die geweld van die wind en weer. Want die tydloosheid van die glasiale tyd leef in ons: hiér is ons hartland.

Meimaand kondig die mees dramatiese seisoenswisseling op die planeet aan, die koudste en donkerste winter op aarde as die son sy gesig wegkeer.

Ons antieke verhouding van teerheid, skeiding en hereniging het begin toe jy my raakgesien het tussen die duisende ander. Jy het regoor my kom staan en jou kop gewieg in ’n onhoorbare serenade. By tye het jy soos ’n standbeeld geposeer, snawel in die lug met jou ooglede half toe, maar ek kon die lig ondeund in jou oë sien skreef. Koudliewend is ons, en maatgetrou: een liefde vir altyd. Tot die dood van ’n kuiken ons weë noodlottig skei.

Die mane het gekom en gegaan en vroeg in Junie het ek die eier op my voete uitgebroei. O, die wonder, die trots, want as die keisers van die yswoestyn het ons net een kans op lewe: één eier. Die mees angswekkende oomblik in die suiderland is die omruil van die eier tussen die moeder en die vader. Die liefde kan in ’n oogwink sterf as dit wegrol op die ys, oopkraak en swart verkleur soos die klip van die dood.

Ek moes teruggaan see toe om vis te vang vir die kleinding, maar alles het sonder voorvalle verloop; die eier nou veilig in jou broeisak geberg. Die vaders, die broederskap van keisers, bly agter.

Ek en my susters val in gelid val en begin aanstryk. Die pad is lank. Die kameraderie op die broeigrond, die vaders wat die eiers verder moet uitbroei, is een organisme van behoud, hitte en lewe. Juliemaand tref die ergste koue die suiderland as die temperature daal tot onder tagtig grade vriespunt en die wind snyp teen ’n honderd myl ’n uur. Maar jy is ’n alfa: die swakker voëls vertou op jou. Biddend soos pelgrims en rug-aan-rug met net die lyfdun leefhitte van dié rondom jou vorm julle ’n ondeurdringbare offensief teen die koue. Wagtend, of is dit die leegheid van verwagting..? Sommige van my susters gaan nie terugkeer nie; omkom van honger of uitputting langs die pad of perdalks die prooi van ’n predatoor word – dit is die lotgevalle wat enige een van ons kan tref. As ’n moeder sterf, is dit ’n dubbele sterwe, want die kuikens kan nie oorleef sonder die eerste volwaardige maaltyd – silwervis of planktonkrefies – wat die moeders hulle kropgekluif gaan voer nie.

In die suiderland is die wet van die lewe suiwer, dit is lewe of sterwe, niks onnatuurlik of kunsmatig tussen-in nie. Daar word nie teen swakker voëls gediskrimineer nie; hulle sterf met ’n nederige oorgawe aan die skepping, gaan lê en wag tot die dieper slaap hulle oorval en die gees verdwyn in die oneindigheid van materie. Dit is die mens wat in opstand kom teen die dood, dit vrees met sy arrogante aannames van ewigleef. Na alle waarskynlikheid vermoed diere meer van die dood as mense. Mense wat so graag die aarde se relieke versamel en bereid is om ver te reis of duur te betaal daarvoor: Himalaja-sout uit Pakistan, die heilige haliet of steensout, die pienk kristal wat die onsigbare kan reinig; seewater uit die suiderland, voëlvere, skulpe, grond…die relieke van die aarde is die draers van genesing en lewe maar die aarde eien haarself geen relieke toe nie. Materie sterf nie, en of dit kreng of kompos is, die kouevuur bly een van entropie. Materie verander bloot van gedaante, en lewe is die omdigting van ánder lewe.

Die dae word weke, en al waarvan ek bewus is, is die monotone gewieg van my susters voor my. As ek moeg raak van loop, seil ek op my maag verder. Soos die ys begin smelt, gaan my kragte ook vinniger taan, al klop die hartjie in die eier sterker by die dag. Maar ek beur voort met die wete dat jy op my koms wag; dat jy jaloers oor ons eier waak. In my geestesoog kan sien hoe jy na die wind hap om yswater te drink. Jy kan vir vier maande, of op die uiterste honderd-vyf-en-twintig dae sonder kos oorleef.

Ek kyk na die hipnotiese gang van my susters en begin te doom. In my oergeheue onthou ek: dit raak nou somer in die Noorderland.

Maar die somer is kort, net ’n fuga van die trekvoëls. Die woud haal asem; kruisbekke en neutkrakers maak nes en beitel sade uit die dennebolle, en kort voor lank is die bome gevul met gevleueldes van verskillende kleure en groottes. Voëls sing die woud se longe oop.  Herte en linkse verskyn tussen die stamme, en eekhorings ontwaak in hulle slaapgate, toegedraai in hulle liggaamshitte: die lang winter is verby. Moese trap met hulle steltagtige bene die ys los en wolpoothase wip dankbaar nader om aan die struikgewasse te knabbel.

In die yswoestyn in die verre noorde kruip ysbere, kariboes en lemmings uit hulle skuilings vanuit die warm, geheime binnelewe van die onderste laag sneeu, die pukak. Elke gemeenskap het sy tricksters en outsiders, en die poolvos verander slu van jas: die spierwit pels raak nou donkerbruin. In die agtergrond is die immer sluimerende gevaar, die gryswolwe, en die muskusbeeste met die droewige bruin oë trek ’n kring om hulle kalwers wat onlangs onder die sneeu gebore is.

