Binneblik

René Bohnen. Vicky Francken: Vertaling in Afrikaans

Saturday, June 9th, 2018

Vicky Francken: Vertaling in Afrikaans

Om ’n gedig te vertaal is soos om ’n röntgenfoto van die woorde te probeer ontleed, dink ek terwyl ek hierdie blog beplan. Maar om die voordeel en voorreg te hê van die oorspronklike digter se insette, is soos ’n ekstra golflengte van lig. Jy kan raad vra, agtergrond vra, verduideliking vra, goedkeuring vra. Totdat die X-strale sin maak.

In Oktober 2017 besoek ek Tilburg op uitnodiging van digter en kunsresensent, Carina vd Walt. Hier woon ek die Literaire Wintersalon in’t Wevershuisje by, Carina se eie inisiatief in Nederland. In haar eie woorde: “Die doel van die salon is die uitruiling van kreatiewe energie vir die skryf én vertaal van poësie. Dit gebeur deur ontmoetings en gesprekke; voorlesings van eie werk en vertalings van mekaar se werk. Dit is gekonsentreerde middae en dien as teelaarde vir nuwe idees. Daarom is dit elke jaar geslote byeenkomste.” (https://guillotine.blog/2017/02/01/carina-van-der-walt-literaire-salon-int-wevershuisje-2013-2015/)

In die gesellige wewershuisie in Tilburg, in ‘n sitkamer tjokvol besondere boeke, ontmoet ek benewens ’n aantal ander bekende Nederlandse digters, vir Vicky Francken. Met haar debuutbundel, Röntgenfotomodel, wen Francken in 2017 die C. Buddingh Prys, wat toegeken word vir die beste Nederlandstalige debuut. “De C. Buddingh’-prijs is een Nederlandse poëzieprijs, die jaarlijks wordt toegekend aan het beste debuut in de Nederlandstalige poëzie. De prijs wordt uitgereikt op Poetry International en is vernoemd naar dichter en prozaschrijver C. Buddingh’. “ (https://nl.wikipedia.org/wiki/C._Buddingh%27-prijs)

Francken se verse word onder andere beskryf as musikaal en dat dit ‘n verraderlike ligtheid toon. (: https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/wie-kan-spreken-zoals-vicky-francken-kan-alles~bf4a2eb4/)  Saam met die klein gehoor van digters bevind ek my dan ook bekoor deur haar voorlesing en verse.

Hoewel ons nie mekaar se tale magtig is nie, gesels ons in sulke stadige, diagonale lyne land en sand oor poësie, taalverwantskappe en vertalings. Dit was sommer goeie oefening vir wat sou volg, waar ek enkele verse aanpak en probeer vertaal na Afrikaans.

Dit was vir my ‘n nuwe ondervinding om brontaal en teikentaal nie op gelyke vlak te hê in my gereedskapkissie nie (soos byvoorbeeld die geval is met Afrikaans en Engels). Soms lyk die Nederlands bedrieglik na aan Afrikaans en ek moes leer om my nie daardeur te laat mislei nie.

Tydens die vertaalproses was ek gedurig in gesprek met Francken om feite na te gaan en haar te por oor spesifieke betekenis van ‘n beeld of woord in konteks. Ek kon verskillende vertalingsmoontlikhede met haar bespreek. Ek het ook nogmaals besef dat die vertaler van ‘n gedig waarskynlik net so intens betrokke is by die teks as wat die oorspronklike skrywer was – in elk geval soverre dit tegniese aspekte betref. Met vertalings is daar nie ruimte vir wasige interpretasies nie. Veral nie as die digter sélf die finale produk moet goedkeur nie. Vertaling is dus sommer ‘n drilsessie vir stiplees ook.

Hierdie gespreksvoering en wisselwerking tussen digters was vir my ‘n verrykende en diep bevredigende ervaring. Om verantwoordelik om te gaan met ‘n ander digter se woorde verhoog die vertaler se pligsbesef en begrip. Dit laat ‘n mens ook opnuut kyk na die afronding, helderheid en geldigheid van jou eie verse.

Met Vicky Francken se toestemming plaas ek graag twee vertalings, waarmee beide digter en vertaler tevrede is.

Gedigte uit Röntgenfotomodel deur Vicky Francken – vertalings deur René Bohnen

Naweektas vir langer as ‘n naweek

 

Die wasem op ‘n raam van aseming kyk uit

op ‘n tuin waarvan ek weet dat jy my daarin sal sien

staan, jy kan my nie miskyk nie. Ek skryf in sneeu en koue

die letters van ‘n werkwoordsvorm en

die letters van jou naam.

.

In die klipwit van ‘n kruisbeensit, mag jy briewe lees

wat ek aan jou gaan skryf as ek weg is en dit is waarskynlik

môre. Saam neem ek nie

.

die deur waardeur ek wegloop vir ewiger as voorheen

jou moeder se vaas wat vir jou lelik was en wat jy wou stukkend gooi

maar ek jou gekeer het en

.

die hond nie. Verder by benadering amper alles.

.

Weekendtas voor langer dan een weekend

De condens op een raam van ademhalen kijkt uit
op een tuin waarvan ik weet dat je me erin zult zien
staan, je kunt niet naast me kijken. Ik schreef in sneeuw en kou
de letters van een werkwoordsvorm en
de letters van je naam.

In het steenwit van een kleermakerszit, mag je de brieven lezen
die ik je schrijven ga als ik weg ben en dat is waarschijnlijk
morgen.  Niet mee neem ik

de deur waardoor ik wegloop voor eeuwiger dan even,
de vaas van je moeder die je lelijk vond en kapot wilde gooien
maar ik hield je tegen en

de hond. Verder bij benadering zo bijna alles.

***

 .

(Ongetiteld)

.

die lug vou homself ‘n

sakdoek om ons koppe

soos die wind hom bol

in washoltes, ons

neurie absurde deuntjies

.

soos in ou films oor klein

dogtertjies hardloop ons rond met

emmertjies om die reën op te vang

voor ons die jongste uit die

.

oog verloor, sy met haar

mooiste kapsteweltjies die dam

instap en wonder hoeveel

borrels sy maak op die

.

watervlak wat oor haar kop

toegaan soos ‘n deur

.

(Ongetiteld)

.

de lucht vouwt zich een
zakdoek om onze hoofden
zoals de wind zich bolt
in de holten van was, we
neuriën absurde melodietjes

zoals in oude films van kleine
meisjes rennen we rond met
emmertjes om de regen op te vangen
voordat we de jongste uit het

oog verliezen, zij met haar
mooiste kaplaarsjes de vijver
instapt en zich afvraagt hoeveel
belletjes ze maakt op het

wateroppervlak dat zich boven
haar hoofd als een deur sluit

.

Meer inligting oor die Vicky Francken en Röntgenfotomodel:

“In Röntgenfotomodel wordt een lichaam tegen het licht gehouden. Om te onderzoeken wat eraan schort, om te bepalen waar het licht doorlaat. Het lijf blijkt sterker dan gedacht. De huid een dunne wand die in volharding niet onderdoet voor zelfhelend beton. In tastende zinnen schrijft Vicky Francken over zowel de zintuiglijke ervaring als het abstracte denken dat daarmee gepaard gaat. Soms is het lichaam een anker, andere keren zit het in de weg, maar steeds is het een instrument waaraan we veel kunnen aflezen.” (https://www.bol.com/nl/f/rontgenfotomodel/9200000060895338/)

Onderhoud met die digter: https://www.nrc.nl/nieuws/2017/06/01/het-voelt-echter-als-het-een-gedicht-is-10883918-a1561461

Vanaf die uitgewer: https://www.debezigebij.nl/auteurs/vicky-francken/

 

Nini Bennett. Van afstand en verbintenis

Thursday, June 7th, 2018

 

Ons almal herken die prototipe: hy is ’n Suid-Afrikaanse man, waarkynlik nie meer te jonk nie; en hy lig sy vergrootglas en gesels geesdriftig oor sy eerstedagkoeverte, vastereekse en herdenkingseëls. Hy beduie hoe kosbaar die Kaapse Driehoek of die Penny Black is, en sy gedagtes dwaal na Eeufeesvieringe. Hy kan jou pa, oupa, broer of oom wees: ’n filatelis, of versamelaar van seëls. Dit is ’n stokperdjie wat stadigaan besig is om uit te sterf.

*

Ek lees nou die dag ’n artikel op Literary Hub oor internasionale skrywers en digters wat vereer word op posseëls. In 2011 het die Amerikaanse Posdiens die reël dat ’n skrywer slegs ná sy afsterwe verewig mag word op ’n posseël, gewysig. Hierdie eer val nou lewende digters en skrywers ook te beurt. Die 2016-Nobelpryswenner vir Letterkunde, Bob Dylan, loop al vir dekades onder die posstempel deur, eers as sanger, nou as literêre figuur. Daar sirkuleer meer as 50 seëls met dié legende se gesig op.

Hierdie seël is deur die Sweedse Akademie in 1993 uitgereik, dieselfde jaar wat Toni Morrison die Nobelprys vir Letterkunde verower het.

Wole Soyinka, een van Nigerië se grootste skrywers, is in 2006 vereer. Die Nigeriese Posdiens het ’n nuwe huldigingsreeks bekendgestel as deel van ’n projek om die publiek bewus te maak van hul landsburgers se buitengewone bydraes in die wetenskappe en kunste.

