Binneblik

Wicus Luwes. Argentinië en Aristoteles: die definisie van ‘n siklus

Wednesday, June 14th, 2017

Ek wonder of ‘n siklus moontlik deur ‘n driehoek of sirkel voorgestel kan word: ‘n Driehoek in die vorm van voedselverwantskap of ‘n sirkel in die vorm van bome se jaarringe. Of miskien ‘n spiraal, soos ‘n skulp of langspeelplaat. Ek wonder of die spiraal as voorbeeld kan dien, aangesien ek graag sou wou hê dat ‘n siklus weer terugkeer na sy oorsprong. Wat van ‘n reguit lyn of stuk pad?: kan die Comrades-marathon wat eers van Durban na Pietermaritzburg en dan weer van Pietermaritzburg na Durban dalk ook kwalifiseer as siklus?

Op 27 Mei 2017 lees ek die volgende opskrif by die webtuiste van ‘n aanlyn-koerant: ‘Argentinië goeie Plan B vir SA boere’. Ek kan ongelukkig slegs die opskrifte van daardie aanlyn-koerant lees, aangesien ek nie daarby ingeteken is nie. Ek besef dat ek eintlik die perfekte voorbeeld is van die manier hoe die sameleweing reageer op nuus: ons lees net die opskrifte, maar dink dat ons die nuus goed ken. Ek dink ook weer aan die opmerking van Mark Twain: ‘If you don’t read the news, you are uninformed. If you read the news, you are misinformed.’

In 2012 was ek aan huis van vriende, Oom Hennie en Tannie Paula van den Heever, toe ek die eerste keer van die Argentynse Afrikaners gehoor het. ‘n Groot groep Suid-Afrikaners en Namibiërs het die land verlaat na afloop van die Anglo-Boereoorlog. Die dame van die huis (Tannie Paula) se oupa en vader was self Argentynse Afrikaners (of Afrikaanse Argentyne). Sy het vertel hoe haar vader en sy broers op die ou ent teruggekeer het na Suid-Afrika. Die lewe vir die wat teruggekeer het, was nie altyd maanskyn en rose nie. Hulle moes kos op die tafel sit, maar het nie noodwendig skoolopleiding of tersiêre opleiding gekry nie. Daar het van hulle aan die Rand in die myne gaan werk. Dit was egter ‘n moeilike lewe vir ‘n plaasseun wat sy lewe lank oop vlaktes om hom gehad het.

 

Verskroeide Aarde

Van dié geskiedenis kan ons slegs brokke agterhaal:
Grootouma Geldenhuys met vier kinders
in ‘n oop beestrok a die kamp by Merebank,
‘n paar stuks vee behoue in die walle van die Vaal,
Grootoupa te velde wie weet waar.
Die rooi huis in ge konfiskeer as hospitaal –
gerugte van soldate begrawe onder die leiklipstoep,
die erfgenaam naamloos in ‘n seepkis iewers in die sand.
Ek erf uit ouma Makkie se beroertemond
twee bitter woorde: smaad en hoon
en die droewe wete van familiegrond
vir geslagte tevergeefs bewoon.

deur Martjie Bosman uit ‘Landelik’, Protea Boekhuis, 2002

 

PJ Henning (Tannie Paula se oupa) het vele artikels vir Huisgenoot geskryf oor die lewe van die Afrikaners in Argentinië. Die artikels is toe in boekvorm saamgebind. Die titel van die boek: ‘n Boer in Argentinië. Henning het op 5 Desember 1905 as 19-jarige in Argentinië aangeland. Mnre Vietma en Green het namens die Argentynse regering na Suid-Afrika toe gereis om plase aan die ontnugterde Afrikaners aan te bied. ‘n Mens moet seker die ‘verskroeide aarde’-beleid van die oorlog by die vergelyking inreken, aangesien baie gesinne teruggekeer het na verwoeste plase. Hulle sou van voor af moes begin en dit dan onder ‘n regering waarteen hul oorlog gemaak het. Verkenners is uitgestuur om Argentinië te verken en die verkenners se terugvoer was positief: appels wat wild groei in die veld, ‘n enorme vleisbedryf om maar ‘n paar van die kwaliteite van Argentinië te noem. Net een plek moes hul egter vermy: Comodoro. Comodoro was ‘n droë, barre omgewing. Soos die noodlot dit egter wou hê, is dit presies waar die meeste Suid-Afrikaners hulle gevestig het.

Om terug te keer na die definisie van ‘n siklus: ons het ‘n idee van die vorm van ‘n siklus. Die volgende vraag is seker waaruit ‘n siklus bestaan of wat sy samestelling is. ‘n Mens sou seker tyd as antwoord kon bied. Tyd wat verloop in jaarringe van bome of die wentel om die aarde. Tyd in sekondewysers en kinders wat hul opwagting in familie-kringe maak. Tyd wat skemeroggend en skemermiddag amper dieselfde laat lyk. Die dinamika van ‘n siklus is verder dat die skemeroggend vir die een persoon, weliswaar die skemermiddag vir die volgende persoon kan wees in.

Daar is ook die skepper van die siklus of entiteit wat die siklus in stand hou. Suid-Afrikaners se betrokkenheid by Argentinië as siklus laat my wonder oor daardie vraagstuk. ‘n Belangrike komponent in die soeke na definisie is om ‘n siklus van buite te sien. Hoe plaas jy jouself egter buite die Anglo-Boereoorlog? Hoe plaas jy jouself buite die huidige politieke verwikkelinge? Hoe plaas die landboukundige homself buite die grondhervorming as hy daaraan dink dat graan op ‘n sekere tyd geplant moet word en weer op ‘n volgende tyd geoes moet word? Wie is in beheer van ‘n siklus en wie staan by skemeroggend en wie by skemermiddag?

Die Argentynse Afrikaners het ‘n boor laat kom omdat die Comodoro-omgewing in die Chubut-provinsie so droog was. Met water kan ‘n mens diere aan die lewe hou of groter oeste aanpak. In plaas van water het hulle egter op ‘n ander entiteit afgekom: olie, gas en ander brandstowwe. Die eens dorre omgewing het nou ‘n ander rykdom ingehou. Die regte om die olie te ontgin het egter aan die regering behoort en gevolglik kon die Comodoro Afrikaners nie daaruit voordeel put nie. Dit kon ‘n afdeling aan die siklus van die Suid-Afrikaners ingelyf het, aangesien dit ‘n bron van inkomste kon wees. Dit het egter gemaak dat baie Afrikaanse Argentyne eerder die plaaslewe verruil het vir werke op die olie-aanlegte. Die oliebronne is later jare ook genasionaliseer en is steeds ‘n groot bron van inkomste vir die Argentynse regering.

Die boek vertel van  mense wat somtyds vir hulself moes veg in ‘n land met ander gebruike en gewoontes. ‘n Plek waar hul Mate of Yerba Mate (Argentynse tee) leer drink het. Die gebruike rondom die drink van die tee was vir my baie interessant. Die teedrinkery is meer as net die les van dors; dit het ‘n sosiale element aangesien die hele huishouding (vriend en familie) uit een koppie en strooitjie drink. Die koppie sirkel deur die kuierplek, hetsy kombuis of sitkamer, totdat elkeen genoeg gekry het om te drink.

Yerba Mate-tee
(Foto: https: //bebrainfit.com/yerba-mate-benefits/)

Henning se boek skets vele interessante gebeure: die unieke diere wat hul in Argentinië ontmoet het. Die stryd teen roofdiere. Die poema wat maklik ‘n vyftig of meer stuks skaap kan doodbyt en dan net aan een vreet. Daar is ‘n pragtige verhaal van ‘n jag op so ‘n poema. Die poema het vir die groep honde gevlug en in ‘n ondergrondse tonnelstelsel probeer skuil. Op die ou end is Henning agter sy honde (en die poema) aan en moes hy lig maak deur vuurhoutjies te trek. Die jagtog / jaagtog het op die ou end veroorsaak dat hy die poema probeer skiet het in die stikdonkerte en toe amper self verstik het in die stof en suurstoftekort van die tonnel.  Die probleem het ingekom toe twee van sy honde agter die poema in die tonnel ingehardloop het. Die volgende probleem het ontstaan toe die poema vasgekeer is tussen die honde binne die tonnel en die hond by die mond van die tonnel.

Die rede hoekom dit altyd goed is om die siklus van buite te sien, is omdat bitter min dinge in ‘n vakuum gebeur. ‘n Groep Afrikaners wat ook hul lot buite Suid-Afrika gaan soek het, is uit Angola terug na Suid-Afrika ongeveer dertig tot vyf-en-dertig jaar na die afloop van die Anglo-Boereoorlog. Die repatriasie-proses het ‘n moontlikheid of opsie geword vir die Argentynse Suid-Afrikaners. Korrespondensie met die Unie-regering het gevolg. Regeringsverteenwoordigers het besoek afgelê.

