Binneblik

Ampie Coetzee. Wanneer woorde niks meer sê nie

Wednesday, April 26th, 2017

 WS Merwin

WANNEER WOORDE NIKS MEER Sê NIE

Die Amerikaanse digter W.S Merwin (89) het al meer as 50 poësiebundels gepubliseer, plus ander literêre werke. Hy was tweekeer die wenner van die Pulitzerprys, in 1971 en in 2009.  In 2010 word hy aangewys as die United States Poetry Laureate. In 2013 is hy die eerste ontvanger van die Poolse ‘Zbigniew Herbert International LiteraryAward’ , wat Breyen in Meimaand hierdie jaar kry. (Breyten skryf korliks ook oor Merwin en ander digters in Versindaba Jan. 2017).

Sy poësie werk met metafoor en paradoks, en daar is intuïtiewe oomblikke wat mens slegs so kan lees, feitlik sonder interpretasie-moontlikheid. Oor hom is daar ook gesê: ‘Merwin is our strongest poetry of silence and doubt, vacancy and absence’.

Ek wil ‘n gedig van hom aanhaal wat al hierdie eienskappe het; maar – en dit is belangrik – dat dit ‘n gedig vir ons tyd en ons Afrikaans hier in Suid-Afrika is. Asof hy kon geweet het wat met die skrywers van ‘n sterwende taal gebeur. (Hierdie gedig kom uit die bundel ‘The Rain in the Trees’, 1988)

Losing a Language

 

A  breath leaves the sentences and does not come back

yet the old still remember something that they could say

 

but they know now that such things are no longer believed

and the young have fewer words

 

many of the things the words were about

no longer exist

 

the noun for standing in mist by a haunted tree

the verb for I

 

the children will not repeat

the phrases their parents speak

 

somebody has persuaded them

that it is better to say everything differently

 

so that they can be admired somewhere

farther and farther away

 

where nothing that is here is known

we have little to say to each other

 

we are wrong and dark

in the eyes of the new owners

 

the radio is incomprehensible

the day is glass

 

when there is a voice at the door it is foreign

everywhere instead of a name there is a lie

 

nobody has seen it happening

nobody remembers

 

that is what the words were made

to prophesy

 

here are the extinct feathers

here is the rain we saw

 

Herinnering, geheue, is ‘n eienskap van Merwin se poësie. Hier is dit duidelik in die droefheid oor die taal wat verdwyn het. Ons het min om vir mekaar te sê. Die  implikasie is, omdat ons nie meer woorde het nie. Asem verlaat die sin en kom nie weer terug nie; net soos dit waaroor die woord was, nie meer bestaan nie. Oral is daar leuens. Woorde kan profeteer, maar net vere bly oor, en die reën wat ons gesien het.

Dikwels is daar paradokse en metafore: reën wat ons hier gesien het, is dood; en aan die begin die uitblaas van die asem. Dan, waar mens miskien intuïtief moet lees, in reëls soos: ‘ the noun for standing in mist by a haunted tree / the verb for I”

In sy tweede bundel al (‘The dancing Bears’ ,1954)skryf hy oor die poësie. Dikwels paradoksaal, soos in On the Subject of Poetry:

 

‘ do not understand the world, Father,

By the millpond at the end of the garden

There is a man who slouches listening

To the wheel revolving in the stream, only

There is no wheel to revolve … ‘

 

En aan die einde:

 

I speak of him, Father, because he is

There with his hands in his pockets, in the end

Of the garden listening to the turning

Wheel that is not there, but it is the world,

Father, That I do not understand’

 

Om nie te verstaan nie, om taal te verloor. Dis die droewige waarheid vir die digter.

 

Gedig en aanhaling uit  W.S Merwin. Migration, New and selected Poems, bls.286 en 25.  (Copper Canyon Press 2005).

 

Ampie Coetzee.

13 April 2017.

 

 

Gisela Ullyatt. Twaalf gedigte, wolke & ’n roadtrip.

Monday, April 17th, 2017

Teks en foto’s: Gisela Ullyatt © 2017.

 

 

#1

duskant Jamestown:

windstil van binne

met bouvallige wolke.

#1

 

#2

in veerwolke droom ek

jou

en in Jan Blohm

se stille runaway

 

#2

 

#3

hou nooit stil

by die Sarie Marais nie

dalk net té perskepienk

of dalk was die dag

bloot beige

 

#3

 

#4

in Smithfield draai

ek die radio af.

stilte, onbeperk.

 

#4

 

#5

ek het jou naam

in die wind ontsyfer,

in die newelkleur

van wolke.

#5

 

#6

ek vertrou nie meer

gerugte van reën nie,

nog minder

in donderwolkprofete.

die hemel help ons nie:

die wit verf van wolke

sterf uit en iewers

roep woestynvaders.

 

#6

 

#7

naby Colesberg

trek ek vlieswolke na,

klank ek jou naam

in blou.

#7

 

#8

in segmente van klank

ruk-en-rol

die wind

en pynstillend

die wolke.

#8

 

#9

in karoo-gevlekte lug

ruik ek jou

en jy is die kleur

van onbeperkte lig

#9

 

#10

onder die Genl. Hertzogbrug

treur die Oranjerivier;

in Aliwal-Noord se Wimpy

skryf ek fragmente

op koerantpapier.

#10

 

 

#11

by die stop/go

is jou naam

slegs ’n nagedagte

in gruis.

 

#11

 

#12

iewers is die bome ewig,

iewers die lig fetaal.

#12

Wicus Luwes. Die Revolusie Sal Nie Op TV Uitgesaai Word Nie

Thursday, April 13th, 2017

Daar is heelwat dinge wat revolusies in gemeen het. RSG het onlangs Gil Scot-Heron se gedig en lied, ‘The Revolution Will Not Be Televised’,  as deel van ‘n insetsel tydens die oggend-program, Monitor, gebruik. Die lied het sy ontstaan in die VSA in die laat 60s. Ek het begin wonder hoe ‘n Suid-Afrikaanse en Afrikaanse inkarnasie sou klink. Hier is ‘n Afrikaanse weergawe van Scot-Heron se lied/gedig vir die moderne Suid-Afrikaans revolusionêre persoon:

 

Die Revolusie Sal Nie Op TV Uitgesaai Word Nie

Jy sal nie by die huis kan bly nie, my broe’tjie.
Jy sal nie in kan skakel, aan kan teken en rustig sit nie.
Jy sal jouself nie in daggawolke kan verloor of uit die huis kan glip om bier te koop tydens advertensiebreke nie,
want die revolusie sal nie op TV uitgesaai word nie.

Die revolusie sal nie op TV uitgesaai word nie, al is Hlaudi uit die prent.
Die revolusie sal nie ‘n Twitter of Facebook hutsmerk wees nie.
Die revolusie sal nie beelde wys van politici wat bome plant, linte sny of mense wat HOP-huise ontvang nie.
Die revolusie sal nie op TV uitgesaai word nie.

Die revolusie sal nie deur Charmaine op 7de Laan bespreek word nie, ook nie deur Minki op Boer soek ‘n Vrou nie.
Die revolusie sal nie seksie wees nie.
Die revolusie sal jou nie maerder laat lyk nie,                                                                                                                                                                                                                 want die revolusie sal nie op TV uitgesaai word nie, Broer.

Daar sal geen videomateriaal van mense wees wat
kruideniersware en TVs in ‘n gesteelde ambulans laai nie.
SABC sal nie die lotto wenner om 07:30 aankondig nie
of nuusberigte saamstel oor optogte in elk van die 9 provinsies nie.
Die revolusie sal nie op TV uitgesaai word nie.

Daar sal nie skermskote van onlustepolisie wees
wat optoggangers met rubberkoeëls uitmekaar jaag nie.
Geen insetsels van waterkannone wat herhaaldelik in die agtergrond spuit nie.
Geen rooi oorpak sal slaags raak met ‘n veteraan in kamoefleerdrag
terwyl die rand-dollar wisselkoers van links na regs
oor die skerm marsjeer nie.

Die beeldmateriaal sal nie laat in die aand herhaal word
wanneer Freek of Waldemar of Bettie die dag se nuus bespreek nie.
Die nuus sal nie deur ABSA, FNB, Standard Bank, Nedbank of die bank van Habib geborg word nie.

Die revolusie sal nie op TV verskyn nie, my broers
Die revolusie sal lewendig wees.

__________________________________

The Revolution Will Not Be Televised
– Gil Scott-Heron

You will not be able to stay home, brother.
You will not be able to plug in, turn on and cop out.
You will not be able to lose yourself on skag and
Skip out for beer during commercials,
Because the revolution will not be televised.