Die Noorderland is vol wonders. Arktiese lupien beur deur die ys en staan regop in helderblou blomme. Sterker as die doderyk is lupien, soos die liefde – ná tienduisend jaar se slaap onder die sneeu kan dié meerjarige kruid steeds ontkiem.

Ek skrik wakker uit my sluimering toe my voet teen ’n klip vashaak en ek amper my balans verloor. Ook net betyds, want ’n stormwind ontplof in die sneeu. As dit nou somer was, het die voëls gedisoriënteer grond toe geduik – en die mense, wat soms buite hulle navorsingsbasisse rondloop, sou soos slaapwandelaars in die witsig bly dwaal het, soekend na hulle koepelvormige tuistes waarvan die sneeu so maklik afgly.

Groot is my en my susters se verligting toe ons ná vele dae ’n kraak – ‘n lewenslyn in die ys – gewaar. Kortpad see toe.

Koorsagtig duik ons af in die skeur; ons vinne propeller ons lywe vorentoe en ons sweef deur ons tuiswaters. Diep onder in die marienewêreld lyk dit soos ’n séance; skyn ’n groen demplig en verander by tye in skakerings van blou, afhangend van die refraksies: turkoois, kobaltblou of lapis lazuli.

Ons vlieg stroombelyn met ’n moeitelose vlerkopswaai en vlerkafswaai, ons asem borrelend soos sterstof na bo.

Maar die seeluiperds weet ook van ons koms en ons het nie tyd om te verspeel nie: ons moet soveel moontlik eet want ons kuikens gaan binnekort uitbroei en ongeduldig wag met swaaiende koppe skril van die honger.

Ek slaag daarin om van my dodelike vyande te ontkom, maar van my susters is nie so gelukkig nie. Die kraak in die ys raak rooi van die bloed.

Dan daag einde Julie en ons moet terughaas kolonie toe. Met ’n ingebore kompas en toe oë val ons weer in gelid, ons mae vol seekos. Ek voel versterk, maar die kommer bly aan my knaag: ek wonder of die eier veilig is. Éintlik is ek te bang om myself af te vra of jy en ons kind nog leef. Die sneeu, nou sagte perkamentlig, sif eindeloos oor ons neer. En weer droom ek van die somer in die Noorderland.

Die yswildernis ontwaak, ’n boomlose haaivlakte wat plek maak vir moerasse en boslande met dwergbome vol oumansbaard, heide, en bessiedraende struike. Hoër op suid begin die passasies van die bome tot die bergland oorgaan in ’n woudgordel, soos katedrale van sneeu. Wilgers, seders, else, berkebome, lorke, sparre en silwerbome baai in ’n towerspel van smeltwater en lig. Fototrope is gode. Die vinnig smeltende ys wissel van kwiksilwer – die snaardun koue wat aan takke bly hang – tot die helder ysigheid van edelgesteentes, of die rilling van aaneengerygde sterlig.

Ek beur voort. En die dae sleur verby. Ek en my susters raak moeg en staan by tye eers stil om te rus; dan luister ons na die geveerde stilte, of kyk na die bevrore landskap met die groen ys vol alge, of die blou skynsel van oeroue ys. Teen dié tyd het jy reeds die helfte van jou liggaamsmassa verloor; leef jy op die genade van vetreserwes en hang jou swart en wit verekleed los om jou buik. Gelukkig is die kolonie is net enkele dagreise ver. Met hernude krag du ek voort: die kuiken kan nie veel langer sonder kos oorleef nie.

Die ys begin te smelt, die land kraak in ‘n reuse découpage en die yswoestyn raak broos en ontvanklik vir lewe.

Ek hoor die broederskap se gesnater van vreugde ’n myl ver – en jóu getrompetter – wat ek tussen ’n duisend ander sal herken.

Die spilpunt van my bestaan is ons kuiken wat nog geen geen spore getrap het nie, maar die gevoelsritme van loop leer ken het deur bo-op jou voete te staan; al het sy reeds ’n duisend treë gedans, het sy dit nog nooit op die ys gewaag nie. Ook het sy nog nooit die lewe buite die broeisak ervaar nie; sy is te jonk en dit is te koud daarvoor.

Sy herken my instinktief en druk haar kort, spits bek teen myne sodat ek haar kan voer. Die ruil van die kuiken tussen die vader en moeder vereis – soos in die geval van ‘n eier – konsentrasie, vaart en tegniek, en soms verloor onervare ouers hulle kleingoed. Nalatigheid is net ’n oogwink weg. Die oudste weemoed op aarde is die dood van ’n kind. In die ry voor my het ’n suster net sekondes té lank getalm om die kuiken oor te skuif na haar broeisak…

Nuuskierig en skuinskop skuifel ons nader. Die wees moedertjie kyk verslae hoe die ysnaalde neersif oor haar kuiken. Sy stamp met haar snawel aan die bevrore donslyf, maar dit is reeds dood. Eers het die ys sy eiers geëis: nou is die kuikens wat die ergste Julie-koue kon oorleef, aan die beurt.

Die droefheid skarnier uit haar bors: sy ween tot ook dít later wegsterf in sagte skaafgeluide en sy bly opkyk in die lug met nougeskreefde oë.

Maar die verlies maak van haar ’n gedugte vyand – en ’n grypdief. Oombliklik swaai sy om; klap met haar vinne na my en stamp my weg. Ek verloor amper my ewewig en flap verwoed terug, maar sy mik vir my oë met haar bajonet-bek.

