Binneblik

De Waal Venter. Herfsdigters: elkeen kyk anders

Tuesday, August 7th, 2018

                                                                            Foto: De Waal Venter

Digters in hierdie essay. In volgorde:

Pablo Neruda

Antjie Krog

NP van Wyk Louw

Joan Hambidge

Tomas Tranströmer

Octavio Paz

Jacques Roubaud

Pablo Neruda

 

Elke digter het sy of haar eie, kenmerkende lewensuitkyk, benadering tot die werklikheid en skryfstyl. Moontlik is daar ooreenkomste tussen die style van digters in ’n bepaalde tydperk en in ’n bepaalde taal. Mens sal waarskynlik kan aandui hoe digters in byvoorbeeld Spaans in ’n soort toonaard skryf wat kenmerkend is van die taal en tydperk. Moontlik kan dit geld vir Afrikaans en Frans en alle ander tale. 

In hierdie essay kyk ons hoe digters uit verskillende taalgebiede en tydperke skryf oor dieselfde onderwerp, die herfsgety. Ons kyk eerstens na Pablo Neruda se bekende gedig “Die herfs kom terug”.

In “Vuelve el otoño” (Die herfs kom terug) beskryf hy op verskillende maniere hoe die herfs terugkom ná die somer. Hy verbind byvoeglike naamwoorde met selfstandige naamwoorde wat baiekeer eienaardig en onlogies lyk, bv. “vertrapte angs” en “walglike ore”. Maar in die konteks van die gedig is dit sinvol. Die spreker in die gedig peins oor sy vervlietende lewe en die naderende winter van die ouderdom.

In reëls 1 tot 6 is daar “treurende klokke” wat daarop dui dat iemand gesterf het. Die klank van die klokke is soos die fladderende kleed van ’n weduwee. Dit is die simboliese sterwing van die somer.

Vuelve el otoño

Un enlutado día cae de la campanas

como una temblorosa de vaga viuda,

es un color, un sueño

Herfs kom terug

’n Treurende dag val uit die klokke

soos ’n sidderende kleed van ’n dwalende weduwee,

dit is ’n kleur, ’n droom

van kersies weggesak in die aarde,

dit is ’n rookstreep wat rusteloos aankom

om die kleur van water en soene te verander.

Ek weet nie of jy my verstaan nie: wanneer die nag

uit die hoogte aankom, wanneer die eensame digter

by die venster die hings van die herfs hoor galop

en die blare van vertrapte angs ruis in sy are,

is daar iets in die lug, soos die tong van lywige osse, 

iets in die twyfel van die lug en die atmosfeer.

Dinge kom terug na hulle plekke,

die onmisbare advokaat, hande, olie, die bottels,

al die tekens van lewe: beddens, bo alles,

is hulle vol van ’n bloederige vloeistof,

mense plaas hulle geheime in walglike ore,

sluipmoordenaars kom met trappe af,

maar dit is nie dit nie, dit is die ou galop, 

die perd van die ou herfs wat sidder en verduur.

Die perd van die ou herfs het ’n rooi baard

en die skuim van vrees bedek sy wange

en die lug wat hom volg, is gevorm soos die see

en die reuk van vae begraafde verrotting.

Elke dag kom daar die kleur van as uit die lug

wat die duiwe oor die aarde moet versprei:

die tou gevleg deur uitwissing en trane,

tyd wat lang jare in die klokke geslaap het,

alles,

die ou klere stukkend gebyt, die vroue wat die sneeu sien kom,

die swart papawers wat niemand kan bepeins sonder om te sterf nie,

alles val in die hande wat ek oplig

in die middel van die reën.

 

In reëls 7 tot 12 wil die digter seker maak ons verstaan hom. Hy beskryf die naderende nag, die donkerte. Die spreker in die gedig staan alleen by die venster. Hy hoor “Die perd van die ou herfs” nader galopeer.

Omdat die titel van die gedig suggereer dat dit handel oor ’n jaargety, verwag mens talle natuurbeelde. Maar die teenoorgestelde is waar. Die digter gebruik hoofsaaklik beelde en metafore wat nie wesenlik natuurverskynsels is nie. Voorbeelde: 

“dit is ’n rookstreep wat rusteloos aankom

om die kleur van water en soene te verander.”

“daar is iets in die lug, soos die tong van lywige osse, 

iets in die twyfel van die lug en die atmosfeer.”

“die onmisbare advokaat, hande, olie, die bottels,

al die tekens van lewe: beddens, bo alles,

is hulle vol van ’n bloederige vloeistof,”

Neruda is ’n digter wat intens die menslike ervaring beleef en beskryf. Dis is asof hy in hierdie gedig die natuur self vermenslik.

Antjie Krog

Antjie Krog

onvertaalde teleks

VIII

die bolandse herfs word nou eers myne

met die winterreëns wat dae al oor die dakke skif

en snags slaap ek weer alleen

die kraanvoëlblom blits druppels in die tuinhoek rond

vaal vogtige veertjies tussen die dooie kannas in

nog babalaas van die jaar se dop

roes plek-plek ranonkelrooi

die wingerde in die reën

die nat stamme trek bakkoppie onder oulaas blare in

en snags slaap ek weer alleen

langs die uitgeswelde rame groei voetkombersies

en mossige oulappe teen die eike

ons mymer saam oor die legkaart van blare

my oë het skielik vat gekry

met herfsklawer bottend in die kaal boorde

met gladde vel kieliekaal reën aan wit koejawels

alles behoort nou

en die herfs word eindelik myne

  • net soms nog die helder gil van lemoene tussen die droefgroen blare …

 

In Antjie Krog se gedig kom natuurbeelde diggesaai. Die kraanvoëlblom se “vogtige 

veertjies”, en nat stamme wat “bakkoppie trek”. Anders as Neruda wat die natuur 

mensgestalte gee deur beelde te gebruik wat nie direk verband hou met natuurvers

kynsels nie (tonge van lywige osse) word natuurdinge in hierdie gedig op ’n meer konvens

ionele manier vermenslik : die koejawels het “’n gladde kieliekaal vel” en die “helder gil” 

van lemoene.

In Neruda se gedig word die herfs ’n simbool en metafoor van die naderende dood, die ver

ganklikheid van alles. Dieselfde geld in Krog se gedig, maar op ’n heel ander toon. Daar is 

’n atmosfeer van peinsende, ietwat droewige beskouing van die lewe. In hierdie gedig is 

die spreker in die gedig ook baie sterk op die voorgrond. “Snags slaap ek weer alleen” en 

“ons mymer saam oor die legkaart van blare” en uiteindelik “word die herfs uiteindelik 

myne”.

Vir Krog word die universele gedagte van verganklikheid in baie groter mate ’n persoonlike 

ervaring as wat mens in die Neruda gedig aantref. Die idee van dronkenskap “nog babalaas van die jaar se dop”, kom weer voor in ’n gedig later in die essay.

NP van Wyk Louw

NP van Wyk Louw

Vroegherfs

Die jaar word ryp in goue akkerblare,

in wingerd wat verbruin, en witter lug

wat daglank van die nuwe wind en klare

son deurspoel word; elke blom word vrug,

tot selfs die traagstes; en die eerste blare val

so stilweg in die rook-vaal bos en laan,

dat die takke van die lang populiere al

teen elke ligte môre witter staan.

O Heer, laat hierdie dae heilig word:

laat alles val wat pronk en sieraad was

of enkle jeug, en vér was van die pyn;

laat ryp word, Heer, laat U wind waai, laat stort

my waan, tot al die hoogheid eindelik vas

en nakend uit my teerder jeug verskyn.

 

Hierdie bekende gedig van NP van Wyk Louw is, soos die ander “gebede by jaargetye” in 

sonnetvorm geskryf. Die digter bid dat sy “Heer” hom “rypheid” gee en sy “waan laat stort”.  

Die spreker in die gedig wil gestroop word, soos die bome gestroop word, van alles wat 

hom verhoed om “hoogheid” te bereik – moontlik die hoogste vorm van moraliteit en ook 

digterskap.

Daar is al heelwat oor hierdie gedig geskryf en besin en ek wil nie meer as dit sê nie, 

eerder kyk na ’n interessante soort intertekstuele herdigting van Johan Hambidge, ook met 

die titel “Vroegherfs”.

Joan Hambidge

Joan Hambidge

Uit: Die somber muse 1990. Kaapstad: Jutalit

Vroegherfs

Die jaar word ryp in wrede ontnugtering,

in woede wat verkil, en bitter idees

wat daglank deur my nuwe minagting

uitgespoel word; alle idees word reëls,

tot selfs die slustes; en die eerste beelde val

so stilweg in my donker depressiewe drome uit

sodat die dendriete in my brein al

teen elke ligte môre ooreis, ópspruit.

O muses, laat hierdie dae nooit verbygaan:

laat alles val wat poësie of stilte verbreek

of cliché is, en vér was van die pyn;

laat ryp word, muses, laat jul verwoesting nimmer taan,

vir ewig, tot al my demone afgebreek

word in relevante, tydgebonde skyn.

 

Hierdie gedig is ook in sonnetvorm geskryf, maar die rympatroon is losser as die Van Wyk 

Louw gedig. Hier tref ons nie natuurbeelde aan nie, maar emosies en idees: “Wrede ontn

ugtering” en “minagtig” asook “bitter idees” en “depressiewe drome”.

Die gedig is ook ’n soort gebed, maar nie ’n Christelike gebed soos Louw s’n nie. Die 

spreker vra (bid) van die muses dat alles wat “poësie of stilte verbreek” moet “laat val 

word”. Die digter soek ook, soos Louw, na ’n groter en sterker digterskap, maar uit heelt

emal ’n ander kultuuragtergrond.

Tomas Tranströmer

Tomas Tranströmer

Storm

Plötsligt möter vandraren här den gamla
jätteeken, lik en förstenad älg med
milsvid krona framför septemberhavets
svartgröna fästning.

Storm

Meteens kom jy af op ‘n geweldige ou

eikeboom, ‘n roerlose takbok, met

sy kroon wat ver uitstrek oor die Septembersee,

swartgroen vesting.

Noordestorm. Nou is die tyd wanneer die lysterbessie

in trosse rypword. Wanneer jy in die donker wakker word

hoor jy die sterrebeelde stamp in hulle stalle

hoog bokant die bome.

 

In hierdie kort gedig tref mens die kenmerkende natuurbeelde uit die Skandinawiese woude aan en die byna mistieke ineenvlegting van beeld en en betekenis. Die ou eikeboom is ook ’n roerlose takbok. Die sterrebeelde word lewendig en stamp in hulle stalle soos perde.

Anders as in Louw en Hambidge se gedigte word hier nie gevra of gebid nie. Hier word die leser getref deur ’n klompie sterk sinne met ’n intense ervaring van die natuur wat uitgebrei word tot ver buite die aarde, na die sterre, ligjare van ons verwyder. Daar is ook geen sprake van die verganklikheid en afsterwing wat in die vorige gedigte aangetref word nie.

Octavio Paz

Octavio Paz

Ontoño

En llamas, en otoños incendiados,

arde a veces mi corazón,

puro y solo. El viento lo despierta,

toca su centro y lo suspende

en luz que sonríe para nadie:

cuánta belleza suelta!

Herfs

Vlammend, in die herfs, brandend,

partykeer brand my hart,

suiwer en alleen. Die wind maak hom wakker,

raak aan sy middelste en laat hom hang

in lig wat vir niemand glimlag nie:

watter wilde prag!

Ek soek na ’n hand

’n teenwoordigheid, ’n liggaam,

wat deur mure breek

en geboorte gee aan bedwelmde vorms,

’n aanraking, ’n klank, ’n draaiing, nouliks ’n vlerk;

ek soek binne my,

bene, onaangeraakte viole,

delikate, skaduagtige werwels,

lippe wat lippe droom,

hande wat voëls droom …

En iets wat onbekend is en sê “nou”

val uit die lug,

van jou af, my Heer en my teenstander.