The revolution will not be televised.
The revolution will not be brought to you by Xerox
In 4 parts without commercial interruptions.
The revolution will not show you pictures of Nixon
Blowing a bugle and leading a charge by John
Mitchell, General Abrams and Spiro Agnew to eat
Hog maws confiscated from a Harlem sanctuary.

The revolution will not be televised.
The revolution will not be brought to you by the
Schaefer Award Theatre and will not star Natalie
Woods and Steve McQueen or Bullwinkle and Julia.
The revolution will not give your mouth sex appeal.
The revolution will not get rid of the nubs.
The revolution will not make you look five pounds
Thinner, because the revolution will not be televised, Brother.

There will be no pictures of you and Willie May
Pushing that shopping cart down the block on the dead run,
Or trying to slide that color television into a stolen ambulance.
NBC will not be able predict the winner at 8:32
Or report from 29 districts.
The revolution will not be televised.

There will be no pictures of pigs shooting down
Brothers in the instant replay.
There will be no pictures of pigs shooting down
Brothers in the instant replay.
There will be no pictures of Whitney Young being
Run out of Harlem on a rail with a brand new process.
There will be no slow motion or still life of Roy
Wilkens strolling through Watts in a Red, Black and
Green liberation jumpsuit that he had been saving
For just the proper occasion.

Green Acres, The Beverly Hillbillies, and Hooterville
Junction will no longer be so damned relevant, and
Women will not care if Dick finally gets down with
Jane on Search for Tomorrow because Black people
Will be in the street looking for a brighter day.
The revolution will not be televised.

There will be no highlights on the eleven o’clock
News and no pictures of hairy armed women
Liberationists and Jackie Onassis blowing her nose.
The theme song will not be written by Jim Webb,
Francis Scott Key, nor sung by Glen Campbell, Tom
Jones, Johnny Cash, Englebert Humperdink, or the Rare Earth.
The revolution will not be televised.

The revolution will not be right back
After a message about a white tornado, white lightning, or white people.
You will not have to worry about a dove in your
Bedroom, a tiger in your tank, or the giant in your toilet bowl.
The revolution will not go better with Coke.
The revolution will not fight the germs that may cause bad breath.
The revolution will put you in the driver’s seat.

The revolution will not be televised, will not be televised,
Will not be televised, will not be televised.
The revolution will be no re-run brothers,
The revolution will be live.

Bronne:
https://en.wikipedia.org/wiki/The_Revolution_Will_Not_Be_Televised
https://www.google.co.za/url?http://www.uidownload.com/free-icons/old-tv-icon-195403
http://www.metrolyrics.com/the-revolution-will-not-be-televised-lyrics-gil-scottheron.html

De Waal Venter. Kwantumpoësie

Wednesday, April 12th, 2017

Neurone

Kwantumpoësie

Daar is geen duidelike verklaring van wat “denke” nou eintlik is nie. Wat beteken dit om te “dink”? Wat gebeur daar in ons breine wanneer ons dink?

Daar is wel baie kennis oor die elektriese aktiwiteit wat deur die dendriete, neurone en aksons van ons breine vloei. Kenners weet ook baie van die chemiese reaksies in die brein en die rol wat verskeie dele van die brein speel in verskillende breinfunksies.

Maar presies hoe verduidelik mens die dinkproses, en daarmee gepaard, “bewussyn”?

Niemand sal seker ontken dat poësie net kan ontstaan wanneer daar denkprosesse aan die gang is nie. Ek wil in hierdie stuk kyk na ’n interessante teorie oor die geaardheid van die dinkproses in verskeie fasette, en veral hoe dit verband hou met die skep van poësie.

’n Taamlik nuwe teorie oor die denkproses (ongeveer tien jaar) het baie mense aan die praat en het ook baie teenstanders.

Matthew Fisher, ’n fisikus aan die University of California, Santa Barbara, het ’n verhandeling gepubliseer in die gesaghebbende tydskrif Annals of Physics. Daarin postuleer hy dat die wenteling of “spin” van fosforatoomkerne as rudimentêre “qubits” in die brein optree. Dit beteken dat die brein essensieel kan werk soos ’n kwantumrekenaar. (’n “qubit” is ’n “quantum bit” of “kwantumbis”, die basiese strukture waarmee kwantumrekenaars werk.)

Bloudruk vir ‘n kwantumrekenaar

Maar hoe werk ’n kwantumrekenaar? Daar bestaan reeds kwantumrekenaars wat sekere rekenaarfunksies kan uitvoer. (Die Kanadese Wave-D rekenaar word deur Google en Nasa, o.a. gebruik). Eerstens moet verskillende kwantumbisse met mekaar verwikkel word (entangled). Daar is verskeie metodes om dit te doen, een is om fotone deur ’n spesifieke tipe prisma te straal. Wanneer twee partikels of kwantumbisse verwikkel is, ontstaan die situasie dat een kwantumbis verander sodra jy iets doen aan die verwikkelde een, selfs oor afstande van miljoene kilometer, of oor baie klein afstande.

Wat van poësie?

Moenie bekommer nie, ons kom binnekort by poësie uit! Ons moet net eers ’n basiese begrip kry van kwantumverskynsels.

Die verwikkelde kwantumbisse is in ’n delikate staat en kan maklik versteur word. Dit is een van die sterkste besware teen Fisher se teorie: die brein is op elektroniese vlak ’n “raserige” plek en verwikkelde kwantumbisse kan maklik versteur word. Kritici sê verwikkeldheid is onmoontlik in die menslike brein.

In die afgelope paar jaar het dit egter al hoe meer duidelik begin word dat sekere biologiese stelsels kwantum-meganiese verskynsels toepas. Die wetenskaplike tydskrif Quantum Magazine rapporteer dat sulke verskynsels plante help om sonlig in voedingstowwe en energie om te skep. In die hoogs gerespekteerde multi-dissiplinêre wetenskaplike tydskrif PNAS, (Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America) word daar beskryf hoe migrerende voëls hulle “kwantum-kompas” gebruik om hulle weg oor duisende kilometer te vind met minder as 5 grade afwyking van waarheen hulle mik..

Senthil Todadri is ’n fiskus by die Massachusetts Institute of Technology. Hy is ’n goeie vriend van Fisher en hy behou ’n gesonde skeptisisme oor Fisher se teorie. Die volgende is van hom gesê: “But he thinks that Fisher has rephrased the central question — is quantum processing happening in the brain? — in such a way that it lays out a road map to test the hypothesis rigorously.” Todar het gesê: “The general assumption has been that of course there is no quantum information processing that’s possible in the brain,” Verder: “He makes the case that there’s precisely one loophole. So the next step is to see if that loophole can be closed. Indeed, Fisher has begun to bring together a team to do laboratory tests to answer this question once and for all.”

Dit is interessant dat die idee van verwikkeldheid reeds in die 19e eeu bepeins is. Dit is nie gesien as ’n kwantumverskynsel nie, aangesien die begrip destyds nog nie bestaan het nie.

Ada Lovelace 1840

Ada Lovelace (1815-1852), dogter van Lord Byron, het saam met Charles Babbage gewerk aan “die eerste rekenaar”, ’n masjien wat berekeninge kon maak. Ada het die eerste rekenaar-program geskryf. Van hierdie proses het sy gesê: “

“It seizes points in common, between subjects having no very apparent connexion”

‘n Deel van die “Difference Engine”

(Dele van die besinning oor die poëson hieronder is voorheen as ’n essay op Versindaba gepubliseer)

Die poëson

Ek wil die begrip van die “poëson” gebruik om ondersoek in te stel oor hoe kwantumverskynsels soos “verwikkeldheid” oorsprong kan gee aan poësie. Daar is talle ander aspekte wat in berekening gebring kan word wanneer mens hieroor besin, maar vir die doeleinde van hierdie stuk laat ek dit buite berekening.

Die poëson is ‘n begrip wat ek gebruik om spesifieke eienskappe van poësie aan te dui, sowel as die tegniek wat ek (en waarskynlik alle digters) gebruik wanneer mens poësie skep. Die woord “poëson” (in hierdie verband) maak sy eerste verskyning in die openingsgedig Releasing the rock van my bundel Entangling states of mind. lulu.com 2010 ISBN: 978-0557-83905-6

Voor ek die begrip wil probeer definieer, wil ek twee verwante begrippe naderhaal. Die eerste een is “verwikkeldheid” of in Engels, “entanglement”.