Dan wonder ’n mens onwillekeurig: hoeveel Suid-Afrikaanse skrywers se gesigte pryk op posseëls? Ek kon enkele voorbeelde op die internet opspoor.

Langenhoven

Totius

Nadine Gordimer

…En die gewaarwording dat skrywers ter plaatse veel minder as hulle eweknieë in die buiteland vereer word.

Die literêre studieveld wat hom bemoei met die brief as subgenre word “epistolografie” genoem. Die skryf van briewe is helaas so oud soos die letterkunde self; en die skryf van briewe as literêre medium dateer so ver terug as die Hellenistiese periode in Griekeland. Onder die Romeinse briefskrywers was Cicero waarskynlik die belangrikste eksponent.

In ’n artikel verwys Meghan Forbes na die materialiteit van ’n handgekrewe brief, of na alles wat die kommunikasieproses omring: die tipe skryfpapier en koevert, die sender se handskrif, die noukeurige toevou van die brief binne-in die koevert, die natlek van die seël…In ons moderne tyd waarin elektroniese kommunikasie hoogty vier, raak die brief, die outentieke dokument, weer belangrik. Dit is eklekties. ’n Handgeskrewe brief maak aanspraak op ’n enkelvoudige hier en nou en dit is gestempel deur die geskiedenis self. E-poskommunikasie bestaan in meervoudige rekords: in konsepkopieë of in die inmandjie, of in lêers wat reeds versend is – en die gehoor is nie duidelik gedefinieer nie, byvoorbeeld ’n deurslagkopie van ’n brief kan ook aan ander mense gestuur word (die Cc-funksie), om van die blinde kopie (of Bcc) nie te praat nie – die gesiglose gehoor. Voorts kan ’n e-pos afgelaai, uitgedruk of verder versprei word. E-posse kan geredigeer word en is uitgelewer aan meganiese reproduksie. Handgeskrewe briewe verklap onbetwisbaar die vlek van menswees, soos byvoorbeeld koffiekolle, vingermerke en die moeë skiflyne waar die brief herhaaldelik oop- en toegevou is. Forbes beskryf hoe sy dertig jaar ná ‘n ou skoolkys die Tipp-Ex in ’n ou liefdesbriefie afkrap. En wat sal sy sien? I ♥ U. Jesse Taylor. Die seun, Jesse, het homself kennelik bedink en weer die hartjie toegeverf. Sy moed het hom begewe. En drie dekades later sit die middeljarige blogger en wonder nostalgies: wat het van Jesse geword? Was Jesse regtig lief vir haar? Is Jesse lief vir haar? Dit is moeilik om gekonfronteer te word met jou jonger self. En die ironiese gewaarwording: die hartjie is seker die oudste emoji wat bestaan.

’n Handgeskrewe brief is ’n tydsdokument. ’n Egodokument. Uit die gapings, foute en verlore letters probeer ons ’n narratief saamstel van dit wat behoue gebly het. En binne hierdie narratiewe gapings – of dít wat foutiewelik onthou word – word daar ruimte geskep vir verbeelding. ’n Handgeskrewe brief maak van sekondêre lesers voyeurs: beide die briefskrywer en aangesprokene raak kwesbaar. ’n Posstempel, op sy beurt, is die tussenganger, ’n noodsaaklike hindernis in die kommunikasieproses. Dit dateer die vertraging tussen die versending en die ontvangs van die brief. In sy kortverhaal, The Empties kyk die skrywer Jess Row nostalgies terug:

She had never perfected the trick of moistening the envelope flap with the tip of her tongue so it would stick and lie perfectly flat. In those days, perfect meant as if untouched by hands. Her flaps were always overwet and lumpy; when she pressed them down, she made them worse. Still, she loved folding the paper twice over, into three equal parts; she loved writing addresses, but especially her name and address in the upper-left corner. J. Seiden. 29 Portnock Road. The dignity, the businesslike efficiency of these slim objects, asking nothing, never disclosing more than they needed to. An envelope with only a check inside flapped like a flag, but an envelope containing a two-page letter had a solid integrity on every plane. A writer only in the sense that she loved having written. She slid the envelopes under the metal lid of the mailbox on her parents’ porch and stared at them for a few moments. Proof of her existence in the world. Proof the world existed. You could count on it: someone was coming to take them away. Proof you would be sent, proof you would arrive.

Kan epistolografie elektronies wees? Skryfpapier is in ’n sekere sin ’n bewys van ons realiteit, of dit nou duur Smythson-produkte met ’n watermark is, of die CNA-skryfpapier met prentjies van die Grensoorlog wat skoolmeisies in die tagtigerjare so graag uitgeruil het. Die dialoog tussen posstempels, seëls en ander hanteermerke van possorteerders lewer ’n konkrete bewys dat die brief inderdaad plaasgevind het. Vandag se WhatsApps is die telegramme en poskaarte van gister. Maar virtuele pos is gewigloos, sonder die risiko’s, romantiek of gravitas van handgeskrewe briewe.

So bestel ek vir my Griffen and Sabine: An extraordinary correspondence, die 1991-topverkoper deur Nick Bantock. Dit is méér as ’n briefroman of mooi koffietafelboek: dit is ’n aangrypende werk. Die kunstenaar Griffen Moss woon in Londen en illustreer poskaarte vir ’n lewe. Op ’n dag ontvang hy ’n kriptiese poskaart van Sabine Strohem, ’n kunstenaar wat op haar beurt posseëls ontwerp en illustreer om ‘n inkomste te genereer. Sy woon op ’n fiktiewe eiland iewers suid van die Stille Oseaan, en die twee kunstenaars begin te korrespondeer. Spoedig vind Griffen uit dat Sabine alles van hom weet – selfs wat hy dink. Is dit telepatie? Bestaan sy ooit werklik? Of het hy haar opgetower uit sy eensaamheid? Is Sabine sy alter-ego, of is dit die sielsbeminde waarop hy sy lewe lank nog wag? Stadigaan ontvou die verhaal, ’n narratief wat viervoudig sin maak met kuns, mitologie, moderne filosofie en Jungiaanse sielkunde as onderbou. Hierdie boek is nie net ’n triomf vir die skrywer en kunstenaars betrokke by die projek nie; dit is ook ’n triomf vir die uitgewersbedryf. Die leserskontrak is ’n ouwêreldse een, en die leser volg die verhaal deur die getikte en handgeskrewe briewe versigtig uit die lugposkoeverte te trek, te lees, en weer terug te skuif in die koeverte. Elke koevert en seël is met die grootste sorg en in detail met die hand geïllustreer om epistolografie te laat herleef tot visuele kuns.

Dink mens aan briewe en Afrikaanse digters, dan kom Elisabeth Eybers se naam dadelik op.

*

Blare per pos

Twee herfsblare – gewebde paar

aan één pols vas, doodsbleek deuraar –

het vroeg hul tak tot siens gewenk,

die wind ontwyk met ’n kort swenk,

die suiderkruis gekies tot skyf,

daglank, naglank ’n boog beskryf.

Dor soos die blad waaraan hul kleef

reik hul te voorskyn uit die skreef.

Aan die motief wat ingegrif

bly – vae stempel op die skrif –

mag mens jou weer eens vergewis

van afstand, van verbintenis.

Elisabeth Eybers. Uit: Balans. 1962.

*

Ek gaan maak vir laas ’n draai by ’n internetveiling. “My seëlversameling is baie werd. Kyk hierdie skaars een…” My hart krimp ineen, want ’n bejaarde man plaas met trots ’n foto van sy boekie, Die Filatelieburo. Maar die bod wat toegestaan word, is nie hoog nie. Inteendeel; dit is terleurstellend laag. Die valuta van posseëls verhandel nie goed teen elektroniese briewe nie.

Verwysings

 

https://en.wikipedia.org/wiki/Griffin_and_Sabine

http://users.telenet.be/gaston.d.haese/eybers.html

Bantock, N. 1991, 2016. Griffen & Sabine. San Francisco: Chronicle Books.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Wicus Luwes. Oor beweging in skilderye, gedigte en spietkops

Friday, June 1st, 2018

Daar is sekere benamings wat ‘n mens net nie meer ‘n ander persoon kan noem nie. Dit beteken dat jy nie die persoon van aangesig tot aangesig so kan aanspreek nie. Sekere benamings kan jy slegs voor jou huismense gebruik, miskien dalk slegs voor jou eggenoot. Jy wil die kinders nie verkeerd leer nie: ons almal weet dat hul voorbeeld gebruik om te leer. ‘Spietkop’ is een so ‘n benaming. Ek neem aan dat ‘verkeerskonstabel’ die beter opsie is, maar tussen die tyd dat jy ‘n ‘verkeerskonstabel’ gesien en die woord ‘verkeerskonstabel’ gesê het, is dit heel waarskynlik te laat.

Ons almal ken daardie verlammende gevoel. Daardie hand wat omhoog gehou word, somtyds met ‘n handskoen. Ander kere met ‘n flits. Hulle spring agter bosse, brûe en eiendomsagente se borde uit. Die ontmoeting impliseer dat jy iets verkeerd gedoen het. Jy sit jou beste ‘officer’, oom of ‘sir’ voor. Jy soek al na jou bestuurderslisensie wanneer die geregsdienaar aangestap kom (selfs al het jy nie bestuur nie).

“Besef jy hoe vinnig jy gery het?” is sy eerste woorde.
“Ek moet eintlik R2000 vir jou vra,” sê hy, maar dan bly hy stil.