My kamerade is gewoond aan hierdie gedrag; duld dit nie en my susters snel my te hulp met ’n gesketter en peitsende vinne om die kinderdief van my af te weer en ek druk my buik net betyds oor my kuiken. My vlugspiere pyn, maar my kind leef, al skree sy van die vrees.

Die aanvaller strompel weg, doof en blind van verdriet, doof en blind soos die sneeu om ons. Ek voel innig jammer vir haar, maar kan haar nie help nie – dit is te gevaarlik, want die drang na moederskap is allesverterend. Troos is immers net die ander gesig van treur, en empatie die verlengstuk van jou eie verdriet – die projeksies, verweer of nákennis van ou pyn.

Met my mollige lyf pantser ek die kleintjie teen die koue. Sy loer groot-oog uit die broeisak, en as die wind opsteek, trek sy kleinkoppie bo-op my voete met die skurfgeloopte swemvliese.

Die dae breek nou ligter. Dit is amper lente: jóú beurt om see toe te gaan om te gaan visvang vir ons kuiken.

Ek kyk hoe jy wegstap. Jy is jonk en fier en daar is krag in jou stap; jy veer jou liggaamsgewig van links na regs. En as jy terugkom, keer ons saam terug see toe, dan maak die somer ons kuiken verder groot. Want hier is ons terra incognita, ons enigste paradys met die bevrore ondergrond waar die Jeti se voetspore wyd en diep lê. Dalk was ons maar altyd hier, die keisers van die yswoestyn soos tydsreisigers van die ewigheid.

Verwysings

https://www.poemhunter.com/poem/magellanic-penguin/

http://www.whats-your-sign.com/symbolic-penguin-facts.html

Wicus Luwes. Herders van die hibriede tydperk

Tuesday, August 1st, 2017

Wat is die hibriede tydperk?

Ek was verbaas om uit te vind dat die informasietydperk iets van die verlede is. Dit wil vir my voorkom of mense al van so vroeg as 2012 oor die hibriede tydperk praat. Ek gaan die informasietydperk mis en was op ‘n sekere vlak nogal trots daarop om in die tydperk te lewe. Die enigste probleem met die informasietydperk is/was die voortdurende informasie wat soos kuikens in ‘n battery daagliks in my keel afgedruk is. Baie het ook al gesê dat ons moontlik ‘n afgestompde generasie is, met kennis wat nie meer by onsself lê nie, maar eerder in ‘n soort gedeelde / kollektiewe / dinamiese informasie-stooreenheid.

Maar wat is die hibriede tydperk dan nou eintlik, het ek gewonder? As ek aan hibriede motors dink, steek kombinasies van elektriese en brandstof enjins in my gedagtes vas. Ek speel my golf met ‘n hibriede stok – ‘n kombinasie van ‘n hout en ‘n yster. Dit is vir my meer van ‘n oorgang of vermenging as ‘n definitiewe tydperk. Dit is soos die plantegroei tussen die grasvelde van die Vrystaat en die doringbome van die Kalahari – op ‘n stadium kry jy beide doringbome en grasveld voordat dit oorslaan van die een na die ander. Ek wonder meteens hoe die oorgangstydperk van die industriële- na die informasietydperk gelyk het.

 

Wat verander in die hibriede tydperk?

Sou goud steeds ‘n manier wees om jouself te verskans teen die onbekende hibriede toekoms? Hoe lyk die moderne mens se goud? Menigte generasies het die manier gehad om weg te kruip in die berge om die vyand te ontvlug. Hoe sou die hibriede berge lyk?

Ek het as deel van my nuuskierigheid oor digkuns as lewende organisme gewonder hoe die digkuns en spesifiek die metafoor verander in ‘n boek soos die Bybel. Die metafoor word al vir millenia ingespan om sin te maak van abstrakte gedagtes. Ek wonder sommer hoe hibriede metafore daar uit sou sien. Ek heg baie waarde aan metafore en voel dat dit ‘n manier is om die abstrakte of onmeetbare wêreld te ontsluit. (Sien bv. my blog oor die genesende effek van metafore by hierdie skakel: http://versindaba.co.za/2017/02/28/wicus-luwes-die-metafoor-as-geneesmiddel/) Die Bybel het die industriële- en informasietydperke gesien. Die Bybel bevat ook ‘n menigte metafore en poëtiese gedeeltes.

Ek het drie kenners in hul vakgebied oor die poëtiese gedeeltes in die Bybel uitgevra: Prof Bernard Combrink, Prof Heilna du Plooy en Dr Rocco Hough. Prof Combrink en Prof du Plooy is tans besig met ‘n nuwe vertaling van die Bybel – ‘n Direkte Vertaling. Dr Rocco Hough was betrokke by die Bybel vir Dowes. Die Bybel vir Dowes het ‘n baie gewilde weergawe van die Bybel geword en is gevolglik uitgegee as die Bybel vir Almal. Die persoon wat van geboorte af doof is, se verwysingsraamwerk is anders as iemand wat op ‘n latere stadium in sy lewe doof geword het. Die blootstelling aan taal en metafore verander ‘n mens se sienswyse.

 

Psalm 23 uit die Bybel vir Almal/Dowes

1
’n Psalm van Dawid. Die Here is my Herder, Hy sorg vir my,
ek het genoeg van alles.