Verwikkeldheid

Ek gebruik die woord “verwikkeld” nie in die sin van “ingewikkeld” of “gekompliseerd” nie. Dit word hier in ‘n spesifieke sin bedoel: dit is die verwantskap wat daar tussen woorde en begrippe in ‘n gedig bestaan wat soms nie onmiddellik voor die hand liggend is nie.

Dit toon nogal ooreenkomste met “entanglement” in die kwantumfisika waar daar invloed uitgeoefen kan word op materie oor ‘n afstand, sonder dat daar enige oënskynlike verbinding is tussen die twee hoeveelhede materie. Dit is Einstein se spukhaften fernwirkung waarvan hy net niks gehou het nie.

Die tweede is Conceptual blending

Uit: Wikipedia

Conceptual Blending (aka Conceptual Integration) is a general theory of cognition.[1] According to this theory, elements and vital relations from diverse scenarios are “blended” in a subconscious process known as Conceptual Blending, which is assumed to be ubiquitous to everyday thought and language. Insights obtained from these blends constitute the products of creative thinking.

Uit: Conceptual Blending Theory and the Social Sciences

Cristóbal Pagán Cánovas (cpcanovas@um.es)

Department of Classics, University of Murcia, Campus de la Merced 30001 Murcia, Spain

Conceptual Blending Theory (CBT) provides a model of how meaning is constructed by selectively projecting – according to optimality and governing principles – materials from mental spaces (Fauconnier, 1985, 1997), small conceptual packets built as thought and discourse unfold. These materials – cultural frames, embodied schemata, relations, contextual knowledge – are integrated into new wholes or blends, which retain the links to their inputs, thus forming a network of mappings and projections. According to this theory, conceptual integration is a defining human capacity underlying all major products of meaning construction: metaphor, language, religion, art, etc.

Nou kan ons weer voor begin. Wat is ‘n poëson?

In sy eenvoudigste gesien, is ‘n poëson ‘n hoofelement van ‘n gedig wat konsepte en beelde vervat en wat amper ongemerk met die struktuur van die gedig verwikkeld is.

Dit kan verder so beskryf word: dit is ‘n soort bousteen, omvattender as enkele woorde,  en enkele beelde, wat gebruik word om ‘n gedig te bou.

Woordorde, aspekte van woorde, verwikkeldheid en konnotasie speel alles ‘n rol om ‘n poëson te vorm. Poësons maak dit vir die digter moontlik om konsepte op ‘n subtiele manier te verwikkel – konsepte wat nie noodwendig ruimtelik na aan mekaar geplaas is in die gedig nie.

Die poëson is dus essensieel ‘n stel verwante konnotasies en verhoudinge (noem dit ‘n gestalt) wat mekaar versterk en verryk – dit is wat ‘n gedig ‘n kragtige stelling kan laat maak, iets wat ryk is aan betekenis en emosionele trefkrag.

Wat bedoel ek met “aspekte van woorde”?

Alliterasie, rym, ritme, gevoelswaarde, vreemdheidswaarde (ostranenie ) is party van die aspekte van woorde soos ek dit hier toepas. Dit omvat alles wat ‘n woord verhoogde betekenis en impak in ‘n gedig kan gee.

Ons kyk weer na “verwikkeldheid”

Verwikkeldheid in ‘n gedig beteken dat skynbaar onverwante konsepte (dikwels ruimtelik geskei in ‘n gedig) gekoppel word. Hierdie proses skep nuwe betekenisstrukture (reekse tussen-afhanklike betekenisse) ryker in inhoud as die enkele konnotasies waaruit dit saamgestel is. Verwikkelde betekenisse skep ‘n “Gestalt” in die gedig  en dit is ‘n poëson.

In ‘n gedig raak poësons op hulle beurt weer met mekaar verwikkeld om ‘n semantiese struktuur te skep wat komplekse betekenis dra. Hierdie verwikkeldheid resoneer onverwags in verskeie emosionele en intellektuele dimensies.

Daar het in Desember 2011 ‘n interessante artikel in New Scientist verskyn. (Rhyme and reason: The Victorian poet scientists 30 December 2011 by Paul Collins).

Die artikel vertel van Victoriaanse wetenskaplikes wat ook graag gedig het. Dit was daardie jare blykbaar hoog mode vir wetenskaplike om ook digters te wees.

Een gedig val op. Dit lyk of dit ‘n soort voorloper kan wees van die “entanglement” idee.

“James Clerk Maxwell, famous for his unifying theory of electromagnetism, was one of the most prominent Victorian poet scientists.”

Generations of physics students learned his amusing Robert Burns spoof, Rigid Body Sings, and his take on Valentine’s Day card poetry – Valentine by a Telegraph Clerk (male) to a Telegraph Clerk (female) – still delights:”

The tendrils of my soul are twined

With thine, though many a mile apart.

And thine in close coiled circuits wind

Around the needle of my heart.

Die poëson en Conceptual Blending Theory (CBT)

Uit wat hierbo geskryf is, blyk dit duidelik dat daar groot ooreenkomste is tussen die poëson-gedagte en CBT.

Die volgende beskrywing pas die poëson eintlik baie goed: These materials – cultural frames, embodied schemata, relations, contextual knowledge – are integrated into new wholes or blends …

Die poëson is egter ook iets anders as hierbo beskyf, dit is spesifiek ‘n hoofelement in ‘n gedig wat konstruktiewe funksies het in die literêre kunswerk en wat as sulks nagespoor kan word in die gedig. Dit “versmelt” (blend) die talle elemente waaruit ‘n gedig bestaan tot ‘n sinvolle geheel.

Poësons in die skryf van ‘n gedig

Hoe hou ‘n digter hierdie komplekse idees in sy of haar kop met die skryf van ‘n gedig? Antwoord: die digter hanteer poësons nie op ‘n bewustelike manier nie.

Ek persoonlik skryf so intuïtief as moontlik. Om bewustelik te dink aan die meganika van die skryfproses – beelde, metafore, metrum, ritme, poësons ens. – inhibeer my sodat ek nie kan skryf nie; of anders skryf ek in so ‘n situasies iets wat leweloos en geyk is.

Vir my is die tyd om aan tegniek en meganika te werk, wanneer ek herskryf en redigeer.

Hoe word die poëson dan hanteer?

Ek gebruik myself as ‘n voorbeeld omdat ek naastenby ‘n idee het wat in my kop aangaan, maar ek dink dit geld op een of ander manier vir alle digters.

Sonder om die menslike gemoed, brein en denkwyse in diepte te wil bespreek, moet ek hierby die volgende stellinge maak:

die poëson word grootliks op die vlak van die onbewuste geskep. Hoe dit gebeur, is nie vir my bewuste denke begrypbaar nie. Die onbewuste het bykbaar die vermoë om ‘n komplekse stelsel soos ‘n poëson tot stand te bring – iets wat die bewuste denke nie kan doen nie.

Die digter “konnekteer” die poësons wat geskep is met ‘n bewuste komposisie-proses, d.w.s. die uitdrukking van die poësons ‘n ‘n taalvorm wat vir ‘n leser verstaanbaar sal wees.

Skepping van die poëson

Die gemoedstoestand waarin die digter moet wees om hierdie proses suksesvol te loods, is verwant aan die gemoedstoestand waarin iemand verkeer wat mediteer. Daarmee sê ek nie ‘n digter moet mediteer om te kan dig nie, net dat die twee toestande ooreenkom. Elke digter het ‘n unieke manier om daardie toestand te bereik.

Daar was tye dat digters middels soos dwelms en alkohol gebruik het om die gewenste toestand te bereik. Die newe-effekte daarvan is natuurlik ‘n bietjie rof en neig om die digter taamlik vinnig op ‘n afdraande-pad te plaas.

Ten slotte kan ek net sê dat elke digter op sy of haar manier die gemoedstoestand bereik wat ‘n gedig suksesvol kan laat ontstaan. Daar is geen enkele “regte” metode of werkswyse nie. Elke digter moet sy of haar eie oplossing kry.

Demonstrasie

Ek gaan nou aan die hand van ’n gedig van Tomas Tranströmer wat ek uit Sweeds vertaal het, demonstreer hoe ‘n poëson in die gedig voorkom.

Tomas Tranströmer

Ontstelde meditasie

’n Storm swaai die meul se vlerke wild in die rondte

in die donkerte van die nag, maar maal niks. – Jy

word wakker gehou deur dieselfde wette.

Die gryshaai se buik is jou dowwe lamp.

Vormlose herinneringe sink na die dieptes van die see

en verhard daar tot vreemde gestaltes. – Groen

van alge is jou kruk. Iemand wat

uitgaan op die see kom verstyf terug.