 

Octavio Paz se herfs is harstogtelik en diep emosioneel. Vir hom is dit geïnternaliseer. Sy hart is “vlammend” en “brandend”. Hy soek binne homself na “bene, onaangeraakte viole, delikate, skaduagtige werwels, lippe wat lippe droom, hande wat voëls droom …”

Ook in hierdie gedig kom ’n godheid voor. Maar hier word daar nie gebid tot die godheid nie, dit word eerder gesien as iets wat onbekend is en teen iemand aan wie weerstand gebied moet word: “my Heer en my teenstander.” Hierdie Heer is nie ’n menslike persoon soos ’n edelman of hooggeplaaste wat respek verdien nie. In Spaans is dit “mi Dios y mi adversario”, dus ’n godheid.

Jacques Roubaud

Jacques Roubaud

La Grive

Quand s’achève le mois d’octobre
quand les vendanges sont passées
quand les vignes rouges blessées
par l’automne saignent sombres

Die lyster

Wanneer Oktobermaand verby is

en die druiweoes in is

wanneer die rooi ranke verwond is

deur die donker herfsbloeding

wanneer die sipresse met swart skadu’s

op die steil heuwels

veg teen die rukwinde

sien ons die nugter klein lyster

sit in die wingerd onder die blare

met haar druiwemandjie

met haar slim snawel versamel sy

muskate, granches, wyne in hout verouder

sy proe so baie daarvan dat sy naderhand

in die stof rondrol, heerlik dronk.

 

Om mee af te sluit, een van Jacques Roubaud se satiries-humoristiese gedigte. Hy is ’n vooraanstaande wiskundige en ook een van Frankryk se belangrikste digters. Behalwe die groot hoeveelheid diepsinnige verse wat hy geskryf het, het hy ook kinderverse en lig-satierise gedigte geskryf.

“Die lyster” (’n voël wat ook in Suid-Afrika aangestref word) begin nogal baie soos Van Wk Louw se “goue akkerblare”. Die blare wat verkleur is ’n “verwonding” deur die herfs, weer die sinspeling op die einde van ’n tyd en verganklikheid van alles.

Die gedig vorder as nugter natuurbeskrywing en dit lyk vir die leser asof dit ’n stemmige en diepsinnige vers gaan word. Maar dan kom ’n wending. Die lyster, moontlik ’n metafoor vir die mens in die algemeen, versamel wyne en begin drink daaraan. En dan die klugtige slot: “sy proe so baie daarvan dat sy naderhand/in die stof rondrol, heerlik dronk.” Dit herinner aan Antjie Krog se gedig!

So sien verskeie digters die herfs, die tyd van verganklikheid en afsterwe. Vir party is daar ’n religieuse element in die bepeinsing van die situasie, vir ander is dit intens emosioneel en innerlik. 

Daar sal seker nog baie gedig word oor die herfs deur huidige en toekomstige digters. En elkeen sal iets nuuts bring. Die menslike gees is onbeperk in sy vermoë om skeppend na die wêreld te kyk.

Nota:

Die gedigte in Europese tale is uit die oorspronklike vertaal deur De Waal Venter.

einde

Wicus Luwes. Hoe om ‘n stoel te teken

Wednesday, August 1st, 2018

My kinders het ‘n nuwe toepassing op die selfoon ontdek. Dit is soos Pictionary van ouds. Jy moet ‘n prent teken sodat jou spanmaats die item in die prent kan identifiseer. Jy as tekenaar mag natuurlik nie praat terwyl jy teken nie. Slegs jou spanmaats mag praat terwyl hul raai. Terwyl jy byvoorbeeld ‘n appel probeer teken, sal jou spanmaats raai dat jy ‘n bal teken, of ‘n wiel. Jy probeer noodgedwonge om die minste hoeveelheid lyne of potloodstrepe te gebruik. Die spel gaan natuurlik ook oor die raaklyne wat ons met verskillende mense het: die manier waarop jy iets soos ‘n stoel sien is van minder belang; dit gaan eerder oor die manier waarop jou spanmaats ‘n stoel sien.

 

regterstoel
skuif agter waterpas tafel in
met ‘n stukkie papier onder een poot

 

die stoel
‘n poot vir elke windrigting
‘n sitplek vir waar jy nou is

 

kroegstoel
sit terwyl jy staan
halfvolglas lyk leeg van bo

 

die bokser se sitplek
staan in die hoek
van ‘n ronde kryt

 

die restaurant sluit
die feestafel is leeg
behalwe vir ‘n omgedraaide stoel

 

Elke sitvlak moet een of ander tyd tot sit kom. Sonder dat ons dit besef, sit ons dan ook nog op meer as een stoel op enige gegewe tyd. Sommige van die stoele word vir jou aangegee of onder die tafel uitgetrek. Ander stoele word deur die persoon self opgeneem.

Ek dink weer terug aan Oom Jannie. Sy seun het vir my die storie oor Oom Jannie vertel. Oom Jannie het buite ‘n winkelsentrum gesit en wag op sy vrou. Die oom kon met enigiemand ‘n gesprek aanknoop. Ek sien al vir Oom Jannie terwyl sy seun praat: Hy het ‘n kraaghemp aangehad en lang sokkies. Die voorgeslagte het altyd netjies aangetrek as hul dorp toe gegaan het. Langs Oom Jannie was ‘n jongman wat vasgehou het aan ‘n winkeltrollie. Hulle het ‘n betonbankie gedeel, so dit was amper ‘n gegewe dat Oom Jannie met die jongman sou begin praat.

“Wag jy ook vir jou vrou om uit die winkelsentrum te kom?” het Oom Jannie gevra.
Die jongman het geknik.

“My vrou is al gister by die deur in. Dink jy sy gaan nog terugkom?” het Oom Jannie die ewe droog laat val.

Al wat Oom Jannie en die jongman gedeel het, was ‘n bankie aan die buitekant van ‘n winkelsentrum. Oom Jannie het egter die gedeelde sitplek gebruik om meer raakpunte te skep.

Die mens kyk anders na iemand wat dieselfde sitplek as jy deel. Jy herken die man wat langs jou in die bus gesit het. Jy gedra jou op ‘n sekere manier uit respek vir die ‘voorsitter’ of ‘chairman’ wat aan die oorkant van die raadstafel sit. ‘n Stoel is ‘n raakpunt, ‘n deelpunt, ‘n verwysingspunt. ‘n Warm stoel dui daarop dat iemand voor jou daarop gesit het. ‘Die warm stoel’ is self ook deel van die spreektaal of idiome.

Om terug te beweeg na die teken-speletjie: hoe sou jy ‘n stoel teken? Het dit vier pote en ‘n sitplek? Miskien het jou stoel ‘n rugleuning en armleunings. Wat is die verskil tussen ‘n koning se stoel en ‘n sekuriteitswag se stoel? Watter stoel sit lekkerder – ‘n ou stoel of ‘n nuwe stoel?

Aristoteles het niks van Pictionary geweet nie, maar hy het oor die definisie van dinge gedink. Indien jy sy ‘Vier Oorsake’-metode op die stoel sou toepas, sou jy die volgende vrae kon vra: Waarvan word die stoel gemaak? Die moontlikhede is legio, maar dit is goed om dit op een stoel toe te pas. Ek gebruik dus ‘n hout eetkamerstoel as voorbeeld. Volgende sou ek kon vra watter vorm die stoel aanneem. In die geval van die eetkamerstoel, sou dit vier pote met ‘n sitplek en rugleuning wees. ‘n Mens sou ook kon vra wie so ‘n stoel sou maak. Ek neem aan dat ‘n jy aan ‘n skrynwerker of meubelmaker se deur sou kon klop. Aristoteles sou vierdens wou weet waarom die stoel gemaak is. Een rede sou wees om genoeg sitplek vir die gesin te hê tydens etes. Die stoel sou vir baie doeleindes gebruik kon word, maar ek dink dat die hoofdoel vir sy ontstaan opgesluit lê in die naam wat ons vir hom gee: eetkamerstoel.

Einstein het sekerlik ook nie Pictionary gespeel nie, maar miskien kan relatiwiteit ons help met die tekening: definieër jy ‘n stoel of word die stoel deur jou gedefinieër? ‘n Menslike hulpbronne-bestuurder vertel my een dag die volgende:
“Sien jy daardie man,” het hy gesê.
“Hy is vriendelik en aangenaam terwyl hy by die kantoor is. Dit alles verander as hy op die unie se stoel sit – dis asof sy rooi hoed die hele stoel rooi kleur.”

Die Jode het ‘n mooi tradisie met betrekking tot Elia se stoel. Daar word ‘n leë stoel uitgesit tydens belangrike gebruike. Dit beteken dat daar tydens die besnydenis ‘n leë stoel in die kamer staan wat Elia verteenwoordig. Elia was ‘n belangrike profeet in die Joodse tradisie. Ook tydens die viering van Pasga word ‘n leë stoel en leë plek aan die tafel gedek as plekhouer vir Elia.

Op ‘n sekere vlak is die stoel waarop nie gesit word nie, meer belangrik as die stoel waarop daar wel gesit word. (Ek verwys nie na die sitkamerstoele wat slegs vir belangrike gaste gebruik word nie.) Daar is stoele wat jy jouself ontsê en ander stoele waarop jy veels te lank sit.

Beide die tekenspel op die selfoon en Pictionary is aan tyd gebonde. Elke speler het slegs ‘n kort ruk om sy prent te teken. Die een wat teken hoop dat die prent wat hy teken deur sy mede-spelers verstaan word. ‘n Stoel kan met so min as drie lyne geteken word, somtyds selfs minder. Dit hang net af hoe die stoel in jou gedagtes lyk.

 

niemand sit op jou stoel nie

dit is nie met fluweel
oorgetrek of
met goud beslaan nie
die pote is ongelyk
en die verf is afgedop

niemand sit daarop
vandat jy weg is nie

dit is jou stoel
en dit is leeg

 

Bron:
1. https ://deskgram.org/explore/tags/paddastoel
2. https ://www.claimshop.top/wooden-swing-seat

Nini Bennett. Die taal van bome

Friday, July 27th, 2018

Bioloë, ekoloë en dendroloë beweer dat bome kan praat; en dat mense na alle waarskynlikheid kan leer om hierdie “taal” te verstaan. Sommiges van ons sukkel om laasgenoemde konsep te begryp, omdat ons bome in isolasie, in stede van interafhanklike netwerke beskou. Netwerkgedrag / interafhanklikheid, soos in die geval van enige sosiale groep, vereis kommunikasie en die ontwikkeling van taal. Vir ’n stedeling kan dit selfs absurd klink. Die skrywer en bioloog David George Haskell verwys as voorbeeld graag na die reënwoude in die Amasone se Waorani-inwoners. In Waorani-taal is die pluraliteit van biologiese wesens geïmpliseer, en vind dit ook neerslag in hulle taal.  ’n “Kapokboom”, byvoorbeeld, is nie net ’n “kapokboom” nie, maar ‘’n kapokboom, bedek met sampioene”, of “die kapokboom, oortrek met klimop.” Dit is moeilik om Waorani-begrippe na Engels te vertaal, aangesien Westerse sienings boomspesies individueel, en sonder ekologiese konteks definieer.

Deur die geskiedenis van musiek en letterkunde is daar verwysings na die sang van bome en die wyse waarop bome praat: denne fluister; dis die gekraak van vallende blare, of die hipnotiese gezoem van bye in ’n woud. Kunstenaars het nog altyd op ’n fundamentele vlak verstaan dat bome kan praat of kommunikeer. Volgens die ekoloog, professor Suzanne Simard, wat reeds vir 30 jaar navorsing in woude doen, is die taal (of moontlik linguistiek) van bome ’n logiese volgende stap. Simard spesialiseer in die wetenskap van boomkommunikasie, en meer spesifiek: die ondergrondse netwerke van fungi wat bome aan mekaar verbind en só die interaksie en voortspruitende kommunikasie tussen bome bewerkstellig. Onder die woud se blaremat, diep onder die grond lewe daar ’n ander wêreld; ’n oneindige wêreld van biologiese vertakkinge en substrata wat inligting uitruil en al die bome as een organisme laat optree. Dit herinner aan ’n hoër intelligensie, soortgelyk aan die internet of aan neurale netwerke by die mens.