Daardie stilte impliseer mos iets.
“U lisensie, asseblief.”
Jy oorhandig dit.

Weer die stilte.

Ek vermoed dat dit impliseer dat die skroef so ‘n bietjie stywer gedraai word.

Dan verbreek hy die stilte en vra dat jy saam met hom na sy motor moet loop. Die kaartjie is lank, met klein skrif op – ‘n pienke. Dit word in duplikaat of triplikaat uitgeskryf. Hy spel my naam verkeerd, maar my ID nommer is reg. Ek wonder of ek ‘n saak uit te maak het oor die spelling.

Ek gaan eerlikwaar nie baklei oor iets wat ek verkeerd gedoen het, want tyd is duurder as die verkeerskaartjie. As ek bewyse gehad het, was dit miskien ‘n ander saak. Die boete is op die ou end slegs R250. Wat impliseer R250? Ek kon die uitgestrekte hand se implikasie duidelik verstaan. Ek wonder steeds oor die stilte en wat die implikasie daarvan sou wees.

Ek dink die afgelope tyd aftief na oor wat dinge rondom my impliseer of beteken. Wat impliseer die klere wat ek dra? Kan mense aflei watter werk ek doen deur die klere wat ek dra? Wat impliseer die woonbuurt waar ek bly? Ek word gefassineer deur daardie afleidings wat mense oor my en oor mekaar maak op grond van sekere dinge. Die afleidings is tog sekerlik ‘n vorm van beweging, al vind daardie beweging slegs in die gedagtes plaas?

Ek is selfs versot op beweging in gedigte:

moya

gisteraand toe ek op my hoë stoep staan
het jy weer by my verbygewaai
oor die Makatinivlakte en die Mosambiekse see
en weer het jy my geïgnoreer
toe ek vra neem my saam neem my saam
ons kan my lyf hier lat staan

– deur Oloff de Wet uit ‘Nuwe stemme 5’, Tafelberg, 2013

Ek hou baie van skilderye wat beweging voorstel (of impliseer): daardie kringe en sirkels op Van Gogh se skilderye. Daar is ‘n paar maniere om beweging voor te stel. Een manier is lyne rondom ‘n objek in die skildery. Nog ‘n metode is om lig en donker kleure langs mekaar te verf. Herhaling word gebruik om beweging te skep. Sommige skilders gebruik selfs growwe en gladde teksture.

Italiaanse simfonië word gekenmerk deur drie bewegings: die eerste beweging is vinnig, die tweede een is stadig en sluit dan af met ‘n vinnige een. Beweging is dus ‘n wisselwerking tussen vinnig en stadig, baie dieselfde as die grof en glad of lig en donker van die skilderye.

Om terug te kom by die verkeerskonstabel: vir my is die ongemaklike stilte wat ek daardie dag ervaar het ‘n vorm van geïmpliseerde beweging: geïmpliseerde beweging of handeling is miskien die interessantste soort beweging. geïmpliseerde beweging vind plaas sonder dat beweging plaasvind – soos ‘n stillewe. Soos die besef wat jy kry wanneer die stilte iets vir jou probeer sê. Geimpliserde beweging steek die beweging agter ‘n stilstaande persoon weg. Digkuns is vir my een van die pragtigste geïmpliseerde bewegings – dit laat stilstaande woorde beweeg. Elke digter en leser weet dat geen gedig eindig by die punt nie.

vir klaasman

geliefde broer die seisoene verander hier tydsaam soos ‘n ou vrou met rumatiek
wat soggens pynlik stadig haar trui toeknoop haar misvormde vingers soek en vat
soek en vat sy stap saam met my op die grondpad stasie toe gebukkend onder
die koue wat vat en los vat en los skuifelend stap ons geliefde broer daar is ‘n kroeg
in soho jou vingerafdruk blink op ‘pint staropramen die reuk van jou tabak talm
in die lug terwyl ek drentel my gedagtes vat en los vat en los die grate van ons midnag-
gesprekke lê die huis vol broer in jou kamer sit ek soms toe-oog en dink en die lente
bloei soos ‘n diep sny in greenwich park my kamera-oog is ‘n kamer vir twee mense
broer ek raam die lente daar vir jou terwyl die lewe vat en los vat en los

– deur Hilda Smits uit ‘die bome reusagtig  soos ons was’, Protea Boekhuis, 2016

Nini Bennett. Die estetika van staal

Tuesday, May 29th, 2018

Dit is meedoënlose poësie – en dit praat die taal van skroewe, spykers, gebreekte klip en die stof van atome.

I swallowed an iron moon

they called it a screw

I swallowed industrial wastewater and unemployment forms

bent over machines, our youth died young

I swallowed labor, I swallowed poverty

swallowed pedestrian bridges, swallowed this rusted-out life

I can’t swallow any more

everything I’ve swallowed roils up in my throat

I spread across my country

a poem of shame

Uit die vers “Iron moon”, soos opgeneem in A new day.

Die 24-jarige Chinese fabriekswerker Xu Lizhi is die digter. In September 2014 het Xu selfmoord gepleeg deur sy liggaam van die sewentiende verdieping uit ’n gebou in die suidelike distrik van Shenzhen te slinger. Tog vorm dié tragedie net een digterstem in die groeiende en protesterende koor fabriekswerkers in China. Xu Lizhi was werksaam by Foxconn, ’n vervaardiger van elektronika en een van die grootste verskaffers van Apple iPhones. In stede daarvan dat Xu – soos die ander voor hom – ingesluk word deur China se ekonomiese groei en transformasie, was sy opoffering nie tevergeefs nie. Na sy dood het vriende ’n versameling van sy verse laat publiseer in ’n plaaslike Shenzhen-koerant; ’n rare eer vir ’n digter afkomstig uit ’n metropool met dertien miljoen inwoners. Die nuwe gesig van Chinese poësie is dié van die werkersklas, wat onder meer as “migranteliteratuur” geklassifiseer word. Verby is die dae wat die kuns van arbeiders as minderwaardig beskou is – die Chinese letterkunde het immers ’n lang en glorieryke geskiedenis met poësie as die mees gerespekteerde nasionale kultuurbate, ’n erfenis wat geassosieer is met die dinastie en met formele of hoër onderrig. Die tradisionele siening was dat skrywers en lesers gekultiveerd is in teenstelling met die ongekultiveerde werkersklas. Volgens Paul Carter is verplasings- of migranteliteratuur die beskouing van literêre uitsette van verskillende lande waarin daar ’n konstruksie, sowel as ’n verwerking plaasvind van die verplaastes se ervaring in ’n wêreldruimte waarin beweging die norm is. Verplasingsliteratuur fokus op kwessies soos identiteit, kulturele wortels, emigrasie, die postkoloniale wêreld, en die politiek van ballingskap en vlugtelingskap. Binne hierdie verplasingspoësie het ’n unieke werkersklaspoësie van die ontheemde fabriekswerkers in China ontstaan.

Ná die verskyning van Xu se verse in die koerant, het vertalers begin om sy werk te bundel, en A new day het die lig gesien. Een van die vertalers, Eleanor Goodman het tydens die saamstel van Xu se nagelate verse die behoefte onder digtende fabriekswerkers raakgesien, en ’n tweede versamelbundel, Iron moon, het verskyn. Waar dokumentêre programme oor China se groeiende ekonomie dekades gelede ’n antropologiese invalshoek gehad het, word daar vandag gefokus op die lot van vlugtelingwerkers, die skeppende werkersklas-individu wat sedert die middel negentigs tradisionele poësie begin uitdaag het met ’n vars en intimiderende eerlikheid. Die dokumentêre film, Iron moon (weer na analogie van Xu se gelyknamige vers) het opnuut die aandag gevestig op verplasingspoësie. In klassieke Chinese poësie word die maan gesien as metafoor van eensaamheid, romantiek of kameraderie; en ’n jukstaposisie van die maan met yster vorm ’n amalgaam van uiterstes. Hierdie ontluistering van die “tradisionele” maan word bewustelik deur fabriekswerkers ingespan om hulle vernietigende werkservaring te verbeeld.

Opvallend van hierdie poësie is die personifikasie van fabriekswerktuig, wat op sy beurt lei tot die objektivering van menswees. Die digter berig oor moordende 14-uur skofte met geen werksekerheid nie; oor toksiese gasse en besoedelde riviere, oor “vampiermasjiene” wat nie net werkers se jeug nie, maar ook hulle gesondheid en ledemate verteer (soos die baie ongelukke in fabrieke getuig.) Die meeste van hierdie poësie word na werk op ’n selfoon getik en aanlyn gepubliseer. Die industrialisasie van China, in tandem met vinnige internet-toegang, het ongeëwenaarde nuwe moontlikhede vir die skrywers van werkersklasletterkunde geskep. Soortgelyk aan die industriële rewolusie in Engeland, bied hierdie poësie ’n nuwe (of versteurde) siening van tyd en ruimte: die ontwrigting van menstruele siklusse; die vervaging van dag en nag en die gevoel van ankerloosheid waar beide die stad, sowel as die platteland as onbewoonbaar ervaar word. Deur poësie te skryf, eis die fabriekswerker ’n stem as individu op. Die neerskryf van hierdie gedagtes / verse is in wese die doel self, ’n strewe na selfvervulling in ’n milieu waar daar ook vervreemding heers teenoor ánder werkers en teenoor die glansbeeld van ’n vooruitstrewende ekonomie. Die digter, Zheng Xiaoqiong noem hierdie mikro-narratiewe van die fabrieksdigters nie om dowe neute die “estetika van staal”  nie: die lotgevalle van uitbuiting, menseregtevergrype, uitputting, ’n gemeganiseerde leefstyl, swak lone, en min of geen vooruitsigte binne ’n groter konteks van besoedeling bied ’n tipe ekopoësie wat nie op ’n veilige afstand geskryf is nie, maar eerstehands, gebore uit dure ondervinding.