2
’n Herder bring sy skape na goeie weiveld,
hulle eet genoeg en hulle gaan lê.
Hy bring hulle na die water,
en daar gaan hulle lê en rus.

3
So gee die Here ook vir my nuwe krag,
Hy leer vir my om reg te lewe,
want ek behoort aan Hom.

4
Ook wanneer ek
deur ’n diep en donker vallei moet loop,
dan sal ek nie bang wees nie,
want U, Here, is by my.
U beskerm my
soos ’n herder sy skape beskerm
met sy stok en met sy kierie.

5
U nooi my om by u tafel te sit,
maar my vyande moet staan en kyk.
U laat my baie belangrik voel,
U laat my alles geniet.

6
U is goed vir my,
en U doen wat U belowe het,
U doen dit oral waar ek gaan,
so lank soos ek lewe.
Here, ek sal altyd weer terugkom na u tempel,
ek sal dit my hele lewe lank doen.

Kopiereg: Bybelgenootskap van Suid-Afrika.

Ek is seker dat enige persoon wat al vertalingswerk aangepak het al gewonder het wat die beste manier sou wees om die vertaling aan te pak: ‘n direkte woord-vir-woord vertaling sou die leser kon verwar omdat beelde/metafore slegs in sekere kulture voorkom. ‘n Vertaler sou natuurlik ook die idees van die oorspronklike skrywer kon probeer vertaal vir die leser. Twee digters kan dieselfde digkuns vertaal en verskillend interpreteer – kyk maar na die verskille tussen Langenhoven en Daniel Hugo se vertalings van ‘Die roebaijat van Omar Khajjam’. Sommige van die veranderinge of verskille was nodig omdat Afrikaans as spreektaal verander of ontwikkel het.

Die Bybel vir Dowes/Almal het my laat wonder oor die manier waarop dowe persone met metafore en poësie omgaan. Ek het Dr Rocco Hough hieroor uitgevra:

Wicus Luwes: Hoe vertaal ‘n mens Psalms se beelde en metafore vir ‘n dowe persoon?

Rocco Hough: Ongelukkig is die taalvermoë van Dowes so beperk, dat hulle meeste van die metafore in Afrikaans nie herken of verstaan nie, en daarom moes ons die poëtiese gedeeltes dinamies vertaal, die betekenis weergee, eerder as om die mooi beeld te behou. Die gevaar om die beelde te behou is groter as wat meeste horendes besef, omdat Dowes meer as dikwels iets anders daar inlees en probeer verstaanmaak wat gewone lesers nie eers sou oorweeg as moontlikheid nie. Een voorbeeld van gewone taalmisverstand:
Verlos ons van die bose, het n hele paar Dowes gelees en in Gebaretaal weergegee as Verlos ons van die BOSSE, wat vir hulle verstaanbaar is.

By laat u wil geskied, gebruik baie van hulle die gebaar vir skiet, soos met n handwapen, wat vir sommige van hulle die idee gee dat die Here sy wil afdwing met geweld.

WL: Hoe verskil beelde en metafore vir ‘n persoon wat van geboorte af doof is teenoor ‘n persoon wat eers later in sy lewe doof geword het?

RH: Indien n persoon doof gebore is of pre-linguaal doof geword het, voor ouderdom 4-6, is sy taalontwikkeling so beperk, dat dit uiters moeilik vir hom is om gewone taalpatrone aan te leer, en word meeste van hulle opgevang in die Dowe kultuur waar Gebaretaal gebruik word. Persone wat later in hul lewe doof word, het reeds hul taal gevestig. Hulle het slegs ‘n kommunikasie-probleem maar nie n taalprobleem soos mense van die Dowe kultuur nie. In hulle geval funksioneer metafore normaal soos by ander horendes, maar nie by Dowes wat n eiesoortige taalontwikkeling ondergaan het nie.

WL: Die Bybel vir Dowes het so gewild geraak dat dit herdoop is na die Bybel vir Almal. Waaraan sou u die gewildheid toeskryf?

RH: Daar is n groot behoefte (groter wordend) aan n eenvoudige dog bron-getroue Bybelvertaling. Die feit dat die algemene leesvermoëns van baie lesers in ons land verswak, dra nog meer by hiertoe.

WL: Enige ander opmerking met betrekking tot digkuns in die Bybel is welkom.

RH: Digkuns by Dowes is redelik problematies, soveel so dat hulle nie eers die woord gedig of poësie goed verstaan nie. In Gebaretaal, hul moedertaal, is daar wel n eiesoortige uitdrukking van kunstigheid wat met die hande uitgebeeld kan word, maar wat vir meeste horendes nie verstaanbaar is nie.

‘Die Bybel – ‘n Direkte Vertaling’ is ‘n vertalingsprojek wat steeds in wording is en ‘n leser kan die projek volg by http://www.bybeldirektevertaling.co.za . Die fokus van die vertaling is as volg op hul webblad aangedui:
” ‘n “Direkte” vertaling is ‘n tegniese term wat ontleen is aan die begrip “direkte rede”.

Wanneer ‘n spreker se woorde “direk” aangehaal word, impliseer dit die spreker se presiese woorde.

‘n Direkte vertaling streef daarna om die bronteks van die Bybel op so ‘n manier te vertaal asof die Hebreeuse, Aramese of Griekse spreker/skrywer se woorde “direk” aangehaal word, maar dan asof gewone idiomatiese en hedendaagse Afrikaans gepraat/geskryf word.