Bome ruil chemikalieë met fungi uit en stuur hulle saad soos inligtingspakkies via die wind, vlermuise, voëls, en ander boodskappers. Die mikroskopiese sampioenspore word versprei deur lugstrome en verander dan in die grond in miselium. Staan jy in ’n woud, vertak daar honderde kilometer miselium reg onder jou voete. Filamente van fungi versprei voedingstowwe, water en koolstofdioksied na die bome van álle spesies. Hierdie simbiotiese netwerke is baie menslik en mimiek die sosiale netwerke van die mens. Die moederbome is op sentrale punte gesetel om die inligtingsvloei na die res van die bome te reguleer; en die interverwantskap tussen alle bome help die bioom as geheel om siektes soos swaminfeksies te beveg. Moederbome wat in gevaar verkeer, stuur betyds hulle inligting na die nuwe generasie saailinge / jong bome. In Simard se navorsing lewer sy ’n pleidooi vir die moederbome – as al die moederbome in ’n woud gelyk uitgekap word, is die hele woud in gevaar en staar dit dalk uitwissing in die gesig.

Die bosbou-wetenskaplike, Peter Wohlleben het navorsing gedoen in ’n antieke beuke-plantasie in Duitsland. Op ’n dag het hy gestruikel oor ’n ou stomp sonder enige blare. Die stomp was meer as 500 jaar oud, maar was groen van die chlorofil en het steeds gelewe. Alle lewende organismes het voeding nodig om te leef. Die buurbome het hierdie ou stomp aan die lewe gehou deur ’n suikeroplossing! Hierdie deurbraak in Wohlleben se werk verander die siening dat bome bloot wedywer om sonlig, voeding, en ruimte. Dis vir die plantasie as geheel belangrik dat al die bome in die kollektief moet lewe. Wohlleben se werk, The Hidden Life of Trees was in 2015 ’n blitsverkoper in Duitsland, en is steeds in aanvraag in 11 lande, onder meer die VSA en Kanada.

Dendrochronoloë, die wetenskaplikes wat ’n studie maak van bome se jaarringe, weet dat jaarringe ’n boom se outobiografie is, ’n rekord van alle biofisiese inligting soos klimatologiese faktore, droogtes, oorstromings, vulkane, aardverwarming, ensovoort. Kenners het geleer om hierdie boomgeskrifte of natuurhistoriese argiewe onder die boombas korrek te lees, en die ouderdom van bome deur die tel van jaarringe en radiokoolstofdatering te bepaal. Net soos die mens se vingerafdrukke van individu tot individu verskil, so sal jaarringe van boom tot boom ook verskil. Die donker ringe dui op ’n stadiger groeitempo in die laat somer (die volheid van die seisoen.) Gedurende die lente vermeerder die boom se selle vinnig, en lente en nuwe lewe word verteenwoordig deur ligte patrone. Groot spasies tussen die ringe dui op gunstige groeitoestande, temperature en genoeg reën: dit gaan goed met die boom. Smal spasies tussen die jaarringe dui op swak groei, veroorsaak deur droogte, lang koue winters, of ’n strestoestand soos insek- of fungusbesmetting. Die boom het swaar gekry; trek noustrop, en dis of die fyner ringe ook konkreet die meer fynbesnaarde karakter van die boom en sy beproewing uitbeeld.

Haskell verwys na bome as ons biologiese filosowe. Want bome is nie beweeglik nie, tog is hulle sterk en hulle floreer, ’n bewys dat hulle ’n spesifieke lokus báie goed verstaan, selfs beter as die andersins beweeglike of nomadiese diere.

Volgens Wohlleben het wetenskaplikes die afgelope 100 jaar na die natuur gekyk asof dit ’n masjien is, ’n gemeganiseerde proses sonder ’n siel. Hy vervolg: bome het vriende, ervaar eensaamheid, skreeu geluidloos van pyn, en kommunikeer ondergronds via ’n woudwye web. Bome kommunikeer ook met mekaar deur middel van reuke en feromone, en wanneer ’n boom seerkry, stuur dit elektriese impulse uit, soortgelyk aan gewonde menslike weefsel. Sommige bome tree op as goeie ouers, sibbe en bure. Deur hulle wortelstelsels ken en herken bome mekaar. Sommige verrotte stompe, afgesny van die sosiale struktuur van ander bome, is soos kluisenaars; en in ’n sekere sin funksioneer ’n woud of plantasie soos ’n dorp. In die diereryk, as ’n dier afdwaal van sy trop, of binne die menslike samelewing, wanneer ’n kluisenaar of buitestaander ontwortel is van ’n sosiale groep, is hulle ook kwesbaarder. Bome vorm binne ’n kollektief ook alliansies of verbintenisse; dis nou afgesien van vriendskappe. Die skrywer verwys na baie ou bome wat sáám groei: na hulle skeletagtige, yl winterkrone; en dat bejaarde bome nie mekaar se ruimte om sonlig betree nie. Sterf een van die ou bome, sal ’n ander een kort ná hom volg, want hulle hegte verwantskap is tot in hulle wortels verweef. Die kroonprinse wag immers dat die ou monarge val om hulle regmatige plek in te neem in die volle glorie van die son…En dit alles gebeur stadig, baie stadig, want die tydlyn van bome is lank en strek oor honderde jare. En van verbintenisse en alliansies gepraat: ’n boomkollektief tree op soos een super-organisme om indringers te verdryf. Wohlleben aan die woord, en ek haal aan:

 Four decades ago, scientists noticed something on the African savannah. The giraffes there were feeding on umbrella thorn acacias, and the trees didn’t like this one bit. It took the acacias mere minutes to start pumping toxic substances into their leaves to rid themselves of the large herbivores. The giraffes got the message and moved on to other trees in the vicinity. But did they move on to trees close by? No, for the time being, they walked right by a few trees and resumed their meal only when they had moved about 100 yards away.

The reason for this behavior is astonishing. The acacia trees that were being eaten gave off a warning gas (specifically, ethylene) that signaled to neighboring trees of the same species that a crisis was at hand. Right away, all the forewarned trees also pumped toxins into their leaves to prepare themselves. The giraffes were wise to this game and therefore moved farther away to a part of the savannah where they could find trees that were oblivious to what was going on. Or else they moved upwind. For the scent messages are carried to nearby trees on the breeze, and if the animals walked upwind, they could find acacias close by that had no idea the giraffes were there.

David Haskell het in sy grensverskuiwende The Song of Trees: Stories from Nature’s Great Connectors (2017) geskryf oor die ekosoniese elemente van ’n woud. Om op empiriese vlak die taal of linguistiek van ’n reënwoud te definieer, is ’n komplekse proses en reuse uitdading. Tog is Haskell se observasies belangrik en magies – en dit lees soos vloeibare poësie.

Amazonian rain differs not just in the volume of what it has to tell — three and a half meters dropped every year, six times gray London’s count — but in its vocabulary and syntax. Invisible spores and plant chemicals mist the air above the forest canopy. These aerosols are the seeds onto which water vapor coalesces, then swells. Every teaspoon of air here has a thousand or more of these particles, a haze ten times less dense than air away from the Amazon. Wherever people aggregate in significant numbers, we loose to the sky billions of particles from engines and chimneys. Like birds in a dust bath, the vigorous flapping of our industrial lives raises a fog. Each fleck of pollution, dusty mote of soil, or spore from a woodland is a potential raindrop. The Amazon forest is vast, and over much of its extent the air is mostly a product of the forest, not the activities of industrious birds. Winds sometimes bring pulses of dust from Africa or smog from a city, but mostly the Amazon speaks its own tongue. With fewer seeds and abundant water vapor, raindrops bloat to exceptional sizes. The rain falls in big syllables, phonemes unlike the clipped rain speech of most other landmasses.

Bome het emosies en ’n karakter van hulle eie. Ons dink verkeerdelik aan plante as robotiese wesens, uitgelewer aan ’n genetiese kode. Nee: bome se sosiale gedrag herinner aan etniese groepsgedrag. Bome beskerm onverwyld hulle eie spesies. Beuke, byvoorbeeld, intimideer ander spesies (soos eike) tot hulle begin verswak. Dennefamilies (soos die Douglas fir en die spruce) vind bondgenote in mekaar. Wilge, op hulle beurt, is alleenbome. Hulle saad waai honderde kilometer, wég van ander bome af. Ook populiere is nie baie sosiaal nie, en berke sal ander bome verdring om meer ruimte vir hulle krone te kry. Dit herinner aan ’n trotse familie, geneties sterk, maar met ’n neerbuigende karakter. Stadsbome, weer, is soos straatkinders – geïsoleer en gewikkel in ’n alleenstryd teen die elemente van verstedeliking, maar sonder sterk wortels of stewige fondasie.

Poëtiese wetenskaplektuur met dendrologie as tema is aan die toeneem. ’n Boom: ’n ekologiese esteet. ’n Misterieuse gestalt. Bome word in verband met gebring met die antieke kuns van dendromansie. In die Griekse mitologie tree eike op as pratende orakels wat die toekoms kan voorspel, en dis vir die duiwe en ander ingewydes om hierdie profesieë te verstaan. Al vir eeue probeer skrywers en digters die taal van bome beskryf in liriese prosa of poësie, want ’n boom verbeeld die kragtigste metafoor in die siklus van lewe en dood. En dit wat skrywers vermoed – of intuïtief wéét – probeer die wetenskap later bewys. Maar uiteindelik deel die wetenskap en letterkunde dieselfde siening, om Haskell en ander skrywers voor hom aan te haal: “There can be no separate literature of science because the aim of science is to discover and illuminate truth, which is also the aim of literature.”

Amper ’n eeu gelede het Hermann Hesse hierdie aangrypende fragment oor bome geskryf.

For me, trees have always been the most penetrating preachers. I revere them when they live in tribes and families, in forests and groves. And even more I revere them when they stand alone. They are like lonely persons. Not like hermits who have stolen away out of some weakness, but like great, solitary men, like Beethoven and Nietzsche. In their highest boughs the world rustles, their roots rest in infinity; but they do not lose themselves there, they struggle with all the force of their lives for one thing only: to fulfill themselves according to their own laws, to build up their own form, to represent themselves. Nothing is holier, nothing is more exemplary than a beautiful, strong tree. When a tree is cut down and reveals its naked death-wound to the sun, one can read its whole history in the luminous, inscribed disk of its trunk: in the rings of its years, its scars, all the struggle, all the suffering, all the sickness, all the happiness and prosperity stand truly written, the narrow years and the luxurious years, the attacks withstood, the storms endured. And every young farmboy knows that the hardest and noblest wood has the narrowest rings, that high on the mountains and in continuing danger the most indestructible, the strongest, the ideal trees grow.

Trees are sanctuaries. Whoever knows how to speak to them, whoever knows how to listen to them, can learn the truth. They do not preach learning and precepts, they preach, undeterred by particulars, the ancient law of life.

A tree says: A kernel is hidden in me, a spark, a thought, I am life from eternal life. The attempt and the risk that the eternal mother took with me is unique, unique the form and veins of my skin, unique the smallest play of leaves in my branches and the smallest scar on my bark. I was made to form and reveal the eternal in my smallest special detail.

A tree says: My strength is trust. I know nothing about my fathers, I know nothing about the thousand children that every year spring out of me. I live out the secret of my seed to the very end, and I care for nothing else. I trust that God is in me. I trust that my labor is holy. Out of this trust I live.  

Soos aangehaal uit Hermann Hesse: Wandering, Notes and Sketches (1920).

Die kommunikasie tussen bome en die mens het ook uiteraard ook neerslag gevind in die Afrikaanse letterkunde. Vervolgens ’n gedig van Dolf van Niekierk.

 

2111

 

Herfs breek in vlokkies geel

ná witstinkhout se najaarsbieg

op die nat aarde van my bos;

buurstamme glim swart in hul waternate.

Ek praat met die bome,

voel hul stuwing deur my vel

en in die brein tril ’n lied

oor my boom se kaal verdriet

en die aarde se beskeie plekkie in die niet.

 

Wind sonder naam raap die blare op;

dit warrel oor die horisonne,

kantel in geel lug van fabrieke en skoorstene

in kontinente, skroei in oorverhitte landskappe,

verkleur tot roes in suurreën

wat woude verskrompel.