Die volgende reëls in ’n vers van Xiaoqiong beeld die naatlose simbiose van mens en masjien uit:

I speak this sharp-edged, oiled language

of cast iron–the language of silent workers

a language of tightened screws the crimping and memories of iron sheets

a language like callouses fierce crying unlucky

hurting hungry language back pay of the machines’ roar occupational

diseases

language of severed fingers life’s foundational language in the dark place

of unemployment

between the damp steel bars these sad languages

. . . . . . . . I speak them softly

En elders betreur ’n digter haar lot só: “: “My finest five years went into the input feeder of a machine. / I watched those five youthful years come out of the machine’s / asshole—each formed into an elliptical plastic toy.”

Hierdie poësie eggo die waarskuwing van Erich Fromm in 1956: “The danger of the past was that men became slaves. The danger of the future is that men may become robots.” Die willose voetsoldate van die antieke Qin-dinastie is nou die outomate van die toekoms – die verontmenslikte en gesinchroniseerde beliggaming van ’n toekomstige metropool. Vervolgens die slotreëls uit Xu se gedig, “Terracotta army on the assembly line”, asook twee verse oor ’n monteerlyn:

(. . .)  these workers who can’t tell night from day

wearing

electrostatic clothes

electrostatic hats

electrostatic shoes

electrostatic gloves

electrostatic bracelets

all at the ready

silently awaiting their orders

when the bell rings

they’re sent back to the Qin

*

I fall asleep, just standing like that

The paper before my eyes fades yellow

With a steel pen I chisel on it uneven black

Full of working words

Workshop, assembly line, machine, work card, overtime, wages …

They’ve trained me to become docile

Don’t know how to shout or rebel

How to complain or denounce

Only how to silently suffer exhaustion

When I first set foot in this place

I hoped only for that grey pay slip on the tenth of each month

To grant me some belated solace

For this I had to grind away my corners, grind away my words

Refuse to skip work, refuse sick leave, refuse leave for private reasons

Refuse to be late, refuse to leave early

By the assembly line I stood straight like iron, hands like flight,

How many days, how many nights

Did I – just like that – standing fall asleep?

Xu Lizhi

Die metafoor van die monteerlyn is sinoniem met Chinese poësie. Die digter Shu Ting het nooit haar skoolopleiding voltooi nie; sy het by die Kulturele Rewolusie aangesluit en in ’n sementfabriek begin werk. In die sewentigerjare het sy begin poësie skryf, en in die tagtigerjare is sy verskeie kere bekroon vir haar werk.

Assembly line

In time’s assembly line

Night presses against night.

We come off the factory night-shift

In line as we march towards home.

Over our heads in a row

The assembly line of stars

Stretches across the sky.

Beside us, little trees

Stand numb in assembly lines.

The stars must be exhausted

After thousands of years

Of journeys which never change.

The little trees are all sick,

Choked on smog and monotony,

Stripped of their color and shape.

It’s not hard to feel for them;

We share the same tempo and rhythm.

Yes, I’m numb to my own existence

As if, like the trees and stars

– perhaps just out of habit

– perhaps just out of sorrow,

I’m unable to show concern

For my own manufactured fate.

Shu Ting

Met erkenning aan Lucas Klein, Carolyn Kizer en Eleanor Goodman vir die vertalings van aangehaalde verse in hierdie blog.

 

Verwysings

http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/06/28/china.migrant.workers/index.html

https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2014/11/12/the-haunting-poetry-of-a-chinese-factory-worker-who-committed-suicide/?noredirect=on&utm_term=.1773f5c7a406

http://uk.businessinsider.com/foxconn-factory-workers-suicide-poems-2014-11?IR=T

https://www.metafilter.com/167398/The-Chinese-factory-workers-who-write-poetry-on-their-phones

http://www.clb.org.hk/en/content/obituary-peanut-creatively-cynical-world-worker-poet-xu-lizhi

Foster, R., Y. T’Sjoen en T. Vaessens (reds.). 2009. Oor grense. ’n Vergelykende studie van Nederlandse, Vlaamse en Afrikaanse poësie. Leuven: Uitgeverij Acco.

McClatchy, J.D. 1996. The vintage book of contemporary world poetry. New York: Vintage Books.

 

Nini Bennett. Digterlike bloudrukke

Saturday, May 26th, 2018

        

Die hoofkarakter in Stieg Larsson se Millennium-trilogie het ’n onuitwisbare indruk op die hedendaagse zeitgeist gemaak. Die Sweedse aktrise Noomi Rapace vertolk die rol van ’n swaar getatoeëerde Lisbeth Salander in die 2011-film, The girl with the dragon tattoo. Selde was daar so opwindende protagonis soos Salander in moderne fiksie – sy is ’n kuberkraker en ly aan Asperger-sindroom; beskik oor ’n fotografiese geheue; is afsydig, biseksueel, onafhanklik, avontuurlustig en wraaksugtig. Sinoniem met die karakter is ’n tatoeëermerk van ’n draak op haar rug: dit vorm deel van Salander se ikoniese beeld.

Alhoewel die gebruik van tatoeëermerke 5000 jaar oud is, beleef ons die afgelope dekade werklik eers ’n tatoe-renaissance. “Waar het jy daardie mooi tatoe gekry?” skerts ’n vriendin van my onlangs. En sy antwoord laggend haar eie vraag: “Twaalf jaar vir messteek in Pollsmoor.” Dit som in ’n sekere sin die stereotipering, en sy tweeling, vooroordeel, jeens die dra van tatoeëermerke op. Studies rondom die aanbring – en die sielkundige dryfvere – rondom tatoeëermerke word gereeld geloods; dit is veral ’n gewilde onderwerp binne die populêre sielkunde. Hierdie bevindinge moet egter met omsigtigheid benader word. Die dae wat tatoes leuenverklikkers was vir ’n individu se promoskuïtieit, kriminele, verslawende of emosioneel labiele gedrag, is lankal verby. Tatoeëermerke is stadigaan besig om hulle sosiale taboes, wat bloot veldiep is, af te skud. Soortgelyk aan die mites rondom die terugspeel van langspeelplate wat kwansuis obskure, bose boodskappe bevat. Vandag is tatoeëermerke waarskynlik niks meer as ’n teken van selfekspressie of mode nie. Om Johnny Depp aan te haal: “My body is my journal, my tattoos are my story.”

Die woord “tatoe” is afgelei van die Tahitiaanse woord “tatu”, wat streep of vlek beteken, en behels ’n vorm van liggaamsmodifisering waar naalde gebruik word om ink onder die opperhuid aan te bring om die vel se pigment te verander. Die simboliese waarde van tatoes verskil van kultuur tot kultuur en van individu tot individu. Tatoes is onder meer tekens van liefde, assosiasie, stam en etnisiteit, beskerming, dapperheid, godsdiens, rang of seksualiteit. Die nagatiewe konnotasies verbonde aan tatoeëermerke is deels te wyte aan die volgende historiese faktore: (1) Keiser Konstantyn die Grote het in 330 n.C. die tatoeëering van gesigte verbied, terwyl die Tweede Konsilie van Nicea in 787 die tatoeëering van enige deel van die liggaam as ’n heidense praktyk verklaar het. (2) Slawe en gevangenes is met tatoes ‘gemerk’, byvoorbeeld die identifikasie van Jode in konsentrasiekampe deur die Nazi’s, asook die gesigstatoeëermerke wat die Zhou-dinastie in China aan gevangenes en slawe aangebring het. (3) Die negatiewe assosiasies rondom tatoes het later jare van China na Japan oorgespoel. Seevaarders, op hul beurt, het tatoeëerkuns na Europa gebring. ’n Mens kan vandag net jou kop skud oor die ondergrondse ateljees van daardie jare, die angs en die opwinding oor die verbode yk…en die onhigiëniese toerusting wat plek gemaak het vir moderne bio-elektriese werktuig en ’n groter toleransie jeens individualiteit. Baie ateljees is egter steeds laatnag of deurnag oop, omdat voornemende kliënte ná ’n partytjie of ’n paar drankies (waarskynlik heel impulsief) besluit om ’n tatoeëermerk te laat aanbring.

Die joernale van idividue se lewens verskil inderdaad: so sal die narratiewe van hulle liggaamskuns ook verskil. Literêre tatoes is al lankal nie meer ’n nuutjie nie, maar die aanvraag na boek- of poësietatoes het vinnig begin toeneem. Nadat ek honderde fotobeelde van literêre tatoeëermerke bekyk het, het ek tot die volgende gevolgtrekking gekom: literêre tatoes bestaan uit ikoniese tatoes, wat vir die individu ’n subjek of simbool rondom ’n vers of boek beliggaam; en literêre tatoes kan bestaan uit aanhalings, hetsy reëls uit ’n betrokke boek of vers, asook die hele vers, of ’n kombinasie van grafika en aanhalings.