Dit beteken nie dat vorige vertalings nie ook getrou aan die bronteks wou wees nie, maar die huidige vertaling streef daarna om alles wat kenmerkend is van die bronteks (styl, register, struktuur, metafore) in goeie Afrikaans weer te gee.”

My gesprek met Prof Bernard Combrink het my opnuut laat dink oor die rol van vertalers en nuwe weergawes van bekende boeke. Hy het my vertel dat sekere metafore in die nuwe direkte vertaling gebruik kan word, bloot omdat die beelde deur die 1933, 1953 en 1983 weergawes aan die Afrikaanse leser bekend gemaak is. Ander beelde is weer nie bekend vir die Afrikaanse mark nie. Die vertaling is nog nie voltooi nie, maar die verskillende fases is op hul webblad beskikbaar vir kommentaar.

Elke taal het sy eie unieke tegniese uitdagings, soos wat Prof Combrink se verduideliking hieronder wys:
“Wat die hantering van die Hebreeuse bronteks betref, hou in gedagte dat daar nie rym in die Hebreeuse bronteks voorkom nie, maar wel woord- en klankspel. Waar moontlik is veral die woordspel in die vertaling behou (soms met voetnote aangedui). Die klankspel is veel moeiliker om in Afrikaans te behou.  In die vertaling is wel so ver moontlik  rekening gehou met versvoete van die bronteks, maar die verskillende vorms van Hebreeuse metrum (2+3; 2+2+2, 3+3 ens.) kan nie in  Afrikaans weergegee word nie, weens die taaleie van die twee tale. (Dit geld trouens ook die Bybel vir Dowes se weergawe van die bronteks.) Wanneer die
bronteks, soos direk deur die brontaalkenner en eksegete vertaal by die letterkundiges aankom, is dit hulle taak om te kontroleer of dit wel goeie Afrikaans is, en of dit poëties so aanvaarbaar is, of poëties verbeter kan word (sonder om van die bronteks af te wyk).”

 

Psalm 23 (soos in fase 2 van die Bybel – ‘n Direkte Vertaling)

1
‘n Psalm. Van Dawid.
Die HERE is my herder;
ek ly nie gebrek nie.
2
In groen weivelde laat Hy my rus;
na water waar daar rusplek is, lei Hy my.
3
Hy gee my nuwe lewenskrag;
Hy lei my op die regte paaie
ter wille van sy Naam.
4
Selfs as ek in die donkerste kloof ingaan,
is ek nie bang vir gevaar nie,
want U is by my.
Dit is u staf en u stok wat my gerusstel.
5
U dek vir my ‘n tafel
voor die oë van my teenstanders.
U verfris my kop met olyfolie;
my beker loop oor.
6
Net goedheid en troue liefde sal my volg
al die dae van my lewe,
en ek sal bly terugkeer
na die huis van die HERE,
tot in lengte van dae.

Kopiereg: Bybelgenootskap van Suid-Afrika.

 

Prof Heilna du Plooy verduidelik die gebruik van metafore in die ‘Bybel – ‘n Direkte Vertaling’ as volg:

Wat die metaforiek betref, moet daar dikwels besluit word of die metafoor direk vertaal gaan word en in ’n voetnoot verduidelik gaan word en of daar ’n ekwivalente Afrikaanse idioom bestaan wat gebruik kan word. Die meer algemene metaforiese taal word vanselfsprekend net so vertaal, maar idiome verg soms ’n eie behandeling. Daar word egter deurgaans gepoog om binne dieselfde semantiese veld te bly. Jy kan nie in Afrikaans sê “hy kom met sy oop mond van bo af op my af” nie maar jy kan sê “hy het sy mond vol oor my” of “hy het te veel te sê oor my”.

Soms is die Hebreeuse idioom vir Afrikaanse ’n wins en soms is die Afrikaans ekwivalent beter en mooier as die Hebreeuse oorspronklike.

Die vertaling van Hebreeus na Afrikaans is ook vir Prof du Plooy van belang vir die volgende redes:
“Wat baie interessant is, is dat die Hebreeuse poësie eenvoudig en klassiek is en dat die aard daarvan goed in Afrikaans tereg kan kom omdat Afrikaans hom sterk leen tot direkte en eenvoudige segging.

Van die belangrikste styleienskappe van Hebreeuse poësie, het te make met woordvolgorde en sinspatrone. Die versreëls is ook wat lettergrepe betref absoluut reëlmatig, met die reëls  soms in twee gedeel. Daar kom ook  baie sterk klankpatrone in die Hebreeus voor. Ander prominente stylfigure is veral parallelisme, d.w.s. herhalende sinstrukture wat soms uitgebreid voorkom, chiasme (kruisstellings) en inclusio (waar die slot van die teks die aanvang herhaal om ’n soort sluitende sirkelvormige struktuur te skep). ”

 

Psalm 121 (soos in fase 2 van die Bybel – ‘n Direkte Vertaling)

‘n •Pelgrimslied.
Ek kyk op na die berge:
Waar sal my hulp vandaan kom?
2
My hulp is van die HERE,
wat hemel en aarde gemaak het.
3
Hy sal nie toelaat dat jou voet struikel nie;
jou Beskermer sal nie insluimer nie.
4
Kyk, die Beskermer van Israel
sluimer nie in nie en Hy slaap nie.
5
Die HERE is jou Beskermer;
die HERE is jou skaduwee aan jou regterhand.

Kopiereg: Bybelgenootskap van Suid-Afrika.