Die verhaal in die boek eindig by ‘n tuiskoms in Kaapstad 33 jaar later. ‘n Voltooide siklus? Miskien slegs ‘n legkaartstukkie in die groter siklus wat pas by die legkaartstukkie van ‘Plan B vir SA Boere’. Aristoteles het die vier oorsake voorgehou om definisie aan iets te gee: waarvan dit gemaak is, watter vorm dit aanneem, wie of wat dit laat gebeur en dan laastens wat die doel daarvan is. Die vraag wat ‘n mens dan kan vra is: wat is die doel van die Argentynse-siklus vir Suid-Afrika? Die veronderstelling is dat ‘n mens die entiteit amper in die oorspronklike samestelling moet kan sien, soos ‘n standbeeld in ‘n stuk graniet of ‘n tafel in ‘n stuk hout. Hoe lyk die driehoek van ‘n Argentynse verwantskap-siklus, of die spiraal van ‘n Argentynse skulp. Die doel van ‘n boom en sy jaarringe kan bepaal word, maar nie altyd hoekom die boom op ‘n spesifieke plek geplant is nie.

Die boek noem eiendomsreg en ander beloftes wat die Argentynse regering verbreek het as redes waarom hul besluit het om terug te keer na Afrika. Daar is op die ou end slegs 28 plase op mense se name oorgedra en ander het slegs ‘n 100 jaar huurpag ontvang. Dit klink vir my baie soos wanneer mense ‘n voorspoedige of bankrot-besigheid beskryf: almal weet hoekom dit gebeur het, maar bitter min mense sien die oorsake raak gedurende die siklus. Ek bespreek hierdie Suid-Afrika-Argentinië wisselwerking, maar weet steeds nie wat die (werklike) doel daarvan is nie, want niemand weet presies waar iets begin en waar dit eindig nie. Dit is moeilik om ‘n objektiewe gevolgtrekking te maak wanneer jou toergroep self hul pad probeer vind. Is ons kaartjies werklik net vir een rigting of is ons reis eintlik retoer?

 

langspeelplaat

dag na dag
soos ‘n plaat
om en in
dieper sny die naald

aan die end
weet jy
die lied is klaar
maar jy wil weer luister

 

Lees ook gerus my vorige artikel oor Suid-Afrik se verwantskap met Argentinië: http://versindaba.co.za/2016/10/24/wicus-luwes-n-taal-op-die-aardsdrempel/

Gisela Ullyatt. Die dag torring los in metrum.

Friday, June 9th, 2017

Foto’s en gedigte: Gisela Ullyatt, 2017. (Tensy anders vermeld).

 

“Of these cutthroat busted sunsets

These cold and damp white mornings

I have grown weary’

-Ray LaMontagne

“Empty”

#1

1/

hier ter plaatse

 niks te berig.

 tog, iewers

   die lig.

#2

2/

dag torring los

in norrings duiwe;

die dag ontdaan

van geel geraas.

#3

3/

en  woorde

wapper aan ’n sterk, hoë lyn

met enjambemente

wat in hierdie wit lig skyn;

 

silwerjakkals van leuens

herbore in vreemdklinkende

metrum; sillabes van skyn.

 

#4 Foto en keramiekduiwe: Toni Pretorius

4/

oral broei die voëls

nimmer voel ek alleen nie

vinke torring aan die palmboom

in grepe klank

langsamerhand verwelk die son

 

silwer duif van die nag

is in die omtes

haar hart klop in amber

#5

5/

song to myself

 

ek sing in sinonieme

van stilte

deur nodules

van pyn

#6

6/

versigtig oor die lente trap,

my lief

jou hart ’n sondief

dit glip oor rotse

duik krewe uit

en aas dan rond

in hierdie helder uur.

jy steel vuur,

my lentedief:

pasop,

dis nou die gode se uur.

 

#7 Google Images

7/

my toeverlaat op jou,

bouvalligheid ten spyt.

nou laat ek jou agter

met Johnny Cash se Jackson

en die wind deur my hare

#8

8/

ek wag die winter in

knip die somer

af in linte:

ek skink die namiddag

in my koppie tee

en die wolke volroom

 

#9

9/

met apologie aan n.p.

 

jy het ’n herberg in my bewoon

onder silwer verberg ek jou nou

ek droom jou om

trek luike dig

 

 

 

#10 Nie alle Boeddhas/ is blou vlinders nie

10/

met apologie aan antjie

 

is dit vir my

vir wie jy blou skoenlappers kweek?

laat my tog eenmaal deur die

doringdraad van jou hart breek.

die metrum van doringdraad

 

 

Marlies Taljard: … dat ek so breekbaar is

Friday, June 9th, 2017

“… it [is] strange indeed that illness has not taken its place with love and battle and jealousy among the prime themes of literature” (Virginia Woolf)

Temas van siekte en pyn is reeds in die vroegste mondelinge vertellings teenwoodig. Dink maar aan die Bybelse Job, aan koning Nebukadneser en aan die talle verhale oor die genesing van siek mense in die Nuwe Testament. Ook nader aan ons eie era is daar talle verhale waarin siekte en pyn ‘n belangrike rol speel. Gedurende die Middeleeue en die Rennaissance het die klem dikwels geval op geestesversteuring, maar ook by moderne skrywers soos Dostojefski vind ons geestesiekte as tema. Tot baie onlangs is siekte, pyn en lyding egter selde vanuit persoonlike perspektief in narratiewe tekste belig, maar eerder as allegorie, as simbool van die kollektiewe boosheid van die mensdom, as metafoor van spirituele verdorwenheid of as straf op sonde. Dikwels was verhale oor siekte sodanig gestruktureer dat die siek mens deur sy siekte tot boetedoening of tot inkeer gebring is. Siekte is dikwels (soos tans nog in mediese vakgeskrifte) deur middel van oorlogsmetafore beskryf: die siekte is iets wat die liggaam aanval en wat beveg en oorwin moet word. Daarom was dit dikwels verhale van restitusie, van chaos en oorwinning: die persoon wat aan ‘n siekte ly, wil haar gesondheid ten alle koste terugwen en werp alles in die stryd om die oorwinning oor die vyandelike indringer wat van haar liggaam besit geneem het, te behaal.

Die tema van die individu as iemand wat op persoonlike vlak lyding as gevolg van siekte verduur en verwerk, is relatief nuut in die wêreldletterkunde. Sedert die begin van die twintigste eeu en veral sedert die 1950’s verskyn daar ‘n nuwe tipe siektenarratief, naamlik dié narratief waarin die klem val op die broosheid en die sterflikheid van die individuele mens en die worsteling van siek mense om die impak van traumatuese en ingrypende veranderde liggaamlike gesondheid te verwoord en te verwerk. Die realiteit van ‘n lewe wat deur siekte, pyn en lyding verander is, lei dikwels tot introspeksie en tot die konstruksie van ‘n nuwe identiteit wat soms radikaal verskil van die “ou” identiteit of die identiteit wat die subjek sou verkies het om te hê. In die proses is dit dikwels ook nodig om op persoonlike vlak sterflikheid en die onafwendbaarheid van die dood te konfronteer. Alexander Solzhenitsyn was een van die eerste skrywers wat, in sy bekende boek Cancer Ward, die persoonlike agonie van kankerpasiënte ontgin het op die mees basiese menslike vlak én op psigologiese en spirituele vlak.

In hulle artikel The disease-subject as a subject of literature bespreek Andrea en Michael Kottow ‘n aantal kenmerke van moderne siektenarratiewe. In hierdie reeks blogs maak ek van hulle insigte gebruik om enkele gedigte wat siekte as tema het, te bespreek. Hierdie blog handel oor die wyse waarop die sprekende subjek haar siek liggaam ervaar.

Merleau-Ponty tref ‘n onderskeid tussen die lewende liggaam en die beleefde liggaam (living body versus lived body). In Phänomenologie der Wahrnemung (1966) beskryf hy die verskil tussen Körper en Leib. Onder Körper (beleefde liggaam) verstaan hy ʼn morfologies bepaalde en funksioneel gereguleerde substratum, terwyl hy onder Leib (lewende liggaam) ʼn steeds veranderende struktuur, bepaal deur sekere omstandighede en hulle belangrikheid verstaan. Hierdie verskil dui op ʼn verskil in fokus: wanneer op die lewende liggaam gefokus word, word hoofsaaklik op die siekte en sy simptome op die konkrete liggaam gefokus. Daar is egter ook ʼn ander fokus moontlik, naamlik die fokus op die belewenis van die siekte deur die subjek-wat-siek-is. Die beleefde liggaam verteenwoordig die beeld wat die subjek van haar liggaam het en wat nie noodwendig ʼn akkurate voorstelling van die konkrete liggaam behels nie. Aspekte soos gesondwees en siekwees, waartoe die liggaam in staat is en ervarings van gemak of ongemak is hier van belang. Dit is hierdie aspek van fokalisasie wat in baie hedendaagse siektenarratiewe op die voorgrond tree en wat Kottow & Kottow in verband bring met ʼn sogenaamde “disease-subject”:

Based on the distinction between living body and lived body, we describe the disease-subject as representing the impact of disease on the existential life-project of the subject. Traditionally, an individual’s subjectivity experiences disorders of the body and describes ensuing pain, discomfort and unpleasantness. The idea of a disease-subject goes further, representing the lived body suffering existential disruption and the possible limitations that disease most probably will impose. In this limit situation, the disease-subject will have to elaborate a new life-story, a new character or way-of-being-in-the-world, it will become a different subject.