Voorbeelde van ikoniese literêre tatoeëermerke    

Die gesig van Ernest Hemingway:

Die groen lig in The Great Gatsby:

Die vyeboom – en die siening rondom keuses – is geïnspireer deur die onderstaande gedeelte in Sylvia Plath se roman, The Bell Jar. Plath is ’n gunsteling onder vroue as dit by die keuse van literêre tatoeëermerke kom.

“…I saw my life branching out before me like the green fig tree in the story.

From the tip of every branch, like a fat purple fig, a wonderful future beckoned and winked. One fig was a husband and a happy home and children, and another fig was a famous poet and another fig was a brilliant professor, and another fig was Ee Gee, the amazing editor, and another fig was Europe and Africa and South America, and another fig was Constantin and Socrates and Attila and a pack of other lovers with queer names and offbeat professions, and another fig was an Olympic lady crew champion, and beyond and above these figs were many more figs I couldn’t quite make out.

I saw myself sitting in the crotch of this fig tree, starving to death, just because I couldn’t make up my mind which of the figs I would choose. I wanted each and every one of them, but choosing one meant losing all the rest, and, as I sat there, unable to decide, the figs began to wrinkle and go black, and, one by one, they plopped to the ground at my feet.”

Literêre tatoeëermerke: aanhalings en verse

Valentina Tagliabue het die hele Annabel Lee van Edgar Allan Poe op haar rug laat tatoeëer. Tydens ’n onderhoud op Contrawise. org vertel sy meer van die ervaring:

“The tattoo took me about eighteen hours, divided into three days plus one more afternoon to redo some letters. The font is called litos script. Why did I want the entire poem on me? Because my first love in this life is poetry; because when I met the brilliant works of Poe – his novels but especially his poems – they burned my soul so deeply that I wanted a sign of this feeling forever engraved also on my body. The whole text, because you never should break a poem in half or more: all, or nothing.” Tatoeëerkuns van Poe se werk is veral gewild onder aanhangers van die Gotiese subkultuur.

Klik gerus op die volgende skakel om die bekende  Annabel Lee te lees:  https://www.poetryfoundation.org/poems/44885/annabel-lee

Hierdie dame het die volgende aanhaling uit Charles Bukowski se vers op haar ribbes laat tatoeëer.

all theories

like clichés

shot to hell,

all these small faces

looking up

beautiful and believing;

I wish to weep

but sorrow is

stupid.

I wish to believe

but belief is a

graveyard.

we have narrowed it down to

the butcherknife and the

mockingbird

wish us

luck.

Die man in die onderstaande foto het ’n fragment uit Allen Ginsberg se vers, America, op sy arm laat tatoeëer.

Klik gerus op die skakel om die hele gedig te lees. https://www.poetryfoundation.org/poems/49305/america-56d22b41f119f

En vervolgens Robert Frost: die immergroen Stopping by woods on a snowy evening.

Whose woods these are I think I know.

His house is in the village though;

He will not see me stopping here

To watch his woods fill up with snow.

My little horse must think it queer

To stop without a farmhouse near

Between the woods and frozen lake

The darkest evening of the year.

He gives his harness bells a shake

To ask if there is some mistake.

The only other sound’s the sweep

Of easy wind and downy flake.

The woods are lovely, dark and deep,

But I have promises to keep,

And miles to go before I sleep,

And miles to go before I sleep.

*

Die gewilde Maya Angelou, soos die refrein, “Still I rise”, op hierdie vrou se arm getuig:

Still I rise

You may write me down in history

With your bitter, twisted lies,

You may trod me in the very dirt

But still, like dust, I’ll rise.

Does my sassiness upset you?

Why are you beset with gloom?

‘Cause I walk like I’ve got oil wells

Pumping in my living room.

Just like moons and like suns,

With the certainty of tides,

Just like hopes springing high,

Still I’ll rise.

Did you want to see me broken?

Bowed head and lowered eyes?

Shoulders falling down like teardrops,

Weakened by my soulful cries?

Does my haughtiness offend you?

Don’t you take it awful hard

‘Cause I laugh like I’ve got gold mines

Diggin’ in my own backyard.

You may shoot me with your words,

You may cut me with your eyes,

You may kill me with your hatefulness,

But still, like air, I’ll rise.

Does my sexiness upset you?

Does it come as a surprise

That I dance like I’ve got diamonds

At the meeting of my thighs?

Out of the huts of history’s shame

I rise

Up from a past that’s rooted in pain

I rise

I’m a black ocean, leaping and wide,

Welling and swelling I bear in the tide.

Leaving behind nights of terror and fear

I rise

Into a daybreak that’s wondrously clear

I rise

Bringing the gifts that my ancestors gave,

I am the dream and the hope of the slave.

I rise

I rise

I rise.

Onderskeidend is natuurlik die betrokke individue en tatoeëerkunstenaars se vertolking van gekose literêre tatoes. “There is a bluebird in my heart that / wants to get out” van Bukowski word onder meer verbeeld as ’n anatomiese hart met ’n gevange voëltjie voel binne-in, of bloot net grafika van hierdie blou lyster. Die grootte en lettertipe, en die spesifieke lokalisering op die liggaam speel ’n intieme rol in die subjektiewe interpretasie van die idee of beeld. Die draers van literêre tatoes is diskreet in die keuses van hulle kuns (en verkies meesal net één (literêre) tatoe; smaakvol, en aggressie is opvallend afwesig.) Oor die redes vir hierdie liggaamskuns kan ’n mens lank spekuleer. In baie gevalle funksioneer die tatoeëermerke as ’n herinnering aan ’n moeilike tydperk in die persoon se lewe: die tatoe “merk” die persoonlike swaarkry as ’n liminale gebeurtenis, wat op sy beurt dien as tipe trofee vir die persoon se deursettingsvermoë. Hierdie herinnering dien dan as motivering om sterk of moedig te wees later. Die rol van die sosiale media lei tot nabootsing in die keuse van tatoes onder verbruikers, soos dit blyk uit die voorbeelde wat ek bekyk het via Google Image, Tumblr, Pinterest en Instagram. Die koste verbonde aan ’n tatoe, asook die beskikbaarheid van goeie of bekwame tatoeëerkunstenaars, is deurslaggewend in die finale keuse. Die populêre kultuur van die dag beïnvloed eweneens mense se sienswyses (byvoorbeeld Harry Potter), alhoewel aanhalings van Shakespeare steeds gewild blyk te wees. Sommige literêre tatoes signalleer bloot aangename herinneringe, soos die voorliefde vir Alice in Wonderland-tatoeëerkuns. Om die woorde van ’n vers te laat vervlees, of om ’n bloudruk daarvan op jou liggaam te ets vra vir diéper bepeinsing as ’n tatoeëermerk wat terloops na ’n verloopte partytjie bekom is.

Verwysings:

https://en.wikipedia.org/wiki/Tattoo

https://www.psychologytoday.com/us/blog/swim-in-denial/201310/if-tattoos-could-talk

https://www.poetryfoundation.org/poems

De Waal Venter. Deur die eeue het vroue gedig

Monday, May 21st, 2018

 

Sappho. Skildery deur August Mengin

Vroue was digters van die vroegste tye toe ons beskawing begin het. Trouens, die heel eerste digter wie naam aan ons bekend is, is ’n vrou1. Ongeveer 2 300 v.C is ’n dogter van koning Sargon van Akkadië gebore. Die koning het haar as jong vrou aangestel as ’n priesteres van die maan en sy het die naam Enheduanna gekry. Haar gedigte is op kleitablette aangeteken en baie daarvan het tot vandag toe behoue gebly.

Deur die eeue was daar vrouedigters, en afhangende van die kultuur waarin hulle geleef het, was hulle bekend en geëerd, in ander gevalle onbekend en onderdruk. Die beroemde Griekse digter, Sappho is ’n voorbeeld van die eerste geval. ’n Voorbeeld van die tweede geval is die Griekse digter Praxilla wat ongeveer 450 v.C. gebore is. Haar manlike tydgenote het haar werk as “nonsens” beskryf.

Selfs in die huidige tyd het alle vrouedigters dit nie ewe gemaklik nie. 

Eavan Boland is ’n bekroonde digter en professor aan Stanford University, Kalifornië. In ’n onderhoud met Stanford News2, het sy gepraat oor die “Status of Woman” klousule in die Ierse grondwet. Sy is in Ierland gebore en het die eerste deel van haar lewe daar deurgebring.Hierdie klousule definieer die vrou se bydrae tot die staat duidelik as ’n tuisteskepper. Dit is een van die baie min grondwette in Europa wat bepaal dat die vrou se plek in die huis is. Daar word tans in Ierland gedebatteer om hierdie “anachronistiese” klousule uit die grondwet te verwyder.3Sy het verder gesê dat die verwagtinge van die staat, sowel as die gemeenskap, dit vir haar moeilik gemaak het om haar droom te verwesenlik – om ’n digter te word. Hierdie probleem was nie beperk tot Ierland nie, maar het ook ’n rol gespeel in die lewens van baie jong vroue in Boland se geslag. Sy praat van “’n interne gevoel van toestemming om die digter te word wat sy wou”. 

7e – 6e deeu v.C.

Sappho

Sy is in haar tyd baie hoog aangeslaan deur haar tydgenote oral in die destydse beskaafde wêreld. Die filosoof Plato het haar die “Tiende Muse” genoem. Hier is een van haar liriese gedigte. Daar is geen bekende titel vir die gedig nie.

Kom weg uit Kreta en kom na hierdie heilige tempel

waar die grasieuse laning appelbome

kronkel om die altaar met geurende wierook.