Groot withaai

Ons bekyk die volgende twee poësons:

Lig: donkerte – dowwe lamp – vormlose herinneringe – dieptes

Ontasbaarheid: maal niks – vormlose herinneringe – dieptes – groen van alge

Die “lig”-poëson.

Die eerste reël in die gedig bevat reeds die kiem van die poëson wat ons in die tweede reël aantref. Daar is ’n storm en in sulke weer is daar gewoonlik bewolkte lug en dowwe lig. In die tweede reël kom dit volledig na vore: “donkerte van die nag”.

Die poësom word verder gevoer in die vierde reël, wat ook die begin van ’n ander poëson bevat: “Die gryshaai se buik is jou dowwe lamp”. Die “dowwe lamp” gee min lig en bied ’n ander dimensie aan “donkerte. Dit is asof mens onder water is en die dowwe witterigheid van die haai se buik sien. En daar is die begin van die ander poëson: die haai lei na die “dieptes van die see”.

Maar laat ons eers die eerste poëson navolg reg deur die gedig. In die eerste reël van die tweede strofe lees ons van “vormlose herinneringe”. Die poëson loop nog steeds, alhoewel in effens ander vorm. Die vormlossheid is ’n gewaarwording wat nou verband hou met dofheid en donkerte. En dan neem die poëson ons uiteindelik na “die dieptes”. Weer eens ’n ander manifestasie van “donkerte”, “dofheid” en “vormloosheid”.

Hierdie reeks begrippe wat ek ’n “poëson” noem het geen semantiese verband met mekaar nie en kom in verskilende versreēls voor, onafhanklik van mekaar. Maar hulle is verwikkeld (entangled) met mekaar deurdat hulle ’n betekenissisteem opbou wat een van die boustene van die gedig is. Hier wil ek dan die ooreenkoms sien van die werking van die poëson en die gedrag van kwantums wat verwikkeld is en sodoende dieselfde antwoord gee wanneer die een of die ander getoets word.

Die “ontasbaarheid”-poëson

In die tweede reël lees ons dat die meul “niks” maal. Ten spyte van die geweld van die storm en wild-draaiende vlerke kom daar nie iet tasbaars ba vore nie. Dit lei ons weer eens na een van die kernbegrippe van die gedig, “vormlose herinneringe” in die eerste reël van die tweede strofe. Die herinneringe bestaan eintlik nie, hulle is in wese niks omdat ’n herinering wat “vormloos” is, eintlik geen bestaan het nie.

Weer kry hierdie poëson ’n raakpunt met die vorige een en ons lees weer van “dieptes”. ’n “Diepte” is uiteraard vormloos. Dit geld ook vir “groen”. In die derde laaste en tweede laaste reëls lees ek dat “jou kruk die groen van alge is” en nie dat jou kruk vol groen alge geword het nie. “Groen is ’n kleur en het ook geen vorm nie.  Hierdie poëson maak die leser op ’n ander manier bewus van die spreker se “ontstelde meditering” oor die vreesaanjaende “Niks” van die onverstaanbare groot heelal waarin ons ons bevind.

Is die digter bewus van hierdie subtiele verwikkeldhede en “onsigbare” werkinge van die poësons wat hy skep? Na my mening is die digter heeltemal onbewus daarvan. Die essensiële gedig word geskep op ’n manier wat grootliks ooreenkom met die gedrag van verwikkelde kwanta.

Samevattend

Ten spyte van al die eeue se “dink oor dink”, weet ons eintlik nog maar min van hierdie fenomeen. Af en toe loop ons ’n leidraad raak en  kry ons ’n effense insig in hoe denke werk. Die skepping van poësie is ’n besondere tipe denke en digters soek altyd na maniere hoe om hulle vaardighede te verbeter. Dalk sal insigte in kwantumfisika ook nuwe insigte bring op die gebied van poësie.

einde

Wicus Luwes. ‘n Reis deur Bukowski se Los Angeles

Thursday, March 30th, 2017

Wie sou kon dink dat daar slegs 26,3 myl tussen 1931 en 1994 sou wees. Slegs 28 minute volgens ‘n GPS met heelparty kronkels en hobbels. Die lewenspad sorteer posstukke om die pot aan die kook te hou. Dit koester ‘n ongesonde liefde vir alkohol en die dinge wat daarmee gepaard gaan. Dit stuur kortverhale via faksmasjien uit ‘n siekbed. Ek het my lyf toeris gehou en gaan soek na die lewenslyn of lewenspad van Charles Bukowski. Ek het my verbeel dat ek sy werk met meer insig sou kon lees as ek sy wêreld kon betree. Hedendaagse tegnologie maak dit moontlik om ‘n bekostigbare reis te onderneem deur dieselfde strate waar Bukowski geloop het. Daar is twee maniere waarop jy die reis kan onderneem: Die een reis is ‘n virtuele reis en die ander is fisies. ‘n Reis as kubertoeris via ‘n rekenaar met internetverbinding behoort minder van ‘n duik in jou beursie te laat. Die ander manier is via duur vliegkaartjies.

 

air and light and time and space
– Charles Bukowski

‘- you know, I’ve either had a family, a job, something
has always been in the
way
but now
I’ve sold my house, I’ve found this
place, a large studio, you should see the space and
the light.
for the first time in my life I’m going to have a place and
the time to
create.’
no baby, if you’re going to create
you’re going to create whether you work
16 hours a day in a coal mine
or
you’re going to create in a small room with 3 children
while you’re on
welfare,
you’re going to create with part of your mind and your
body blown
away,
you’re going to create blind
crippled
demented,
you’re going to create with a cat crawling up your
back while
the whole city trembles in earthquakes, bombardment,
flood and fire.
baby, air and light and time and space
have nothing to do with it
and don’t create anything
except maybe a longer life to find
new excuses
for.

 

Indien jy die virtuele of kuber-reis wil meemaak, sal jy ‘n rekenaar of slimfoon benodig. Gaan soek bloot op ‘n internet soekenjin na ‘Google Street View’. Google se Street View is ‘n gratis internetblad wat foto’s van ‘n enorme hoeveelheid plekke tot hul beskikking het. Hul dateer hul foto’s ongeveer elke twee jaar op. ‘Google Street View’ laat jou toe om op en af in ‘n straat te kyk deur middel van ‘n vloeibare foto.

Stappe om te volg:
1. Maak die program oop wat jy gebruik vir internet-toegang
2. Soek vir ‘Google Maps’ of ‘Google Street View’ (of klik op die volgende adres: https://www.google.co.za/maps)
3. Google Maps of Google Street View sal dan ‘n blok bied waar jy kan soek (‘search’).
4. Tik die volgende adres in: 2122 S. Longwood Ave., Los Angeles CA en klik op die vergrootglas.
5. Daar sal ‘n kaart op die skerm oopmaak en ‘n klein foto van die plek. Klik of dubbel-klik met die muis op die foto. Google Street View sal dan oopmaak.

Bukowski se ouerhuis behoort op hierdie stadium voor jou te verskyn. Die adres: 2122 S. Longwood Ave., Los Angeles CA. Dit is die huis waar Bukowski se vader besluit het om sy seun se tikmasjien, klere en skryfwerk op die grasperk te gooi. Die man was nie ingenome met sy seun se skryfwerk nie en het uiting aan sy woede gegee. Met ‘n bietjie verbeelding kan jy die spektakel sien afspeel. Bukowski het van 1931 tot 1939 by die huis gebly, maar het baie kere teruggetrek na die huis toe. Dit is ook die huis waar sy vader op ‘n stadium gemaak het of hy na sy werkplek toe gaan, alhoewel hy sy werk verloor het. ‘n Fiktiewe weergawe van hierdie tuiste verskyn in sy magnum opus, ‘Ham or Rye’.

Skermskoot van 2122 S. Longwood Ave., Los Angeles CA op Google Street View

Bukowski het heelwat getrek en ook ‘n tyd lank in New Orleans en Philadelphia gebly. Hy het verskeie betrekkinge onderneem en het selfs joernalistiek en Engels aan die Los Angeles Stadskollege studeer – hy het egter nie sy studies voltooi nie. Ek wil ons virtuele reis ‘n ekstra dimensie gee. Buiten die rekenaar, is daar slimfone en VR (virtuele realiteit)  toestelle of VR-brille. Indien jy Google Street View installeer op jou Android of Mac slimfoon kan jy amper volledig in die straat loop. Indien jy nie so ‘n VR-kopstuk of VR-bril het nie, kan jy die internet gebruik om dit te soek. Soek vir ‘Google cardboard’ op die internet. Die goedkoopste kos in die omgewing van R100. Jy plaas jou slimfoon in die toestel of stukkie karton met lense en word in ‘n multidimensionele virtuele wêreld ingetrek. Jy moet dit sien om dit te glo. Sien video om meer daaroor uit te vind. (‘n Restaurant-groep met ‘n wilde weste-tema, wat onlangs in die nuus was vir ‘n onnodige bakleiery, verkoop die VR-kartonboksies teen R20 as deel van hul kinder-klub.)