Die moderne siektenarratief is dus minder gefokus op die siekte en sy simptome, terwyl die eksistensiële krisis van die mens-wat-siek-is die fokus van belangstelling word.

In Marlise Joubert se bundel Splintervlerk (2011) handel ʼn aantal gedigte oor die digter se belewing van ʼn rugoperasie (lumbale mikrodiskektomie) en die meegaande ongemak, pyn en ingrypende lewensaanpassings. Vir hierdie bespreking is veral twee gedigte, trooslied vir die lyf (p.33) en ode aan die gefolterde lyf (p.61) interessant in terme van die lewende en die beleefde liggaam soos Kottow & Kottow dit beskryf.

 

trooslied vir die lyf

vir jou ryg ek liefs gedigte aan mekaar

soos dun gedroogde appelskille

deur ʼn nylontou

hang ek glaskrale om jou nek

hoe anders kan ek troos

 

vir jou, lyf

met die rugsnoer ʼn donker fluit

verdwaalde note uitgesny

waar jy eenbeen op die voetsooltrom

ʼn lam loopritme speel

vir jou pols ek die leefure nuut

en ʼn vrugteboord om

elke skouerknop

 

ek hou jou vas

ek hou jou vas

 

ek haal deur jou uitgekerfde holtes asem

ek verbind jou weer met taal

appelsoet of vrank

 

dié tou van woorde is

vasgestrik aan jou

 

hoe durf ek jou verlaat

hoe durf ek dit kon dink

 

al verbaster jou vel soos raku

elke nuwe vlek vertel van nog ʼn jaar

 

saam sal ons afvalskille argiveer

en alles wat so afgryslik

slipglad vergaan

 

sagter

al hoe sagter reflekteer

 

Hoewel die titel van die gedig suggereer dat die spreker ʼn gedig skryf aan die konkrete liggaam, kom die verhouding en emosionele binding van die spreker met haar liggaam egter baie duideliker uit die verf as die simptome van ʼn siektetoestand (soos byvoorbeeld in die gedig lumbale mikrodiskektomie, p. 12), en in hierdie geval ook die proses van veroudering wat bepaalde liggaamlike belemmeringe meebring.

In die bogesiteerde gedig is daar duidelik sprake van ʼn spreker en ʼn aangesprokene. Die spreker tref ʼn opvallende onderskeid tussen die “ek” en die lyf asof hulle twee afsonderlike entiteite is. Binne die konteks van die gedig sou ʼn mens dit dalk as ʼn vriendskaps- of susterlike verhouding kon bestempel. In die “gesprek” met die lyf word bepaalde identiteitsaspekte van die sprekende “ek” geopenbaar. Vir my die belangrikste is haar medelye en deernis met ʼn gepynigde en ouerwordende lyf, ʼn lyf waarvan “verdwaalde note uitgesny” is, wat “eenbeen op die voetsooltrom / ʼn lam loopritme speel” en waarvan die vel “verbaster … soos raku”. Uit ander gedigte in die bundel kan afgelei word dat die spreker waarskynlik verwys na ʼn pas afgelope rugoperasie wat in alle waarskynlikheid ook aanleiding gee tot die besef dat die liggaam “afgryslik / slipglad vergaan”. Die gevoel van veroudering en verval word heel waarskynlik geïntensiveer deur die pyn en hulpeloosheid na ʼn ernstige operasie.

Van die twee “persone” of “persoonlikhede” wat in die onderhawige gedig optree, is die “ek” beslis die sterkere. Dit is sy wat die liggaam troos: “ek hou jou vas / ek hou jou vas” en haar verseker van haar verbondenheid met die liggaam: “hoe durf ek jou verlaat”. Die vrees dat die “ek” en die lyf van mekaar vervreem kan word (soos deur die dood) word verder besweer deur die spreker se versekering: “dié tou van woorde is / vasgestrik aan jou” – in terme van die poëtiese woord is dit ʼn baie kragtige beswering, want die woord is immers in staat om nuwe lewe te skep (vgl. Johannes 1 in die Bybel) en nuwe paradigmas tot stand te bring. Deur hierdie versekering word ook die intieme verhouding tussen die spreker en die lyf bevestig – ʼn mens sou dit selfs in terme van ʼn liefdesverhouding kon verklaar, van twee liefdesgenote wat saam oud word: “saam sal ons afvalskille argiveer”. Teen die einde van die gedig – in hierdie woorde – word die aanvanklike tweeledigheid tussen “ek” en “jy” as’t ware opgelos en word liggaam en “siel” – konkrete en beleefde liggaam – versoen. Dié versoening is die resultaat van ʼn proses van nuwe identiteitskepping (en in hierdie geval nuwe identifikasie met die liggaam), soos verwoord in die reël “vir jou pols ek die leefure nuut”. Dat die skrywende “ek” algaande besig is om ʼn nuwe identiteit te skep wat in lyn is met die ingrypende liggaamlike veranderinge wat die operasie teweeg gebring het en wat dalk aanleiding kon gegee het tot die vervreemding/skeiding tussen “ek” en die liggaam, blyk ook uit ander gedigte in die bundel. Die gedig oggendbrief vir Xander is ʼn brief aan die spreker se eenjarige kleinkind waarin sy bely: “jy is beter as ek kleinkind / jy loop vinniger as ek” en:

vergewe my dan as jy my weer sien

ek het pas begin loop

onseker tree op onvaste tree

sleepvoetseer

 

In gedigte soos hierdie kan duidelik gesien word dat die disrupsie wat deur patologie veroorsaak word, ʼn eksistensiële krisis veroorsaak wat die sprekende subjek dwing tot herbesinning van wie en wat sy is. Kottow & Kottow stel dit soos volg:

Shifting the pertinent narrative from the subject of disease – the witness of bodily dysfunctions – to the disease-subject – the witness of existential disruption -, has a profound influence on the way the patient’s narrative evolves and is to be understood. Disease is not merely observed dysfunction, it is also anguish in view of the unknown, vulnerability in the wake of permanent sequelæ, perhaps the shudder of death’s proximity. All these components dislodge the familiar relationsip of the subject with its living body, create the disease-subject that is witnessing a human being whose life-world is visibly collapsing and where possible rearrangements and new existential pathways will be gropingly searched for.

 

Die ineenstrorting van ʼn bekende verhouding met die (geliefde) lyf is ook die tema van die gedig ode aan die gefolterde lyf in die bundel Splintervlerk. Verwyt en selfs Angst spreek uit die gedig, omdat die spreker glo dat die eens bekende en geliefde liggaam haar in die steek gelaat het.

 

ode aan die gefolterde lyf

ek het jou sonder skroom liefgehad

 

na jou het ek omgesien

ek het jou knieë soos twee robyne

in my palms gelym

 

ek het jou bitter lank méégeleef

 

het ek jou dan nie slaafs nagevolg nie

bogronds en ondergronds en niks

niks daarvan bevraagteken nie

 

jy het jou rug op my gekeer

my geheel en al in afgryse afgesonder –

ek vind jou nooit weer terug nie

 

jou arms was warm

soos agaat wat hitte vergaar

jou oë was tieroog se dam

jou skouers simmetries in lyn

met elmboog en pols jou nek oop

met onverwelkte gewig

 

waarom my nou kasty

na ʼn leeftyd saam jou ribbekas sluit

 

jy het my agtergelaat

volg steierend jou eie pad

jy skree jy gil en skel op my

jy draai jou los uit enige liefdeswoord

 

al kyk jy weg

al neuk jy voort

in jou verbrokkeling

al wil jy my vermy

 

ek volg jou steeds

ek wil by jou wees

lyf

 

totdat uitgedoofde frakture

ons paaie skei

 

In ʼn sekere mate kan die gedig ode aan die gefolterde lyf gelees word as antitese van die gedig trooslied vir die lyf. Soos in laasgenoemde gedig, is daar in hierdie gedig ook ʼn duidelike skeiding tussen die sprekende “ek” en haar gefolterde liggaam. Waar die oorheersende stemming in die trooslied dié van troos en deernis is, is verwyt egter aan die orde in die ode. Tog loop beide gedigte uit op ʼn mate van berusting en aanvaarding van die veranderde lyf en ʼn verklaring van verbondenheid met die lyf tot aan die einde van die lewe. ʼn Mens sou dus die stelling kon maak dat beide die gedigte – op die metavlak – identiteitsnarratiewe is waarin die spreker ʼn (vertrouens)breuk tussen haar en haar liggaam moet verwerk ten einde ʼn nuwe persoonlike identiteit te onderhandel, maar ook om vrede te maak met die nuwe, onbekende identiteit wat die konkrete liggaam aangeneem het as gevolg van pyn, lyding, mediese ingreep en verval. Daar moet opnuut beliggaming (embodiment) plaasvind om die werklikheid van die konkrete liggaam en die lank gekoesterde siening van die beleefde liggaam met mekaar te belyn, want die bekende liggaam het skielik onbekend geword en moet van nuuts af verken word. Dié verkenning lei tot ʼn eksistensiële krisis vir die spreker wat die verandering beleef in terme van ʼn liefdesverhouding wat beëindig is:

jy het my agtergelaat

volg steierend jou eie pad

jy skree jy gil en skel op my

jy draai jou los uit enige liefdeswoord

 

