Binneblik

Wicus Luwes. Wat is ‘n tuiste?

Friday, January 5th, 2018

‘n Tuiste as plek

“Ek verkies droë landskappe. Ek hou meer van oopgestrekte veld as tropiese plantegroei,” was ‘n bekende filosoof se woorde aan my. Ek probeer gewoonlik die voor- en nadele van ‘n plek teen mekaar opweeg voordat ek kies. Ek hou van kaggelvure in die Drakensberg se winter. Ek hou van die doringbome in die Noord-Kaap en die Bosveld in die somer. Ek hou van die reuk van die see – selfs die verskil in die reuk van die see by die Wes-Kaap, Oos-Kaap en Kwazulu Natal. Ek kom gewoonlik nie ver met die negatiewe punte nie, want ek is ‘n seisoenale reisiger of toeris: Ek hou van verskillende plekke op verskillende tye.

Ek kan wel sien dat iemand ‘n plek aan ‘n tuiste kan koppel. Daar is mos ‘n verskil tussen ‘n huis en ‘n tuiste. Die vraag raak interessant wanneer jy dink aan die huis van jou jeug of die plek waar jy graag vakansie hou. Die vraag raak interessant, aangesien die tuiste miskien eerder emosioneel is. ‘n Tuiste is dus eerder ‘n emosie as ‘n plek, maar die plek dien as sneller om die emosie los te wikkel.

‘n Tuiste as sintuig

Ek onthou nog goed die dag toe ek en my pa na ‘n motor gaan soek het. Iets omtrent die verkoopsman het ‘n sneller by my laat afgaan. Ek kon net nie besluit wat die sneller veroorsaak het

nie. Die verkoopsman het my tuis laat voel, alhoewel ek hom nog nie langer as dertig minute geken het nie. Toe die verkoopsman sy pyp begin stop het ek besef wat die sneller was: die verkoopsman het dieselfde tabak as my oupa gerook. Sy reuksintuig was dus ‘n sneller om die gevoel van geborgenheid te aktiveer.

Mense gebruik die krag van die sintuig dikwels by die verkoop van ‘n huis. Ek is seker dat die meeste van ons al gehoor het dat jy koffie moet maak of uie moet braai net voordat voornemende kopers jou huis kom besigtig. Ek is dus redelik oortuig daarvan dat die sintuig van reuk gebruik kan word om ‘n ‘tuiste’te skep. Hoe die ander sintuie gebruik kan word is ‘n ope vraag. Sou jy van ‘n plek hou omdat sy tuinhek op dieselfde manier kraak as die tuinhek van jou jeug? Sou jy ‘n plek as ‘n tuiste sien omdat die klanke van die verkeer jou aan ‘n plek herinner waar jy gelukkig en tevrede was?

‘n Tuiste as persoon

Kerstyd is net nie dieselfde as jy dit nie met jou familie of vriende kan spandeer nie. Goed of sleg, dra die persone wat die huis met jou deel elk by tot jou ervaring van die tuiste. ‘n Mens sou die verhuising van ‘n ouer of grootouer hier as voorbeeld kon gebruik. Die ouer of grootouer trek weg van die huis met die groen grasperk en gaan bly in die woonstelblok met die goeie sekuriteit. ‘n Groot invloed op die gevoel van ‘tuiskoms’ lê in die persoon wat jy by die ‘tuiste’sou ontmoet. Die vraag is dus of die huis voel soos ‘n tuiste omdat ouma, oupa, ma of pa daar teenwoordig is.

Die tyd waarin die plek en die persoon die ‘tuiste’ verlaat, het seker ‘n mate van wisselwerking. ‘n Kind en ‘n volwassene ervaar ook dinge op verskillende maniere. Die plek en die persoon is nie noodwendig twee kante van dieselfde muntstuk nie, maar ervaring word gewoonlik in kombinasie gebou. Ek dink terug aan ‘Siener in die Suburbs’se ‘Wat is ‘n huis sonder ‘n vader’.

Die tuiskoms

Die komponente van ‘n tuiste is belangrik, want dit sou net miskien moontlik wees om die brein te fnuik deur jou eie tuiskoms te skep. Dit kan so eenvoudig wees as om na ‘n gunsteling liedjie uit jou verlede te luister. Dit kan ook gedoen word deur ‘n foto-album nader te trek of ‘n gunsteling gereg te maak. Ek het ‘n paar gunsteling spreekwoorde: Blom waar jy geplant is / `roeien met de riemen die je hebt`. In hierdie tyd waar mense somtyds verlang na ‘n tuiste of ‘n tuiskoms, wil ek die spreekwoord ‘n bietjie aanpas: kom tuis waar jy ookal is. Die brein is ‘n kragtige gereedskapstuk en goeie herinneringe is ‘n tuiskoms. Jou tuiste is miskien nader as wat jy dink en jou tuiskoms is ‘n plek waar jy jou gedagtes kan lei.

tuiste

waar ek vandaankom
is die veld nie oker nie
daar is nie smarag sonsondergange
of omhaal van woorde nie
die veld is geel in die winter
groen in die somer
daar is miershope
en doringbome
ek dink baie daaroor
jy kan dit nie beskryf nie
want die grond
waar ek vandaankom
is hard
dit moet omgeploeg word
met moeite
dit laat jou nie inkom sonder sweet
nie

Bron van foto: http://platinumrealestate.vegas/wp-content/uploads/2017/02/buying-a-home.jpg

Marlies Taljard: Gedigte wat sterk manne laat huil (III)

Wednesday, December 20th, 2017

“… what moves me most profoundly is the sublime sublimely articulated, a feeling that language has somehow taken me beyond the boundary of language” (Mark Haddon oor Derek Walcott se Sonnet XLIII).

Die bostaande aanhaling uit die bloemlesing Poems that make grown men cry, saamgestel deur Anthony en Ben Holden, gee ‘n idee van die vermoë van poësie om diep emosie by mense op te roep. In my vorige blog het ek enkele temas aangeraak wat mense – in hierdie geval volwasse mans – emosioneel ráák. In hierdie blog wil ek stilstaan by tegniese en teoretiese aspekte van gedigte wat eweneens bydra tot diep emosionele betrokkenheid by ‘n bepaalde gedig wat (aldus die titel) groot mans laat huil, asook by die subjektiewe belewing van gedigte deur die 100 uitgelese lesers.

Hoewel – soos ek in my vorige blog aangedui het – ‘n bepaalde “storie” of gegewe ‘n mens dikwels diep aangryp, is die mans wat by Holden-hulle se navorsing betrek is, mense wat professionele kennis oor bepaalde tipes tekste het (hetsy filmtekste, operalibretti, gedigte, prosa, ensovoorts). Dit is dus mense wat ‘n vakkundige mening oor literêre en kunstekste kan uitspreek en dit ook doen in die kommentaar wat hulle skryf ter ondersteuning van hulle keuse van mees aangrypende gedig. Komende van sogenaamde “kunskenners”, is daar vir my ‘n paar interessante insigte wat uit die response na vore gekom het. Die eerste is dat selfs “kenners” poësie (graag) lees met die doel om iets “diepers” daaruit te put – mens sou kon sê om emosioneel daardeur gevoed of aangeraak te word. Nog ‘n opvallende aspek van die deelnemers se notas oor hulle gekose gedig, is dat hulle die gedig nie beoordeel aan die hand van die kodes en teorieë wat tans “in die mode” is nie, maar dat die kommentaar in baie gevalle subjektief is en dat klem dikwels gelê word op aspekte wat gedigte “mooi” laat wees. Tog val die klem in baie mans se kommentare ook op dié aspekte van poësie wat dit van ander literêre kunsvorme onderskei en – ‘n mens kan maar sê – dit bo tyd en plek verhef (om tog maar die gewraakte “outydse” term te gebruik!)

Transendering van tyd en plek – ook die inlees van ‘n universele geldigheid of wetmatigheid – is dié kenmerk van poësie wat deur die meeste van die 100 lesers in hulle kommentaar geopper word. Die draaiboekskrywer en regisseur Kenneth Lonergan verwonder hom byvoorbeeld daaraan dat John Keats se Last Sonnet hom oombliklik uit die realiteit kan verplaas: “… the miracle that enables another human being to carry me back in time and over the ocean with nothing more than a sequence of words …” Of soos Julian Fellowes (skrywer, akteur en regisseur) dit uitdruk: “… great poetry, like art, is not about anyone in particular because it is about everyone.” Hy verwys hier na Christina Rosetti se alombekende gedig Remember.

As mense wat daagliks van die woord leef, verbaas dit nie dat baie van die lesers spesifiek na die woorde of die taal van ‘n gedig verwys nie. So lê die bekoring van Samuel Taylor Coleridge se Frost at Midnight vir Sebastian Faulks in die “Shakespearean beauty and command” van die taal, en vir die skrywer Alan Hollinghurst is Thomas Hardy se At Castle Boterel sy gunstelinggedig weens “the idiosyncratic wording and dexterous rhyming” wat dit wederstrewig maak soos ‘n spook. “I admire the strength, the muscle, the menace of Pinter’s language” skryf Neil Labute oor Harold Pinter se It is here. Die vermoë van taal om die onsegbare te sê of te insinueer is nog ‘n aspek van poëtiese sin-gewing wat hoog aangeslaan word. Maar, waarsku Mark Haddon, “I have never much liked sentiment in poetry, and sentimentality is the death knell for pretty much all literature.” In die lees en herlees van die betrokke versamelbundel het ek baie aangrypende gedigte teëgekom wat ek nie geken het nie, maar baie min sentimentele gedigte – moderne mans is dalk steeds nie tot sentimentaliteit geneig nie …?