 

Witstinkhout se blare bedek die aarde

en waar dit val, gloei alles geel

in ’n seisoen van stilte – ’n geel planeet,

museumstuk in die ruim.

 

Uit: Bleek planeet, 2013

 

 

Verwysings

 

Hesse, H. en Wright, J. 1972. Hermann Hesse: Wandering, Notes and Sketches (1920). New York: Farrar, Straus & Giroux.

Van Niekerk, D. 2013. Bleek planeet. Pretoria: Protea Boekhuis.

https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-whispering-trees-180968084/

The Songs of Trees: A Biologist’s Lyrical Ode to How Relationships Weave the Fabric of Life

https://www.theguardian.com/environment/2016/sep/12/peter-wohlleben-man-who-believes-trees-talk-to-each-other

 

De Waal Venter. Digters en emosies

Monday, June 25th, 2018

Digters en emosies

Poësie is waarskynlik die literatuursoort waarin emosie die meeste uiting vind. Dit is nogal moeilik om aan ’n gedig te dink, in enige taal, waarin baie min of geen emosie aan te tref is nie. Waar daar nie direk uitdrukking gegee word aan emosie in ’n gedig nie, is dit wel implisiet in die konteks.

Van die sterkste emosies wat mense ervaar, is die twee teenoorgesteldes: smart en vreugde. In hierdie essay kyk ons na gedigte van vrouedigters uit verskillende kulture wat in hulle gedigte een of albei van hierdie emosies beskryf en oook ander emosies op verskillende kerwe van die emosionele skaal.

’n Digter wat veral haar ervaring van smart baie meevoerend kon beskryf, is Sylvia Plath. Sy het geleef van 1932 tot 1963.

Poetry Foundation het die volgende te sê oor Sylvia Plath.

Sy was een van die mees dinamiese en bewonderde digters van die 20e eeu wat in Engels geskryf het.Toe sy haar eie lewe geneem het op 30 het sy reeds talle volgelinge gehad in die literêre gemeenskap. In die daaropvolgende jare het Plath se werk groot getalle lesers se aandag getrek. Mense het in haar werk ’n poging gesien om wanhoop, gewelddadige emosie en ’n obsessie met die dood te katalogiseer. In die New York Times Book Review beskryf Joyce Carol Oates haar as “een van die mees geëerde en kontroversiële naoorlogse digters wat in Engels geskryf het”.

Ek het die volgende gedig uit Engels vertaal:

Edge

deur Sylvia Plath

The woman is perfected.   

Her dead

Body wears the smile of accomplishment,   

The illusion of a Greek necessity

Flows in the scrolls of her toga

 

Die vrou is vervolmaak.

Haar dooie

Liggaam het ’n glimlag van vervulling,

Die illusie van ’n Griekse noodsaak

Vloei in die voue van haar toga,

Haar kaal

Voete lyk of dit sê:

So ver het ons gekom, dit is verby.

Elke dooie kind opgekrul, ’n wit slangetjie,

Een by elke

Melkbotteltjie, nou leeg.

Sy het hulle teruggevou

In haar liggaam soos blomblare

van ’n roos toevou wanneer die tuin

Verstyf en geure bloei

Uit die soete, diep kele van die nagblomme.

Daar is niks vir die maan om oor te treur nie,

Starend uit haar benige kappie.

Sy is gewoond aan hierdie soort ding.

Haar swart skadu’s sleep krakend.

Bron:

Sylvia Plath, “Edge” from Collected Poems. Copyright © 1960, 1965, 1971, 1981 by the Estate of Sylvia Plath. Editorial matter copyright © 1981 by Ted Hughes. Used by permission of HarperCollins Publishers.

Source: Collected Poems (HarperCollins Publishers Inc, 1992)

In Plath se gedig word die “vervolmaakte” vrou beskryf. Haar kaalvoete dui waarskynlik daarop dat sy ver gereis het, maar dat haar reis nou verby is. Dit is Sylvia Plath se laaste gedig, geskryf net ’n paar dae voor haar selfmoord. Dit is ’n kort, troostelose, selfs brutale gedig wat die diepte van haar depressie treffend uitbeeld. Die kritikus Stephen Gould Axelrod het die volgende te sê: “On an edge between metaphysics and indeterminacy as well as between life and death, Plath’s last poem gapes at the space separating words from their referents and meanings, while the moon’s shadows ‘crackle and drag’ to commemorate the dissolution.”

Tamara Kamenszain

Tamara Kamenszein

Kom ons kyk nou na ’n Spaanssprekende Suid-Amerikaanse digter, Tamara Kamenszain, se gedig. Hier het ons nie met die pynlike emosie van smart te doen nie, eerder die bittersoet gevoel van nostalgie. Die gedig word in twee dele aangebied en geleidelik verander die emosionele toon tot daar by “spirituele vreugde” uitgekom word.

Tamara Kamenszain is in 1947 in Buenos Aires gebore. Sy was besig met ’n graad in filosofies, maar het dit laat vaar en begin werk as joernalis. In 1972 ontvang sy die poësieprys van die Nasionale Kunstefonds van Argentinië vir haar eerste bundel gedigte.

Na ’n jaar wat sy in New York gewoon het en na die publikasie van haar tweede bundel, “No”, begin Kamenszain lesings gee aan die Universiteit van Buenos Aires en die Universiteit van Meksiko. Sy het baie geskryf en gepubliseer oor die jare. Onder andere “El texto silencio” (Die stil teks) en “Tradición y vanguardia en la poesía sudamericana” ( Tradisie en moderniteit in die poësie van Suid-Amerika).

Ander pryse wat sy ontvang het, is onder meer die John Simon Guggenheim Fellowship en die Pablo Neruda Presidensiële medalje.

Woonkamer

Vida de living

Tamara Kamenszain

Cansada

con los ojos cerrados al centro

apunto a un blanco móvil

1

Lewe in die woonkamer

Moeg

met toe oë mik ek

na die middelpunt van ’n bewegede teiken

na daardie Beatles in die groef

van die ou dae

na die naald wat die gekoppelde akkoorde

verbind

in die donker hart van die plaat.

Jy was in daardie gesig

wat hieronder draai

die koppige, waansinnige oë

laat die naald spring

en op jou ander kant

my fronsende oor

luisterend.

’n Skulp daarbinne

’n golwende metaalklank

soos opgeklitste dae

wat saam met ons gegroei het

die kinders

van die stoomskip-vaart

op die skip van musiek

op pad na watter land en watter grens

kom die grens van tyd

vir ons aan.

2

Anochecer de un día agitado:

hasta aquí llegamos.

La sala ahora disemina

su acústica en casa

2.

Skemertyd van ’n deurmekaar dag:

ons het tot hier gekom.

Die vertrek saai nou

sy akoestiek uit deur die huis

soos ’n matriarg van gruwels

wat ten einde laaste neerskryf

wat tot ’n einde gekom het.

Ons word bedek met die dik kwilt

van ons eie privaat eiendom van luister

deur twee identiese egpare

wat die leunstoele oppof

daardie paar

wat, versink in die veerkrag van tyd,

die gewig van vriende gedra het

het hulle belewenisse hier uitgedruk

in die woonkamer van hierdie gesprek.

Hulle is nie meer hier nie, maar om hulle op te roep

(onthou jy wat jy gesê het?)

dit vul ’n boek met kwotasies

oorstroom hierdie oomblik met lag;

dit is aansteeklik om oor hulle te skryf

’n beswyming 

van spirituele vreugde.

Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter

Bron: The Poetry Translation workshop

Tamara Kamenszain het hierdie gedig vir die eerste keer in 1991 gepubliseer, toe sy 44 jaar oud was. Dit is deurdrenk met die nostalgie van iemand wat haar middeljare nader en die opwinding van haar jeug verloor het.

Sy is veral knap met die manier hoe sy musiek gebruik – spesifiek die beskrywing van hoe ’n langspeelplaat werk – om die “ou dae” te herroep. Daardie “Beatles in die groef” (spelling soos die digter dit het) wat so belangrik was vir die “kinders van die stoomskip-vaart” (moontlik die vaart van Buenos Aires na Montevideo in Uruguay). Hierdie stemming word pragtig gekontrasteer met die versmorende wêreld van “daardie paar, versink in die veerkrag van tyd”. Maar deur hierdie mense uit te beeld, het hierdie puik, pragtig subtiele gedig ontstaan wat die digter in “’n beswyming van spirituele vreugde” bring.

Hier is nog ’n Spaanssprekende, Suid-Amerikaanse digter wat werk met vreugde en patos, hand-aan-hand.

Coral Bracho

Coral Bracho is in 1951 in Mexico City gebore. Sy is ’n digter, vertaler en het ’n doktorsgraad in Literatuur.

Sy het die Aguacalientes Nasionale Poësieprys in 1981 gewen en ’n Guggenheim Fellowship in 2000. Vir haar boek “Ese Espacio, Ese Jardin” (Daardie ruimte, daardie tuin) ontvang sy in 2004 die Xavier Villaurrutia toekenning. Sy is lid van die Sistema Nacional de Creadores de Arte en in 2007 kry sy die toekenning Programma de Aliento a la Obra Literaria de la Fundación para las Letras Mecicanas.

Trazo del tiempo

Coral Bracho

Entre del viento y lo oscuro,

entre el gozo ascendente

y la quietud profunda,

entre la exaltación de mi vestido blanco

y la oquedad nocturna de la mina

Teken van die tyd

Tusssen die wind en die donkerte,

tussen stuwende blydskap

en ’n diepe kalmte,

tussen die vreugde van my wit rok

en die nagdonker holte van die self,

die teer oë van my vader, wagtend; sy warm

vreugde. Ek klim om dit te bereik. Dis ’n wêreld

van klein sterretjies, en bokant dit,

bokant die plate piriet, sak die son. Hoë wolke

van kwarts en vuursteen. In sy helder, alles-omvattende kyk,

die warmte van amber.

Hy tel my op in sy arms. Nog nader.

Ons skaduwee buig oor die kant. Hy sit my neer.

Hy gee my sy hand.

Die hele pad ondertoe

is ’n stille genot,

’n donker warmte,

’n gloeiende rykdom.

Iets in daardie kalmte omvou ons, beskerm ons

en lig ons op,

sagkens,

terwyl ons neerdaal.

Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter

Bron:

Poetry translation Centre

’n Omvattende gevoel van verlies word op ’n outobiografiese manier in hierdie gedig weergegee. Die digter dink aan haar vader wat gesterf het toe sy nog ’n kind was. Terwyl die jong meisie haar verlustig in die vader se “helder kyk”, neem sy die omliggende landskap waar en skep dit om in in ’n metafoor van “Hoë wolke van kwarts en vuursteen”. Maar die vastigheid van klip en aarde is net ’n verskynsel in die lug, ’n ligeffek veroorsaak deur die sakkende son wat vader en dogter in donkerte sal hul. Bracho skep patos uit die besef dat die digter se magte nie grensloos is nie.

Andrée Chedid

Andrée Chedid

Hierdie digter het die twee kulture van Frankryk en die Midde-Ooste vir meer as sestig jaar lank oorbrug. Chedid, gebore 1n 1929 in Kaïro met voorgeslagte uit Libanon en Sirië, het die grootste deel van haar lewe in Frankryk deurgebring. Sy het haar elementêre opleiding in Egipte gekry, haar sekondêre opleiding in Parys, en ’n graad verwerf aan die Amerikaanse Universiteit in Kaïro in 1942. In 1946 het sy Franse burgerskap gekry en het die res van haar lewe in in Parys deurgebring tot haar dood op 6 Februarie 2011 op die ouderdom van 90. Sy het talle literêre toekennings gekry.

In haar gedig “Draaikolke” werk sy met ’n reeks emosies – van smart tot vrees.

Remous

Andrée Chedid

Toutes ce brumes

Issues de nos chagrins

Tous ces orages

Qui bataillent entre nos tempes

Draaikolke

So baie miswolke

uit ons smarte

Al hierdie donderstorms

wat woed tussen ons slape

Soveel skadu’s

wat ons verwagtinge inperk

So baie krete

wat ons sang kortwiek

Soveel vrese

wat ons voetstappe terughou

Soveel helderheid

gebore uit hierdie draaikolke!