Google Cardboard met ‘n slimfoon daarbinne

Bukowski in Terminal Annex Poskantoor

‘n Volgende stop in ons virtuele reis, is die Terminal Annex Poskantoor (Adres om in te tik: 900 N. Alameda St.,  Los Angeles CA) Bukowski het ‘n aan-en-af verhouding met die poskantoor gehad. Hy het meer as een keer die poskantoor bedank, net om weer later daar te gaan werk. Hy het onder andere as possorteerder gewerk en ek kan net dink hoe die adresse en briewe sy gedagtes op loop moes gesit het. Hy het die vloei van kommunikasie en korrespondensie goed verstaan. Sy eerste roman, Post Office, verskyn in 1970 en verskyn by Black Sparrow Press. Bukowski ontmoet John Martin van Black Sparrow Press vir die eerste keer in 1966. Martin het alles probeer om Bukowski aan die skryf te hou en het selfs ‘n deel van sy eie salaris aangebied indien hy skryfwerk voltyds sou aanpak. Martin het hom heelwat dinge geleer, soos om met koolstof-papier te tik, sodat daar meer as een kopie van sy skryfwerk sou wees.

Dis altyd interessant om ‘n skrywer se invloede na te speur. Bukowski het van 1935 af gereeld na die Baldwin Hills Biblioteek toe gegaan (Adres om in te tik: 2906 S La Brea Ave, Los Angeles, CA). Bukowski het die werk van John Fante in Los Angeles se hoofbiblioteek raakgelees – dit het ‘n groot indruk op hom gemaak. (Adres om in te tik: 630 W 5th St, Los Angeles, CA 90071). Fante se werk is later op aandrang van Bukowski in herdruk geplaas deur Black Sparrow Press.

Pink Elephant Drankwinkel soos op Google Street View

Bukowski se liefde vir alkohol is welbekend. Hy het soveel ‘bestuur onder die invloed’-veroordelings teen hom opgestapel, dat sy prokureur bekommerd was dat hy hom nie veel langer uit die tronk sou kon hou nie. Die oplossing was the Pink Elephant drankwinkel. Die Pink Elephant het ‘n afleweringsdiens gehad wat Bukowski en sy prokureur goed te pas gekom het. (Adres om in te tik: 1836 N Western Ave, Los Angeles, CA 90027)

Dit bring ons by laaste huis waarin hy gewoon het, ‘n skamele 26,3 myl of 28 minute weg van die huis van sy kinderjare. (Adres om in te tik: 1148 W. santa Cruz St., san Pedro,CA 90731) Bukowski het in baie slegte gehuggies en plekke gewoon, maar kon later jare ‘n beter huis bekostig as gevolg van boekverkope. Dit was ‘n dubbelverdieping met ‘n uitsig oor die San Pedro-waterfront. Die plekke waar hy gebly het, word op so ‘n manier deel van die konteks wanneer ek sy werke lees. Sy stories lyk anders as die eerste keer toe ek dit gelees het. Die treffendste van sy werke, bly vir my die grafskrif van sy laaste rusplek by Green Hills Gedenkpark. Dit lui kort en kragtig: ‘Don’t try’. Dit word die metafoor vir soveel meer.

Iemand het vir Bukowski gevra: “How do you do? How do you write, create?”
Bukowski het as volg geantwoord: “You don’t try. That’s very important: not to try, either for Cadillacs, creation or immortality. You wait, and if nothing happens, you wait some more. It’s like a bug high on the wall. You wait for it to come to you. When it gets close enough you reach out, slap out and kill it. Or if you like its looks you make a pet out of it.”

safe
– Charles Bukowski

the house next door makes me
sad.
both man and wife rise early and
go to work.
they arrive home in early evening.
they have a young boy and a girl.
by 9 p.m. all the lights in the house
are out.
the next morning both man and
wife rise early again and go to
work.
they return in early evening.
By 9 p.m. all the lights are
out.

the house next door makes me
sad.
the people are nice people, I
like them.

but I feel them drowning.
and I can’t save them.

they are surviving.
they are not
homeless.

but the price is
terrible.

sometimes during the day
I will look at the house
and the house will look at
me
and the house will
weep, yes, it does, I
feel it.

Bronne:
http://hellopoetry.com/charles-bukowski/
http://www.complex.com/pop-culture/2014/03/bukowskis-los-angeles/the-san-pedro-house
https://bukowski.net/timeline/
https://maps.google.com

Gisela Ullyatt. “Verward, jonk en rigtingloos”: revolusie of anti-visie?

Tuesday, March 21st, 2017

Is daar enigiets vir ons oor?

tyd raak min en ek weet

ek gaan moontlik nooit die antwoord hê nie

                                       Francois van Coke: “Moontlik nooit”

 

Geruime tyd hoor en sien ons ’n revolusie uitspeel op die planke van universiteite. #feesmustfall, #openstellenbosch, et al. ’n Hashtag-generasie. Terwyl daar oor mikrofone gebulder word, word selfies geneem; neon-pienk lippe pruil op fb-tydlyne. Jy moet immers cool lyk vir die revolusie. Alhoewel die voorbokke in politieke insignia galoppeer, is die tekkies steeds ’n brand; die jeans super-styf. Dit is ’n warm vryery tussen Sosialisme en Kapitalisme.

 

Tog is studente-protes nie ’n nuwe konsep nie. Een van die deurlopende temas van Milan Kundera se Unbearable Lightness of Being (1984) is die 1968 studente-revolusie in Praag, oftewel die Praagse Lente. Die wêreldliteratuur het talle voorbeelde van dié indertydse revolusie wat ook plaasgevind het in groot dele van Europa, byvoorbeeld Parys.

 

Nog ’n voorbeeld van studente-protes is dié teen die VSA se betrokkenheid in Viëtnam in die 1960’s en 1970’s.

Kent State University, Ohio

Kent State University in Ohio is ’n voorbeeld van hoe protes gruwelooslik skeef kan trek. Neil Young, toe nog ’n jong musikant, het feitlik onmiddellik die volgende lirieke geskryf nadat hy berigte oor die nuus gesien het. 4 Mei 1970 sou nooit weer net nóg ’n datum in die geskiedenis wees nie. Crosby, Stills, Nash & Young se opname hiervan volg op 21 Mei van dieselfde jaar:

Neil Young

Tin soldiers and Nixon coming,

We’re finally on our own.

This summer I hear the drumming,

Four dead in Ohio.

 

Gotta get down to it

Soldiers are cutting us down

Should have been done long ago.

what if you knew her

and found her dead on the ground

How can you run when you know?

 

4 Mei 1970 is begroet met ’n landswye staking van oor die vier miljoen studente: honderde kolleges, universiteite en selfs hoërskole is gesluit tydens hierdie tydperk. Publieke opinie het op groot skaal begin skuif: Nixon se leuens het stadig begin uitlek.

Instellings is egter nie op die lange duur lamgelê deur studente-stakings nie. Lesings moes voortgaan.

Elke nuwe generasie voel dat hulle ’n nuwe hond het om te skop en dat hierdie skoppe die wêreld gaan omskep in ’n Beloofde Land.

En so moet dit ook wees. Die wêreld moet verander. Onregverdige gesag moet uitgedaag word. Die Kerkorrel-generasie het teen nasionale diensplig en PW Botha se militêre regime in opstand gekom. Die status quo moes val en hét.

Wat egter opmerklik is, is die anti-intellektualisme waarmee die nuwe geslag (lees born-frees) die revolusie aanpak. Slordige SMS’e word na studente uitgestuur wat wemel van spelfoute en logiese denkfoute. Laasgenoemde word gedreig en geviktimiseer as hulle nie aan hierdie revolusie deelneem nie. Die deurlopende sub-teks is geskoei op vervelige herhalings en slagspreuke wat herkou word. Gesag word nie net uitgedaag nie, maar vertrap. Die beweging begin daagliks meer beweeg na ’n militêre junta. Daar wil nié onderhandel word nie; daar wil slegs bevéél word. Dis ’n gekeuwel, gebulk; kortom, ’n uitgerekte vertoon van jong mag.

Foto: Gisela Ullyatt. 2017.