Dat die besinning oor gedigte besonder dikwels op tegniese aspekte fokus, is waarskynlik vanselfsprekend, gegewe die mense wat gevra is om deel te neem aan die projek. Die bekende skrywer Douglas Kennedy baseer sy hele kommentaar op tegniese aspekte van Emily Dickenson se gedig After Great Pain. Hy gebruik die byna-taboe-term “closure” (“sluiting”) as maatstaf. Hy beskryf Dickenson se tegniek as “diamond-hard craftsmanship” en verwys na haar liriese ekonomie en presiese beeldgebruik. Haar gedig beïndruk omdat dit ‘n universele waarheid uitbeeld (en omdat “sluiting” in die laaste deel tot stand gebring word):

After Great Pain

After great pain a formal feeling comes –

The Nerves sit ceremonious like Tombs;

The stiff Heart questions – was it He that bore

And Yesterday – or Centuries before?

 

The Feet, mechanical, go round

A Wooden way

Of Ground, or Air, or Ought,

Regardless grown,

A Quartz contentment, like a stone.

 

This is the Hour of Lead

Remembered if outlived,

As Freezing persons recollect the Snow –

First Chill – then Stupor – then the letting go.

 

Benjamin Zephaniah (skrywer en musikus) bewonder Dylan Thomas se beroemde gedig Do not go gentle into that Good Night, want “it is a brilliant example of a villanelle, a very difficult poetic form. Dylan Thomas packs so much emotion into it, and not a word is wasted”:

Do not go gentle into that Good Night

Do not go gentle into that good night,

Old age should burn and rave at close of day;

Rage, rage against the dying of the light.

 

Though wise men at their end know dark is right,

Because their words had forked no lightning they

Do not go gentle into that good night.

 

Good men, the last wave by, crying how bright

Their frail deeds might have danced in a green bay,

Rage, rage against the dying of the light.

 

Wild men who caught and sang the sun in flight,

And learn, too late, they grieved it on its way,

Do not go gentle into that good night.

 

Grave men, near death, who see with blinding sight

Blind eyes could blaze like meteors and be gay,

Rage, rage against the dying of the light.

 

And you, my father, there on that sad height,

Curse, bless, me now with your fierce tears, I pray.

Do not go gentle into that good night.

Rage, rage against the dying of the light.

 

Wat Zephaniah egter tot trane roer, is “the love I can feel that [Dylan Thomas] has for his father, the desperation in his ‘voice’ as he is willing his father to live. (…) [T]here might also be something here about his having the kind of love for his father that I never had for mine.” Hierdie persoonlike identifikasie met ‘n bepaalde gedig en die feit dat gedigte in staat is om by nabaat ‘n bepaalde emosie weer op te roep of om deur identifikasie emosioneel aan te gryp, kom by ‘n groot aantal verantwoordings voor. Dit lyk ook asof mense wat goed bekend is met literêre tekste en die teorie daarrondom ken, nie skaam is nie om te erken dat hulle as’t ware van ‘n gedig verwag (ten minste vir hierdie projek, maar ook oor die algemeen) om ‘n persoonlike beroep op hulle emosies te doen en om te harmonieer met biografiese feite van die leser. Hier sien ek ook iets van die universele geldigheid van goeie gedigte raak. Ten spyte van die uitgediendheid van dié term in ons siniese post-postmodernistiese tydsgewrig, is dit ironies genoeg juis wat mense na poëtiese tekste aantrek. Daar is in die tersaaklike bloemlesing so baie getuienis van lesers wat gedigte gekies het omdat hulle daarin ‘n soort spieëlbeeld van hulle eie lewenservaring sien of van aspekte van “die lewe” as sodanig, dat ek slegs enkele interessante anekdotes kan uitsonder.

Die skrywer James McManus nomineer ‘n gedeelte uit James Joyce se Finnegans Wake as mees aangrypende gedig. Terwyl Joyce die boek geskryf het, moes hy hulpeloos toekyk hoe sy dogter ten gronde gaan weens skisofrenie. Nadat sy deur die Nazi’s weggeneem is uit die inrigting waarin sy tuis was, het Joyce haar nooit weer gesien nie en nooit weer iets van haar gehoor nie. Ook McManus se seun is in ‘n inrigting vir geestesversteurdes oorlede sonder dat hy hom kon troos of kon bystaan. Hy skryf: “I don’t believe in souls, but there is an abscess in mine where he lives.” Daarom kan hy identifiseer met die immer-herhalende sekwense in Finnegans Wake waarvan ek 4 reëls hier aanhaal:

… and weary I go back to you, my cold father, my cold

mad father, my cold mad feary father, till the near sight of the

mere size of him, the moyles and moyles of it, moananoaning,

makes me seasilt saltsick and I rush, my only, into your arms.

 

Na aanleiding van Maurico Rosencof se gedig Brindis con el Voejo, skryf die Argentynse menseregte-aktivis Juan Méndez dat die gedig hom terugneem na die dae toe hy ‘n politieke gevangene in Argentinië was. Die gedig beskryf die ritueel van ‘n Sondagmiddag-voor-ete-drankie. Dié beskrywing het hom nie net laat terugverlang huis toe waar dié ritueel ook gebruiklik was nie, maar het hom laat besef hoe sy vader hom ondersteun het en hoe bekommerd hy oor sy seun moes gewees het: “When those moments are rendered impossible by prison or exile, their remembrance stings with nostalgia, guilt, and love.”

Raising a glass with my old man

(Vertaling: MJ Costa)

I know that on Sundays, around midday,

You cautiously open the ancient sideboard

And pour a glass of the same grape liquor

We used to share in better times.

I know your’e not happy now when you drink it,

That it’s lost all savor for you,

Because sometimes sorrow can quite erase

One’s taste for wine and the light of day.

But you know, as I do, that the storm will pass

And that the implacable sun doesn’t simply stop

When obscured by a dark, pernicious cloud,

Which is why I know I’ll return to your house –

On a Sunday that’s there on the calendar –

And laugh with you over a glass of grappa.

 

Uiteindelik lyk dit dan asof sekere storielyne of gebeure in staat is om ons emosioneel ten diepste te raak, soos die dood van ‘n geliefde, onreg teenoor medemense, die verlies van liefde, maar ook die onverwagte blyke van medemenslikheid, deernis en liefde in die alledaagse lewe. Natuurlik is die emosionele impak wat ‘n gedig op ‘n spesifieke mens maak, ook afhanklik van faktore wat buite die “storie” lê en meestal eie is aan kuns as sodanig, soos ‘n bekende (soms persoonlike) geskiedenis, taalgebruik, die behendigheid waarmee ‘n digter die poëtiese middele tot sy beskikking gebruik en die kundigheid waarmee hy die “storie” opbou en tot afloop bring. Een van die vernaamste redes waarom mense deur gedigte geraak word (so blyk dit uit die bloemlesing) is die gevoel van verbondenheid met ander mense in bepaalde omstandighede en die vermoë om met ander te kan identifiseer – dus die vermoë om tyd, plek en self te transendeer en deur ‘n gedig meegevoer te word na ‘n ander tyd, plek, omstandighede en persona.

De Waal Venter. Macchu Picchu Deel II

Tuesday, December 19th, 2017

DEEL II HOOGTES VAN MACCHU PICCHU

Hier is die tweede deel van die essay oor Pablo Neruda se beroemde reeks gedigte. In hierdie deel word canto’s V tot VIII behandel.

Die literator en kenner van Pablo Neruda se oeuvre, Kay Engler, meen dat Neruda met “Hoogtes van Macchu Picchu” ’n groot deel van sy siel ontbloot en ’n tipe samesmelting van alle mense wil bewerkstellig:

Just to read this sequence of poems is to reach great heights. Its surge of life—the poet’s, the earth’s, mankind’s—makes a formal analysis seem somehow inappropriate to me. Their spirit balks at that sort of treatment.

Dealing with the most intimate area of each man, the soul, the poet must tread questioningly. This for me is one of the book’s supreme achievements: Neruda reveals a prodigious amount about his soul, respects the mystery of others and gradually fuses us all in a vision of mankind. Neruda the lyricist has triumphed over Neruda the politician.”

Bron: Kay Engler, “Image and Structure in Neruda’s Las alturas de Macchu Picchu,” in Symposium, Vol. 28, No. 2, Summer 1974, pp. 130-45

Engler toon aan dat Neruda met twee sterk temas as agtergrond die “Hoogtes van Macchu Picchu” begin skryf het. Eerstens die verpletterende ervaring van chaos in die wêreld soos weerspieēl in “Residencia en la tierra” en “Tercera residencia”. Dan ook sy vereenselwiging met menslike lyding gedurende Spaanse Burgeroorlog soos hy dit weergee in “España en el corazoón”.Die eerste vier canto’s druk Neruda se smart en wanhoop uit oor die mens se feitlik ondraagbare lot en lyding. Die vyfde canto brei hierop uit.