Uit Frans vertaal deur De Waal Venter

Olga Mattei

Olga Elena Mattei Echavarría in in 1933 gebore in Arecibo, Puerto Rico, maar het die grootste deel van haar lewe in Colombia deurgebring en sy staan bekend as ’n Colombiaanse digter. Sy het verskeie toekennings vir haar werk gekry in Colombië en ander Spaanssprekende lande.

Na die Tweede Wereldoorlog was daar ’n tydperk van vervolging en onrus in Colombië wat bekend gestaan het as “La Violencia”. Dit het gevolg op die moord op ’n gewilde Liberale Party presidentskandidaat, Jorge Eliecer Gatain in 1948 en die opstande in Bogotá wat daarop gevolg het. Die Konserwatiewe en Liberale partye het geweld laat losbreek wat die dood van 200 000 mense veroorsaak het.

Die gedig “Geweld” begin met hoop maar eindig met ’n soort wanhoop oor die toestand wat in die digter se land heers.

Geweld

Uit Silabas de Arena (1962)

Olga Elena Mattei

Lemoenskil,

die son se vrede in die oggend,

water gesels;

soliedheid van smaragde.

Meditasie oor die koringaar

in hoop.

Al die stemme van die digters

is gedors

met dieselfde woorde,

want die oes is goed,

die grond is vrugbaar,

want die toring verheug ons

met sy gebed van klokgelui.

Waarom ’n vuis en ’n banier lig

dreigend skreeu

teen die bultende baarmoeder van die aardbol

en in die wit skoot van ons moederland?

Waarom smeek met woorde

en bose goed uitskreeu?

Yster te sê, koeël,

geweer, lyk, bloeddeurdrenkte sand.

Bloed en reuk van afgebrande huise,

stewels, klip, verraad, en wraak …

weduwee, haat,

vuur en sluipmoordenaar!

Waarom? Liewe Here?

Wat gaan aan met die wêreld

dat in al die kele

net knoppe is

en geskrei in die siele?

Ons was almal broers

in die Fiesta del Agua,

en ons almal het begrip

vir verloste bloed

in hoop;

ons het almal geluister na jou lys

van bevele

en nou

waarheen met ons mense?

Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter

Muddupalani

Muddupalani

Bron: The Mysterious India
In 1750 is die digter Muddupalani gebore in Nagavasram in Tamil Nadu, Indië. Sy het bekendheid verwerf as akademikus en kenner van Telugu en Sanskrit letterkunde. Haar bekendste gedig was die erotiese Rādhikā-sāntvanam wat sy geskryf het uit ’n manlike oogpunt. Anders as gesinsgeorienteerde vroue in 18e eeuse Indië, het sy toegang gehad tot talle tipes vermaak en genietinge, asook die wêrelde van die akademie en skeppende kunste.

In hierdie gedig tref mens harstogtelike emosie en erotiek aan. Dit is meevoerende en betowerend.

Wanneer ek haar vra om my nie te soen nie

Wanneer ek haar vra om my nie te soen nie,
streel sy my wange
en druk haar lippe styf teen myne.
Wanneer ek haar vra om nie aan my te raak nie,
stoot sy haar stywe borste teen my
terwyl sy my omhels.
Wanneer ek haar vra om nie te naby te sit nie,
want dit is nie fatsoenlik nie,
help sy my sommer vinnig reg.
Wanneer ek haar vertel van my eed
om nie ’n vrou bed toe te vat nie,
spring sy by my in
en begin die liefdespel.
Sy geniet dit
om my van haar lippe te laat drink.
Sy liefkoos my met sagte woordjies,
gee haarself weer en nog ’n keer.
Hoe kan ek nou wegbly
van haar verloklikheid?

Verwerk uit Engels deur De Waal Venter

In die webruimte “Mysterious India” word daar die volgende geskryf oor hierdie gedig:

Rādhikā-sāntvanam (“Appeasing Radha”)
The Rādhikā-sāntvanam is a poem composed by Muddupulani concerning the marital relationship of the Deity Krishna. It includes 584 Poems divided into 5 sections. It also reflects her own sexual experiences and desires. The precise date of this masterpiece composition is still unknown, but it was noted to be between 1757 and 1763.

The concept
Muddupulani claimed she got this concept when Krishna appeared in her dream and suggested it to her. Muddupulani had her own thoughts of sexual desires and experiences which led her to write about 584 Poems in this vein. It belongs to the śṛṅgāra-kāvya or śṛṅgāra-prabandham genre of Telugu literature evoking Sringara Rasa (one of 9 rasas).
The controversy
The world in which he poet lived, was dominated by men and they degraded her work by calling her ”Muddu Pillai” as though she were a man. As a result he Rādhikā-sāntvanam was classified as a scandal instead of a masterpiece. This led to the controversy in the early 20th century because of its sexual experiences and women’s initiative taken in sexual activities.

einde

Marlies Taljard: Inwaarts en immer opwaarts

Sunday, June 24th, 2018

Geleidelike fisieke en geestelike aftakeling is een van die belangrikste temas in Aniel Botha se bundel pirouette (2012). Kyk ‘n mens na die inhoudsopgawe en motto van die bundel, kan daaruit reeds ‘n minimale strorie geabstraheer word:

  • Afdeling I: Brisé. Dié term beteken letterlik “breek”. In klassieke ballet is dit die term vir ‘n klein battu waarin die bene in die lug teen mekaar “gekap” word. In die balletstudio word ook daarna verwys as beaten step of broken step.
  • Afdeling II: Échappé. Letterlik vertaal beteken dit ontsnapping, in Engels escaping. Gaan kyk gerus op die internet hoe hierdie passie in klassieke ballet uitgevoer word.
  • Afdeling III: Corps de ballet. Hierdie term verwys na die groep dansers wat nie hoofrolle dans nie. Ook die “familie” wat deel is van ‘n bepaalde vertoning.
  • Afdeling IV: Sans révérence. Dit is die laaste buiging wanneer die balletles verby is of wanneer die dansers na die vertoning applous ontvang.
  • Die mottogedig lees soos volg:

 

Ek oefen my pirouette

in stilte – die ritme

lankal op my lyf geëts.

Die draai is en dedans:

inwaarts en immer opwaarts.

Die bestemming van die lang

reis is steeds onbekend,

maar ek bly al tollend hoop

op ‘n grasieuse end.

 

Die pirouette kan met reg die keurstempel van klassieke ballet – en inderdaad van die meeste danse – genoem word. Dit verwys na die spin- of tolbeweging op een voet. In klassieke ballet is daar twee soorte pirouettes, naamlik pirouette en dehors en pirouette en dedans. Eersgenoemde verwys na die spin in die rigting van die been waarop die danser draai, ‘n spin na buite. Laasgenoemde is een van die mees gehate bewegings in ballet wat baie moeilik is om uit te voer. Dit behels ‘n spin in die teenoorgestelde rigting van die been waarop die danser spin – dus ‘n spin na binne. In die studio word dikwels daarna verwys as inside pirouette. Ten einde ‘n goeie pirouette en dedans te kan uitvoer, moet die danser die idee kry dat sy gelyktydig in die rondte én na bo tol. Word die beweging verkeerd uitgevoer, kan dit beteken dat die danser skielik en lomp in die middel van die pirouette moet eindig en selfs kan val. Wat in hierdie gedig ook opval, is die klem op liggaamlikheid en selfs blywende littekens of verwonding (“ets”). Ook die woord “reis” is veelseggend en wys heen na tydsverloop, iets wat met verloop van tyd gebeur.

Sonder om die bundel te lees, kan die leser (veral dié leser wat agtergrondskennis van professionele dans het) ‘n idee vorm van die strekking van hierdie bundel.

Neem in ag dat dit ‘n bekende feit is dat balletdansers se risiko om anorexia nervosa te kry, driemaal hoër is as by die res van die bevolking – volgens navorsing wat deur Arcellus, Witcomb en Mitchell oor ‘n tydperk van meer as ‘n dekade in Europa onderneem is. Ook is dit nie vreemd dat ballerinas, as gevolg van eetversteurings, reeds vroeg in hulle twintigerjare osteoporose kry en nooit in staat is om kinders te kry nie.

In ‘n onderhoud wat op die internet verskyn, erken Mariafrancesca Garritano van die La Scala Ballet:

Sadly this is a phenomenon that affects the whole of the ballet world but is very rarely discussed – it’s as if there is a Mafia code of omerta (silence) that rules over us and … it must never be broken.

Dancers are having their bodies taken to the limit by teachers and theatre directors who are demanding that the dancers have the perfect body and as such this is a sore that needs to be treated.

For eighteen months I did not have my period and even know [sic!] I suffer from intestinal problems which I am sure are all connected to my experiences as a teenager. Lots of dancers I know cannot conceive because of the problems they had with anorexia.

It is not unusual to hear ballerinas talk of how they had two crackers for breakfast, a yoghurt for lunch and an apple for dinner just to make sure they can fit into their tutus. I know dancers who would compete against each other to see how little they could eat which is lunacy.

Saamgelees met die bostaande inligting, lyk dit asof ʼn proses van geleidelike aftakeling van die sprekende ek (die danser) in die bundel pirouette beskryf word, veral as ʼn mens hiermee saam kyk na gedigtitels. In die eerste afdeling, Brisé, wat “breek” beteken, kom gedigte voor soos “Aan skerwe”, “Game over”, “Wond” en “Rooi skoene” (wat nie slegs verwys na die kleur van die skoen nie, maar ook die feit suggereer dat balletskoene na ʼn vertoning dikwels vol bloed is). Vyf gedigte in hierdie afdeling verwys pertinent na emosionele versteurings wat met anorexia nervosa in verband staan, naamlik “Maaltyd”, “Weigh Less”, “Insomnia”, “Stikland” en “Inrigting”.

In die tweede afdeling, Échappé, wat na ontsnapping verwys, staan drie gedigte wat na balletbewegings verwys, naamlik twee nautilus-gedigte (die spiraalskulp wat die pirouette immiteer) en “En pointe”. Hierdie titels suggereer dalk dat dans vir die digter ʼn wyse van ontsnapping (uit die alledaagse situasie) is. Wat egter interessant is, is die eerste twee gedigte in die afdeling wat na mitiese vrouefigure verwys en in verband gebring kan word met die gedigte wat na emosionele onstabiliteit verwys in die vorige afdeling. Clarissa Pinkola Estés bespreek in haar bekende boek “Women who run with the wolves” die La Loba- en Vasalisa-figure as argetipes van die kollektiewe onbewuste. Eersgenoemde is die wolfvrou – sy wat die dooie beendere weer tot lewe oproep, die wyse ou vrou. Ook Vasalisa is ʼn wyse vrou, iemand wat in kontak is met haar intuïsie (in my volgende blog sal ek hierdie gedigte in meer besonderhede bespreek).

In die derde afdeling, Corps de ballet, kom familiegedigte voor en word die invloed van die siek balletdanser op haar wyer familiekring gesuggereer. Gedigte soos “Jy raam en hang my”, “Ná vyf-en-twintig jaar”, “Keelvol”, “Afsterf van ʼn broer” en “Aniela” is hier van belang.

Die laaste afdeling, Sans révérence, lyk met die eerste oogopslag na ʼn “finale” van ʼn balletloopbaan, veral as gedigte soos “In my donkerste nagmerrie”, “Grys, gryser, blind”, “Negende sirkel”, “Die dood dra toe geen sekel nie” en “Sans révérence” in aanmerking geneem word. My insig is egter (nog voordat die bundel gelees en ontleed is) dat simbole van dood en donker nie noodwendig letterlik opgeneem moet word nie. Kyk ʼn mens na gedigtitels soos “Rooikappie en die wolf” en “Alice in Wonderland” kry dié gedigte metaforiese betekenis. Die twee genoemde verhale is naamlik albei bekende inisiasierites waarin die ou self “sterf” voordat die “nuwe self” – soos ʼn slang wat vervel – uit die “ou self” gebore word. Gedigtitels soos dié hou heel waarskynlik verband met die ʼn reis “in die self in”, ʼn reis na selfkennis en -insig. Gelees in dié konteks verwys ʼn gedig soos “Sans révérence” dan dalk na ʼn laaste buiging in die rigting van ʼn uitgediende identiteit en ʼn knik in die rigting van ʼn nuwe “ek”.