Vanselfsprekend lei hierdie insig tot trauma by die spreker, soos dit uitdrukking vind in woorde en frases soos afgryse, kasty, steierend, skree, gil, skel en neuk voort. Daarteenoor staan die beskrywing van die konkrete liggaam se afsonderlike ledemate soos die “ek” daaraan gewoond was. (Hieruit spreek reeds iets van die verbrokkeling van die liggaam.) Tog lyk dit asof die spreker se woede en teleurstelling en die uitspreek van haar emosies uiteindelik tot versoening met die “gefolterde” konkrete liggaam lei. Uiteindelik kan die sprekende subjek dan, soos in die trooslied, haar verbondenheid met haar liggaam verklaar en vind daar dus ʼn vorm van versoening tussen die lewende en beleefde liggaam plaas waarin die aanvanklike breuk tussen die twee aspekte van die “siek” subjek verklein word. In beide die gedigte is aanvaarding die uiteinde van die emosionele proses wat volg op trauma aan die konkrete liggaam. Dit sou nie onvanpas wees om te beweer dat dié aanvaarding deel is van die “nuwe” identiteit van die spreker nie. Versoening met die onbekende gefolterde liggaam bied ook ʼn nuwe perspektief op die toekoms, soos in die slotreëls van kamer 15. saal d (p. 16) wat metafories verwys na die “hegting” tussen konkrete en beleefde liggaam:

soms draai jy om na waar ek slaap

en ek wil my wimpers digter saamtrek

probeer om sonder pyn my heup te draai

sodat jy skaars moet weet

 

van hierdie hunkering

hoe ek saam met jou wag

op ons huis met elke kamer

 

ingerig om alles mettertyd

hegter aan mekaar te bind

 

Dat die worsteling om tot versoening te kom met ʼn liggaam-wat-siek-is in die liefdesmetafoor gestalte vind, is inderdaad veelseggend vir die verhouding wat daar vir hierdie spesifieke digter geleë is tussen haar liggaam as objek en haar persoonlike siening en verhouding met dié liggaam.

 

 

Nini Bennett. Die digter Phillis Wheatley.

Sunday, May 14th, 2017

On Being Brought From Africa To America

‘Twas mercy brought me from my Pagan land,

Taught my benighted soul to understand

That there’s a God, that there’s a Saviour too:

Once I redemption neither sought nor knew.

Some view our sable race with scornful eye,

“Their colour is a diabolic die.”

Remember, Christians, Negro’s, black as Cain,

May be refin’d, and join th’ angelic train.

Phillis Wheatley

Die laaste herinnering wat die slawedigter, Phillis Wheatley aan haar geboorteland gehad het, was van die ondergaande son in Senegal terwyl haar moeder water geskep het in ’n rivier.

Augustus 1761 het Susanna Wheatley, vrou van die welgestelde handelsreisiger, John Wheatley, die skip Phillis in die hawe van Boston ingewag. Susanna het gehoop op ’n jong meisie wat haar kon help met huishoudelike takies — en haar hart het ineengekrimp toe sy ’n agtjarige dogtertjie, nakend onder ’n vuil mat gewaar. Die kind was siek en het aanhoudend gehoes: die kaptein van die skip het die minimum vir die bloedjong slaaf gevra, want hy het gereken dat sy nie lank sou leef nie. Sy het nie ’n naam gehad nie. John en Susanna het haar “Phillis” gedoop, vernoem na die skip wat die ‘vlugtelingslawe’ vervoer het (d.w.s. diegene wat nie geskik was vir swaar arbeid nie.) Phillis se van was Wheatley, want soos die koloniale gebruik van die 1700’s vereis het, moes slawe hulle eienaars se vanne aanneem.

Spoedig het die Wheatley-houshouding Phillis se buitengewone intelligensie raakgesien. John, Susanna, en die kinders Nathaniel en Mary het die dogtertjie leer lees en skryf en haar tuisstudie is opgevolg deur ’n grondige kennis van die Bybel, sterrekunde, aardrykskunde, die Engelse letterkunde, asook klassieke Latynse en Griekse tekste. John Milton en Alexander Pope was die leergierige Phillis se gunstelinge, en haar insig in die werk van Virgilius, Ovidius en Homerus het hulle verbaas. To the University of Cambridge in New England was die eerste gedig was Phillis ooit geskryf het (op 13), en waarin haar smagting na ’n ‘regte’ akademiese omgewing uitdrukking vind. Hierdie gedig het eers jare later in 1773 in haar debuutbundel verskyn.

John en Susanna Wheatley was ingenome met hulle “genius slave”, en het haar soos ’n trofee afgewys: sy het die gaste beïndruk met haar kwinkslae en wysheid, wye algemene kennis en besondere beheersing van die Engelse taal. Alhoewel Phillis onbeperkte toegang tot die huishouding se privaatbiblioteek in die studeerkamer gehad het, het sy steeds in die slawekwartiere geslaap. Haar eienaars het egter besluit dat sy vir meer as net huishoudelike takies bestem was en het hierdie werk na ander slawe gedelegeer; hulle het vir Phillis aangemoedig om bedags poësie te skryf. As ’n slaaf in die Amerikaanse kolonies van die 1700’s was Phillis Wheatley ’n anomalie: die praktyk om slawe te leer en skryf is ontmoedig (en ten sterkste afgekeur.) Dit was die era van koloniale Britse onderdrukking, die Amerikaanse rewolusie en die Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog.

In 1771 het die gedig An Elegiac Poem, On the Death of that Celebrated Divine, and Eminent Servant of Jesus Christ, the Late Reverend, and Pious George Whitefield vir Phillis Wheatley internasionale roem besorg. Hierdie elegie is tydens Whitefield se begrafnis voorgedra, maar ook in pamfletvorm en in koerante in Boston, Newport en Philadelphia gepubliseer. Met die hulp van Susanna het Phillis begin adverteer vir intekenaars in die Boston-koerante, ’n algemene praktyk daardie dae om lersers se belangstelling in ’n voorgenome publikasie te toets. Ongelukkig het die Amerikaanse leserspubliek nie belang gestel nie — en die twintigjarige Phillis, begelei deur haar eienaar se seun, Nathaniel Wheatley, het na Londen vertek om voorbrand te maak vir die jong digter se debuut.  Selina Hastings, die Gravin van Huntingdon en die boekhandelaar, Archibald Bell was Wheatley simpatiek gesind, en Phillis se droom is bewaarheid: Poems on Various Subjects, Religious and Moral het in 1773 verskyn. Spoedig het Phillis Wheatley die bekendste persoon van Afrosentriese herkoms op aarde geword, asook die eerste Afro-Amerikaanse digter wat ooit kon debuteer en ’n lewe uit poësie kon maak. Die digter was ’n sensasie in Londen, en het skouers geskuur met hooggeplaastes soos John Thorton, Baron George Lyttleton en Benjamin Franklin.

Tiperend van Wheatley se poësie was haar voorliefde vir elegieë, die vernuftige hantering van die jambiese pentameter, koeplette, en die aanwend van Bybelse simboliek as ’n evangeliserende diskoers tot slawerny. Haar liefde vir die Amerikaanse kolonies was eg, die uitdrukking van ’n ‘rein patriotisme’, soos George Washington daarna verwys het toe hy met die digter begin korrespondeer het en voor latere ontmoetings tussen hulle gevolg het. Wheatley het graag oor die son geskryf, haar laaste herinnering aan Senegal; en afwisselend die sinonieme “Aurora, Apollo, Phoebus, en Sol” gebruik. Sy het ook die woorde Sun / Son as homofone vir Christus as lewegende Ligdraer gesien. Oor slawerny was Wheatley ambivalent: sy het enersyds die koloniale kodes van die dag rondom slawepraktyke onderskryf, maar andersyds kritiek gelewer op die onmenslikheid en wreedheid waarmee slawe behandel word — ’n dualisme wat, volgens kritici, dui op die digter se (verdeelde) lojaliteit wat sy jeens die Wheatleys gekoester het. Haar kerstening met haar aankoms in Amerika blyk ’n hoogtepunt in haar lewe te wees. Die spirituele vrywording in Christus word parallel geplaas met die vrystelling van slawe wat in die vooruitsig gestel word. Hierdie tema figureer dikwels in die slawediskoers, ook in die werk van koloniale skrywers wat hulle beywer het vir die afskaffing van slawerny.