.

Hier maak die rose skadu’s op die grond

en koel fonteine fluister tussen appelbome

waar trillende blare diep slaap laat neerdaal.

.

In ons weiveld waar perde wei

en veldblomme bloei in die lente,

vul anyslote die lug met geur.

.

En hier giet Aphrodite

hemelse nektar in goue bekers

en vul hulle met wonderlike, skielike vreugde.

ca. 450 v.C.

Praxilla

Praxilla 

Praxilla was van die Argolis-gebied van Griekeland. Sy het baie poësie geskryf in verskilende metrums. Wat van haar oeuvre oorgebly het, is grootliks aanhalings van destydse kritici van haar werk. Hulle het die “nonsens” in haar poësie aangeval. Op hierdie ompad het haar verrassend vars beelde en sensualiteit behoue gebly. Zenobios, een van die toentertydse kritici, het byvoorbeeld gesê: “Net ’n dwaas sal komkommers en diesmeer gelyk stel aan die son en die maan.

Die fragment waarna hy verwys is hieronder:

Die pragtigste ding waarvan ek weet, is sonlig;

dan is daar glansende sterre en die maan se gesig;

dan ryp komkommers en appels en pere.

Middeleeuse Latyn

Die skrywer van hierdie vroue-klaaglied (planctus) is onbekend. Dit kom uit die “Cambridge Songs” van ca. 1 000 n.C. en is die bekendste vroue-weeklag uit die Latynse middeleeue.

Wind is yl,

son warm,

die aarde vloei oor

met goeie dinge.

Lente is purper

juwele;

blomme op die grond,

groen in die woud.

Diere leef

en loop rond. Voëls

maak nes. Op bloeiseltakke

sing hulle van vreugde!

My oë sien, my ore

hoor so baie, en

ek is verruk.

Tog hou ek sugte in.

Hier sit ek alleen

en word bleek. Wanneer

ek sterk genoeg is om kop te lig,

hoor en sien ek niks nie.

Lente, hoor my.

Ten spyte van groen woude,

bloeisels en saad,

vergaan my siel.

Franse Middeleeue

Christine de Pisan

Christine de Pisan

Christine de Pisan het geleef van 1363 tot 1430. Sy is in Venesië gebore, die dogter van Thomas Pisani, ’n dokter en astroloog aan die hof van Karel V van Frankryk. Sy trou op vyftienjarige ouderdom met Étienne de Castel. Tien jaar later sterf haar man en sy moes hard werk om haarself en haar drie kinders van die nodige te voorsien. Sy het in die Frans van daardie periode geskryf.

Sy was ’n stoere verdediger van vroue en het ’n verhandeling geskryf oor die opvoeding van vroue. Sy het inkomste verdien deur haar skryfwerk, die eerste Franse vrou wat soiets gedoen het. Christine het haar laaste jare in ’n nonneklooster deurgebring.

Haar gedigte is hoofsaaklik aan mans gerig. Sy het ook die styl van adellike liefdesverhoudinge gebruik om met ’n manstem ’n minnares in gedigte aan te spreek. In die volgende gedig kan dit ’n man of ’n vrou wees wat die verlies van liefde bekla.

Alleen is ek

Alleen is ek, en alleen wil ek wees;

Alleen en my liefling het my verlaat,

Alleen is ek, sonder vriend of metgesel,

Aleen is ek, treurend en woedend.

Alleen is ek, lusteloos wag ek,

Alleen is ek, verdwaal in die verte.

Alleen is ek, sonder my liefling.

Twintigste eeu

Iran

Forugh Farrokhzad

Forugh Farrokhzad

Die digter Forugh Farrokhzad (1935 – 1967) is in Teheran, Iran, gebore. Sy word beskou as een van die beste digters in die Midde-Ooste. Sy was ook ’n filmmaker en kritikus. Sy is op die toppunt van haar loopbaan oorlede in ’n motorongeluk.

Op die aarde

Ek wou nooit ’n ster wees nie

in die lug se newelbeeld,

’n verkose siel

of ’n woordelose vriend van engele nie.

Ek het nooit die aarde verlaat 

of met sterre gesels nie.

Ek staan op die aarde

en soos ’n plant

absorbeer my liggaam wind, son en water

om te bly lewe.

Ek kyk by die venster uit.

Ek is ’n eggo,

nie ewig nie,

en soek na net ’n lied se eggo.

In die kermende treursang is vreugde

en beter as die eenvoudige stilte van pyn.

Ek soek na geen skuiling

in die dou op die lelie van my liggaam nie.

Mense wat verbyloop het geskrewe herinneringe

met ’n swart reël van liefde

op die mure van my lewe se huisie.

Daar is pyle in my hart,

die kers is onderstebo.

Wat oorgebly het is stil kolletjies vervaagde kleure

in onverstaanbare woorde van waansin.

Elke lip teen my lippe

het ’n ster verwek

en het gedryf op die nagrivier van my herinneringe.

Wat is ’n ster werd?

Hedendaagse digters

De sus ojos ornados de arenas vítreas

Coral Bracho

Coral Bracho

Desde la exhalación de estos peces de mármol,
desde la suavidad sedosa
de sus cantos,
de sus ojos ornados
de arenas vítreas,
la quietud de los templos y los jardines

Van hulle oë versier met sandkorrels van kristal.

Van die uitaseming van hierdie visse van marmer,

van die sysagtheid

van hulle sye,

van hulle oë versier

met sandkorrels van kristal,

die stilte van die tempels en tuine

.

(in hulle akante* skadu’s in die klippe

waaraan hulle raak en mee saamsmelt)

.

hulle het hulle rivierbeddings oopgemaak,

hulle het hulle weg gevind

onder die louwarm blare van die amandels.

.

Hulle vertel van die aanraking

van hulle skittering,

die stil spelery wat aan die kant verbyglip,

by die stadige rand van die sonsondergang.

Van hulle bevrore lippe.

.

Oë van edelgesteentes.

.

Van die skuim wat hulle uitskiet, die geur wat hulle uitgiet

(In die voorkamers: die kerse, die amarante**.)       

op die veerligte altaar van die saaityd.

.

(Van die tempel: 

die geur van koringare.

visskubbe,

takbokke. Hulle vertel ons van hulle weerkaatsings.)

.

In die nagte,

die delikate marmer van hulle stilte,

die kosbare tatoeëring, die skoon lyne

( hulle het die lig oorweldig

aan die kus; in die sand)

. 

op daardie marmergladde beeld,

die roerlose offerandes

van die lande.

Op die webruimte Poetry Translation Centre is daar die volgende inligting oor die digter:

Coral Bracho was born in Mexico City in 1951. She has published six books of poems: Peces de piel fugaz [Fish of Fleeting Skin] (1977), El ser que va a morir [The Being that is Going to Die] (1981), Tierra de entraña ardiente [Earth of Burning Entrails] (in collaboration with the painter Irma Palacios, 1992), La voluntad del ámbar [The Will of Amber] (1998), Ese espacio, ese jardín [That Space, That Garden] (2003), and Cuarto de hotel (2007). Her poems were translated for the PTC’s 2005 World Poets’ Tour by Tom Boll and the poet Katherine Pierpoint.

A selection from her first two collections was included in the definitive anthology of contemporary neo-baroque writing from Latin America, Medusario (1996), edited by Roberto Echavarren, José Koser and Jacobo Sefamí. Like many of the writers who operate in this line that runs from Luis de Góngora through José Lezama Lima, Bracho’s early poems marry verbal luxuriance with a keen intelligence and awareness of artistic process. Yet that artistic consciousness doesn’t lose sight of world. When she visited London in 2005 she described the way that her tour-de-force‘Agua de bordes lúbricos’ [Water of Jellyfish] operates: ‘It tries to get close to the movement of water’ with images that are ‘fleeting’; ‘you can’t grasp them, they are very fluid. What remains is that continuity of water.’

Coral Bracho is also a translator of poetry and has been a member of the Sistema Nacional de Creadores since 1994.

’n Duitse digter

Eva Ström

Eva Ström is in 1947 in Lindingö, Stockholm distrik, in Swede gebore. Sy is ’n liriese digter, romanskrywer en literêre kritikus. Haar eerste gedigte is in 1977 gepubliseer in versameling Den brinnande zeppelinaren (Die brandende zeppelins). 

Sy is opgelei as ’n mediese dokter en het in hierdie professie gewerk van 1974 tot 1988. Daarna het sy haar voltyds toegespits op haar skryfwerk.Sy het in 2003 die Nordiese Raad se Literatuurprys verwerf vir haar bundel Revbensstäderna (Ribbebeen-stede). In Januarie is sy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Wetenskap.

Hier is een van haar kort gedigte:

Moeder sê dis ’n herinnering

Moeder sê dis ’n herinnering

en ek kan dit kry

Ek kan haar herinnering kry

en dit vaswerk aan myne, dit het uitgerafelde kante

Dis nie ’n grys lap nie, dis van sy

en jy sal my sekerlik nie verlaat nie, sê moeder

Wonderwerke gebeur, sê sy en ek sê

ek sal ’n soom insit en die serp heelmaak.

Vars uit die Afrikaanse oond

In 2017 het René Bohnen se jongste digbundel, “Op die vingerpunte van die heelal” by die uitgewer Naledi verskyn.

Die digter het my die vriendelike vergunning gegee om die volgende gedig van haar te plaas.