 

Poësie lewer natuurlik ook kommentaar op ons wêreld en die manier hoe ons die abstrakte emosies interpreteer. Sommige van die vertalings voel somtyds vreemd vir ‘n persoon wat met ‘n ander weergawe grootgeword het. Woorde word somtyds spoelklippe in ons gedagtes en haak vas in verskillende strome van ons gedagtes. Somtyds bou die spoelklippe ‘n damwal wat die gedagtes met koel water voed en ander kere bars die damwal oop, soos ‘n sweer.

Uit Louis Esterhuizen se ‘Die afwesigheid van berge’ kom die volgende:

‘n BEDEVAARTSLIED om

kwart voor drie en hoe geyk die geheue
wat soveel sagter as ‘n gister jul gordyn eenkant toe
druk. Op dié reis blyk die reisiger

onverwags ongereed te wees: gedaantes om jul bed
met wapens gerig op die binneholtes
van jul skrik. En slaan jy jou oë op na die berge

om kwart voor nou, vir oulaas,
is jul hulp kasdeure wat oopgeruk word
om alle venster vloeibaar te laat
soos ‘n gebed om kwart voor sterwenstyd.

 

 

Die Here is nie my herder nie

Die Here is nie my herder nie,
ek kom alles kort.
Hy lei my na leegtes,
laat my bloedsweet,
bring my na ‘n woestyn
sonder manna se genade
op die deinende duine.

Hy lei my op omweë
om sy verlore eer te soek.

Ek kruip deur donker dieptes,
my hart skommel bang;
U het u hand teruggetrek,
ek kyk vas teen u rug.

U laat my aan ‘n kruis hang
terwyl my vyande koggel.
U ontvang my soos ‘n rower,
ek is oorlaai met skuld

Al slaan u stilte my stom,
sal ek na U bly roep,
ek, u weggooilam.

deur Cas Vos uit  ‘Duskant die donker’, Protea Boekhuis, 2011

 

Die hibriede tydperk verwys na ‘n tydperk waar al meer integrasie tussen mens en tegnologie plaas gaan vind. ‘n Volgende vraag kan moontlik wees: hoe lyk ‘n hibriede gedig? Ek wonder egter steeds oor die eerste vraag: hoe lyk die hibriede herder of die hibriede skaap? Miskien kan die boek ‘Do Androids Dream of Electric Sheep?’ deur Philip K. Dick ‘n bietjie lig op die onderwerp werp. Die boek en die film daaroor, ‘Bladerunner’, is ‘n poging om realitiet of die metafisiese te bevraagteken. Ek vermoed dat realitiet in die hibrieke tydperk nog meer gaan vervaag. Die mens sal seker altyd bly soek na maniere om metafore aan abstrakte emosies vas te maak.

Welkom in die hibriede tydperk (batterye word nie ingesluit nie).

*** Met groot dank aan Prof Bernard Combrink, Prof Heilna du Plooy en Dr Rocco Hough

 

Bronne:
1. https://d2v9y0dukr6mq2.cloudfront.net/video/thumbnail/man-herding-sheep-through-

fence_wywwnfolh__M0000.jpg
2. http://www.accommodationspringfontein.co.za/data/images/sheep.jpg

De Waal Venter. Professor Blik

Tuesday, July 25th, 2017

                                                Professor Blik

’n Australiese linguis, Michael Dalvean, het ’n rekenaarprogram gebou wat gebruik kan word om Engelse poësie op ’n skaal te plaas – van “amateur-teks” tot “professionele teks”. As ’n gedig 0 kry, is dit volgens die program in die middel tussen amateur en professioneel. Minus-tellings dui op ’n baie amateuragtige gedig en hoe hoër die positiewe tellings is, hoe meer word die gedig as ’n professionele teks geskat. Poetry Assessor sê hieroor: “As an indication of how to interpret the placing of the poem on the scale, Sylvia Plath’s poem Crossing the Water scores 2.53 indicating that it shares more characteristics of a professional poem than an amateur poem. On the other hand, John Laws’ poem There are so many Things scores -2.05 indicating that it is closer to the amateur end of the spectrum.”

Hierdie aanhaling kom uit die aanwysings wat Dalvean gee in sy program, “Poetry Assessor”. Dit kan hier bereik word: http://www.poetryassessor.com

Ek is dankbaar dat die program nie vir Afrikaans beskikbaar is nie. Dink net watter ontsteltenis dit sou veroorsaak! Daar is baie kritiek op die program deur digters en kritici in Australië en die VSA. Hoe kan ’n masjien nou poësie beoordeel? En hoe durf die ding my gedig ’n lae punt gee!

Nietemin is dit interessant om te kyk hoe gedigte waardeer word. Ek het in ’n luimige bui ’n fotografika van die “persoonlikheid” in die program geskep en hom “Prof Blik” gedoop.

Maar as ons humor en verwerping van die prof vir ’n rukkie opsystoot, en kyk na hoe Dalvean die program opgestel het, kom daar tog heelwat interessanthede uit. Ek sal opsom watter metodes gebruik is om gedigte op ’n skaal te plaas, maar kom ons kyk eerstens na ’n gedig en Prof Blik se waardebepaling daarvan.

Die skugter digter, Philip Mercatori, het vir my die gedig hieronder gestuur vir plasing op my blog. Hy is ’n linguis met ’n sterk belangstelling in genetika en woon en werk in die Kalahari waar hy navorsing doen oor die San. Hy is baie moeilik bereikbaar en hy kommunikeer net af en toe per e-pos.