Voor die verskyning van Wheatley se debuut is sy voor die hof gedaag om haar outeurskap te bewys. Daar het twyfel onder lede van die leserspubliek bestaan of ’n slaaf uit Afrika die digter van sulke sonderlinge poësie kon wees. In 1772 is Wheatley se lees- en skryfvaardighede, asook haar algemene kennis getoets — en ’n paneel van 17 mans (waaronder John Erving, John Hancock en Thomas Hutchinson) het ’n vrywaring geteken dat Wheatley wél die digter van die verse onder verdenking is, en dat sy dit sonder ‘enige koloniale hulp’ geskryf het. Hierdie vernederende dokument, wat voorin Poems on Various Subjects, Religious and Moral verskyn het, is met latere herdrukke verwyder.

Maar Phillis Wheatley se glorie was van korte duur. Na die afsterwe van onderskeidelik Susanna Wheatley (1774) en John Wheatley (1778) het haar droom om vry te wees ironies in vervulling gegaan: volgens testamentêre bepalings was Wheatley nie langer ’n slaaf nie. Sy het in die huwelik getree met John Peters, ’n vry man, maar die nasleep van die rewolusie, oorlog, en gevolglike depressie het die Amerikaanse ekonomie geknou. Die arbeidsmark was uiters mededingend, en vrygestelde slawe het oor weinig vaardighede beskik om te kon oorleef; ook was hulle nie voorbereid op die vlaag seksisme en rassisme wat op hulle gewag het nie. John Peters, ’n waagmoedige entrepeneur en sy bruid Phillis het chronies verhuis om te vlug vir Peters se skuldeisers. Uit die huwelik is drie kinders gebore, waarvan twee kort na geboorte oorlede is.

Phillis Wheatley kon slegs werk kry as skoonmaker, maar het steeds bly dig en daarin geslaag om enkele verse in internasionele tydskrifte te publiseer. Ongelukkig was die belangstelling in haar werk in Boston (weer eens) vir ’n tweede bundel beperk, en die intekenaars het swak gereageer. Ondertussen het John Peters begin om tronkstraf uit te dien vir skuld, en Phillis het in uiterste armoede verval. Sy is op 31 oorlede as gevolg van swak gesondheid en wanvoeding. Haar derde en enigste oorlewende seun het vier ure ná haar gesterf.

Verskeie herdrukke van Wheatley se werk, asook ongepubliseerde verse, memoirs, en haar korrespondensie met hooggeplaastes het na haar dood die lig gesien. Sy word steeds in die VSA en Brittanje vereer vir haar nalatenskap en as simbool van bevryding as slaaf en as vrou. Talle skole, strate, geboue en sentra dra haar naam, en in 2003 is sy verewig in die Boston Women’s Memorial toe ’n gedenkbeeld tot haar nagedagtenis  opgerig is in Boston, Massachussets.

On Imagination

THY various works, imperial queen, we see,

How bright their forms! how deck’d with pomp

by thee!

Thy wond’rous acts in beauteous order stand,

And all attest how potent is thine hand.

From Helicon’s refulgent heights attend,

Ye sacred choir, and my attempts befriend:

To tell her glories with a faithful tongue,

Ye blooming graces, triumph in my song.

Now here, now there, the roving Fancy flies,

Till some lov’d object strikes her wand’ring eyes,

Whose silken fetters all the senses bind,

And soft captivity involves the mind.

Imagination! who can sing thy force?

Or who describe the swiftness of thy course?

Soaring through air to find the bright abode,

Th’ empyreal palace of the thund’ring God,

We on thy pinions can surpass the wind,

And leave the rolling universe behind:

From star to star the mental optics rove,

Measure the skies, and range the realms above.

There in one view we grasp the mighty whole,

Or with new worlds amaze th’ unbounded soul.

Though Winter frowns to Fancy’s raptur’d eyes

The fields may flourish, and gay scenes arise;

The frozen deeps may break their iron bands,

And bid their waters murmur o’er the sands.

Fair Flora may resume her fragrant reign,

And with her flow’ry riches deck the plain;

Sylvanus may diffuse his honours round,

And all the forest may with leaves be crown’d:

Show’rs may descend, and dews their gems disclose,

And nectar sparkle on the blooming rose.

Such is thy pow’r, nor are thine orders vain,

O thou the leader of the mental train:

In full perfection all thy works are wrought,

And thine the sceptre o’er the realms of thought.

Before thy throne the subject-passions bow,

Of subject-passions sov’reign ruler thou;

At thy command joy rushes on the heart,

And through the glowing veins the spirits dart.

Fancy might now her silken pinions try

To rise from earth, and sweep th’ expanse on high:

From Tithon’s bed now might Aurora rise,

Her cheeks all glowing with celestial dies,

While a pure stream of light o’erflows the skies.

The monarch of the day I might behold,

And all the mountains tipt with radiant gold,

But I reluctant leave the pleasing views,

Which Fancy dresses to delight the Muse;

Winter austere forbids me to aspire,

And northern tempests damp the rising fire;

They chill the tides of Fancy’s flowing sea,

Cease then, my song, cease the unequal lay.

Phillis Wheatley

Verwysings

https://en.wikipedia.org/wiki/Phillis_Wheatley

https://www.poetryfoundation.org/poems-and-poets/poets/detail/phillis-wheatley

http://www.biography.com/people/phillis-wheatley-9528784

https://www.poets.org/poetsorg/poet/phillis-wheatley

 

De Waal Venter. Die gedig as instrument van ondersoek

Friday, May 12th, 2017

In hierdie essay word poësie op ’n baie eng en beperkte manier gedefinieer: dit is ’n “instrument”. Maar daarmee word nie bedoel dat dit ’n volledige definisie van poësie is nie. Dit is een van die vele aspekte van hierdie kunsvorm. Die uitgangspunt is dus “eng” in die sin dat dit konsentreer op net een eienskap van poësie om dit sodoende des te deegliker te kan ondersoek.

Watse soort “instrument”? Soos die titel aandui, word dit hier gesien as ’n instrument om die werklikheid te ondersoek. Die ondersoek is tegelykertyd ’n intellektuele, emosionele en intuītiewe proses. Die doel van ondersoek is om te verstaan. Die mens het nou eenvoudig die drang om dinge en gebuere te verstaan. Dit is so deel van menswees dat jy jou nie kan indink wat menswees sal wees sonder die beoefening van “verstaan” nie.

Verstaan

Kom ons kyk kortliks na wat met verstaan bedoel word en probeer ’n werkende definisie daarvan kry. In Wikipedia kry mens die volgende (vertaal):

“Om te verstaan is ’n psigologiese proses wat verband hou met ’n abstrakte of fisiese voorwerp soos ’n persoon, situasie of boodskap waar mens dan daaroor kan dink en konsepte gebruik om voldoende met die voorwerp te werk. Om te verstaan is ’n verhouding tussen die persoon wat weet en ’n voorwerp wat verstaan word. Om te verstaan impliseer vermoëns en ingesteldhede ten opsigte van ’n kennis-voorwerp wat voldoende is om intelligente gedrag te onderhou.

Iemand wat ’n meer gesofistikeerde begrip het, meer voorspellend-akkurate begrip, en/of begrip wat hom in staat stel om verduidelikings te gee wat ander mense as baie goed beskou – van so ’n persoon word gesê dat hy ’n ‘diep’ begrip het. Aan die anderkant, iemand wat ’n beperkter begrip het van iets wod beskou as ’n persoon met ’n ‘vlak’ begrip.”

Poësie maak die wêreld sinvol

Liza Hayes Percer van Stanford University skryf in haar verhandeling, “Going Beyond the Demonstrable Range in Educational Scholarship: Exploring the Intersections of Poetry and Research”, onder andere die volgende:

“At the same time, as I delve deeper into studying the poetic process (for the time being, I mean the process of authoring poems), I am more convinced that crafting through poetic language results in a richly textured, insightful, and complex means by which to make sense of the world and that the educational community will greatly benefit from scholarship that brings this to light.

Allen Ginsberg … spoke of his work with meter and suggested that it was akin to: someone working with his physiological movements and arriving at a pattern. Nobody’s got any objection to even iambic pentameter if it comes from a source deeper than the mind – that is to say, if it comes from the breathing and the belly and the lungs (Ginsberg in Plimpton, 1989, p. 191)

It seems, then, that poetry may be the means by which to understand poetry – it appears that one cannot understand the details of an arguably pre-linguistic, highly emotional, intellectual, and unusual means by which to make sense of the world without using language that is creatively and insightfully manipulated.” (My kursivering)

Hieruit blyk dit dat me Percer nie alleen meen dat poësie kan help om die wêreld te verstaan nie, dit kan ook help om poësie self te verstaan.

Ander vorme van literatuur het dikwels (dalk altyd?) ook dieselfde funksie. Martin Amis van The Observer skryf in sy reklameteks vir John Fowles se “Mantissa” soos volg: “The novel seeks to explore the nature of reality and creativity, the alienations of art, the evolution of literature to its present self-conscious phase, the relationship between men and women, and much more” (my kursivering).