Dosente word uit hulle klasse gejaag en gedreig as hulle durf voortgaan. Toetse word gegryp en opgeskeur en talle dosente moes presensielyste wegsteek want die junta wil die name hê van die ‘verraaiers’ wat durf klas draf of toets skryf. Heiligskennis word gepleeg as jy in jou studies belangstel. Klasnotas word na verwys as ‘pamphlets’. Ja, dosente, die notas wat julle pleeg is gelykstaande aan ’n Bradlows-pamfletjie. Dit het ’n no name-brand geword.

Ek moes gister so onopsigtelik as moontlik my ‘pamphlets’ uitdeel aan ’n klein groepie studentemeisies wat opsigtelik angsbevange was. Kort voor lank het twee bully boys die meisies buite ingewag en wysvingers is rondgeswaai. Een het ’n duur selfoon uitgehaal en die ‘skuldiges’ afgeneem. Ek kon nie die sekuriteit in kennis stel nie, omdat die junta dié lok met beloftes van “insourcing”. Daar word openlik gegrynslag as jy vra om die lesinglokaal oop te sluit. Daar is reguit aan my gesê dat hul opdrag is om nie klasse oop te sluit nie, direk deurgegee deur studenteleiers. Dit terwyl dosente direk deur topbestuur opdrag gegee word  om vir klasse op te daag en dat semestertoetse sal voortgaan. Akademici sit daagliks vasgevang tussen twee ‘waarhede’: ’n niemandsland. ’n Waiting for Godot.

 

Ek besit niks nie

Ek het niks om by die geselskap by te dra nie

Ek weet nie

Als is by my gevat

Inspirasie sluip deur die strate in die middel van die nag

Ek soek die waarheid

Maar die waarheid stel nie belang in my nie

Gesê ek sou alles een keer probeer

Maar ek het honderd keer

Maak my stil

Gooi my uit

Laat my verdwyn

Ek soek die waarheid

Ek soek die weg

Ek soek die lewe

 

Ek vertrou nie maklik nie

Ek het te veel nuwe leuens gehoor

Ek glo dit nie maklik nie

Besluit self wat jy wil vat

Ek sal nie weer my laat onderbreek

Of in die rede val nie

(Francois van Coke: “Waarheid, Weg en Lewe)

 

Uiteraard soek die nuwe geslag na waarheid. Kanaän is aan hulle belowe. Hulle woede is te verstane. ’n Generasie soos Kerkorrel s’n ook: God sal aan jou kant wees as jy die terries vermorsel. Dit het egter nie gebeur nie. Jong mans is aan die vaderland geoffer. Sonneskyn en Chevrolet het ’n Donkerland geword:

 

en jy ken die agterstrate

van stellenbosch tot in waterkloof

en as windhoek se fasciste smile

kan jy die beste twostep dans

of jy in bellevue na die hawe vaar

of in amsterdam verdwaal

dis oral nog banaal genoeg

om revolusie te verstaan

 

ja die sakemanne vra nog wyn

en betaal met ’n visakaart

en die joernaliste vra hier rond

grawe dooie bene oop

(hou nooit op nie)

en die gasvrou op haar TV-skou

vra haar laaste stomme vraag

en ek sit hier en sien die sin

om revolusie te versin

[…]

hulle dans nou in die strate

dis ons tyd in Afrika

ministers vlieg in boeings weg

en ons staan hier verstom […]

(Johannes Kerkorrel: Bloudruk)

Bloudruk

 

Kerkorrel en sy generasie het egter hulle moerigheid met die status quo met ’n mengsel van intellek en toeganklikheid vir die jonges van dae gebied. Daar is geboogie op “Sit dit af” en “BMW” maar daar is ook geredeneer; identiteit is bevraagteken; ou paradigmas is aan die kaak gestel. Die ‘revolusie’ het nie nodig gehad om jonges te dreig om deel te neem nie. Die lirieke, drif en boogie-woogie het vanself oortuig. Nuwe generasies soos Karen Zoid, fokofpolisiekar en ander kon voortbou op die Kerkorrels en Kombuise. Daar was dus ’n narratief wat voortgesit kon word. Maar, terselfdertyd het die narratief nie net ‘vertel’ nie (telling) maar ook ‘gewys’ (showing).

 

’n Protes-narratief wat benoud raak, wat homself vasdraai in sy eie jeremiades, kan nooit iets anders as ’n telling bly nie. Jy moet jouself in volwasse geselskap kan handhaaf. Dit beteken nié dat jy alles moet aanvaar nie. Dit beteken wel dat jy sloppy thinking halt sal moet roep om die weg oop te baan na ’n kragmeting tussen die ou en nuwe status quo. Jy kan egter nie die ou status quo op die vloer laat sit soos stoute kleuters terwyl jy ’n tantrum gooi en op die tafels toyi-toyi nie. Dit help nie om dieselfde ou slagspreuke rond te slinger nie; niemand wil meer daarna luister nie. Dié het ironies genoeg verpiep geraak, al word dit uitgebulder op mikrofone wat kringfluit.

 

Intussen is hierdie generasie studente vinnig besig om nog ’n verlore generasie te word. Hierdie jongmense het nie ’n stewige basis om hulleself internasionaal te handhaaf nie. Jy moet immers kruip voor jy kan loop of hardloop. Anders gaan jou knieë nerf-af wees op ’n gereelde basis.

Die vraag is: kan hierdie generasie werklike leierskap voortbring? Waar is die Gandhi’s, die Martin Luther Kings, die Neil Youngs, die Kerkorrels; die fokofpolisiekarre? Ek ken  weinig studente in die revolusie wat Marx se Das Kapital deurgelees het of die Communist Manifesto in hul slaap kan opsê. Weinig stel belang in gender-teorie (of die toepassing daarvan in die praktyk. Meisies word steeds as goods and chattle gesien) of in die tydlyn van wêreldgeskiedenis, albei belangrike bakens vir die jong revolusionêr. Hoe verander jy die ‘prevailing narrative’ as jy nie weet wát dit is nie?

Of is die born frees te “verward, jonk en rigtingloos”?

 

Ek’s gebore aan die Ooste-rand

In ’n straat wat net soos ander lyk

in die kerkbanke grootgeword

Anders as jy

Vir ewig in ’n ry gestaan

Verward, jonk en rigtingloos

Alles aan toeval oorgelaat

Nes jy

 

Mekaar gevind onder neonlig

Liggelowiges

Verblind

Verbind

(Francois van Coke: “Neonlig”)

Francois van Coke

 

Is die studente-revolusie wat ons tans mee te make het, werklik ’n revolusie? Of is dit net nóg ’n regime-in-the-making, ’n papegaai wat ‘bedroë die koggel kry”? Aldus David Cooper, die bekende eksistensiële psigiater (1968):

If we persist with the theme of transformation of our institutions into revolutionary centres of consciousness, we have to be clear about why more has not been achieved by what we have already done in this way. The most immediate answer is that we have become victims of a very old colonizing technique – the technique of divide and rule.

Ek berus by Stokely Carmichael (1967, soos aangehaal in Cooper:1968), wat onder andere leier van die Student NonViolent Coordinating Committee was:

I want to start off with definitions by using a quote from one of my favourite books, which is Alice in Wonderland, by Lewis Carroll. In the book there’s a debate between Humpty Dumpty and Alice around the question of definitions. It goes like this – ‘When I use a word,’ Humpty Dumpty said, in a rather scornful tone, ‘It means just what I choose it to mean. Neither more nor less.’

‘The question is,’ said Alice, ‘whether you can make words mean so many different things’.

‘The question is’, said Humpty Dumpty, ‘Who is to be master. That is all.’

Now, I think that Lewis Carrol is correct. Those who can define, are the masters.

 

BIBLIOGRAFIE

 

Cooper, D. (ed). 1968. The dialectics of liberation. Harmonsworth, Middlesex: Penguin.

Kerkorrel, J. 1992. Bloudruk. Tusk Music.

Van Coke, F. 2015. Francois Van Coke. Supra Familias.

Young, N. 1970. Massey Hall 1971. Reprise Records.