Die gedig is in Engels geskryf, maar ek het dit in Afrikaans vertaal vir vergelykende doeleindes. Die Poetry Assessor kan nie Afrikaanse gedigte ontleed nie.

I can fly

Crows can fly

Philip Mercator

The lama meditated

with seven smooth river stones

arranged in a circle

around him.

He could not see the stones

behind him,

neither the stones

beside him,

nor the stones in front of him,

his eyes were closed.

A crow’s shadow

landed in front of him,

the crow followed.

A cloud, the colour of milk,

kept changing into the shape

of a woman’s face, then losing it again.

The lama opened his eyes:

seven stones are more than one, he said.

The crow tilted his head,

his eyes glinted at the lama.

Not one of them can fly, he said.

There was a long silence.

The the lama said:

unless I throw them.

Kraaie kan vlieg

Die lama mediteer

met sewe gladde rivierklippies

gepak in ’n kring

om hom.

Hy kan nie die klippies

agter hom sien nie,

ook nie die klippies

langs hom nie,

en ook nie die klippies

voor hom nie,

sy oë is toe.

’n Kraai se skaduwee

land voor hom,

die kraai volg.

’n Wolk met die kleur van melk

verander gedurig in die vorm

van ’n vrou se gesig,

raak dan weer vormloos.

Die lama maak sy oë oop:

sewe klippe is meer as een, sê hy.

Die kraai kantel sy kop,

hy kyk na die lama met glinsterende oë.

Nie een van hulle kan vlieg nie, sê hy.

Daar is ’n lang stilte.

Dan sê die lama:

behalwe as ek hulle gooi.

Uit Engels vertaal deur De Waal Venter

Rekenaarlinguistiek


Dalvean het rekenaarlinguistiek (computational linguistics) en kunsmatige intelligensieprogramme (Artificial Intelligence – AI) gebruik om die Poetry Assessor te ontwerp.

Hier is twee definisies van computational linguistics:

Computational linguistics

1. the branch of linguistics in which the techniques of computer science are applied to the analysis and synthesis of language and speech.

The Association for Computational Linguistics defines computational linguistics as:

…the scientific study of language from a computational perspective. Computational linguists are interested in providing computational models of various kinds of linguistic phenomena.

Dalvean het sy navorsing gebaseer op twee studies. Een deur Forsythe (2000) en die ander deur Kao en Jurafsky.

Forsythe het gekyk na Engelse poësie oor die afgelope 400 jaar. Sy bevindinge was dat die “meer suksesvolle” gedigte minder sillabes per woord bevat het in die eerste reëls. Eerste reëls was ook geneig om eenlettergrepig te wees. Verder het hierdie gedigte laer getalle letters per woord gehad, meer gewone woorde bevat en ’n eenvoudiger sintaksis gebruik.

Anders as wat mens miskien sou verwag, het die suksvolle gedigte ’n eenvoudiger en direkter taal as die ander gebruik.

Kao en Jurafski het ’n kontrolegroep van 100 digters gebruik in hulle navorsing. Hulle bevinding was dat professionele digters meer konkrete woorde gebruik as amateurdigters.

Verder was die amateurs meer geneig om volryme te gebruik, asook meer alliterasie, meer emosionele woorde, positief en negatief. En die professionele digters het ’n groter verskeidenheid woorde gebruik. Dit wil sê dat daar ’n groter getal verskillende woorde te vind is in die professionele digters se gedigte.

Voor ons kyk hoe Prof Blik die digter Philip Mercator se gedig waardeer, beskou ons eers ’n gedig van Ted Hughes. Hy was getroud met die beroemde Amerikaanse digter, Sylvia Plath, die einste digter wat Dalvean noem in sy inleiding hierbo. Wikipedia het die volgende van Ted Hughes te sê:

Ted Hughes

Edward James “Ted” HughesOMOBEFRSL (17 August 1930 – 28 October 1998) was an English poet and children’s writer. Critics frequently rank him as one of the best poets of his generation,[1] and one of the twentieth century’s greatest writers.[2] He served as Poet Laureate from 1984 until his death. In 2008 The Times ranked Hughes fourth on their list of “The 50 greatest British writers since 1945″.[3]

Hier is Ted Hughes se gedig:

In the top of the wood

Hawk roosting

I sit in the top of the wood, my eyes closed.

Inaction, no falsifying dream

Between my hooked head and hooked feet:

Or in sleep rehearse perfect kills and eat.

The convenience of the high trees!

The air’s buoyancy and the sun’s ray

Are of advantage to me;

And the earth’s face upward for my inspection.

My feet are locked upon the rough bark.

It took the whole of Creation

To produce my foot, my each feather:

Now I hold Creation in my foot

Or fly up, and revolve it all slowly –

I kill where I please because it is all mine.

There is no sophistry in my body:

My manners are tearing off heads –

The allotment of death.

For the one path of my flight is direct

Through the bones of the living.

No arguments assert my right:

The sun is behind me.

Nothing has changed since I began.

My eye has permitted no change.

I am going to keep things like this.

Ek plaas ook ’n derde gedig om ons ’n bietjie meer geleentheid te gee om te vergelyk. Die volgende gedig is deur Robert Frost, “The Road not Taken”. Hierdie gedig is moontlik een van die bekendste en gewildste gedigte in die Amerikaanse literatuur. Daar word gesê dat daar mense is wat geen digter of gedig vir jou kan noem nie, behalwe hierdie een.