Nou kan ons gerus kyk na ’n gedig of twee en ondersoek hoe dit as instrument van ondersoek en begrip aangewend kan word.

Coral Bracho

En la entraña del tiempo

Coral Bracho

El tiempo cede

y entreabre

In die binneste van die tyd

Coral Bracho

.

Die tyd maak

sy delikate diepte

half oop. (deure

beskerm mekaar;

dat die een by die ander kan ingaan;

die spore,

merke van die see.) ’n Herfs

van dooie stompe en blare. In sy binneste:

ligdeurskynde bos van genot; sy ineengevlegte rankers:

goud:

beblaarde lig: vuur gewortel in ’n metaalblom,

en die fynste mos,

gloeiend.

Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter

Wat ondersoek hierdie gedig?

Die titel maak dit baie duidelik. Die gedig is bedoel om die leser insigte te gee in die geaardheid van tyd. Eerstens laat die titel ons verstaan dat tyd gesien kan word as meer-dimensioneel. Daar is ’n “binneste” wat dan ook ’n “buitenste” impliseer. Verder kry die leser toegang tot hierdie “delikate diepte, maar net gedeeltelik, want daar word net “half oopgemaak”.

In die volgende reëls lees ons dat deure “mekaar beskerm” sodat die een by die ander kan ingaan. Hier word die veel-dimensionaliteit van tyd verder uitgebrei en uit ’n ander hoek gesien. Tyd is volgens hierdie gedig nie ’n bloot reglynige voortdurentheid nie, maar eerder ’n verskynsel met meer as een aspek met “onderdele” wat op mekaar inwerk. Deure “gaan by mekaar in”.

Die ondersoek na die geaardheid van tyd in hierdie gedig gee mens nie die soort insig wat ’n wetenskap soos fisika gee nie. In die fisika word gepraat van “ruimte-tyd”. Tyd en ruimte is dimensies van mekaar en die een werk in op die ander – “gaan in by mekaar”.

Die gedig bied mens eerder ’n intuïtiewe begrip van die geaardheid van tyd. Jy “verstaan” die aard van tyd, sonder dat jy dit in ander woorde doeltreffend kan weergee.Die bied jou inligting wat grootliks op onbewuste vlak verwerk en begryp word.

Daar is talle ander gedigte en ander literêre werke wat handel oor tyd en elkeen op sy eie manier probeer om tyd ’n bietjie beter te verstaan. Marcel Proust se ikoniese roman “À la recherche du temps perdu” (Op soek na verlore tyd) is seker een van die bekendste voorbeelde.

Coral Bracho

Alan Gilbert skryf in The Boston Review: “But Bracho has always had the ability to make happiness seem slightly dangerous, as her poetry doesn’t so much speak the unspeakable as voice its constant and quavering proximity.”

Coral Bracho is in 1951 in Meksiko gebore. Sy het ses digbnundels gepubliseer en word as een van die belangrikste hedendaagse Spaanse digters beskou.

Die volgende gedig is deur Jacques Roubaud.

Jacques Roubaud

Jacques Roubaud is op 5 Desember 1932 gebore in Caluire-et-Cuire, Rhône). Hy is ’n Franse digter en wiskundige.

Hy was wiskunde professor aan die Universiteit van Parys. Verder is hy afgetrede professor in poësie aan EHESS en ’n lid van die Oulip groep. Behalwe poësie het hy ook toneelstukke en romans geskryf en uit Engels na Frans vertaal.

Nou kan ons kyk na een van sy gedigte.

Que le monde était là

Jacques Roubaud

M’endormant je voyais que le monde était là,

le monde et tout ce qui s’ensuit

Dat die wêreld daar was

Toe ek aan die slaap raak, sien ek die wêreld is daar,

die wêreld en alles wat daaruit voortkom;

“nou” kleiner as ’n punt

agter geweldige en ernstige kleure.

Zoemende jare kom van ver af terug,

hoek van straat met straat,

spore weggespoel deur die reën,

geel stof versamel in my hand.

Toe ek aan die slaap raak, sien ek al hierdie dinge:

die warmte en ellips van die put,

die aarde, waar die blare gewigloos is,

die water presies, gelykmatig in balans.

Ek het gesien, toe ek aan die slaap raak,

dit wat ek nou al jare lank verwelkom

maar wat ek nie kon onthou nie:

heel jare, vol waarheid,

dit wil sê, as jy wil weet, vol van die dood.

Ek wou nie, terwyl ek aan die slaap raak,

sien wat ek al te veel gesien het nie.

Uit Frans vertaal deur De Waal Venter

Droom

Hoe tree hierdie gedig op as instrument van ondersoek?

Hier sien ons duidelik hoe die gedig op onberwuste en intuïtiewe vlak werk – die spreker in die gedig begin eers nadat hy slaap geraak het, die wêreld waarneem. En sy waarnemings is glad nie soos hy dit sou gedoen het terwyl hy wakker is en rasioneel dink nie.

Eerstens kom ons weer af op ’n “anderse” begrip van tyd – “nou” kleiner as ’n punt. Met “nou” word ’n tydstip bedoel, die tydraamwerk waarin mens jouself bevind in die hede. Dit het nie die betekenis van “smal” of “eng” nie. In Frans het Roubaud die woord “maintenant” gebruik wat ’n tydsaanduiding is.

Die “nou” in hierdie gedig is “kleiner as ’n punt”. Wat beteken dit? Sekerlik dat dit ’n baie kort tydjie is. Dink daaraan. Die oomblik waarin jy jou bevind is onbeskryflik kort, want jy het skaars daaraan gedink, of dit is nie meer daar nie. Dit is nie meer “nou” nie, maar “netnou”.

Die heelal swel uit

Onthou, Roubaud is ’n wiskundige en ’n punt beteken vir hom verskeie dinge. Dit is die teken wat in die desimale stelsel gebruik word om positiewe getalle van negatiewes te skei. Verder word ’n lyn soms gedefinieer as ’n reeks punte. En in hierdie verband is ’n punt oneindig klein.

Dit herinner aan die oneindig klein punt waaruit die heelal begin uitsit het volgens die “Big Bang” teorie. Dit is beduidend dat volgens die teorie tyd nie bestaan het voor die “Ontploffing” nie. Daar was geen ruimte nie ook geen tyd nie. (Dit beskryf nie die begin van die heelal nie, maar die ontstaan van ’n nuwe vorm daarvan waarin tyd en ruimte bestaan en waarin die wette van fisika, soos ons dit verstaan, geldig is.)

Vir iemand, soos ek, wat baie min van wiskunde weet, lyk dit vir my na ’n teenstelling: as ’n punt oneindig is, hoe kan iets “kleiner” wees? Moontlik het die digter ’n wiskundige verklaring daarvoor!

Vanaf hierdie punt (bedoelde woordspeling) het die gedig dan ook met ander aspekte van tyd te doen. “Zoemende jare” wat van ver af terugkom en“Heel jare vol waarheid” en ander herinneringe uit die spreker se verlede. Maar dit alles op onbewuste vlak. Soos in Bracho se gedig, word die leser genooi om die gedig intuītief te lees en “onbewustelik” aspekte van die werklikheid, hier veral tyd, te ondersoek.

Gehoorsaam die werklikheid verkeersreëls?

Die laaste gedig wat ek voorlê, is een van my eie. In ’n radiopraatjie in 1970 wei N.P. van Wyk Louw uit oor die sterk kritiek wat destyds bestaan het op digters wat hulle eie werk verklaar, daaroor praat of dit verdedig. Hy het gedink dit is ’n eng houding. Moontlik is dit vandag nog nie baie aanvaarbaar vir ’n digter om sy eie werk te verklaar nie. Ek wil egter nie my gedig verklaar nie, maar probeer aantoon hoe dit kan optree as “instrument van ondersoek”.

René Magritte. L’ami de l’ordre. (Die vriend van orde)

Daar is ’n gaping in die werklikheid

Dit is ’n sagte oseaan

wat rustig deur die venster spoel,

meesal lig

wat krul en vloei

tot in die hoeke, veryl

soos wasem uit ’n mond op ’n koue dag.

Maar ook klank:

die selfversekerde verklaringe

van oggendvoëls,

oortuig van hulle onsterflikheid.

Verweg mompel ’n motor binnensmonds,

kop omlaag op die teerstraat.

Die vuil smeer

van ’n passasiersvliegtuig

buig versigtig af om te land.

Geen mensgeluide nie.

Miskien is daar geen mense nie.

Miskien onstaan hulle net skielik

wanneer ek hulle waarneem.

En hierdie diep ontstellende kreun –

wat is dit?

Dis dalk

die werklikheid

wat reageer op meer en meer mense

wat begin twyfel of dit klere aan het

en dat dit stadswette, verkeersreëls

en die voorskrifte van fisika gehoorsaam.

Dit word gekwes deur die praktiese verbeelding

van mense soos Magritte.