Die bundel kan direk by die uitgewer bestel word.

Mensboom

(my bloed fluister name)

laas nag het wortels uit my lyf gespruit,

in skynlote oor ’n vleiland gekruip

ek was magies en hoog ’n haselboom –

my oë het vervloei en gestol tot murg van neut

tot roomkwaliteit en die pit van weet

ek groei voor die aangesig

van die oppergees van ’n gedig

ek is ’n haseldroom en ek is salm-oud

oor mý heers mercurius en die see

daarom swem visse en ’n god stroomop in my takke

daarom is die name silwer in my bloed

(René Bohnen)

Bronne

1. Verwys na my vorige essay “Die eerste digter was ’n vrou” op Versindaba gepubliseer.

2. Stanford News

3. The Irish Times

Inligting

* Akant – blomplant

** Amarant – blomplant (Hanekam)

Nota

Die gedigte van Sappho, Praxilla, die gedig uit “Cambridge Songs”, Christine de Pisan en Forugh Farrokhzad is uit Engels verwerk deur De Waal Venter.

Coral Bracho se gedig is uit Spaans vertaal en Eva Ström s’n uit Duits deur De Waal Venter.

Marlies Taljard: Wie was Bra Willie?

Tuesday, May 8th, 2018

 

Wanneer hy ingekom het, het daar altyd ʼn eerbiedige stilte (hushed silence) oor ons gedaal. Die glimlag, dáárdie glimlag, het almal ingesluit. Dit het vanuit die siel, deur die oë na die mond, na die hele gesig versprei. As sy arms vir jou oopgaan, het jy gevoel jy ís íémand. Hy het ons almal by die naam en die beroep geken – die hele SALA-beoordelingspaneel. Hy was een van die mín mense wie se uitstraling van liefde, deernis en respek ʼn mens nie onaangeraak kón laat nie. Hy was oor baie jare ʼn vader en ʼn mentor vir ons, soos vir honderde ander hier en orals ter wêreld. Sy plek is akuut leeg. Dit is my indrukke van ʼn onvergeetlike mens. Wat hierna volg, kan enige iemand op Google gaan naspeur. Tog dink ek is hierdie blog op ʼn Afrikaanse webwerf nodig, aangesien ek glo baie min Afrikaanssprekendes bekend was met die lewe en die werk van hierdie enigmatiese digter.

Keorapetse William Kgositsile (algemeen bekend as Bra Willie)  is op 19 September 1938 in die agterplaas van ʼn voorstedelike huis in Johannesburg gebore. Sy ma het destyds as ʼn meid bekend gestaan. Sy het hom met haar karige inkomste deur matriek gehelp. Op 3 January 2018 sterf hy op 79-jarige ouderdom na ʼn kort siekbed in die Milparkkliniek. Benewens sy bekendheid as digter (hy het 10 digbundels die lig laat sien), is Kgositsile veral bekend as politieke aktivis wat gedurende die 1960’s en 1970’s in Amerika in ballingskap geleef het. Hy was onder andere getroud met Baleka Mbete, die Speaker van die Parlement. Ten spyte van die feit dat daar in die biblioteke waartoe hy op skool toegang gehad het (en selfs in sg. “blanke” biblioteke) baie min boeke oor Afro-Amerikaanse literatuur en kultuur te vinde was, het hy reeds as skoolseun ʼn studie darvan gemaak, veral van jazz. Terwyl hy in Amerika geleef het, het hy dikwels in New Yorkse jazzklubs sy eie gedigte en dié van ander Afrikadigters voorgelees en sodoende die aandag gevestig op Afrikakuns. Hy het destyds kultusstatus in New York beklee.

Sy eerste kennismaking met die politieke beleid van uitsluiting van die destydse Suid-Afrikaanse regering was dat hy nie verstaan het waarom hy nie saam met sy wit maatjies kon skoolgaan nie. Nadat hy in ʼn bakleiery met ʼn wit seun betrokke was omdat hulle hom nie in hulle boksklub wou toelaat nie, het sy outsider-status tot hom begin deurdring. Dat hy na dié voorval nie meer toegelaat is om saam met die wit kinders van die buurt te speel nie, het daartoe gelei dat hy al hoe meer begin lees het. Langston Hughes en Richard Wright het sy gunstelingskrywers geword, maar sy werk is ook beïnvloed deur ander Europese skrywers soos Charles Dickens en D. H. Lawrence. Reeds op ʼn vroeë ouderdom het hy stories begin skryf, maar nie met die doel om te publiseer nie. Omdat sy ma hom nie verder as matriek kon laat leer nie, het hy na skool ʼn verskeidenheid werke verrig, maar uiteindelik het sy skryfvermoë vir hom ʼn werk by die radikale anti-apartheidskoerant New Age besorg. Een van sy eerste gedigte verskyn in dié koerant:

Remember in baton boot and bullet ritual

The bloodhounds of Monster Vorster wrote

SOWETO over the belly of my land

with the indelible blood of infants

So the young are no longer young

Not that they demand a hasty death.

 

In 1961 verlaat hy die land en werk eers in Dar es Salaan, toe in Tanzanië en emigreer later na die VSA. Daar studeer hy onderskeidelik aan die Lincoln University, Pennsylvania University, University of New Hampshire en verwerf ʼn Meestersgraad in Kreatiewe Skryfkuns aan die Columbia University. In hierdie tyd publiseer hy sy debuut, Spirits unchained wat besonder goed ontvang word en waarvoor hy bekroon word met die Harlem Cultural Council Poetry Award, asook met die  National Endowment for the Arts Poetry Award. In 1971 verskyn My Name is Afrika wat deur sommige kritici as sy beste werk beskou word. Hierdie bundel vestig hom as een van die bekendste Afro-Amerikaanse digters. The Last Poets, ʼn groep rewolusionêre Afro-Amerikaanse digters se naam is aan ʼn gedig uit dié bundel ontleen. Hy publiseer in die tyd waarin hy in New York klasgee ook akademiese artikels oor Amerikaanse jazz en stig die Black Arts Theatre in Harlem waar hy legendariese status verwerf vir sy dinamiese voorlesings van Afrikaskrywers in downtown klubs. In 1974 stig hy, saam met ander vooraanstaande Afrikaskrywers, onder andere Mazisi Kunene, die African Literature Association.

Kgositsile se oeuvre word gekenmerk deur sy liefde vir jazz, ʼn musiekgenre wat hy beskou as die universele swart stem wat alle swartmense in die diaspora saambind in hulle sug na vryheid. Sigmund Ro haal Kgositsile in ʼn 1985-artikel in ʼn Amerikaanse tydskrif soos volg aan:

There is nothing like art—in the oppressors sense of art. There is only movement. Force. Creative power. The walk of Sophiatown tsotsi or my Harlem brother on Lenox Avenue. Field Hollers. The Blues. A Trane riff. Marvin Gaye or mbaqanga. Anguished happiness. Creative power, in whatever form it is released, moves like the dancers muscles. [sic.]

In New York ontmoet hy verskeie beroemde jazzkunstenaars. Hy dra onder andere een van sy bekende gedigte op aan Johnny Dyani:

 

For Johnny Dyani

When I swim in my music

a harmattan of colours

becomes an area of feeling

where a rainbow of feathers

peoples all space

dancing in my heart

 

Here I do not even know

what flowers pop out of my eye

I move

without even touching air

 

Johnny you take us out there

where we gasp silently

amidst a bombardment of sound

in the spell of the witchdoctor’s son

where I cannot even ponder

how a witch and a doctor paradox

could be one entity

 

Your bass

Johnny pins nothing down. Your bass

rides on wave or height or rock

or depth or crevice of sound

to bathe us in music

 

And we are moved

where we cannot even

hear ourselves gasp

 

In 1975 kry hy ʼn aanstelling as professor by die universiteit in Dar es Salaam (Tanzanië). Daar ontmoet hy sy tweede vrou, Baleka Mbete. Later werk hy ook in Kenia, Botswana en Zambië. In 1990 – die jaar waarin When clouds clear verskyn – kom hy terug na Suid-Afrika waar hy na die 1994-verkiesing Adviseur van die Minister van Kuns en Kultuur word. Hoewel hy tydens die apartheidsregime fel kritiek teen apartheid en die regering uitspreek, is hy nie blind vir die vergrype van die nuwe ANC-regering nie. Tot sy dood sou hy onreg, korrupsie en wanadministrasie ten sterkste veroordeel en persoonlike onderhoude met ministers aanvra ten einde raad, leiding en kritiek te verskaf.

In 1996 word Kgositsile deur die South African Literary Awards (SALA) aangewys as die Suid-Afrikaanse hofdigter (Poet Laureate) en in 2008 word hy vereer met die National Order of Ikhamanga vir sy bydrae tot die Suid-Afrikaanse letterkunde en kultuur. Tydens dié geleentheid word hy ook geloof vir sy rol in die bekendstelling van Afrikaletterkunde en veral diasporaliteratuur aan die Amerikaanse publiek.

Hoewel sy diasporagedigte, soos die meeste versetliteratuur, soms ongebreidelde woede en sterkbewoorde veroordelings van apartheid bevat wat die kwaliteit van gedigte negatief beïnvloed, is sy poësie na 1990 van ʼn meer gematigde aard, asook beter afgewerk en deurdag. Ek dink byvoorbeeld aan frases soos die volgende uit sy “Random notes to my son”:

Beware, my son, words

that carry the loudnesses

of blind desire also carry

the slime of illusion (…)

 

… today it is fashionable to scream

of pride and beauty as though it were not known that

‘slaves and dead people have no beauty’ (…)

 

… I have

fallen with all the names I am

but the newborn eye, old as

childbirth, must touch the day

that, speaking my language, will

say, today we move, we move?