In ʼn opvolgblog sal ek enkele gedigte uit hierdie interessante bundel bespreek aan die hand van die “vermoedens” wat na die lees van die voorwerk van die bundel ontstaan het.

Nini Bennett. Sonde met die bure

Friday, June 22nd, 2018

 

’n Spreuk is ’n baie ou digvorm, ’n bondige segswyse wat ’n didaktiese, moraliserende of godsdienstige strekking het. Deur die eeue heen hou mense daarvan as daar seën op hulle huishoudings rus, en huisspreuke is oral in huise op gebruiksartikels aangetref. Vandag is dit steeds die geval. Of dit ’n kombuisteël met woorde van wysheid is, of die tonikumgedagtes op yskasmagnete; dalk muurplakkers met inspirerende woorde, of heel moontlik die skurwe lewenswaarhede van kroegmemorabilia – die spore van ou huisspreuke maak steeds deel uit van ons dekor.

Hans du Plessis se Griekwapsalms bly gewild.

C. J. Langenhoven was ’n mensekenner par excellence – en hy het ook heelwat spreuke oor bure en die vreugdes en frustrasies van buurmanskap geskryf. Dit is nou afgesien van sy roman, Sonde met die bure, (1921).

  • Stuur jou buurman se vee skut toe en vind die skutgeld te min om vir jouself nog ’n veewagter te huur.
  • Vat al die kwaad wat jy in jou buurman sien en al die goed wat jy in jouself sien, en maak daar ’n derde mens uit. Hy sal maar naastenby so lyk soos elk van julle twee.
  • Koop jou wingerdstokkies van jou buurman. Jy het nie die vreemde wingerd se druiwe geproe nie.
  • Dis nie reg van my buurman om te bid vir reën solank as my gerwe nog op die land lê nie. Waarom dink hy net aan sy eie belange?
  • Dis makliker om die gemeente lief te hê as jou buurman, en die hele menslike geslag as jou vrou se familie.

*

Twee jaar gelede het ek en my geliefde getrek na ’n kraaknuwe landgoed in Somerset-Wes. ’n Trek is soos ’n troue, het my ma nog geskerts: daar loop altyd iets verkeerd. Maar wonder bo wonder het alles seepglad verloop. Die probleme het eers ná die intrekkery begin.

Die betrokke Saterdagaand het ek spykers in die muur gekap, besig om my portette op te hang. Dit was tien voor agt: ek hét die huisreëls, wat die agent my in die hand gestop het, bestudeer. Jy mag nie na agt op ’n Saterdagaand met toebehore werk wat ’n geraas maak nie.  Ek was nog betyds. Ek het iewers in die agtergrond verneem dat die Springbokke weer ’n epiese neerlaag teen die All Blacks gely het. Nie dat dit my kon skeel nie: ek was ywerig aan’t uitpak en nesskrop, verstrik in my talle lysies. Beddegoed in hoofslaapkamer. Koppel eerste yskas, ketel, mikrogolf. Badkamer toiletpapier NB. Reël vir wifi. Etes?? Mr D Food. Onthou medikasie in handsak.

Die volgende oomblik is daar ’n harde klop aan die voordeur. Onthuts sit ek my hamer neer; dan weer: dié keer ’n gebulder van ’n vuis teen die deur.

Ek maak oop. Voor my staan ‘n jongman. Aggressief. Hy praat my groet dood en val summier met die deur in die huis: “Jy raas! As jy aanhou kap, dan sal jy ’n ding sien. Ek kom  ?#@*&%!  breek hierdie deur van jou af.”

Ek protesteer; beduie dat ek binne die huisreëls is – dit is nog nie agtuur nie, dat ons nuwe intrekkers is, en dat ek net my skilderye ophang…

Mellet kom om die draai en staan nader. “Wat is die probleem?”

Maar nou het Buurman ’n ander man gesien, ’n rooi doek voor ’n bul. Hy fleks sy armspiere. 100% beef, lees ek op sy T-hemp.

“Térug,” waarsku ek hom. Jy kom nie in nie.”

Hy gluur na my en bly onseker op my nuwe Welcome-deurmat staan. Die geveg waarop hy gehoop het, gaan nie plaasvind nie.

Mellet praat met die knaap soos hy met ’n rebelse student praat. Stadig, bedaard, en in ’n lae stemtoon. Ek draai om na my selfoon wat op die eetkemertafel lê; aktiveer ongemerk die bandopname-ikon. Buurman se tirade duur voort. Hy vertel ons in kleur en geur dat hy ‘n Libanees nie (ja, hy het Afrikaans grootgeword), maar dat sy pa “hoog op” is in die Libanese mafia; en in gekruide taal (waarvan ek nie die sosiolek kan vasstel nie, dalk bendetaal in die tronk?) dreig hy wat hy nog alles aan ons gaan doen. Die Springbokke het verloor, maar sy alfaman-geen het ontwaak. “Gaan slaap nou maar. Gaan slaap jou roes af, ” bits ek tussenbeide voor ons saam die voordeur toedruk.

“Ek gaan polisie toe. Ons het skaars ingetrek en ons word gedreig met die dood,” lig ek my geliefde inderhaas in en gryp die motorsleutel. En só ry ek, agtuur op ’n Saterdagaand, op soek na Somerset-Wes Polisie. By die klagtetoonbank sit ’n konstabel, besig om ’n weekoue verkreukelde Son te lees. En verder geen siel in sig nie: geen gewondes, geen misdadigers, geen klagtes; nie eers ’n burger wat ’n Kommissaris van Ede se polisiestempel benodig nie.

Weer vertel ek die storie van my buurman, die Afrikaanse Libanees (of die Libanese Afrikaner, ek is nie seker nie.) Die konstabel lyk vaak. Sy luister onbetrokke, buig dan vertroulik vorentoe en sê: “Die karre daar by julle estate staan onder ’n skadunet. Ons het al baie klagtes gekry van karre wat gekrap word…Mevroutjie wil tog nie hê hy moet jou kar beskadig nie? Ignoreer hom net, hy sal iewers afkoel.” Die son sien alles is die laaste wat ek op die voorblad lees voor ek op my tande kners en wegloop. Nou voel ek éérs geviktimiseer. In die kar herroep ek stories van frustrerende pennelekkers en staatsamptenare. In Nikolai Gogol se legendariese kortverhaal, Die jas, het Akakii Akakiiwitsj ná die diefstal van sy jas tragies tot sterwe gekom en by ’n polisiegeneraal begin spook. En in Marcel Aymé se verhaal, Die man wat deur mure geloop het, het die afgeknoude klerk, Dutelleul, op sy baas wraak geneem deur op ’n magiese wyse dwarsdeur mure te beweeg. Die frustrasie met die burokrasie is ’n gewilde onderwerp in die ouer Russiese en Wes-Europese kortverhaalkuns. Want daar was en ís altyd ’n amptenaar wat die burgery se lewens versuur.

Voor ek onder die skadunet indraai, luier ek eers stadig by Buurman se parkeerplek verby. Hy ry ’n Ford Fiesta, en sy kar staan wydsbeen geparkeer oor twee parkeerareas. Die ekstra een is seker vir sy pa, my gesiglose vyand in die Libanese mafia.

En geen verwelkoming by ons nuwe tuiste nie – net ’n ontgroening. Maar as ek so na koshuispolitiek kyk, is verwelkoming en ontgroening dalk een en dieselfde ding. Enkele bure het kom inloer; hulself vlugtig voorgestel. Geen koek of karmenaadjie in die hand, soos outydse plattelandse etiket vereis nie. Tye verander. Tog gebruik mense dwarsoor die wêreld vandag steeds verwelkomingsrituele om ’n nuwe huis in te wy, en hierdie rituele, bygelowe, of seënwense is afkomstig uit verskillende kulture en gelowe.

Die brand van ’n kers die eerste nag is ’n belangrike verwelkomingsritueel. Volgens oorlewering besweer dit slegte geeste en dryf die duisternis simbolies na buite. Hierdie brandende kers word vergesel van ’n gebed, seënwens, of vorm deel van ’n groter offergawe of sakrament.  “Housewarming” beteken ook die aansteek van ’n vuur in die kaggel; ’n ou tradisie wat op sy beurt sy herkoms in die middeleeue het. Vuur is ’n kragtige simbool van lewe en dit beliggaam suiwerheid.

Brood en sout. Die bygeloof (uit Joods-Russiese oorsprong) lui dat brood en sout die eerste items moet wees wat oor die drumpel van die nuwe huis gebring word. Beide brood en sout simboliseer gasvryheid en voorspoed. Brood is ook bedien saam met maaltye in Europese huishoudings, en sout, wat eens op ’n tyd so kosbaar en skaars was dat dit as handelseenheid gebruik is, verteenwoordig die smaak van die lewe.

Lui ‘n klok in elke vertrek. Vir diegene wat Feng Shui in hulle huise beoefen, is die lui van ‘n Tibetaanse klok niks nuut nie. Die beierende klok reinig die nuwe huis van ou en stagnante energie (si Chi). Die oopmaak van vensters, die oopdraai van waaiers en die verwelkoming van sonstrale is ander maniere om positiewe energie binne te laat.

Tradisionele Boeddhistiese intrekrituele is volop. Binne die Thaise kultuur word ’n onewe getal monnikke genooi om die nuwe woonplek te seën, ook bekend as die Khuan Ban Mai-seremonie. Tydens so ’n geleentheid ontvang die huisbewoners geskenke, en word spesiale disse berei; die huisbewoners dra dan die Sai Seen, of ’n heilige draad of toutjie om hulle polse.

Die brand van gedroogde salie. Daar word geglo dat wanneer jy hierdie krui aan die brand steek en saggies daaroor blaas totdat dit rook, dit kragtige beskerming teen bose invloede kan bied. Die gebruik is ontleen van inheemse Amerikaanse stamtradisies. Tydens hierdie ritueel word alle elektroniese toestelle afgeskakel, en die spieëls en vensters in ’n huis word toegegooi met ’n kleed.

Daar bestaan talle Indiese huisverwelkomingstradisies. Die nuwe intrekkers kook rys in melk tot die kastrol letterlik oorloop: dit simboliseer reinheid en ’n lang lewe van oorvloed. Volgens ’n ander tradisie moet jy ’n melkkoei met ’n blommekrans om die nek oor jou drumpel lei, en dié ritueel waarborg glo voorspoed en vooruitgang in alles wat jy aanpak.

Hartlike Franse verwelkomingstradisies. Die Franse het ’n instelling dat die skoorsteen se haak, oftewel die pendaison de crémaillère verander moet word tydens die voorbereiding van ’n dankseggingsmaaltyd.

In Suid-Afrika verwys ons na “dak natmaak”, ’n gebruik waartydens mense genooi word vir ’n ete of braai om die nuwe woning in te wy. Geskenke word onderling uitgeruil. Die herkoms van die uitdrukking is afgelei van ’n tradisie waar die bouer of eienaar van ’n gebou letterlik die dak moet natmaak om te bepaal of dit waterdig is. ’n Tweede herkoms van die gebruik is om wyn tydens ’n fees op die grond uit te giet as dankoffer om die gode te behaag.

Tydens verwelkomingsrituele gee gaste ook graag vir die nuwe inwoners gedigte of mooi groetekaartjies. Ek het afgekom op ’n paar webwerwe wat pasgemaakte verse, kompleet met template en grafika, vir dié geleentheid voorberei het. Die verse is nie bedoel om groot poësie te wees nie, maar om die liminale oorgang (die intrek in ’n nuwe woonplek) te vier en die seën daaroor uit te spreek.

Maar terug na ons trek en Buurman se onwelkome ontvangs.