Soos in die ander twee gedigte is hier verskeie eienskappe van die werklikheid wat ondersoek word. Ek wil egter net een aspek bespreek: “Miskien is daar geen mense nie.”

Solipsisties

Dit lyk met die eerste oogopslag na ’n solipsistiese houding. “Miskien ontstaan hulle net skielik/wanneer ek hulle waarneem.” Maar mens kan sekere denkrigtings in die teoretiese fisika hierby betrek. Daar is die bekende denk-eksperiment van Schrödinger wat ’n teoretiese kat in ’n teoretiese boks geplaas het wat ’n fles met gif bevat het. Volgens Schrödinger kan die kat in die boks óf lewendig óf dood wees. Of tegelykertyd lewendig en dood. Mens sal eers vir seker kan weet wanneer jy die boks oopmaak.

Dan is daar die ander bekende eksperimente wat aan die lig bring dat entiteite soos protone se gedrag verander wanneer dit deur ’n mens waargeneem word. Daar word ook deur party teoretici beweer dat entiteite tot stand gebring kan word deur waarneming. Die oomblik wanneer soiets waargeneem word, kom dit tot stand.

Ons beweeg nou op baie esoteriese terrein, baie ver van wat ons normaalweg as “die werklikheid” beskou. Dit is dan waar aangetoon kan word dat die gedig dien as “instrument van ondersoek”. Dit is juis die raaiselagtigheid van die werklikheid wat onder die leser se aandag gebring word. Ook die antropomorfisering van die werklikheid – “wat reageer op meer en meer mense/wat begin twyfel of dit klere aan het” – het ’n ondersoekende funksie. Mense begin agterkom, volgens die gedig, dat die werklikheid nie so alledaags en gewoon is as wat ons normaalweg dink nie. En kunstenaars soos Magritte “kwes” die werklikheid met hulle ontbloting van die raaiselagtige geaardheid daarvan.

Vanaf die tyd dat die eerste mense instrumente begin gebruik het – ’n klip, ’n dybeen – het ons ’n al groter verskeidenheid fisiese instrumente begin gebruik. Maar dan ook instrumente van die intellek en intuïsie. Dit is wat ’n gedig, onder meer, vir ’n leser kan wees.

einde

Wicus Luwes. 3 redes hoekom ons mekaar misverstaan

Sunday, May 7th, 2017

Moet my asseblief nie verkeerd verstaan nie: ek geniet ‘n goeie misverstand net soveel soos die volgende persoon. Ek weet nie of ‘n goeie verhoogstuk of Woody Allen-fliek daarsonder klaar kan kom nie. Ek hou van die ontwikkeling van ‘n misverstand, die opbou en afwagting. Die uiteinde van ‘n misverstand is somtyds net ‘n bysaak. Ek is verder van mening dat ons mekaar somtyds moedswillig verkeerd wil verstaan. Persone word uit die storie geskryf en dinge soos konteks en tydsberekening kry die skuld.

Die eerste rede waarom ons mekaar verkeerd verstaan, is moontlik omdat ons na die spreker luister en nie na die boodskap nie. Ons kan nou maar vir die een of ander rede net nie die waarheid van sekere mense aanvaar nie. Ons kan nie aanvaar dat die politieke, religieuse of wetenskaplike mening van ons opponent ‘n stukkie waarheid in kan hou nie.

Die tweede rede is ‘bone conduction’ / been geleiding. Daar is net een persoon wat jou stem op ‘n sekere manier kan hoor – jyself. Die ander mense hoor almal iets anders. Ons kan ons eie stem of stemtoon dus nie glo nie. Ek wonder of daardie stem ook van toepassing is op ons skryfstem of ons tikstem. Dit is nie noodwendig ‘n slegte ding nie, want Beethoven het een van sy grootste werke, die 9de simfonie, as dowe man geskryf. Hy kon staatmaak op sy kennis van musiek en been geleiding. Nie alle vorme van gehoor word deur die oordromme na die brein gedra nie.

Die afgelope Paasnaweek was die eerste keer in jare dat ek stelling agter ‘n Monopoly-bord ingeneem het. Ek en ‘n pêl het ons kinders die strate van die Monopoly-bordspel gaan wys. ‘n Paar dinge het verander – die name het blykbaar jare gelede al verander na Suid-Afrikaanse name. Park Lane en Mayfair is nie meer die duurste eiendom op die blok nie. Eloffstraat het gekom en gegaan en Tafelberg is op die oomblik die duurste plek om te besit.

Die skuifstukke het ook ‘n gedaanteverwisseling ondergaan. Die skuifstukke waarmee ek as

kind gspeel het was metaal, maar deesdae is dit plastiek. Dit is seker die eerste les wat Monopoly ons kan leer: vind maniere om geld te bespaar in die moeilike ekonomie deur metaalkomponente met plastiek te vervang. Ek lees dat selfs die skuifstukke in die nuutste weergawe nou verander gaan word: Die kruiwa, skoen en vingerhoed gaan vervang word deur ‘n T-Rex, bad-eendjie en pikkewyn. Miskien moet ek nie teveel hierby inlees nie. Miskien maak mense nie meer so baie van kruiwaens en vingerhoede gebruik nie en kan gevolglik nie meer daarmee identifiseer nie.

Terug by die spel is die twee pa’s en vier kinders besig om die bord te verken. Monopoly volg ‘n eenvoudige patroon – goedkoopste na duurste eiendomme, met ‘n paar stasies en lughawens tussendeur. Jy kan kies of jy duur eiendomme wil koop en minder kontantvloei  wil handhaaf, of ‘n diverse eiendomsmandjie saam wil stel. Die kinkel in die kabel is dat eers op die eiendomme moet land om dit te kan koop. My pêl vertel my dat sy mededingende natuur dit in die begin vir hom moeilik gemaak het om Monopoly saam met sy kinders te speel. Hy moes sy kinders ook laat wen en dit was nie noodwendig waaraan hy gewoond was nie. Ouerskap laat ‘n mens nou maar vir eens en vir altyd anders dink oor iets so eenvoudigs soos Monopoly.

Monopoly leer ‘n mens werk met geld in ‘n ‘veilige’ omgewing. Jy moet eiendom besit om dit te verhuur, jy moet ongelukkig aanhou beweeg en die ontwikkeling van die spel volg. Ons het net lekker op dreef begin kom toe ons vir ete geroep word. Na ete  het die kinders wye draaie om die Monopoly-tafel geloop en die spel is gevolglik nooit voltooi nie. Ek het die gasheer help oppak, toe dit tyd was om huiswaarts te keer. Onder die bord het ‘n enkele wit noot gelê – die wit monopolie kapitaal waaroor almal praat. Die waarde van die noot was een Monopoly dollar. Daar was al baie misverstande oor geld en mense wat die waarde daarvan slegs in terme van ekonomiese waarde beskryf. Ek het gewonder of die waarde van Monopoly-geld nie miskien oorwaardeer is nie, maar wat weet ek nou in elk geval van speelgoedgeld af.

 

Misverstand

“Die lewe is bitter …,” sê die man wat sit met sy hande wat op sy kierie rus.
“Dis darem vreeslik sinies vir so ‘n mooi dag,” onderbreek ‘n meisie die man terwyl sy vinnig in sy rigting glimlag en dan in ‘n winkel verdwyn.

“Die lewe is bitter … ,” probeer dieselfde man weer terwyl die kelnerin sy leë bord wegneem.
“Party mense sien ook net altyd die slegte,” onderbreek ‘n man in ‘n pak hom terwyl hy sy laaste sluk koffie wegsluk en haastig sy rekening betaal by die toonbank.

Die man maak sy mond oop om te praat, maar wag tot niemand in sig is nie en sê dan met ‘n glimlag in sy oë: ‘die lewe is bittersoet’.

 

 

Bronne:
1. http://www.enca.com/life/new-monopoly-mzansi-seeks-to-celebrate-south-african-heritage-locations
2. http://www.telegraph.co.uk/news/2017/03/17/monopoly-replaces-boot-thimble-wheelbarrow-new-game-board-pieces/

Dewald Koen. Die bibliofiel hou kajuitraad met homself.

Tuesday, May 2nd, 2017

 

My vriend, die professor, sê eendag vir my hy hou nie van die woord ‘bibliofiel’ nie. Dit klink vir hom té veel na ’n woord wat veragtelike herinneringe aan Gert en Joey van Rooyen oproep. Toegegee, hy het ’n punt beet. Maar weet Jan Publiek werklik wat ’n bibliofiel is? Het enige navorser al sy of haar spreekwoordelike vergrootglas gegryp om dié vreemde spesie te bestudeer? (Die navorser kan tog heerlik hieroor tesisseer.) Hoe lyk die spesie se habitat en waarmee verwyl hul hul tyd?