Hier is wat Poetry Foundation van Frost te sê het:

Robert Frost holds a unique and almost isolated position in American letters. “Though his career fully spans the modern period and though it is impossible to speak of him as anything other than a modern poet,” writes James M. Cox, “it is difficult to place him in the main tradition of modern poetry.” In a sense, Frost stands at the crossroads of 19th-century American poetry and modernism, for in his verse may be found the culmination of many 19th-century tendencies and traditions as well as parallels to the works of his 20th-century contemporaries. Taking his symbols from the public domain, Frost developed, as many critics note, an original, modern idiom and a sense of directness and economy that reflect the imagism of Ezra Pound  and Amy LowellThe road not taken

Robert Frost

The road not taken

Two roads diverged in a yellow wood,
And sorry I could not travel both
And be one traveler, long I stood
And looked down one as far as I could
To where it bent in the undergrowth;

Then took the other, as just as fair,
And having perhaps the better claim,
Because it was grassy and wanted wear;
Though as for that the passing there
Had worn them really about the same,

And both that morning equally lay
In leaves no step had trodden black.
Oh, I kept the first for another day!
Yet knowing how way leads on to way,
I doubted if I should ever come back.

I shall be telling this with a sigh
Somewhere ages and ages hence:
Two roads diverged in a wood, and I—
I took the one less traveled by,
And that has made all the difference.

Nou die waardebepaling

Hier is opsommenderwys die belangrikste aspekte wat in ag geneem word wanneer Prof Blik sy berekeninge maak om ’n gedig na waarde te skat. Die eienskappe van meer professionele gedigte is soos volg:

Minder sillabes per woord

Eerste reëls eenlettergrepig

Laer getal letters per woord

Meer gewone woorde en eenvoudiger sintaksis

Meer konkrete woorde

Minder volryme en alliterasie

Minder emosionele woorde

Groter verskeidenheid woorde

Die eerste reël van Mercator se gedig is:

The lama meditated

Hier het ons een, twee en vier sillabes per woord.

Taamlik gewone woorde en eenvoudige sintaksis.

Redelik lae getal letters per woord.

Een konkrete woord “lama” en een abstrakte woord “Meditated”.

Geen rym of alliterasie.

Geen emosionele woorde.

Die eerste reël van Hughes se gedig:

I sit in the top of the wood, my eyes closed.

Hier het ons ook min sillabes in die woorde en dit voldoen ook aan die meeste van die ander kriteria.

Die eerste reël van Frost se gedig:

Two roads diverged in a yellow wood,

Weer eens voldoen hierdie reël aan die vereistes, behalwe dat ryme hier voorkom in verdere reëls met: “stood” en “could”.

Die puntetoekenning

Mercator: 5.5

Ted Hughes: 1.5

Frost: 2.9

Die eerste reëls van die drie gedigte voldoen almal naastenby aan Prof Blik se vereistes vir ’n professionle gedig. Maar in die verdere reëls tree daar verskille in.

In Hughes se gedig is daar reeds van die tweede reël woorde met meer sillabes en ’n ingewikkelder sintaksis: “inaction”, falsifying”, buoyancy”, sophistry”. Mens merk die ongewone sinskonstruksie van die uitroep: “The convenience of the high trees!” en die stelling: “There is no sophistry in my body:”

In Frost se gedig is daar nie een woord wat meer as drie sillabes bevat nie. Baie woorde bestaan uit net een of twee. Die sintaksis is ook eenvoudiger as in die Hughes gedig. Dit is naby aan gewone spreektaal. Daar is ook baie meer konkrete woorde in Frost se gedig.

In Mercator se gedig is daar net een woord met drie sillabes – “meditated”. Die ander woorde bestaan uit een of twee sillabes. Feitlik al die woorde het te doen met konkrete dinge: “klippe”, “kraai”, “wolk”. Daar is geen woorde wat emosie aandui in hierdie gedig nie.

Die resep om ’n gedig te skryf?

Beteken dit dat ’n digter net  hierdie stel reëls moet nakom en dan skryf jy ’n professionele gedig? Geensins!

Ek dink nie ’n gedig kan volgens reëls geskryf word nie. Behalwe wat vormgewing betref, byvoorbeeld wanneer jy een van die sonnetstrukture aanwend.

Wat wel vir my betekenisvol is, is dat dit lyk asof ’n meer professionele gedig minder, of glad nie, pretensieus is nie. Daar kom min ingewikkelde, saamgestelde woorde in voor en sinskonstruksie is maklik verstaanbaar en helder. So ’n gedig bevat blykbaar dan ook nie oordrewe en geykte emosionele uitdrukking nie, maar bring eerder insigte aan die leser in duidelike, reguit taal.

Nadat dit gesê is, moet mens onmiddellik dink aan uitsonderinge. Mens kan maklik aan voorbeelde dink waarin bogenoemde kriteria nie toegepas word nie. Hierdie strofe uit ’n gedig van een van ons rootste digters is dalk ’n goeie voorbeeld. Dit kom uit N.P. van Wyk Louw se gedig Ars Poetica.

Eintlik was ’n fluit nodig,

wat, terwyl jy blaas: trompet word;

en ná trompet: ’n sad;

én, waar die stád verwilder:

dat dit bloeiende maankraters

word wat uitblom in

bloed en vuurpyl

en afgly na die suiwer syfer

en die beginnende uitsypeling

en die begin.

Einde