 

Ontnugtering en sinisme word in later jare kenmerkend van Kgositsile se digterstem. Gematigdheid raak ook al hoe meer deel van sy lewensfilosofie, soos spreek uit sy later digterlike werk, maar veral ook uit sy openbare optredes en sy ander skryfwerk. Hoewel Bra Willie ʼn Amerikaanse kultusfiguur was en veral in downtown New York bekend was tydens sy rewolusionêre fase, word hy in Suid-Afrika onthou as vegter vir menseregte en kenner van Afrikaletterkunde, maar ook vir sy ander bydraes op kulturele gebied. Hoe hoog hy geag is, blyk onder andere uit president Cyril Ramaphosa se huldeblyk na sy dood.

Ek sal hom onthou vir sy wysheid, vir sy menslikheid … en die glimlag wat ek glo hom selfs in die dood nie sou verlaat het nie.

Hamba kahle, Bra Willie.

 

(Hierdie blog is ʼn opsomming van ʼn aantal internetartikels wat na Bra Willie se dood verskyn het.)

Wicus Luwes. Om verf te meng

Saturday, May 5th, 2018

Ek pen hierdie woorde neer met die doel om voornemende self-doen entoesiaste te laat besin oor die verfproses. As jy nie weet dat ‘duck egg’ en ‘coral’ beide kleure is nie, sal jy vinnig moet leer. Woorde soos ‘groen’, ‘blou’ of selfs ‘rooi’ sal uit jou woordeskat moet verdwyn. Ek verwys hier spesifiek na die verf van mure in jou woonstel of huis. Die kleur wat ‘n mens ook meer dikwels sien, is ‘n kleur genaamd ‘rose gold’. Ek is nie seker of benamings soos ‘eend-eier’ of ‘roosgoud’ in jou area verstaan sal word nie, maar probeer gerus.

Soos met enigiets, word die meeste van die tyd aan voorbereiding spandeer. Jy wil seker maak dat jy die regte kleur kies. Miskien iets wat jou opbeur of kalmeer. Ek is op die oomblik besig om die bokse in ons garage se dak uit te sorteer. Ek kom toe af op my ma se ‘Çolor me Beautiful’-boek. Dis die boek wat vrouens in die 80’s volgens seisoene aan laat trek het. (Ek neem aan dat sommige vrouens ook hul mans met die seisoenkwas geverf het.) Dit was die tyd toe skouerkussings hoogmode was. ‘n Mens het seker ‘n geneigdheid tot verskillende kleure in die winter of somer. Die winter sou miskien meer kleure met ‘n bruin ondertoon oproep.

In my onderbewussyn wonder ek natuurlik of daar ‘n verwantskap tussen verf en digkuns is. Wat is die ooreenkomste? Wat is die verskille?

geel

die oggend trek die son
soos ‘n hemp aan
elke straal
soos ‘n knoop
deur ‘n knoopsgat

bo-oor die skouers van die paaie
om die nek en valleie
oor die nag se naaktheid

asof dit nog altyd so was

 

Die ondertoon

Die veiligste is miskien om ‘n wit verf te kies, met ‘n skynsel van die kleur wat jy eintlik wou gehad het. Daardie skynsel is die ondertoon. Dit is soos ‘n mineur of majeur in musiek – dit wag vir jou by elke kruis en mol. Die skynsel is bloot ‘n ondertoon, maar in die onderbewussyn is dit deur elke verfblik gemeng. Daar is duisende soorte skakerings. Dit is hoekom ek vir jou aanbeveel om die standaard benaming van kleure liefs te vermy as jy verf wil laat meng. My wit motor se kleur word ‘candy white’ genoem. Die enigste probleem is dat my motor ouer as vyf jaar is en gevolglik kan ek nie meer ‘candy white’ bestel om skrape op my motor uit te poleer nie. Die son en omgewing het my motor al te veel laat verouder. ‘Candy white’ is dus nie meer ‘candy white’ nie.

Daar is natuurlik iets soos ‘n fokus-muur, wat ‘n ander of donkerder kleur kan wees. Jy kan op die fokus-muur jou ondertoon na die oppervlak bring – miskien kontras skep. Die verfwinkels het dikwels tydskrifte en boeke wat jou kan begelei oor watter kontraste bymekaar sou pas.

“Ek het jou ontmoet in al daai geel”
– uit Geel (Julie) van Spoegwolf

 

Van al my liggeel dae
teken ek hierdie een op;
dat ek later kan weet hoe swerms
duiwe van die dakke waai,
en dat ek, as ek wil,
later kan lees van ‘n liggeel
dag en van jou hier langes my.

– deur Wilma Stockenström uit ‘Vir die bysiende leser’

 

Die soort verf

Die verfwinkels verkoop hoofsaaklik twee soorte verf aan voornemende kopers – waterbasis en emalje. Waterbasis verf kan bo-oor waterbasis verf aangewend word. Jou kwaste en rollers kan ook met water skoon gewas word. Emalje verf kan oor waterbasis of ander emaljeverf aangewend word. Die kwaste moet met terpentyn skoongemaak word. Geen verf sal lank hou as dit oor verkrummelende of klam mure geverf word nie.

Verf wat jy vir portrette of skilderye gebruik verskil so ‘n bietjie. Die skilder meng net genoeg water by die waterverf om dit te laat uitkring. As ouer het ek so bietjie waterverf gebruik om items vir my kinders se konsert te maak – visse en voëls! Ek het weer besef hoeveel talent en geduld skilders moet hê om die medium te bemeester. Verder kan ek net dink hoeveel blydskap en satisfaksie daarmee gepaard gaan as die water net genoeg uitkring om die regte lyne te vorm!

Die kleur van ‘n gedig

Die kleur van ‘n gedig werk so bietjie anders as verf. Wat is die ooreenkomste tussen verf en ‘n gedig? ‘n Mens sien die kleur van die verf deur die lig wat daarop val. Ek wonder so by myself hoe die kleur van ons bestaan verander word deur die gedigte wat ons lees of skryf. Sou die kleur van die verf werklik saakgemaak het as ons dit nie gesien het nie? Sou die woorde wat ons lees werklik anders gelyk het as dit nie deur die verfkwas van die digkuns geverf was nie? Kan die mees sombere omstandighede ingekleur word deur die verfkwas van die gedagtes?

“Let me, O let me bathe my soul in colours; let me swallow the sunset and drink the rainbow.”
– Kahlil Gibran

 

Colour Of Water

the water I drink
from the bowl of the moon
silver as the stream

– deur Charl  JF Cilliers uit ‘Grains of Sand’

 

Die winkel-opsie

Die verfwinkels meng jou ‘rustic yellow’ of ‘sandy brown’ klaar volgens ‘n formule – 2 dele geel, 5 dele wit en 3 dele bruin. Dit is die veiligste manier om te verseker dat jy altyd dieselfe kleur kry. Jy kan natuurlik verf self meng totdat jy tevrede is met die kleur. Dit kan wel vir klein hoeveelhede verf werk. En een ding om in gedagte te hou – daar is noodwendig ‘n klein verskil tussen die manier hoe nat verf en droë verf lyk.

Verf is ‘n langtermyn projek. Roer die blik goed – eers kloksgewys en dan anti-kloksgewys. Kies ‘n lang genoeg stok, sodat die onderste verf saam met die boonste dele geroer word. Die verf van die mure is slegs een van die stappe. Kies die verf wat jy meng baie goed, want jy
gaan sekerlik ten minste vyf jaar daarteen vasstaar. Die digkuns lê in die meng van die verf. Digkuns is ‘n langtermyn projek. ‘n Mens sien die kleur van die gedig deur die lig wat daarop val. Ek wou eers my ma se ‘Colour me Beautiful’-boek weggooi, maar besef toe dat dit my in die stilligheid iets geleer het: dit gaan nie altyd oor die seisoen nie, maar oor die manier waarop jy op die seisoen reageer. Die winterlig wat op die gedig val verskil van die somerlig. Daar is meer as een seisoen om te meng in jou gedig – moenie net op die somer-oppervlak roer nie, want miskien is dit juis die winter-kleur wat dit mooi gaan laat lyk teen die muur.

verf

die hale oliekruine val kwistig oor ‘n doek,
die hand het ‘n glas rooiwyn in en die lyf ‘n hele paar

opera is in die agtergrond (en soms sagte lig) –
mens moet gereeld verf om jou tegniek te temper

nog voor die hand aan die kwas raak
laat hy sagte nek- en keel-kleure vloei

net voor die nat punt die kaal doek ‘n eerste keer
betree kom die huiwering van lig en tyd saam

‘n vlietende oomblik – ‘n duif se afdruk wat wasig teen
‘n ruit sit net nadat hy hom daarteen te pletter vlieg

die klein dood van die nou
wanneer die lyf sag die ongesêde stilte ritmies vorm gee

 

– deur Johannes Prins uit ‘een hart’

Bronnelys
1. Cilliers, CJF. Grains of Sand. Malgas Uitgewers. 2013
2. Prins, J. Een Hart. Lapa Uitgewers. 2009
3. Stockenström, W. Vir die bysiende leser. Reijger Uitgewers. 1970