Boeke is die Bibliofiel se finansiële ondergang, stokperdjie, lewensmaat en ontvlugting van die daaglikse gejaag na wind. Gevolglik bied die Bibliofiel u, die leser, onbeperkte toegang tot die psige en habitat van ‘n Bibliofiel. Laat hy begin deur Antjie aan die woord te stel. Sy ken immers van digbundels versamel (en gedigte skryf). So skryf sy in Lady Anne (1989:68-69):

Pleidooi om bevryding

my poësie blink soos ’n voormalige hoer
langs die slimline mannekyne uit Palinodes

maar dit terloops

sal vryheid en broederskap my eindelik weerhou om
langreëlig jags te wees met ’n man

se reuk oorstuur mag te verander van boog
na teer gebenedyde heup nie met uitgesponne

vokale die nuwe somer naby te probeer skryf maar een
kortgebakerde stem een mens te sê wat ek liefhet ombies

in die kleur van salm en swart metaal – jambies
mekaar tersluiks nie los te laat voormalige varkentjies

wars dog tandeloos nie verdrietig oor lyne van stryd
bly vilt in saffraan – net in die demokratiese

enjambement kan die hart losweek.  ag
beminde agter al die woorde kyk hoe

wanhopig ek om bevryding veg soveel
lettergrepe smyt ek dig as om eenkeer

dit nooit te besef nie. (ek voel hoe hy my
ontsink en ry by die voorstedelike vers verby

waarin jy, bogher die stryd, nou kwistig
met iemand anders aard.)

op ’n dag voel my man ek verdien
wel ’n groter boekrak van melamine

digbundels voorheen emosioneel
gerangskik, nou alfabeties beveel

hy. D.P.M. Botes se Wat is ’n gewone man?
goddank neem die poësie met Boerneef ’n aanvang

yskoud sien ek Cloete staan knus
teen ons enigste terroris!

rats onalfabeties en mauve bou Stephan Bouwer
met private dele tussen die twee ’n buffer

Cussons stapel op soos snye brood
(langer kan ek haar nie koop)

toe: die beheersde Eybers my classy heldin
wat die wrangste gebied met die kilste woorde in

Jonker en Krog dans hand in die sy – snotneuse
begin by ons lees op pad na Louw in die volgende ry!

stug en sterk hou Manne in die kosmos kerk
verby M tot waar Komas, groot opgewerk

sonder Ziervogel te sê
teen losbandige Stet moet lepellê

bitter smaal Smal smaller smal Spies
langs hulle staan later Stockenström in Grieks

Watermeyer kon sekel sny in die hoogste klas
maar verkies om die “volk” vir Volkskas op simbaal te pas

My oog val op die vergeter stapeltjie Hambidge…
so kom woon Eybers en my – die nouveau riche

Die bibliofiel se ontdekking in Grahamstad.

Om ’n Bibliofiel te wees behels baie meer as ’n liefde vir die geskrewe woord. Deel van die obsessie wat aan dobbel- of dwelmverslawing grens, is om elke denkbare digbundel, roman of dramateks te kan besit. Dit is ’n ewigdurende dors wat nie geles kan word nie.

Tydens reise word daar eerste na boekwinkels gesoek. Tweedehandse boekwinkels is veral aanloklik. Die reuk van ou boeke en die afwagting maak die Bibliofiel so opgewonde soos ‘n R200-noot. Die literêre skatte wat tussen hope stofbesaaide boeke wag om ontdek te word. Die ewige hoop om daardie skaars eerste uitgawe teen ’n winskoopprys te ontdek. Die lekker gevoel wanneer jy ’n eerste uitgawe van ’n digbundel of skaars roman vir R2 aankoop wetende dat die teks aanlyn vir R2000 te koop aangebied word. Die Bibliofiel se tone krul heimlik van genot (Die sin klink darem baie na chick-lit…) terwyl hy so onobskuur moontlik by die kasregister staan om te betaal.

Eendag ontvang die Bibliofiel die geskenk in ‘n boekwinkel op Stellenbosch.

Maar die heel beste ervaring is om ’n tweedehandse digbundel oop te maak en uit te vind aan wie dit behoort het. Elke boek het ’n geskiedenis. Wie was die vorige eienaar? Hoekom het hy/sy die boek soos ’n vrot skroplap weggegooi of vir liefdadigheid geskenk? Hoekom het die universiteitsbiblioteek een van Afrikaans se grootste digters se digbundels uitgegooi? Hoe kan enige mens dit oor sy of haar hart kry om ’n boek weg te gee? (Die Bibliofiel glo vas daar is ’n spesiale plek in die hel vir sulke mense.)

Die Bibliofiel se habitat is besaai met boeke. In elke vertrek. In die motorhuis. Opgestapel. Gerangskik. Ongerangskik. Sommige boeke het die Bibliofiel meer lief as ander. Veral digbundels. ’n Digbundel is soos ’n woordeboek. Poësie raak nooit uitgedien nie. Dit is soos goeie wyn wat met veroudering net beter en meer waardevol word.

Jan Publiek vra die Bibliofiel gereeld vrae soos: “Wat gaan jy met al die boeke doen wanneer jy sterf?” My vriend, die professor, het glo in sy testament opdrag gegee dat alle boeke verbrand moet word. Die Bibliofiel het sy vriend, die professor, met ’n hooggeregshof-interdik gedreig. Geen boek sal verbrand word solank as wat die Bibliofiel hierdie aarde bewandel nie.

Ek benodig juis nog ‘n boekrak. Spreker, stuur maar jou geliefde om solank te begin timmer. En dankie vir die mooi gedig, Antjie Somers.

Ampie Coetzee. Wanneer woorde niks meer sê nie

Wednesday, April 26th, 2017

 WS Merwin

WANNEER WOORDE NIKS MEER Sê NIE

Die Amerikaanse digter W.S Merwin (89) het al meer as 50 poësiebundels gepubliseer, plus ander literêre werke. Hy was tweekeer die wenner van die Pulitzerprys, in 1971 en in 2009.  In 2010 word hy aangewys as die United States Poetry Laureate. In 2013 is hy die eerste ontvanger van die Poolse ‘Zbigniew Herbert International LiteraryAward’ , wat Breyen in Meimaand hierdie jaar kry. (Breyten skryf korliks ook oor Merwin en ander digters in Versindaba Jan. 2017).

Sy poësie werk met metafoor en paradoks, en daar is intuïtiewe oomblikke wat mens slegs so kan lees, feitlik sonder interpretasie-moontlikheid. Oor hom is daar ook gesê: ‘Merwin is our strongest poetry of silence and doubt, vacancy and absence’.

Ek wil ‘n gedig van hom aanhaal wat al hierdie eienskappe het; maar – en dit is belangrik – dat dit ‘n gedig vir ons tyd en ons Afrikaans hier in Suid-Afrika is. Asof hy kon geweet het wat met die skrywers van ‘n sterwende taal gebeur. (Hierdie gedig kom uit die bundel ‘The Rain in the Trees’, 1988)

Losing a Language

 

A  breath leaves the sentences and does not come back

yet the old still remember something that they could say

 

but they know now that such things are no longer believed

and the young have fewer words

 

many of the things the words were about

no longer exist

 

the noun for standing in mist by a haunted tree

the verb for I

 

the children will not repeat

the phrases their parents speak

 

somebody has persuaded them

that it is better to say everything differently

 

so that they can be admired somewhere

farther and farther away

 

where nothing that is here is known

we have little to say to each other

 

we are wrong and dark

in the eyes of the new owners

 

the radio is incomprehensible

the day is glass

 

when there is a voice at the door it is foreign

everywhere instead of a name there is a lie

 

nobody has seen it happening

nobody remembers

 

that is what the words were made

to prophesy

 

here are the extinct feathers

here is the rain we saw

 

Herinnering, geheue, is ‘n eienskap van Merwin se poësie. Hier is dit duidelik in die droefheid oor die taal wat verdwyn het. Ons het min om vir mekaar te sê. Die  implikasie is, omdat ons nie meer woorde het nie. Asem verlaat die sin en kom nie weer terug nie; net soos dit waaroor die woord was, nie meer bestaan nie. Oral is daar leuens. Woorde kan profeteer, maar net vere bly oor, en die reën wat ons gesien het.

Dikwels is daar paradokse en metafore: reën wat ons hier gesien het, is dood; en aan die begin die uitblaas van die asem. Dan, waar mens miskien intuïtief moet lees, in reëls soos: ‘ the noun for standing in mist by a haunted tree / the verb for I”

In sy tweede bundel al (‘The dancing Bears’ ,1954)skryf hy oor die poësie. Dikwels paradoksaal, soos in On the Subject of Poetry:

 

‘ do not understand the world, Father,

By the millpond at the end of the garden

There is a man who slouches listening

To the wheel revolving in the stream, only

There is no wheel to revolve … ‘

 

En aan die einde:

 

I speak of him, Father, because he is

There with his hands in his pockets, in the end

Of the garden listening to the turning

Wheel that is not there, but it is the world,

Father, That I do not understand’

 

Om nie te verstaan nie, om taal te verloor. Dis die droewige waarheid vir die digter.

 

Gedig en aanhaling uit  W.S Merwin. Migration, New and selected Poems, bls.286 en 25.  (Copper Canyon Press 2005).

 

Ampie Coetzee.

13 April 2017.