Marlies Taljard: As niks meer heilig is nie

Tuesday, March 14th, 2017

Ek sal seker nooit die lied “Ek sien ʼn nuwe hemel kom” kan sing sonder om aan die digter daarvan, Izak de Villiers, te dink nie. De Villiers se bydrae tot die Liedboek van die Kerk (2001) is, volgens Cas Vos in sy huldiging van die digter, magistraal. In die Liedboek van die Kerk is 61 berymings van dié bekende digter opgeneem. Volgens Vos word daar “deurleefde teologie gesing”. De Villiers, ʼn ervare predikant, maar ook joernalis en voormalige redakteur van Sarie en Rapport, se godsdienstige siening soos dit uit gedigte en ander skryfwerk spreek, is gegrondves in praktiese toepaslikheid. Vos skryf: “ … natuurlik het hy skyn-heiligheid verag. Hy was pylreguit en het ook sake diep gepeil.” Dit het ek die eerste keer agtergekom toe ek in 1996 ʼn handleiding (saam met Pieter de Villiers) vir Afrikaans Letterkunde vir die Gautengse matrieksillabus geskryf het en op die gedig “Dietrich Bonhoeffer: brief aan homself” uit Gelykenisse en ander verse (1975) afgekom het. In ʼn sekere sin was Izak De Villiers en Dietrich Bonhoeffer geesgenote, veral in hulle nugtere beskouing van die godsdienspraktyk. Op daardie stadium het ek wel geweet wie Bonhoeffer was, maar sekere dele van die gedig het vir my duister gebly en ek het met my oom, Hans Bodenstein (nou reeds oorlede), oor Bonhoeffer gaan gesels. Baie van die insigte in hierdie blog kom dus van hom. Hy het die meeste van Bonhoeffer se werk besit en het ʼn lewendige belangstelling in sy teologie gehad.

Dietrich Bonhoeffer: brief aan homself
I.L. de Villiers

Denk mal, daß es schon reife Tomaten gibt …

Könnte ich doch wieder einen Abend im Garten zubringen! …

… Mein gnädiger Gott, bereite mir mein Grab

“Briefe und Aufzeichnungen aus der Haft”

 

as niks meer heilig is nie
word alles heilig
en die wind waai waar hy wil

ek is
ek wil
sal wees
en sal nie wees nie

was gister?

en die pad terug na kind
en kinderland is lank
selfs as jy die koers ken
maar die wind
waai alles weg
schönberg  en buchenwald
berlyn etsi deus non daretur

hoe rooi is die tamaties
op die tafel
hulle is so daar
gebring deur ‘n bewaarder
bid vir my pastor bid vir my
ek is so hier
hier in die hoek
op ‘n kombers ‘n katel
kyk die tossels roer
as ek hier raak

daar is nog rooi tamaties
iewers in tuine
hier in flossenbürg
duisende rooi tamaties
ry op ry
in kruise opgebind
soos in berlyn
toe ek ‘n kind was

as niks meer heilig is nie
word alles heilig
word die wind stil
hoor jy niks
dis winter
wit

en alles hang
hoog in die dood
groot fees van die wat vry wil wees

dit groei uit rooi tamatie-rye
uit die swart grond uit
groter en ruimer as die son
as vriend as vrou
groei uit na God
swaai aan ‘n tou

 

Dietrich Bonhoeffer (1906-1945) was ʼn Duitse Lutherse teoloog wat sterk standpunt teen Hitler ingeneem het. In 1943 word hy deur die Gestapo gevange geneem en in die konsentrasiekamp Flossenburg (die korrekte spelling van die naam het nie ʼn Umlaut op die u nie) aangehou, waar hy enkele dae voor die beëindiging van die Tweede Wêreldoorlog gehang is.

In sy Christelike beskouings was Bonhoeffer alles behalwe tradisioneel – hy is veral tydens sy lewe sterk gekritiseer, maar vandag word hy allerweë, wat sy teologiese insigte betref, as ʼn baanbreker beskou. Hy neem onder andere sterk standpunt in oor geestelike gevangenskap en soetsappige, onnadenkende interpretasies van die Bybel. Hy maak homself veral ongewild deur te verklaar dat kerke, plekke, feeste en sakramente nie op sigself heilig kan wees nie, behalwe op die oomblik wanneer dit doelbewus aan God gewy word. (“Heilig” beteken “aan God gewy”). Daarteenoor kan ʼn Christelik-inspirerende gesprek egter wel heilig wees. Bonhoeffer glo sterk in die sinvolheid van lyding en het ook sy eie lyding in Flossenburg as sodanig aanvaar. Sy dood het ʼn groot beroering onder die ganse Duitse volk teweeg gebring en hom sodoende ʼn moderne martelaar gemaak. Dit is algemeen bekend dat daar na sy teregstelling twee oop boeke op die lessenaar in sy sel gelê het – die Bybel en Goethe se gedigte.

In die gedig “Dietrich Bonhoeffer: brief aan homself” is daar, benewens die begrip “heilig”, twee belangrike simbole waarmee rekening gehou moet word, naamlik die rooi tamaties en die wind.

Die motto van die gedig, uit Bonhoeffer se Briewe en notas uit gevangenskap wat postuum verskyn het, beteken letterlik: “Dink net, daar is al ryp tamaties … As ek tog net weer ʼn aand in die tuin kon deurbring! … Genadige God, maak my graf vir my gereed.” Bonhoeffer het goed geweet dat hy gehang sou word en het homself geestelik gereed gemaak om te sterf. Tog verlang hy steeds na gewone, aardse dinge – hier gesimboliseer deur die tamaties. Die konkrete, ryp, rooi tamaties vorm ʼn soort cantus firmus in die gedig wat hoofsaaklik uit herinneringe en vooruitskouings na ʼn naderende dood bestaan. Die tamaties verbind die spreker met ‘n lewe buite die tronk: eerstens is daar tamaties in privaattuine in Flossenburg. Die tamaties wat die bewaarder vir die spreker gebring het, is verder ʼn konkrete bewys van menslikheid (ʼn konkrete geloofsdaad) te midde van die tronk- en oorlogsmilieu. Dit oorspan die brug tussen gevangenskap en vryheid – binne die konteks van Bonhoeffer se teologie, sowel konkrete as geestelike vryheid en gevangenskap. Die teenwoordigheid van tamaties in die tronk bewerk egter ook ‘n verbinding met die verlede: In Berlyn, waar Bonhoeffer ʼn kind was, het mense tamatieplante teen hulle kombuismure opgebind in die vorm van kruise. Die kruis-simbool, een van die oudste simbole wat deur mense gebruik word en wat ook in die Christelike tradisie swaar dra aan simboliek, word hier doelbewus buite sy Christelike verwysingsraamwerk gebruik, hoewel die Christelike simboliek natuurlik saamresoneer as addisionele betekenislaag, gegewe die feit dat die sprekende ek in die gedig ʼn predikant is. Die tamatie-kruis illustreer Bonhoeffer se gesigspunt dat sogenaamd heilige dinge, soos ʼn kruis, meestal eenvoudig deel is van die sekulêre wêreld en dat hulle “heiligheid” nie ingebed is in hulle konkrete daarwees alvorens hulle nie gebruik word met die intensie om hulle aan God te wy nie.

Bogenoemde insigte van Bonhoeffer word verklaar deur die refrein “as niks meer heilig is nie / word alles heilig / en die wind waai waar hy wil”. Bonhoeffer moes dikwels kritiek verduur omdat hy nie die algemene ontsteltenis gedeel het oor die verwoesting van kerke en ander sogenaamd heilige plekke tydens die twee Wêreldoorloë nie: As niks inherent heilig is nie, hoef die mens hom natuurlik nie te ontstel oor die vernietiging daarvan nie. Indien streng gehou word by die definisie van die begrip “heilig”, impliseer dit egter ook dat sekulêre plekke, dinge en handelinge heilig kan word deur die intensie van die mens om dit aan God te wy. Die verwysing na die wind wat waai waar hy wil, kom uit Johannes 3:6 en het betrekking op die werking van die Heilige Gees wat nie plekgebonde is nie. Wanneer die Gees teenwoordig is, kan alledaagse dinge in heilige dinge omskep word. By implikasie: as alles wat eens heilig geag is, deur oorlog en boosheid vernietig is, het die gelowige nog niks verloor nie, want alles (wat oor is) kan deur die teenwoordigheid van die Heilige Gees heilig gemaak word.

Biografiese feite sê vir ons dat Bonhoeffer nie deur sy gevangenskap verhinder is om geestelike werk te verrig nie. Deur sy lewe in diens van God te stel, het hy sy verblyf in die tronk sinvol (heilig) gemaak. Bonhoeffer se bewaarders het groot respek vir hom gehad. Hulle het selfs by geleentheid ʼn ontsnappingspoging vir hom gereël. Hoewel bewaarders dikwels gevra het dat hy vir hulle bid (“bid vir my pastor”), het hy blykbaar nooit saam met iemand gebid nie, maar het hy verkies om geestelike gesprekke met mense te voer wat op konkrete probleemoplossing fokus.