“Gewone mense”

Canto V

In hierdie kort canto ervaar die digter “’n Donker Nag van die Siel”. Die dood word vergestalt as ’n vrou, soos hy dit ook in Canto III begin doen het. Die dood word beskryf in tipies vanguardista taal (“’n patetiese blomblaar van verweerde tou:”). Ons tref hier die koudste plek aan in die hele reeks cantos.

“Vanguardista” is die Spaanse vorm van die Franse woord “avant-garde”. In die Spaanse uiting van hierdie literêre beweging het die eienskappe van surrealisme en impressionisme veral na vore gekom.

Die verteller in hierdie canto soek na vernuwing:

“Ek het die jodiumverbande opgelig, my hande gedruk / in die armoedige smarte wat die dood omgebring het, / en in die wond kry ek net ’n koue windvlaag / wat deur die vae gapinge in die siel geglip het.”

Hy worstel om die lyding van gewone mense te versag met sy digterlike gawe, maar hy word gekortwiek deur die lewensloosheid van dit wat hy in die gesig staar.

Canto V

Somber dood, dit was nie jy nie, dood, voël met ystervere,

wat die arme erfgenaam van daardie wonings

gedra het tussen haastige slukke kos, onder die leë vel:

dit was iets, ’n patetiese blomblaar van verweerde tou:

’n stukkie hart wat nie die stryd gestry het nie

of die bytende dou wat nie op die gesig geval het nie.

Dit was wat nie herbore kon word nie, ’n stukkie

van die klein dood sonder vrede of plek:

’n been, ’n klok wat in hom sterwend was.

Ek het die jodiumverbande opgelig, my hande gedruk

in die armoedige smarte wat die dood omgebring het,

en in die wond kry ek net ’n koue windvlaag

wat deur die vae gapinge in die siel geglip het.

Canto VI

En toe op die leer

En toe het ek op die leer van die aarde geklim

deur die vreesaanjaende ruigte van verlore oerwoude

op na jou, Macchu Picchu.

Hoë stad van kliptrappe,

uiteindelik ’n woning waar die aardse

nie weggekruip het in sy nagklere nie;

In jou, soos twee parallelle lyne

die wieg van die weerligstraal en die mens

saamgeskommel in ’n doringagtige wind.

Moeder van klip, skuim van die kondors.

Hoë rif van die mens se dagbreek.

Graaf verlore in die oersand.

Dít was die woning, dít is die plek:

hier styg die vet mieliepitte op

en val weer terug soos rooi hael.

Hier is die gouddraad afgeskeer van die vikoenja

om die minnaars, die grafte,die moeders te klee,

die koning, die gebede, die krygers.

Hier het die voete van die mens gerus in die nag

langs die voete van die arende, in die hoë vleislustige

neste, en met dagbreek

aangestap met donderende voetstappe deur die digte mis,

en geraak aan die grond en die klippe

tot hulle dit kon herken in die nag of in die dood.

Ek kyk na die klere en die hande,

die bietjie water in die resonante holte,

die muur verglad deur die aanraking van ’n gesig

my oë het gestaar na aardse lampe,

my hande het verdwene dinge geolie

balke: want alles, klere, vel, potte,

woorde, wyn, brood,

was weg, afgeval grond toe.

En die lug het ingekom met lemoenbloeiselvingers

oor almal wat geslaap het:

’n duisend jaar se lug, maande, weke se lug:

blou lug, ’n yster bergreeks

soos sagte orkane van voetstappe

wat die eensame grens van die klip poleer.

Styging na bo

In canto VI styg die leser saam met die digter na bo. Hierdie tegniek word dikwels in poësie aangetref, dink aan Dante se Commedia Divina. Maar hier het ons nie te doen met ’n godsdienstige gedig nie, eerder ’n spirituele een. Nes in Dante se gedig is die spreker hier nie net die digter nie, maar ook die “gewone mens”.

VII

Dooies van ’n verlate afgrond, skadu’s van ’n rotsskeur,

die diepte, dit is soos die uitgestrektheid van julle grootsheid

daaruit kom die ware, die verterende dood,

en uit die diep deurboorde rotse,

uit die skarlaken pilaarkoppe,

uit die waterleidings vol traplere

het julle geval soos in die herfs

na ’n eensame dood.

Vandag ween die leë lug nie,

dit ken nie julle kleivoete nie,

dit vergeet julle kruike wat die lug suiwer

wanneer weerligmesse uitgegiet word

en die magtige boom deur die newels geëet word

en omgeruk word deur die stormwind.

Dit het ’n hand gelig wat skielik geval het

vanaf die hoogte na die einde van tyd.

Julle bestaan nie meer nie spinnekop-hande, swak

vesels, verstrengelde web.

Wat julle ook al was, het weggeval: gewoontes, verslete sillabes

maskers van verblindende lig.

En tog ’n permanensie van klip en woord:

die stad opgelig soos ’n vaas in die hande

van almal, lewendes, dooies, stilles, ondersteundes,

uit soveel dood, ’n muur, uit soveel lewe ’n slag

van blomblare van klip: die permanente roos, die tuiste:

die ysige buiteposte van hierdie Andes-rif.

Wanneer die kleikleurige hand

in klei verander, en wanneer die klein ooglede toegaan

gevul met skurwe mure, bevolk met kastele,

en wanneer alle mense verstrengeld is in hulle holte,

bly daar ’n verhewe presiesheid oor:

die hoë posisie van die menslike daeraad:

die hoogste kruik wat stilte ingehou het:

’n lewe van klip na so baie lewens.

Canto VII

Hier klim die digter op na Macchu Picchu in ’n soort pelgrimstog na sy verlede. Die opwaartse en afwaarste beweging in die gedigte is funksioneel – terwyl die digter opklim na die stad, daal hy af in die tyd na ’n stad uit die verre verlede. Die stad het “ … geval soos in die herfs na ’n eensame dood.” Die mense het almal verdwyn. Hierdie gesamentlike dood staan in kontras tot die langsame sterfte van enkelinge in die oeroue stad en ook in die huidige, moderne stad. Neruda gebruik sy fisiese en spirituele uitsig om die verlede te koppel aan die huidige, die antieke stad met die moderne een.

Canto VIII

Klim saam met by boontoe, liewe Amerikaan.

Soen saam met my die geheime klippe.

Die stormagtige silwer van die Urubamba

laat die stuifmeel vlieg na die geel beker.

Leegheid vlieg uit die klimop,

die rotsagtige plant, die harde blommekrans

bokant die stilte van die afgrond.

Kom, klein lewetjie, tussen die vlerke

van die aarde, terwyl – kristal en koue, gemokerde lug –

jy vernielde smaragde uittrek,

o wrede water, jy val uit die sneeu.

Liefde, liefde, tot die skielike nag,

uit die resonerende Andes-vuurklip,

na die rooi knieë van die dagbreek,

betrag die blinde kind van die sneeu.

O Wilkamayu van klinkende stroompies,

wanneer jy jou reglynige donderslae afmoker

in wit skuim soos gewonde sneeu,

wanneer jou stormwinde

sing en straf en die lug wakker ruk,

watter taal bring jy na die oor

skaars ontwortel uit jou Andes-skuim?

Wie het die weerlig uit die koue gegryp

en aan die hoogtes vasgeketting,

verdeel in sy gletsertrane,

geskud in sy snydende stroomversnellings,

mokerend met sy oorlog-moeë meeldrade,

voortgedryf op sy oorlogbed,

verskrik in sy rotsagtige einde?

Wat sê jou geplaagde weerligte?

Jou geheime rebelse weerlig

het dit voorheen gereis bevolk met woorde?

Wie gaan bevrore sillabes verbrysel,

swart tale, goue vaandels,

ontsagwekkende monde, gesmoorde gille,

in die dun stroompie van jou bolopies?

Wie sny blomme-ooglede af

wat opkom, starende uit die aarde?

Wie gooi die bondels dooie stingels neer

wat val in jou waterval-hande

om hulle uitgedorste nag uit te dors

tot geologiese steenkool?

Wie gooi die ineengevlegte tak ondertoe?

Wie begrawe weer eens die afskeide?

Liefde, liefde, moenie raak aan die grens nie,

en moenie die versonke kop aanbid nie:

laat tyd sy volheid bereik

in jou sitkamer van gebroke fonteine,

en, tussen die vinnige water en stadsmure,

trek die lug van die rotsskeur saam,

die paralelle windplate,

die blinde kanaal van die bergreeks,

die ruwe groet van die dou,

en klim boontoe, blom na blom, deur die ruigte,

trap op die slang wat van bo af neergegooi is.

In hierdie afgrondelike wêreld, klip en bosse,

stof van groen sterre, helder oerwoud,

bars Mantur uit soos ’n lewende meer

of soos ’n nuwe vloer van stilte.

Kom na my eie wese, na my dagbreek,

na die bekroonde eensame plekke.

Die dooie koninkryk leef steeds voort.

En die bloedskaduwee van die kondor

skuif oor die sonwyser soos ’n swart skip.

Canto VIII met sy drie en sestig reëls, is die langste een in die reeks. Dit is ’n elegiese aanspreking van wat die digter (Latyns) Amerikaanse liefde” noem. Met die reël:

Klim saam met by boontoe, liewe Amerikaan” bedoel Neruda Suid-Amerikaners. Die digter spreek ’n persoon met die naam “Wilkamaya” aan, waarskynlik sy verpersoonliking van die Suid-Amerikaanse volkere. Wilkamaya was die naam vir die melkweg in die naghemel vir die Peruviane van ouds.