Dit is ’n mooi landgoed met die Hottentots-Hollandberge in die agtergrond wat kort-kort verkleur, ligspelend tussen grys, Pruisiese blou en skakerings van gekneusde pers. Die name van plekke bly voortdurend verander; dorpe, strate, stede… maar die name van berge verander selde, indien ooit. Berge is die bloedlyne van ’n landskap. Dit staan vas. En dit is ’n deftige landgoed: selfs die katte stap aan leirieme. Dit is nie sommer hierjy rondloperkatte nie – nee, elke troeteldier dra ’n blink naamplaatjie met die besonderhede van die eienaar aan die halsband. Reëls, reëls; hier is streng huisreëls. Ek ontmoet die opsigter. Sy naam is Giep Steyn. Hy is ’n dun gedrinkte man met ’n jaartbesem vir ’n snor. Hy dra geruite hemde en groet almal in die verbygaan, glimlaggend met sy spierwit klawerbord. Sy kunsgebit is te groot. Hy maak ’n fluitgeluid as hy ’n ‘s’ sê, kompleet soos ’n ou Hervormde predikant wat aandgodsdiens hou. Sjomersjet-Wesj. Die groot snor dra ’n geel skynsel van te veel Paul Revere. Binne die mikrokosmos van die landgoed is Giep ’n belangrike man. Hiér het hy mag. En jy mag nie na hom verwys as die “opsigter” of “caretaker” nie, nee, hy is die voorsittende beampte. Uit die staanspoor besef ek hier word die bodorp en die onderdorp se vetes net voortgesit, maar hierdie keer in die gedaante van rusies tussen die huurders en die eienaars, deeltitelakte en huisreëls in die hand. Giep moet beslis. En soos dit mos gaan, het eienaars altyd meer seggenskap as huurders. Maar dit was ná ons ingetrek het, en maande voor die Groot Droogte.

Februarie hierdie jaar ontvang ek ’n selfoonvideo van me Zille – (waar hét die DA my nommer in die hande gekry?) Die Weskaapse premier praat met ’n beswaarde gesig en met haar platgekamde, praktiese nuwe haarstyl. Water is skaars. Kapenaars bad hopeloos te veel – ’n vlugtige stort een, hoogstens twee maal ’n week is meer as genoeg. “Daar is niks verkeerd met ’n outydse waskom en lap nie,” vervolg sy. Die politikus is geklee in ’n knalrooi baadjiepak om die erns van haar boodskap te beklemtoon. Sy word die simbool van droogte en van ’n vegtende matriarg wat die lot van miljoene droogtegeteisterde Kapenaars op haar skouers neem. Kort na hierdie onthutsende boodskap ontvang ek nóg ’n video, die keer van Mmusi Maimane. Hy is minder dreigend en meer paaiend as die premier. Daarna biep my foon met ’n skakel na ’n rits klagtenommers om jou bure te rapporteer indien hulle water misbruik. Nou kyk, dis nie baie bevorderlik vir goeie buurmanskap as die leier van die amptelike opposisie jou aansê om op jou bure te spioeneer en hulle te verklik vir watervermorsing nie. Op die landgoed is daar baie buitekrane – dit vorm deel van die gemeenskaplike eiendom. En o wee die arme drommel wat vinnig sy emmer probeer opvul…Giep Steyn se waterpatrollie het begin. Hy huiwer, altyd iewers in die agtergrond en binne sigafstand van ’n kraan. Water is ’n nasionele bate, en die opsigter neem sy nuwe taak ernstig op, al rokende, ’n blik Coke in die ander hand en ’n bofbalkeps op sy kop teen die bloedige son. Dan tree die nuwe Vlak 6B-waterbeperkings in werking en die inwoners se agterdog verander in paranoia: wie het onlangs hulle motors gewas? En hoe is daardie motor gewas? Die karwassers, wat altyd met hulle waentjies vol skoonmaakmiddels en stofsuiers ronddool tussen die parkeerareas, raak oornag ’n skaars gesig. Die motors onder die skadunette vertoon al dowwer en stowweriger, bemors met die skuins blertse van die hadidas. Die gebruik van ’n tuinslang is teen dié tyd lankal geskiedenis.

Op ’n dag klop ’n karwasser blinkgesig aan my deur. “Ek het water gekry, maar ek charge nou R10 meer vir die was, want ek moet ’n deposit op die water neersit.”

“Ja..?” vra ek ongelowig. En met ’n omweg vertel hy my dat die kroegman water verkoop, of eerder: dat daar ’n florerende sluikhandel in gryswater in die landgoed se klubhuis ontstaan het. “Cheap-cheap”, en hy knipoog toe hy die motorsleutel by my neem.

’n Huis is ’n sosiale konstruk, ’n idee. ’n Tuiste, daarenteen, is ’n woonplek wat ingeleef en beliggaam word; dit dra die slytasie en verweer van die lewe self. Dit is die beloftes van kosgeure half sewe elke aand… of die vingermerke op verkillende hoogtes teen die mure wat verklap dat jong, groeiende kinders hier speel. En “tuiste” impliseer ’n moedswillige buurman wat met die lang verwagte winterreën van 2018 sy moddervoete aan my deurmat kom afvee. Maar ek het geleer om hom op ’n geamuseerde afstand te bejeën. Uiteindelik kom dit neer op grense.

Anders as die moraliserende spreuke van Langenhoven, skryf Robert Frost met ’n satiriese knyp oor die grense van buurmanskap.

Mending Wall

Something there is that doesn’t love a wall,

That sends the frozen-ground-swell under it,

And spills the upper boulders in the sun;

And makes gaps even two can pass abreast.

The work of hunters is another thing:

I have come after them and made repair

Where they have left not one stone on a stone,

But they would have the rabbit out of hiding,

To please the yelping dogs. The gaps I mean,

No one has seen them made or heard them made,

But at spring mending-time we find them there.

I let my neighbour know beyond the hill;

And on a day we meet to walk the line

And set the wall between us once again.

We keep the wall between us as we go.

To each the boulders that have fallen to each.

And some are loaves and some so nearly balls

We have to use a spell to make them balance:

“Stay where you are until our backs are turned!”

We wear our fingers rough with handling them.

Oh, just another kind of out-door game,

One on a side. It comes to little more:

There where it is we do not need the wall:

He is all pine and I am apple orchard.

My apple trees will never get across

And eat the cones under his pines, I tell him.

He only says, “Good fences make good neighbours.”

Spring is the mischief in me, and I wonder

If I could put a notion in his head:

“Why do they make good neighbours? Isn’t it

Where there are cows? But here there are no cows.

Before I built a wall I’d ask to know

What I was walling in or walling out,

And to whom I was like to give offence.

Something there is that doesn’t love a wall,

That wants it down.” I could say “Elves” to him,

But it’s not elves exactly, and I’d rather

He said it for himself. I see him there

Bringing a stone grasped firmly by the top

In each hand, like an old-stone savage armed.

He moves in darkness as it seems to me,

Not of woods only and the shade of trees.

He will not go behind his father’s saying,

And he likes having thought of it so well

He says again, “Good fences make good neighbours.”

 

Verwysings:

Cloete, T.T. (red.). 1992. Literêre terme en teorieë. Pretoria: HAUM-Literêr.

Scannel, J. Spreuke van Langenhoven. 2002. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers.

https://holidappy.com/greeting-cards/Congratulations-messages-for-new-home-Housewarming-wishes-poems-and-quotes-for-new-home-cards

https://www.bustle.com/articles/118785-8-housewarming-traditions-from-around-the-world

10 of the Best Poems about Houses and Homes

https://maroelamedia.co.za/afrikaans/idiome-en-uitdrukkings/uitdrukking-dak-natmaak/

 

 

 

 

 

René Bohnen. Vicky Francken: Vertaling in Afrikaans

Saturday, June 9th, 2018

Vicky Francken: Vertaling in Afrikaans

Om ’n gedig te vertaal is soos om ’n röntgenfoto van die woorde te probeer ontleed, dink ek terwyl ek hierdie blog beplan. Maar om die voordeel en voorreg te hê van die oorspronklike digter se insette, is soos ’n ekstra golflengte van lig. Jy kan raad vra, agtergrond vra, verduideliking vra, goedkeuring vra. Totdat die X-strale sin maak.

In Oktober 2017 besoek ek Tilburg op uitnodiging van digter en kunsresensent, Carina vd Walt. Hier woon ek die Literaire Wintersalon in’t Wevershuisje by, Carina se eie inisiatief in Nederland. In haar eie woorde: “Die doel van die salon is die uitruiling van kreatiewe energie vir die skryf én vertaal van poësie. Dit gebeur deur ontmoetings en gesprekke; voorlesings van eie werk en vertalings van mekaar se werk. Dit is gekonsentreerde middae en dien as teelaarde vir nuwe idees. Daarom is dit elke jaar geslote byeenkomste.” (https://guillotine.blog/2017/02/01/carina-van-der-walt-literaire-salon-int-wevershuisje-2013-2015/)

In die gesellige wewershuisie in Tilburg, in ‘n sitkamer tjokvol besondere boeke, ontmoet ek benewens ’n aantal ander bekende Nederlandse digters, vir Vicky Francken. Met haar debuutbundel, Röntgenfotomodel, wen Francken in 2017 die C. Buddingh Prys, wat toegeken word vir die beste Nederlandstalige debuut. “De C. Buddingh’-prijs is een Nederlandse poëzieprijs, die jaarlijks wordt toegekend aan het beste debuut in de Nederlandstalige poëzie. De prijs wordt uitgereikt op Poetry International en is vernoemd naar dichter en prozaschrijver C. Buddingh’. “ (https://nl.wikipedia.org/wiki/C._Buddingh%27-prijs)

Francken se verse word onder andere beskryf as musikaal en dat dit ‘n verraderlike ligtheid toon. (: https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/wie-kan-spreken-zoals-vicky-francken-kan-alles~bf4a2eb4/)  Saam met die klein gehoor van digters bevind ek my dan ook bekoor deur haar voorlesing en verse.

Hoewel ons nie mekaar se tale magtig is nie, gesels ons in sulke stadige, diagonale lyne land en sand oor poësie, taalverwantskappe en vertalings. Dit was sommer goeie oefening vir wat sou volg, waar ek enkele verse aanpak en probeer vertaal na Afrikaans.

Dit was vir my ‘n nuwe ondervinding om brontaal en teikentaal nie op gelyke vlak te hê in my gereedskapkissie nie (soos byvoorbeeld die geval is met Afrikaans en Engels). Soms lyk die Nederlands bedrieglik na aan Afrikaans en ek moes leer om my nie daardeur te laat mislei nie.

Tydens die vertaalproses was ek gedurig in gesprek met Francken om feite na te gaan en haar te por oor spesifieke betekenis van ‘n beeld of woord in konteks. Ek kon verskillende vertalingsmoontlikhede met haar bespreek. Ek het ook nogmaals besef dat die vertaler van ‘n gedig waarskynlik net so intens betrokke is by die teks as wat die oorspronklike skrywer was – in elk geval soverre dit tegniese aspekte betref. Met vertalings is daar nie ruimte vir wasige interpretasies nie. Veral nie as die digter sélf die finale produk moet goedkeur nie. Vertaling is dus sommer ‘n drilsessie vir stiplees ook.

Hierdie gespreksvoering en wisselwerking tussen digters was vir my ‘n verrykende en diep bevredigende ervaring. Om verantwoordelik om te gaan met ‘n ander digter se woorde verhoog die vertaler se pligsbesef en begrip. Dit laat ‘n mens ook opnuut kyk na die afronding, helderheid en geldigheid van jou eie verse.

Met Vicky Francken se toestemming plaas ek graag twee vertalings, waarmee beide digter en vertaler tevrede is.

Gedigte uit Röntgenfotomodel deur Vicky Francken – vertalings deur René Bohnen

Naweektas vir langer as ‘n naweek

 

Die wasem op ‘n raam van aseming kyk uit

op ‘n tuin waarvan ek weet dat jy my daarin sal sien

staan, jy kan my nie miskyk nie. Ek skryf in sneeu en koue

die letters van ‘n werkwoordsvorm en

die letters van jou naam.

.

In die klipwit van ‘n kruisbeensit, mag jy briewe lees

wat ek aan jou gaan skryf as ek weg is en dit is waarskynlik

môre. Saam neem ek nie

.

die deur waardeur ek wegloop vir ewiger as voorheen

jou moeder se vaas wat vir jou lelik was en wat jy wou stukkend gooi

maar ek jou gekeer het en

.

die hond nie. Verder by benadering amper alles.

.