Soos die kruis, is ook die wind in hierdie gedig ʼn ambivalente simbool wat nie eensydig in sy Christelike betekenis gebruik word nie. Wanneer die spreker terugdink aan sy kinderdae, waai die wind die herinneringe weg:

ek is

ek wil

sal wees

en sal nie wees nie

 

was gister?

 

en die pad terug na kind

en kinderland is lank

selfs as jy die koers ken

maar die wind

waai alles weg

Die reëls “terug na kind / en kinderland” kom uit ʼn bekende Duitse lied, “O wüßt ich doch den Weg zurück / den Weg ins weite Kinderland” (“O, het ek tog die pad terug geken, die pad na die verre kinderland”). Hierdie lied is graag deur Bonhoeffer aangehaal ter illustrasie dat geen terugkeer na die verlede moontlik is nie en dat die mens homself nie moet teister deur te probeer om gedane sake ongedaan te maak nie. Vandaar die noem van die harde realiteit (Schönberg, Buchenwald en Berlyn) direk in aansluiting daarby. Die frase “etsi deus non daretur” (“asof God nie ʼn gegewe is nie”, oftewel “asof God nie bestaan nie”) verwoord die skreiende kontras tussen die hede en die sorgvrye kindertyd toe God waarskynlik deel van die sprekende ek se realiteit was. Dit is inderdaad waar dat Bonhoeffer dikwels daarvan beskuldig is dat hy nie die God van die Lutherse Kerk verkondig nie. Uit hierdie reëls sou wel die afleiding gemaak kon word dat hy vertroue in die kinderlike geloof en in ʼn goeie God verloor het.

Die laaste verwysing na die wind binne die gedig staan eweneens binne ʼn nie-geestelike semantiese paradigma:

as niks meer heilig is nie

word alles heilig

word die wind stil

hoor jy niks

dis winter

wit

Indien die wind hier weer – soos die eersre keer wanneer dié simbool opduik – na die Heilige Gees sou verwys, sou die stelling nie sin maak nie. ʼn Mens sou die wind hier waarskynlik kon interpreteer as simbool van stilte na ‘n storm: wanneer die lewe as sodanig heilig geword het (en aan God gewy word), word die onrus stil. (Op outobiografiese vlak weet ons dat Bonhoeffer vrede gemaak het met sy naderende dood). Hierdie geestelike waarheid kom veral ook binne die Oosterse filosofiese en godsdienstige tradisies voor. Dan bereik ʼn mens ʼn toestand (van satori) waarin die wêreld en wat gebeur geen invloed meer op die individu het nie en die dood ʼn bevryding geword het: “en alles hang / hoog in die dood /groot fees van die wat wil vry word”. Natuurlik kan ook hierdie reëls meerduidig geïnterpreteer word. “Dood” sou kon verwys na ʼn toestand waarin alles heilig geword het en waarin die mens immuun (dood) geraak het teen die verskrikkings van die lewe (soos byvoorbeeld ook in ʼn toestand van diep meditasie). Die mees voor die hand liggende verwysing is natuurlik na die naderende dood van die spreker. Die “fees van die wat wil vry word” is eweneens ʼn ambivalente beeld wat kan verwys na sowel die mens wat deur die Gees bevry wil word, as na die kannibalistiese fees van die oorlogvoerende magte in ʼn goteske poging om bevry te word van iets wat waarskynlik lank reeds sy betekenis verloor het.

Ten slotte wil ek, suiwer op grond van biografiese feite oor Bonhoeffer, ‘n interpretasie waag van die slotstrofe. Natuurlik resoneer baie ander interpretasies, simbole en metafore in die gedig mee en dra by tot die veelvuldige betekenislae wat hierdie uitsonderlike gedig onderlê:

dit groei uit rooi tamatie-rye

uit die swart grond uit

groter en ruimer as die son

as vriend as vrou

groei uit na God

swaai aan ‘n tou

Dit sou in pas wees met Bonhoeffer se teologie dat vryheid groei uit konkrete beoefening van die mens se geloof (soos vergestalt deur die rooi tamaties en die grond waaruit dit groei), dat vryheid beteken om na God toe te groei (heilig te word), dat vryheid groter is as aardse dinge en ons lewe op aarde. Die dood is dus die simbool van finale vrywording. Ons weet immers uit Bonhoeffer se dagboek dat hy nie bang was om te sterf nie.

De Waal Venter. Spaanssprekende digters

Thursday, March 9th, 2017

                                                           Antonio Gamoneda

Hedendaagse Spaanssprekende digters

Deel 2

Antonio Gamoneda

Antonio Gamoneda is in Oviedo, Spanje, gebore in 1931. Hy woon sedert 1934 in León. Hy het meer as twintig digbundels gepubliseer. Die meeste daarvan is saamgevat in die boek “Esta Luz (Hierdie lig), 2004. Hy het hom jare lank selfsensuur opgelê weens die onderdrukkende atmosfeer van die Franco diktatuur in Spanje.

Hier is een van sy gedigte wat die swaarkry, die smart en seerkry van die jare onder die Franco diktatorskap uitdruk. Die gedig is uit Spaans vertaal deur De Waal Venter.

HAY un muro delante de mis ojos.

En el espesor del aire hay signos invisibles,

hierba cuyos hilos entran al corazón lleno de sombra,

Daar is ’n muur voor my oë.

In die dik lug is daar onsigbare tekens,

grasvesels wat die hart, vol skadu’s, binnedring,

ligene in die oorblyfsels van liefde.

Bloedskande en lig. Bepeins die lens wat vroomheid voorafgaan, bepeins die waters:

as ek nie-bestaan sou kon oorsteek sou fonteine van deernis oopgaan

en daar sou blinde mans wees wie se groot hande sagkens sou werk,

maar lafhartigheid is pragtig in my ma se hare en op hierdie muur word stilte geskryf.

Weeklaag in helderheid, hol waarhede:

“Die lewe is niks werd nie / niks is die lewe werd nie”*

Onthou hierdie lied voor jy in my oë kyk;

kyk na my oë wanneer dit sneeu.

Generaal Franco

’n Onbegonne taak?

“Die lewe is niks werd nie / niks is die lewe werd nie”*

Dit is die eerste reëls van ’n lied deur Luis Alcoriza wat die temamusiek was van ’n 1955 Meksikaanse film. Dit lied word gesing deur ’n man wat doelloos van een plek na die ander trek. Hy is ’n alkoholis en sien een hoop vir homself nie.

Die een beeld en metafoor na die ander getuig van die lyding wat die Franco onderdrukking in Spanje ten gevolg gehad het. Die “hart is vol skadu’s”, “Weeklaag in helderheid”, “hol waarhede”. Maar daar is ook elemente in die gedig wat aandui dat alles nie verlore is nie, dat daar hoop is en dat daar deernis is tussen mense: “blinde mans wie se hande sagkens sou werk”. Maar dit kan net gebeur indien die digter “nie-bestaan sou kon oorsteek”. En dit lyk na ’n bykans onbegonne taak.

Sy poësie word gekenmerk deur nuutskeppinge in poëtiese taal. Hy gebruik soms lang, swenkende prosa-agtige sinne gekombineer met kort, skerp liriese insette. Temas wat in sy werk aangetref word is liefde en smart oor die verlies van geliefdes. Die onderdrukkende Franco regime het baie wonde in die Spaanse gemeenskap nagelaat. ’n Vertaler van Gamoneda, Donald Wellman, meen dat sy bundels onder andere “Descriptión” en “Lápidas” ’n baie goeie insig gee in die helingsproses in die Spaanse gemoed wat nog steeds vandag nie heeltemal voltooi is nie.

In ’n onderhoud met Antonio Colinas, gepubliseer in “El Cultural”, vra Colinas vir Gamoneda of hy dink daar is lewe na die dood vir die mens. Die digter het geantwoord:

“Nee, Antonio, daar is blykbaar geen voorsiening vir die voortsetting van lewe na die dood nie. Ek dink ons moet dit anders sien: in ’n verklaarbare persepsie, in ’n subjektivering wat nie eksistensieel sal bestaan nie, voel ek myself as ’n wese wat, hoop ek, die dood sal verbysteek.”

’n Groot taal

Spaans word deur ongeveer 332 miljoen mense wêreldwyd gepraat. Behalwe in Spanje is Spaans ook die amptelike taal in ’n groot getal Suid-Amerikaanse lande. Daar is ook groot Spaanssprekende gemeenskappe in lande soos Kanada en die VSA.

Digkuns is baie lewendig in die Spaanssprekende wêreld en daar is talle digters in hulle geledere wat poësie van groot waarde en trefkrag skryf. Laat ons onsself deur hulle verryk!