Die tema van hierdie canto is ’n evokasie van die natuur in en rondom Macchu Picchu, asof dit die oosprong is van Suid-Amerika, of dit verteenwoordig. Hier is die beweging in die canto steeds boontoe.

Dit is die einde van die tweede afdeling van die essay oor “Die hoogtes van Macchu Picchu”. Die derde afdeling sal die laaste vier gedigte, canto’s IX tot XII, bespreek.

Die canto’s is uit Spaans vertaal deur De Waal Venter.

einde

Marlies Taljard: Gedigte wat sterk manne laat huil (II)

Tuesday, December 19th, 2017

“As my father grew older, I noticed  that he rarely came close to shedding tears about sad and serious things in our lives. But if ever telling a tale of something good, some gracious or loving piece of behaviour, tears would always come into his eyes. And I feel myself going that way as I too get older. Sadness somehow I expect. Kindness and love take me by surprise” (Richard Curtis – in Poems that make grown men cry, saamgestel deur Anthony & Ben Holden. Alle verwysings in dié blog is na hierdie boek.)

Anthony en Ben Holden het 100 mans wat op een of ander wyse professioneel  by literêre tekste betrokke is, gevra watter gedig hulle tot trane roer en om ‘n rede te verskaf waarom dié gedig hulle so diep aangryp. Die redes, meer as die gedigte self, het my in Holden-hulle se boek Poems that make grown men cry die meeste gefassineer. Want wat ís dit nou eintlik wat mans – wat selfs vandag nog veronderstel is om hulle emosies beter in toom te kan hou as vroue – tot trane dwing? Nicolson Baker beantwoord dié vraag so: “When we say that a poem makes us cry, what do we really mean? Sometimes we mean that it makes us cry inwardly in shocked agreement.” Maar die meeste mans erken ruiterlik dat daar ten minste één gedig bestaan wat hulle ‘n knop in die keel laat kry of selfs in trane laat oplos.

Soos te verwagte, het die meerderheid gedigte wat in die bloemlesing opgeneem is, op een of ander wyse met die dood te make, maar daar is ook ander temas wat redelik algemeen voorkom, soos liefde, patriotisme of politieke verontregting, skoonheid, verlange en spirituele insig. ‘n Groot aantal respondente koppel persoonlike belewenisse aan die keuse van ‘n gedig en ervaar die gedig dus as kommentaar op, uitbeelding van en selfs as verklaring vir iets wat in hulle lewe of met hulleself gebeur het.

Ten minste twee van die mans wat aan die projek deelgeneem het, erken dat hulle self nog nie ‘n kind aan die dood afgestaan het nie, maar dat die blote gedagte daaraan ‘n ouer se grootste vrees is, en daarom kies hulle ‘n gedig oor die dood van ‘n kind. Die gedig wat myself in die bundel die diepste aangegryp het, is ‘n haikoe deur ‘n agtiende-eeuse Japannese digteres, Fukuda Chiyo, oor die dood van haar seun:

Hokku

Dragonfly catcher,

where today

have you gone?

Boris Akunin, wat hierdie spesifieke gedig gekies het, het ‘n roman-trilogie wat meer as 500 bladsye beslaan, geskryf met dié gedig in gedagte, maar hy erken “it cannot even remotely compare to Chiyo’s miniature.”

Ook John Carey, ofskoon hy nog nie ‘n kind aan die dood afgestaan het nie, kies ‘n soortgelyke gedig, naamlik Ben Johnson se On my first son waarvan die reël “’Here doth lie / Ben Johnson his best piece of poetry’” hom aangryp, sowel as die aanspreekvorm “loved boy” in ‘n gedig wat in 1616 in formele Engels geskryf is. Die akteur Chris Cooper koppel sy keuse van hartseerste gedig aan die dood van sy eie seun, Jesse, wat nie self kon praat nie, “but always able to speak to my heart’s core.” Die gedig For Ruthie Rogers in Venice is na die dood van hulle seun deur Craig Raine vir Richard Rogers se vrou (Ruth) geskryf. Dit eindig met die reëls: “… and the world gone white / in a single night.”

Enkele respondente was aangegryp deur gedigte wat digters wetend of onwetend oor hulle eie dood geskryf het. Die Skotse operaregisseur David McVicar skryf soos volg oor Elegy wat die digter Chidiock Tichborne op jeugdige leeftyd aan sy geliefde skryf op die vooraand van sy teregstelling op aanklag van saamgeswering om Elizabeth I te vermoor: “It moves and terrifies me so much because the poet is here composing his own elegy. The immediacy of these lines, as the author reflects upon the waste of his brief life and faces a death of indescribable agony, touches me in a way that’s hard to put to words. The certain knowledge of and the struggle to accept  death seems to me a primary motor of the artistic impulse; why we create art and why we turn to art and how art helps us to express whatever is valid or has meaning in our short span of existence.” Die metatekstuele kommentaar vervat in die laaste sin, is veral belangrik in die lig van die beskoulike aard wat deel is van die bundel en sluit ten nouste aan by die kommentaar van vele ander deelnemers aan die projek.

Die Nigeries gebore Amerikaanse digter, Ben Okri, kies ‘n gedig van Christopher Okigbo uit sy bundel Labyrinths, naamlik Elegy for Alto. Wat Okri aan die gedig tref, is “its solemn beauty, its music, its prophetic roll, which leads on to the poet prophesying his own death.” Ek haal ‘n enkele strofe aan ter illustrasie van die kragtige verse waarna Okri verwys:

O mother, mother Earth, unbind me; let this be

my last testament; let this be

The ram’s hidden wish to the sword, the sword’s

secret prayer to the scabbard …

‘n Buitengewone liefdesgedig aan ‘n gestorwe beminde is vir my die aanhaling wat Simon Mcburney (skrywer, akteur, regisseur) kies uit John Berger se and our faces, my heart, brief, photos, maar veral ook die werkwyse van die digter waarop hy wys: “He joins love and its enemy separation. He makes, he constructs, a promise. A promise that is, perhaps, indistinguishable from the promise of poetry itself. A promise, as Berger puts it ‘… that language has acknowledged , has given shelter, to the experience  which demanded, which cried out.’”:

What reconciles me to my own death more than anything

else is the image of a place: a place where your bones and

mine are buried, thrown, uncovered, together. They are

strewn there pell-mell. One of your ribs leans against my

skull. A metacarpal of my left hand lies inside your pelvis.

(Against my broken ribs your breast like a flower.) The

hundred bones of our feet are scattered like gravel. It is

strange that this image of our proximity, concerning as it does

mere phosphate of calcium, should bestow a sense of peace.

Yet it does. With you I can imagine a place where to be phosphate

of calcium is enough.

Skuld oor en aandadigheid aan ‘n dood is eweneens temas wat aangeraak word in enkele gekose gedigte. Na die dood van beide betrokke partye voel die skrywer Ian Mcewan vry om Peter Potter se gedig An Exequy te kies en die omstandighede van Peter se vrou se dood bekend te maak. Sy het as reaksie op hulle ongelukkige huwelik in haar eertydse kinderkamer selfmoord gepleeg. Skuld aan dié dood sou die digter tot die dag van sy eie dood teister. Ek haal enkele strofes uit Potter se aangrypende gedig aan:

(…)

The abstract hell of memory

The pointlessness of poetry –

These are the instances which tell

Of something which I know full well,

I owe a death to you – one day

The time for me will come to pay

When your slim shape from photographs

Stands at my door and gently asks

If I have any work to do

Or will I come to bed with you.

(…)

In sy motivering waarom hy ‘n gedig van W.S. Graham kies, haal Nick Laird dié digter aan: “[Graham] suggests that poetry, ‘a kind / Of news of no time’, is a way to practise talking with the dead.” Inderdaad!

Afskeid, as variant van die dood, is eweneens die onderwerp van ‘n hele aantal gedigte, soos die gedig wat Harold Bloom, Sterlingprofessor in Geesteswetenskappe by Yale, kies: Hart Crane se The broken Tower, Crane se vaarwel aan poësie. Hoe moeilik dit is om te laat gaan – om waarlik afstand te doen – beskryf Marc Forster (filmmaker): “We don’t know what it means to let go. (…) To find out what actually takes place when you let go, you must die.” Hy kies Mary Oliver se gedig In Blackwater Woods, waarvan ek die slot aanhaal;

To live in this world

you must be able

to do three things:

to love what is mortal;

to hold it

against your bones knowing

your own life depends on it;

and, when the time comes to let it go, to let it go.

Die besef van eie sterflikheid is iets wat baie van ons bevrees en hartseer maak. John Carré kies een van my gunstelinggedigte, Goethe se Wanderers Nachtlied wat ek hier ter wille van diegene wat Duits kan verstaan, aanhaal voordat ek die Engelse vertaling gee:

Wanderers Nachtlied

Über allen Gipfeln

Ist Ruh,

In allen Wipfeln

Spürest du

Kaum einen Hauch;

Die Vögelein schweigen im Walde.

Warte nur, balde

Ruhest du auch.