Weekendtas voor langer dan een weekend

De condens op een raam van ademhalen kijkt uit
op een tuin waarvan ik weet dat je me erin zult zien
staan, je kunt niet naast me kijken. Ik schreef in sneeuw en kou
de letters van een werkwoordsvorm en
de letters van je naam.

In het steenwit van een kleermakerszit, mag je de brieven lezen
die ik je schrijven ga als ik weg ben en dat is waarschijnlijk
morgen.  Niet mee neem ik

de deur waardoor ik wegloop voor eeuwiger dan even,
de vaas van je moeder die je lelijk vond en kapot wilde gooien
maar ik hield je tegen en

de hond. Verder bij benadering zo bijna alles.

***

 .

(Ongetiteld)

.

die lug vou homself ‘n

sakdoek om ons koppe

soos die wind hom bol

in washoltes, ons

neurie absurde deuntjies

.

soos in ou films oor klein

dogtertjies hardloop ons rond met

emmertjies om die reën op te vang

voor ons die jongste uit die

.

oog verloor, sy met haar

mooiste kapsteweltjies die dam

instap en wonder hoeveel

borrels sy maak op die

.

watervlak wat oor haar kop

toegaan soos ‘n deur

.

(Ongetiteld)

.

de lucht vouwt zich een
zakdoek om onze hoofden
zoals de wind zich bolt
in de holten van was, we
neuriën absurde melodietjes

zoals in oude films van kleine
meisjes rennen we rond met
emmertjes om de regen op te vangen
voordat we de jongste uit het

oog verliezen, zij met haar
mooiste kaplaarsjes de vijver
instapt en zich afvraagt hoeveel
belletjes ze maakt op het

wateroppervlak dat zich boven
haar hoofd als een deur sluit

.

Meer inligting oor die Vicky Francken en Röntgenfotomodel:

“In Röntgenfotomodel wordt een lichaam tegen het licht gehouden. Om te onderzoeken wat eraan schort, om te bepalen waar het licht doorlaat. Het lijf blijkt sterker dan gedacht. De huid een dunne wand die in volharding niet onderdoet voor zelfhelend beton. In tastende zinnen schrijft Vicky Francken over zowel de zintuiglijke ervaring als het abstracte denken dat daarmee gepaard gaat. Soms is het lichaam een anker, andere keren zit het in de weg, maar steeds is het een instrument waaraan we veel kunnen aflezen.” (https://www.bol.com/nl/f/rontgenfotomodel/9200000060895338/)

Onderhoud met die digter: https://www.nrc.nl/nieuws/2017/06/01/het-voelt-echter-als-het-een-gedicht-is-10883918-a1561461

Vanaf die uitgewer: https://www.debezigebij.nl/auteurs/vicky-francken/

 

Nini Bennett. Van afstand en verbintenis

Thursday, June 7th, 2018

 

Ons almal herken die prototipe: hy is ’n Suid-Afrikaanse man, waarkynlik nie meer te jonk nie; en hy lig sy vergrootglas en gesels geesdriftig oor sy eerstedagkoeverte, vastereekse en herdenkingseëls. Hy beduie hoe kosbaar die Kaapse Driehoek of die Penny Black is, en sy gedagtes dwaal na Eeufeesvieringe. Hy kan jou pa, oupa, broer of oom wees: ’n filatelis, of versamelaar van seëls. Dit is ’n stokperdjie wat stadigaan besig is om uit te sterf.

*

Ek lees nou die dag ’n artikel op Literary Hub oor internasionale skrywers en digters wat vereer word op posseëls. In 2011 het die Amerikaanse Posdiens die reël dat ’n skrywer slegs ná sy afsterwe verewig mag word op ’n posseël, gewysig. Hierdie eer val nou lewende digters en skrywers ook te beurt. Die 2016-Nobelpryswenner vir Letterkunde, Bob Dylan, loop al vir dekades onder die posstempel deur, eers as sanger, nou as literêre figuur. Daar sirkuleer meer as 50 seëls met dié legende se gesig op.

Hierdie seël is deur die Sweedse Akademie in 1993 uitgereik, dieselfde jaar wat Toni Morrison die Nobelprys vir Letterkunde verower het.

Wole Soyinka, een van Nigerië se grootste skrywers, is in 2006 vereer. Die Nigeriese Posdiens het ’n nuwe huldigingsreeks bekendgestel as deel van ’n projek om die publiek bewus te maak van hul landsburgers se buitengewone bydraes in die wetenskappe en kunste.

Dan wonder ’n mens onwillekeurig: hoeveel Suid-Afrikaanse skrywers se gesigte pryk op posseëls? Ek kon enkele voorbeelde op die internet opspoor.

Langenhoven

Totius

Nadine Gordimer

…En die gewaarwording dat skrywers ter plaatse veel minder as hulle eweknieë in die buiteland vereer word.

Die literêre studieveld wat hom bemoei met die brief as subgenre word “epistolografie” genoem. Die skryf van briewe is helaas so oud soos die letterkunde self; en die skryf van briewe as literêre medium dateer so ver terug as die Hellenistiese periode in Griekeland. Onder die Romeinse briefskrywers was Cicero waarskynlik die belangrikste eksponent.

In ’n artikel verwys Meghan Forbes na die materialiteit van ’n handgekrewe brief, of na alles wat die kommunikasieproses omring: die tipe skryfpapier en koevert, die sender se handskrif, die noukeurige toevou van die brief binne-in die koevert, die natlek van die seël…In ons moderne tyd waarin elektroniese kommunikasie hoogty vier, raak die brief, die outentieke dokument, weer belangrik. Dit is eklekties. ’n Handgeskrewe brief maak aanspraak op ’n enkelvoudige hier en nou en dit is gestempel deur die geskiedenis self. E-poskommunikasie bestaan in meervoudige rekords: in konsepkopieë of in die inmandjie, of in lêers wat reeds versend is – en die gehoor is nie duidelik gedefinieer nie, byvoorbeeld ’n deurslagkopie van ’n brief kan ook aan ander mense gestuur word (die Cc-funksie), om van die blinde kopie (of Bcc) nie te praat nie – die gesiglose gehoor. Voorts kan ’n e-pos afgelaai, uitgedruk of verder versprei word. E-posse kan geredigeer word en is uitgelewer aan meganiese reproduksie. Handgeskrewe briewe verklap onbetwisbaar die vlek van menswees, soos byvoorbeeld koffiekolle, vingermerke en die moeë skiflyne waar die brief herhaaldelik oop- en toegevou is. Forbes beskryf hoe sy dertig jaar ná ‘n ou skoolkys die Tipp-Ex in ’n ou liefdesbriefie afkrap. En wat sal sy sien? I ♥ U. Jesse Taylor. Die seun, Jesse, het homself kennelik bedink en weer die hartjie toegeverf. Sy moed het hom begewe. En drie dekades later sit die middeljarige blogger en wonder nostalgies: wat het van Jesse geword? Was Jesse regtig lief vir haar? Is Jesse lief vir haar? Dit is moeilik om gekonfronteer te word met jou jonger self. En die ironiese gewaarwording: die hartjie is seker die oudste emoji wat bestaan.

’n Handgeskrewe brief is ’n tydsdokument. ’n Egodokument. Uit die gapings, foute en verlore letters probeer ons ’n narratief saamstel van dit wat behoue gebly het. En binne hierdie narratiewe gapings – of dít wat foutiewelik onthou word – word daar ruimte geskep vir verbeelding. ’n Handgeskrewe brief maak van sekondêre lesers voyeurs: beide die briefskrywer en aangesprokene raak kwesbaar. ’n Posstempel, op sy beurt, is die tussenganger, ’n noodsaaklike hindernis in die kommunikasieproses. Dit dateer die vertraging tussen die versending en die ontvangs van die brief. In sy kortverhaal, The Empties kyk die skrywer Jess Row nostalgies terug:

She had never perfected the trick of moistening the envelope flap with the tip of her tongue so it would stick and lie perfectly flat. In those days, perfect meant as if untouched by hands. Her flaps were always overwet and lumpy; when she pressed them down, she made them worse. Still, she loved folding the paper twice over, into three equal parts; she loved writing addresses, but especially her name and address in the upper-left corner. J. Seiden. 29 Portnock Road. The dignity, the businesslike efficiency of these slim objects, asking nothing, never disclosing more than they needed to. An envelope with only a check inside flapped like a flag, but an envelope containing a two-page letter had a solid integrity on every plane. A writer only in the sense that she loved having written. She slid the envelopes under the metal lid of the mailbox on her parents’ porch and stared at them for a few moments. Proof of her existence in the world. Proof the world existed. You could count on it: someone was coming to take them away. Proof you would be sent, proof you would arrive.

Kan epistolografie elektronies wees? Skryfpapier is in ’n sekere sin ’n bewys van ons realiteit, of dit nou duur Smythson-produkte met ’n watermark is, of die CNA-skryfpapier met prentjies van die Grensoorlog wat skoolmeisies in die tagtigerjare so graag uitgeruil het. Die dialoog tussen posstempels, seëls en ander hanteermerke van possorteerders lewer ’n konkrete bewys dat die brief inderdaad plaasgevind het. Vandag se WhatsApps is die telegramme en poskaarte van gister. Maar virtuele pos is gewigloos, sonder die risiko’s, romantiek of gravitas van handgeskrewe briewe.

So bestel ek vir my Griffen and Sabine: An extraordinary correspondence, die 1991-topverkoper deur Nick Bantock. Dit is méér as ’n briefroman of mooi koffietafelboek: dit is ’n aangrypende werk. Die kunstenaar Griffen Moss woon in Londen en illustreer poskaarte vir ’n lewe. Op ’n dag ontvang hy ’n kriptiese poskaart van Sabine Strohem, ’n kunstenaar wat op haar beurt posseëls ontwerp en illustreer om ‘n inkomste te genereer. Sy woon op ’n fiktiewe eiland iewers suid van die Stille Oseaan, en die twee kunstenaars begin te korrespondeer. Spoedig vind Griffen uit dat Sabine alles van hom weet – selfs wat hy dink. Is dit telepatie? Bestaan sy ooit werklik? Of het hy haar opgetower uit sy eensaamheid? Is Sabine sy alter-ego, of is dit die sielsbeminde waarop hy sy lewe lank nog wag? Stadigaan ontvou die verhaal, ’n narratief wat viervoudig sin maak met kuns, mitologie, moderne filosofie en Jungiaanse sielkunde as onderbou. Hierdie boek is nie net ’n triomf vir die skrywer en kunstenaars betrokke by die projek nie; dit is ook ’n triomf vir die uitgewersbedryf. Die leserskontrak is ’n ouwêreldse een, en die leser volg die verhaal deur die getikte en handgeskrewe briewe versigtig uit die lugposkoeverte te trek, te lees, en weer terug te skuif in die koeverte. Elke koevert en seël is met die grootste sorg en in detail met die hand geïllustreer om epistolografie te laat herleef tot visuele kuns.

Dink mens aan briewe en Afrikaanse digters, dan kom Elisabeth Eybers se naam dadelik op.

*

Blare per pos

Twee herfsblare – gewebde paar

aan één pols vas, doodsbleek deuraar –

het vroeg hul tak tot siens gewenk,

die wind ontwyk met ’n kort swenk,

die suiderkruis gekies tot skyf,

daglank, naglank ’n boog beskryf.

Dor soos die blad waaraan hul kleef

reik hul te voorskyn uit die skreef.

Aan die motief wat ingegrif

bly – vae stempel op die skrif –

mag mens jou weer eens vergewis

van afstand, van verbintenis.

Elisabeth Eybers. Uit: Balans. 1962.

*

Ek gaan maak vir laas ’n draai by ’n internetveiling. “My seëlversameling is baie werd. Kyk hierdie skaars een…” My hart krimp ineen, want ’n bejaarde man plaas met trots ’n foto van sy boekie, Die Filatelieburo. Maar die bod wat toegestaan word, is nie hoog nie. Inteendeel; dit is terleurstellend laag. Die valuta van posseëls verhandel nie goed teen elektroniese briewe nie.

Verwysings

 

https://en.wikipedia.org/wiki/Griffin_and_Sabine

http://users.telenet.be/gaston.d.haese/eybers.html

Bantock, N. 1991, 2016. Griffen & Sabine. San Francisco: Chronicle Books.