Die Engelse vertaling wat deur die samestellers verskaf word, is ongelukkig ‘n woordelikse vertaling wat nie die atmosfeer van die ou gedig uit 1776 vasvang nie. Die Engelse vertaling deur Henry Wadsworth Longfellow wat ek hier gee, het ek op die Internet gevind:

Wanderer’s Nightsong

O’er all the hilltops

Is quiet now,

In all the treetops

Hearest thou

Hardly a breath;

The birds are asleep in the trees:

Wait, soon like these

Thou too shalt rest.

Philip Larkin se gedig Aubade is, net soos Goethe se Wanderers Nachtlied, ‘n besinning oor die sterflikheid van die digter. Aubade is die keuse van die uitgewer William Sieghart wat sê: “[Larkin] constructs a poem of universal relevance without the conceit of poetic obfuscation.”

Soos die dood, kan ook die vreugde van liefde ons bewoë maak – soos die bekende akteur Jeremy Irons (wat ek besonder baie geniet het in The French Lieutenant’s Woman) skryf oor Gabriela Mistral se gedig God wills it: “… it stirs very deep emotions within me, not at any particular line, but in the relentless and naked passion that imbues the poem throughout.” Dieselfde sentiment spreek uit die kommentaar wat die akteur Simon Callow (wat Mozart gespeel het in die oorspronklike verhoogproduksie van Amadeus in 1979) oor W.H. Auden se Lullaby skryf. Wat hom tref, is die onmiskenbare homo-erotiese toonaard van die gedig, ‘n vriendskap van die hart én die verstand, “a relationship which I had not yet known for myself, but all of which, with the uncanny emotional presence of adolescence, I knew would be mine, soon. (…) The poem is essentially a lullaby, and it is partly the caressing, gently rocking rhythm that makes it so affecting; it is instinct with tenderness, care, boundless benevolence.” Die eerste strofe maak ‘n besondere impak op Callow, veral dié reëls:

But in my arms till break of day

Let the living creature lie,

Mortal, guilty, but to me

The entirely beautiful.

Dit is begryplik dat die onbegryplik omvattende liefde vir ‘n mens se kinders en die liefde vir ouers mens tot trane dwing, maar die aangrypendste gedig oor die liefde vir eie vlees en bloed, is vir my die skrywer Terrance Heyes se keuse, The Mother van Gwendolyn Brooks – ‘n gedig wat hom sedert sy studiejare en tot op hede diep raak. Ek haal die eerste strofe aan:

Abortions will not let you forget.

You remember the children that you got that you did not get,

The damp small pulps with a little or with no hair,

The singers and workers that never handled the air.

You will never neglect or beat

Them, or silence or buy with a sweet.

You will never wind up the sucking-thumb

Or scuttle off ghosts that come.

You will never leave them, controlling your luscious sigh,

Return for a snack of them, with gobbling mother-eye.

Skoonheid en sy antitese, skrikwekkendheid, is die tema van Auden se gedig In Memory of W.B. Yeats wat deur Salman Rushdie uitgesonder word. Die oorsteek van die grens van verskrikking ten einde skoonheid te soek, kom veral sterk na vore in die slotstrofe:

In the desert of the heart

Let the healing fountain start,

In the prison of his days

Teach the free man how to praise.

In hierdie reëls kan ook iets bespeur word van die soeke na spirituele vervulling, wat in twee van die gekose gedigte nog duideliker uit die verf kom. Rowan Williams, voormalige Biskop van Kantelberg (tot 2012) kies eweneens ‘n Auden-gedig, naamlik Friday’s Child, ‘n gedig oor die martelaar Dietrich Bonhoeffer wat op 9 Augustus 1945 deur Hitler se soldate tereggestel is. Ook in hierdie gedig kom verskrikking en “a devastating shift of gear” (in Williams se woorde) teenoor mekaar te staan wanneer in die slotstrofes na die gekruisigde Jesus verwys word wat alle verskrikking in vreugde kan verander. In The Meaning of Africa deur Abioseh Nicol (wat deur James Earl Jones gekies is) kom die sprekende ek in die gedig tot die insig:

I know now that is what you are, Africa:

Happiness, contentment, and fulfilment,

And a small bird singing in a mango tree.

Die spreker kan tot hierdie insig kom, want

I know you will not make me want, Lord,

Though I have reddened your green pastures

It is only because I have wanted so much

That I have always been found wanting.

Hierdie insig gee my inderdaad koue rillings!

Dit was vir my verbasend hoe baie van die respondente gedigte gekies het met ‘n politieke of patriotiese strekking. So kies die akteur Hugh Bonneville Rupert Brooke se bekende gedig The Soldier met sy naïewe patriotisme, soos blyk uit die aanvangsreëls:

If I should die, think only this of me:

That there’s some corner of a foreign field

That is forever England. (…)

‘n Gedig wat in essensie van die bogenoemde een verskil, word deur sowel die menseregte-aktivis Salil Shetty as die filmmaker David Puttnam gekies. Let my Country Awake (Rabindranath Tagore) is ‘n gedig waarin universele waardes en deernis vir alles wat lewe vooropgestel word. Puttnam sê oor dié gedig dat, indien ons dit betyds en in alle erns doen, kan ons die verloop van die wêreld verander en vryheid vir almal verseker. Die gedig eindig met die reël “Into that heaven of freedom, my Father, let my country awake.” Nog ‘n anti-oorloggedig (wat deur David Hare gekies is) is ‘n vertaling van Bertold Brecht, War has been brought into disrepute. Oor die skrikwekkendheid van oorlog en die onberekenbare impak wat dit op onskuldige slagoffers het, kies die Chileense fotograaf Carlos Reyes-Manzo die bekende gedig van Pablo Neruda (hier in Engelse vertaling) met die skreiende slotstrofe:

And then I stopped being a child

because I understood that

they did not allow my people to live

and they denied them burial.

Die skokkende ongelykheid in tye van oorlog word verwoord in Seamus Heany se gedig Requiem for the Croppies (die keuse van Terry George). Die gedig handel oor die Ierse Rebellie van 1798 waartydens die boere met sense geveg het teen die Britse kanonne. Die boere het gortsaad in hulle sakke gedra om te eet:

Terraced thousands died, shaking scythes at cannon.

The hillside blushed, soaked in our broken wave.

They buried us without shroud or coffin

And in August … the barley grew up out of our grave.

Die kommentaar wat Wuer Kaixi skryf oor Bei Dao se gedig An end or a beginning som in wese op wat van toepassing is op die meeste oorlogsgedigte in hierdie bloemlesing: “With his words, Bei Dao truly showed us that concepts like integrity, honesty, courage and, most of all, the longing for freedom are so beautiful and worth living for, worth fighting for, worth crying for.”

Tot sover dan die vernaamste temas van gedigte wat 100 mans emosioneel aangegryp het. In die laaste blog in hierdie reeks sal ek aandag skenk aan ander aspekte wat lesers gefassineer het, asook aan die geweldige impak wat persoonlike belewenis gespeel het in die keuse van gedigte deur respondente.

 

Dewald Koen. ’n Intertekstuele (ligsinnige) Kersbrief

Thursday, December 14th, 2017

Met apologie .

Prof dr Sonja Verbeek

Thibaultstraat 3

Stellenbosch

7601

14 Desember 2017

Liefste Hetta

Hoe gaan dit met jou my liewe niggie? Ons het so lanklaas lekker gesels. Dit is so duur om langafstand te telefoneer en met al my universiteitsverpligtinge kry ek skaars tyd om te skinder. Boonop het daar vanjaar soveel nuwe digbundels verskyn. Ek hou skaars by met die leeswerk. Al wat ’n dagblad is soek gedurig ’n resensie van my.

Goeiste, maar dit is warm op die plaas. Ek is nou maar nie gemaak vir Afrikasomers nie. Sweet, vlieë en lastige muskiete is nou nie my idee van ’n rustige vakansie nie. Ek kom tog maar elke Desembermaand Welgeskapen toe om my liewe pappa se onthalwe. (Sedert daardie Van Eeden-man destyds op die plaas was, is hy nie meer homself nie.) Die man raak ook al oud. Raai wie sit op die stoep toe ek laas Vrydag na ’n uitmergelende rit daar arriveer? Tant Nonnie! Die ouvrou staar net voor haar uit en ry daai skommelstoel weer bloots. My ma gluur haar weer deur die kantgordyn aan. As die Kersvakansie eers so afskop. Ek voorspel weer onmin op Kersdag.

Het jy my kerskaartjie ontvang? Dit is so jammerte dat mense nie meer vir mekaar kerskaarte pos nie. Onthou jy toe ons kinders was, het ons ’n toutjie in die sitkamer gespan en al die kerskaarte daaraan opgehang. Dit was altyd ’n kompetisie om te sien wie die meeste en mooiste kaartjies ontvang. Deesdae kry ek net rekeninge en advertensies van vermiste katte in my posbus. My buurvrou, Zan/Xan Olivier, (sy het mos vallende siekte) sweer hier is een of ander okkult wat verantwoordelik is vir die vermiste katte. (Lina se kat word juis vermis. Sy sê jy moet vir haar kom kuier.) Maar Zan/Xan is met die maan gepla. Sy lees heeldag gedigte en dan verbeel sy haar sy is een of ander bekende digter. Drie weke gelede betrap ek haar in my tuin onder die akasiaboom. Sy sê toe sy is Bibi Slippers. (Nogal getooi in ’n polkadotrok met geel hakskoene.) Die week daarna was sy Ingrid Jonker en toe op ’n dag Nathan Trantraal – maar haar poging om Kaaps te praat was maar power. Ek sê toe vir haar: “Meisie, los maar. Gaan drink jou pille.”

Het ek jou gesê my vriendin, Joan, se nuwe digbundel verskyn volgende jaar? Ja, ek dink die titel is Astrak. Ek het vir haar die mooiste Lacoste hemp vir Kersfees gestuur. Sy lyk tog so pragtig in pienk. Watter digbundels het jy vanjaar gekoop? Siestog, jy is ook so alleen sonder kind of kraai. Dit is goed dat jy gedigte lees. (Hoe gaan dit met jou dieet? Ek sukkel vreeslik om laas jaar se kersboud af te skud.) Jy moet sterk staan, Hetta. Die regte man sal kom. My drie en sewentigste bundel verskyn vroeg volgende jaar by Buman en Hussou. Dit heet Koffiemasjien. Lekker postmodernistiese aanslag. Ek dink jy gaan daarvan hou.

Gisteraand kon ek nie slaap nie. Ek gryp toe die Groot Vreseboek wat oorlede Opperhoof nog vir my gegee het toe ek destyds gepromoveer het. Ek lees toe weer “Kersliedjie” en verlang na die dae van die letterkundige laboratorium.

Kersliedjie – D.J. Opperman

Opperman deur Philip Terblanche

 

Drie outas het in die haai Karoo

die ster gesien en die engel geglo,

 

hul kieries en drie bondels gevat

en aangestryk met die jakkalspad

 

al agter die ding wat skuiwend skyn

op ’n plakkie,’n klip, ’n syferfontein,

 

oor die sink en die sak van Distrik Ses

waar ’n kersie brand in ’n stukkende fles,

 

en daar tussen esels en makriel

die krip gesien en neergekniel.

 

Die skaapvet, eiers en biltong

nederig gelê voor God se klong

 

en die Here gedank in gesang en gebed

vir ’n kindjie wat ook dié volk sou red…

 

Oor die hele affêre het uit ’n hoek

’n broeis bantam agterdogtig gekloek.

Kersfees is so spesiale tyd van die jaar. (Ten spyte van Tant Nonnie se teenwoordigheid…) Die samesyn, liefde en uitdeel van geskenke. Ek het vir die hele familie digbundels as geskenk gekoop. Die siele lees tog so min en ’n bietjie kultuur sal hul goed doen. (Jy, Hetta, is natuurlik die uitsondering.) Het jy al Bernard Odendaal se gedig “’n Kersdag se ware verhaal” en C. Louis Leipoldt se “’n Kersnaggebed” gelees? Antjie Krog se “kersfees 1992” is ook pragtig.

Ek moet seker afsluit. Ek het ’n vrugtekoek in die oond en die ding moet tog nie verbrand nie. Hetta, mag jy ’n baie geseënde Kersfees hê. Mag die nuwe jaar vir jou baie voorspoedig wees en geniet die digbundels wat ek vir jou vir Kersfees gestuur het. Gaan lees tog nou Versindaba op die internet – ek weet jy is bang vir tegnologie, maar daar is pragtige gedigte en baie interessante nuus oor poësie wat jou leesgierigheid sal prikkel.

Stuur groete vir jou pa en ma. Ek sal poog om vroeg in die nuwe jaar ’n draai op Rust-mijn-ziel te maak.

Liefste groete,

Sonja

NS: Tant Nonnie stuur groete.

 

 

 

 

 

 

Marlies Taljard: Gedigte wat sterk manne laat huil (I)

Wednesday, December 13th, 2017

 

Pas lees ek dat feminisme die Merriam Webster aanlyn woordeboek se woord van die jaar is. Desnieteenstaande volstaan ek by die titel van hierdie blog.

Onlangs sien ek in ‘n bekende boekwinkel die boek Poems that make grown men cry – ‘n bloemlesing wat deur ‘n pa en sy seun saamgestel is, Anthony en Ben Holden. ‘n Interessante bundel, dink ek by myself, want mans praat in die regte lewe (buite filosofiese handboeke) nie graag oor die tema “huil” nie. Ten minste die geslag waarin ek groot geword het en waarmee ek kontak het (my seuns huil gelukkig net so dikwels as hulle vrouens). Nodeloos om te sê, koop ek toe die bundel en geniet dit elke aand soos ‘n beleë vrugtekoek waarvan jy net een stukkie per dag wil eet om dit tot Kersfees te laat hou. En ek wens daar was ‘n ooreenstemmende bundel met Afrikaanse gedigte …

In die inleiding van die boek gee die skrywers rekenskap van hulle werkwyse en die ontstaan van die boek. Anthony Holden vertel dat die idee van die boek eintlik by die bekende literêre kritikus Frank Kermode ontstaan het nadat hy teenoor Holden gebieg het dat hy eenvoudig nie Larkin se gedig Unfinished poem kan klaar lees sonder om aangedaan te raak nie. Dat die dood uiteindelik in die gedaante van ‘n lieflike kaalvoetvrou (“What summer have you broken from?”) sou kom, laat die groot akademikus verkrummel. Die gesprek gaan dan oor “the power of poetry over prose to move”. Later sou Kermode repliek lewer op ‘n lesing van A.E. Houseman oor die emotiewe vermoë van die poësie. Kermode vertel: “A line of poetry can make his beard bristle as he shaves, or cause a shiver down his spine …” Wanneer ‘n mens hoofsaaklik in ‘n kritiese verhouding ten opsigte van digters en die digkuns staan, verloor mens maklik die vermoë om deur gedigte aangeraak te word en in volslae verbystering by ‘n gedig stil te staan en die siddering toelaat om deur jou te trek. Dit het hierdie bloemlesing my weer leer doen. Skielik skiet gedigte en reëls my te binne … Goethe se eenvoudige gedig Wanderers Nachtlied, die slot van sy Erlkönig wat na duisende kere se lees sedert my kleuterjare steeds ‘n rilling langs my ruggraat afstuur, die slot van Klara Majola en – meer onlangs – ‘n gedig van Riël Franzsen oor sy outistiese seun wat ek eenvoudig nie hardop kan lees nie:

Slotgesang

Eendag wanneer U vir my

en my unieke kind

in die verre land Moria

as keuses by die altaar kry,

met U mes, die hout en vuur,

sou ek, gebroke en gebrekkig,

vanuit die bos wou bid

in daardie laaste uur;

 

Contra naturam, o Heer,

contra naturam!

Aanvaar hierdie seun as offer,

maak van hom die lam.

Laat my kind tog eerste wees,

maar slag direk daarna die ram.”

 

Na die gesprek met Kermode het Anthony Holden ‘n aantal mansvriende in die kunswêreld genader om vir hom gedigte te stuur wat hulle bewoë maak. Intussen is Kermode egter in 2010 oorlede en het Ben Holden sy pa oorreed om tog die beplande projek deur te voer. John Carey het sy entoesiasme oor die projek te kenne gegee in ‘n nota aan die samestellers: “It will bring some good poems to public notice, and it will stimulate debate about the emotional power of art and how it affects different people.” Hierdie stelling onderstreep die feit dat kuns (en hier spesifiek poësie) onder andere die funksie het om “mooi” of “aangrypend” of “stimulerend” te wees en dat die oorgrote meerderheid mense gedigte lees (of kuns koop) omdat dit “mooi” is of omdat dit tot hulle persoonlik spreek. Myns insiens verloor ‘n mens (veral as die letterkunde jou loopbaan is) dié suiwer intuïtief-menslike aspek te maklik uit die oog. En hiermee propageer ek nie prulkuns nie, maar wel dat ons onsself sal toelaat om betrokke te raak by kuns wat ons aangryp of bepaalde emosies in ons aktiveer.

Die 100 gedigte wat in Poems that make grown men cry aangebied word, kom uit tydperke in die Engelse letterkunde wat strek vanaf die 17de eeu tot vandag. Sommige digters is meer gewild as ander: W.H. Auden was die gewildste digter, gevolg deur Philip Larken, A.E. Housman en Thomas Hardy. Elke persoon wat ‘n keuse gemaak het, het sy keuse verantwoord en dit is uit hierdie notas duidelik dat mense gedigte op verskeie maniere lees, dat persoonlike omstandighede ‘n belangrike rol speel by die voorkeur vir bepaalde soorte gedigte en temas, maar ook dat mense deur ‘n verskeidenheid dinge aangegryp word. Soms is dit die dood van ‘n geliefde kind, eggenoot of vriend, soms die verlies van ‘n geliefde, soms “die liefde” as sodanig, of die besef van ons sterflikheid, die erkenning van Iets groots buite ons begrip of verstand, die grootsheid van die natuur of die nietigheid van die mens. In ‘n volgende blog gaan ek stilstaan by die keuse van enkele bekende figure en veral by die notas wat hulle as motivering vir hulle keuses geskryf het – notas wat inderdaad ‘n verhelderende blik gee op die lesersingesteldheid van poësielesers en die impak van poëtiese tekste op lesers wat gedigte vir genot lees.

In alle eerlikheid: vir my is daar tóg ‘n verskil tussen die huil van ‘n vrou en die huil van ‘n man – op ‘n manier is dit asof die huil van ‘n man, na alle eeue waarin mans moes sterk wees, in sommige situasies ‘n groter impak op my (en blykbaar ook op ander mense) het.

 

 

 

Wicus Luwes. Die oorplanting van ‘n digter se hart

Sunday, December 3rd, 2017

“Ek het nie besef dat die dood van jou kind soos fisiese pyn kan voel nie,” het Dr Christiaan Barnard vertel na die afsterwe van sy seun. André Barnard, ook ‘n mediese dokter, was die seun van Christiaan Barnard. André is in ‘n bad water gevind met ‘n inspuitingnaald langs hom. Daar is gereken dat André sy eie lewe geneem het. Ek luister die afgelope tyd na insetsels op RSG oor die historiese eerste hartoorplanting op 3 Desember 1967.

Klop, klop

Die mediese wetenskap het definitief ‘n groot tree op daardie dag gegee, maar ek dink dat die mediese wetenskap op die skouers van drome en beelde oor die hart gestaan het. Ek wonder oor die volgende: wat is die verband tussen die fisiese hart en die beeld wat ons van die hart het? Die mens se hart is al menigte kere uit sy bors geruk en oorgeplant. Die mens se hart is al van die vroegste tye deur drome en denke terug na die lewe geskok. Ek het probeer dink op hoeveel verskillende vlakke die hart in ons lewens klop. Die hart is ‘n aanduiding van ons ritmes, hoe die lewensbloed deur ons vloei. Die hart is ‘n pomp en voorsien die hele liggaam van bloed. Die bloed dra suurstof, plasma en legio ander entiteite heen en weer. Ek het probeer dink hoe iets soos ‘hartseer’ deur ‘n metafories oorplanting genees sou kon word.

hart

ek het my pa geword
al hoe meer hare
in my ore
en my neus
al hoe minder
op
my kop

hier by veertig
sê my dokter
begin ‘n mens
jou ouers se skete
aanneem
skeur dan ‘n voorskrifstrokie
flink af en sê
jou bloeddruk
is veels te hoog:
150 oor 94!

en ja jou cholesterol
is amper 6 –
maar stadig met die rooivleis
mmm?

jy sê jou pa het ‘n hart gehad?
ook bloeddruk?
en jou ma nou weer?
kanker?

kom ons probeer
dié pilletjie vir ‘n maand –
‘n ligte dosis –
en as dit met jou akkordeer
drink jy dit so
vir dertig jaar
met ‘n aanpassing
hier
en daar?

oor die kanker
kan ons later
praat

deur Johannes Prins uit ‘een hart’, Lapa Uitgewers:2009

Klop, klop

My gedagtes is weggevoer na alles wat nodig sou wees om die metaforiese oorplanting te bewerkstellig. Ek het begin dink aan die volgende:
‘n Skenker se hart
‘n Skryfdokter
‘n Teater

Die Teater

Ek is lid van ‘n boekklub wat ‘n paar keer per jaar bymekaar kom. Tydens so ‘n boekklub-besoek, sien ek die stukke of ‘derms’ van ‘n klavier in die hoek van die kamer. Die gasvrou vertel my dat die materiaal oor die klavier se hamers weggevreet is – heel waarskynlik die werk van muise of ander knaagdiere. Hulle sou op daardie stadium nog besluit na wie hul die ‘derms’ van die klavier sou neem vir die operasie. Ek wonder sommer watter aar ‘musiek’ van bloed moet voorsien. Daar sal definitief ook ‘n literatuur-aar aan die hart gekoppel moet wees.

Die teater wat gebruik word vir die oorplanting kan jou sitkamer wees. Dit kan jou sonkamer wees of selfs die nagwag se wagkamer by die hek.

Klop, klop

Die Skryfdokter

Dr Barnard was ‘n mens van vlees en bloed en Dr Frankenstein een van bekendste literêre karakters wanneer ‘n mens aan oorplantings dink. Die twee se motiewe verskil hemelsbreed, maar beide het iets van die ontstaan en onderhoud van lewe in ons gedagtes los kom maak. Die skywer of digter word ook ‘n Dr Frankenstein wat lewe blaas in ‘n idee of konsep, met die hart van die verhaal as belangrikste orgaan van die boek.

‘n Verhaal is net ‘n hopie organe wat aanmekaar gebind word deur die hart. Een van die verhale oor Barnard se baanbrekerswerk handel oor die toesighouer van die lykshuis. Barnard het kort voor die operasie weer van kadawers gebruik gemaak om te kyk presies hoe alles aan mekaar vasgebind word. Ek probeer dink aan die dissektering van ‘n verhaal. Die spanningslyne en karakterbou. ‘n Skrywer kan sy operasie makliker aanpak as hy ‘n voorbeeld het om na te kyk. Die skrywende dokter is ook ‘n lesende dokter.

Ek het net die hoogste agting vir Dr Christiaan Barnard en sy span se werk. Ek stel dit hier dat drome en denke hul werk en die mediese wetenskap tot hoër hoogtes gedra het. Dit stop nie daar nie: Hulle werk het weer skrywers en denkers laat droom. Baanbrekers, pioniers voed die harte van skrywers. Die onmoontlike word moontlik in die wetenskap. Teorie word praktyk.

‘n Skenker se hart

En dan kom die oomblik van waarheid. Daardie oomblik wanneer die hart oorgeplant word; daardie oomblik wanner jou hart vir iemand anders gegee word. Daar is soveel skakerings van liefde en die hart het ‘n eie taal. Klop … klop … stilte … stilte … stilte … klopklopklop … klop … klop. Die ritme wat deur ons drome loop en deur ons are vloei kom soos musiek bymekaar. Die dinge wat ons voel is wat ons mens maak. Die ritmes verskil, maar die verskillende ritmes maak musiek (al het die muise die hamers se materiaal afgevreet). Die filosoof vra wat die doel van die liefde en die lewe is. ‘n Skrywer ondersoek die aard daarvan. Die skenker van die hart voel die ritme en besef: ons harte klop beter in ‘n ander se borskas.

trapmeultoets

(i)
kan hulle om godsnaam
nie net iets teen die dak sit nie
hier waar ek met my hart lê
en die ronde elektrodes
tussen die hare aan my bors kleef
maak ek my oë toe
dan sien ek die spier spring
in sy kamer en bloed
wat weerbarstig al om
en om gepomp word
fok kan iemand dan nie net
die buisligte afskakel
en my red van aanhoudend
na binne kyk nie?

(ii)
ek hardloop nêrens heen nie
die rolband onder my ryg die kilo’s uit

die monitors biep-biep
en die suster sê sjoe maar jy sweet

kom doen jy dit jou koei
glimlag ek haar kant toe

nog ‘n bietjie vinniger?
en sy wag nie vir ‘n antwoord nie

witmuis dink ek op ‘n wieletjie
al om en om en om

deur Johannes Prins uit ‘een hart’, Lapa Uitgewers:2009

De Waal Venter. Hoogtes van Macchu Picchu

Friday, November 17th, 2017

                                                    Pablo Neruda

Hoogtes van Macchu Picchu: Toeligting

Hierdie is die eerste deel van ’n bespreking van Pablo Neruda se tweede canto uit sy groot werk die Canto General. Al twaalf die gedigte in Hoogtes van Macchu Picchu is in Afrikaans vertaal. Die ander dele volg later.

Deel I

Die soort taal waarin Pablo Neruda se gedigte gskryf is, is baie anders in aard as normale spreektaal. Aan die ander uiterste van poëtiese taal kan mens dink aan ’n digter soos Billy Collins. Hierdie digter se gedigte lees maklik en vlot in ’n taal wat klink of hy ’n gesprek met jou voer. Tog het sy gedigte ’n diepgang en inslag wat insigte bring.

Neruda gebruik taal om alledaagse werklikheid op te hef en dit om te wentel in suiwer idees. Die klinkende en assosiatiewe taal weeg swaarder as blote betekenis. Sy verse is ’n fees van klanke en suggereer meer as wat dit dinge uitsê. Sy woorde het talle eggo’s en is gelaai met geheimsinnige inhoud.

Sy woorde spoel dubbelsinnig teen mekaar aan, klouter oor mekaar en weerspieël mekaar. Die gedigte is nie vatbaar vir rasionele ontleding nie. Dit is oop vir verskeie interpretasies en gee die leser die geleentheid om medeskepper te wees.

Ontstaan van “Hoogtes van Macchu Picchu”

Hierdie reeks gedigte is geïnspireer deur Pablo Neruda se besoek in 1943 aan die antieke Inka-stad, Macchu Picchu in Peru. Dit is gebou in die berge naby Cuzco, en dit was waarskynlik ’n soort vakansieoord vir Inka-adel asook ’n tempel-kompleks en handeldryf-geboue.

Neruda was baie beïndruk met die majestueuse argitektuur van die verlate stad wat dateer uit die tydperk voor die Spaanse verowerings. Hy het die Macchu Picchu reeks het gedigte in sy epiese versameling, die Canto General (1950) ingesluit.

Die Canto General bevat van Neruda se beste en mees gewaardeerde gedigte. Dit fokus op die geografie, flora en fauna en omstandighede waarin die Inkas gewoon het. Neruda gebruik hierdie gegewe om te skryf oor die stryd van die mense van Suid-Amerika teen armoede en nasionale en internasionale onderdrukking.

Die Canto General bestaan uit vyftien dele, of cantos. Die Hoogtes van Macchu Picchu is die tweede canto van die Canto General. Dit is in vrye versvorm geskryf en bestaan uit twaalf gedigte. Dit beskryf onder andere die uitroepe van protes en lyding van die onderdrukte massas.

Verder word die heilige stad Macchu Picchu beskryf. Die ie gevoel van spiritualiteit wat daar heers en die skoonheid van die stad, die verlede daarvan en die lot van die geboue  se bouers word uitgebeeld. Die digter verbind die verlede vernuftig met die hede en bied homself aan as die stem van die onderdruktes, die verteenwoordiger van hulle wat hulleself nie kan verteenwoordig nie.

Macchu Picchu

Die eerste gedig

In die eerste gedig lees ons hoe die digter deur die ruïnes van Macchu Picchu stap op soek na die betekenis van sy bestaan. Die gedig begin met die beeld van ’n net wat niks opvang nie. Sy ervaringe uit die verlede is ongefokus en sonder enige filosofiese betekenis.

Die digter deursoek die dieptes van die heelal op ’n simboliese manier. Hy soek na ’n teken wat vir hom ’n mate van optimisme en hoop sal bring – ’n goudneerslag. Hy kry egter niks en gaan voort om boontoe en ondertoe te soek, deur die golwe van ’n metaforiese see, soekend na die menslike essensie.

Die tweede strofe is ’n goeie voorbeeld van: “woorde spoel dubbelsinnig teen mekaar aan, klouter oor mekaar en weerspieël mekaar”. Liggame word blootgestel, staal word omgesit in stilte van suur, nagte ontrafel, vernielde meeldrade. Sien ’n mens in hierdie uiteenlopende metafore “die essensie van menswees”? Menswees is net so onpeilbaar en geheimsinnig as die stilte van suur. Neruda heg ’n betekenis aan suur wat nie deur enigiemand anders aan suur toegeken word nie. Hy dwing die leser om vooropgesette idees af te lê en saam met hom die onbekende te verken deur middel van hierdie bekoorlik vreemde taal.

Hier is die eerste gedig:

Hoogtes van Macchu Picchu: I

Del aire al aire

Del aire al aire, como un red vacía,

iba yo entre las calles y la atmósfera, llegando y despdiendo

Van lug tot lug

Van lug tot lug, soos ’n leë net,

het ek rondgedwaal tussen die strate en

die atmosfeer, aangekom en totsiens gesê,

in die herfs se koms die muntstuk

aangebied deur die blare, en tussen die lente en die koring,

dit wat die grootste liefde, soos in ’n vallende handskoen,

aan ons oorhandig soos ’n groot maan.

(Dae van lewende skittering in die blootstelling

van die liggame: staal omgesit

in die stilte van suur:

nagte ontrafel tot die laaste meelblom:

vernielde meeldrade van die huwelikse vaderland.)

Iemand wat vir my wag tussen die viole

het ’n wêreld gevind soos ’n versonke toring

wat sy spiraal dieper ingrawe as al

die blare met die kleur van skor swael:

dieper nog tot by die kleur van geologiese goud,

soos ’n swaard in ’n skede van meteore

het ek my rustelose en strelende hand

gesteek in die mees geslagtelike deel van die aarde.

Ek het my voorkop tot in die diepste golwe afgebeur,

soos ’n druppel weggesink in die swaelagtige vrede,

en, soos ’n blinde, teruggegaan na die jasmyn

van die vermoeide lentetyd van die mens.

Die tweede gedig

In die tweede gedig word die ewigdurendheid van die natuur gekontrasteer met tydelikheid en verganklikheid van die mens. Die digter suggereer dat ewige waarhede nie aangetref word in dorpe en stede nie, maar wel in die uitgestrektheid van die natuur. Hy betreur die feit dat stedelinge nie ’n betekenisvolle lewe lei nie, maar dat hulle verskraal word tot ’n meganiese lewenswyse wat deur hulle kunsmatige lewensomstandighede geskep word: “word dit vermoor en gemartel met papier en haat, / dit word daagliks onder die mat gevee, opgeskeur / tussen die vyandige kledingstukke van die draad.”

Hy suggereer dat die soeke na waarheid die mens se hoofdoel moet wees, maar dat dit ’n stadige proses is wat mens nederig hou.

Hier is die gedig wat dui op die soort stadslewe wat Neruda so teen die bors stuit:

Hoogtes van Macchu Picchu: II

As blom na blom die hoë saad oorgee

en die rots sy blom gesaai hou

in ’n gehawende kleed van diamant en sand

frommel die mens die blomblaar van lig wat hy pluk

in die vaste fonteine van die see

en boor die polsende metaal in sy hande.

En skielik, tussen die klere en die rook,

op die gebreekte tafel,

soos ’n geskommelde pak kaarte, daar sit die siel:

kwarts en slaaploosheid, trane in die oseaan

soos poele koue, en tog

word dit vermoor en gemartel met papier en haat,

dit word daagliks onder die mat gevee, opgeskeur

tussen die vyandige kledingstukke van die draad.

Nee: in gange, lug, see of paaie,

wie (soos die bloedrooi papawer) het nie ’n dolk

om sy bloed te beskerm nie? Woede het

die handelaar se aaklige handel in lewens verswak,

en intussen bo in die pruimboom, laat die dou

oor ’n duisend jaar sy deursigtige merk

op dieselfde tak wat daar wag, o hart, o gesig

afgeskeur tussen die gapinge in die herfs.

Hoeveel keer in die winterstrate van ’n stad

of in ’n bus of ’n boot in die skemer

of in die digste eensaamheid, van nagtelike feestelikheid,

onder die klank van skadu’s en klokke,

in dieselfde grot van menslike plesier,

wou ek ophou soek na die ewige, bodemlose aar

wat ek voorheen in klip aangeraak het

of in weerlig ‘n soen gegee het.

(Dit wat in graan soos ’n geel verhaal

van klein swanger borsies sy getal

oneindig vermeerder, teer in hulle saaddoppe,

en wat, altyd identies, tot marmer afgedop word

en wat in die water ’n helder tuisland is, ’n klok

vanaf afgesonderde sneeu tot bebloede golwe.)

Ek kon net ’n klomp gesigte en maskers vasgryp

neergegooi soos ringe van hol goud,

soos verstrooide klere, dogters van ’n verwoede herfs

wat die mistroostige boom van die vreesagtige rasse geskud het.

Ek het nie ’n plek gehad waar ek my hand kon neersit nie

en wat, geloop het soos saamvloeiende fonteinwater,

of solied soos ’n stuk antrasiet of kristal,

om die hitte of koue van my uitgestrekte hand terug te gee.

Wat was die mens? Wat in sy openlike gesprekke

tussen winkels en fluite, in watter van sy metaalagtige bewegings

het die onvernietigbare gelewe, die onverganklike, die lewe?

Reg deur die gedig vind mens gedurig teenstellings van lewende en dooie dinge: metale en kristalle teenoor rooi papawers en geel graan.

III

El ser como el maíz se desgranaba en el incansable

granero de los hechos perdidos, de los acontecimientos

miserables, del uno al siete, al ocho,

y no una muerte, sino muchas muertes llegaba a cada uno:

Die derde gedig

III

Lewe soos graan gedors in die bodemlose

graansuier van verlore saad, van misrabele

gebeure, van een tot sewe, tot agt,

en nie een sterfte nie, maar talle sterftes gebeur met elkeen:

elke dag ’n klein sterfte, stof, ’n wurm, ’n lamp

wat uitgewis word in voorstedelike modder, ’n klein dikvlerkige dood

het elkeen binnegedring soos ’n kort spies

en mense is lastig geval met brood of ’n mes,

die beeswagter, seun van die hawens, die donker skofbaas,

of hulle wat knaag aan die beknopte strate:

en almal verswak, wagtend op hul dood, hulle kort daaglikse dood,

en hulle mistroostige moegheid elke dag

was soos ’n swart beker wat hulle sidderend gedrink het.

Gedig III is nogal kort. Dit is ’n somber gedig wat die mens se “vuil stede” beskryf. Die mens self is soos graanpitte in ’n graansuier. Die mens en sy stede is maar klein kolletjies wanneer hulle met die natuur vergelyk word.

Die stadige, vernederende dood van die bourgeoisie word uitgelig. Die digter veralgemeen die lot van die mens en sien hierdie “sterfte” van die konformistiese middelklas as ’n afwaartse, negatiewe poētiese vektor.

La poderosa muerte

La poderosa muerte me invitó muchas veces:

era como la sal invisible en las olas

Hoogtes van Macchu Picchu: IV

Die magtige dood het my baiekeer uitgenooi:

dit was soos die onsigbare sout in die golwe,

en dit wat sy onsigbare geur verstrooi het

dit was soos iets half sinkend, half stygend

of groot stukture van wind en sneeustorms.

Ek het na die snypunt van yster gekom, die engtes

van die lug, na die lykskleed van plase en klippe,

na die buitenste ruim van die finale voetstappe

en die duiselingwekkende spiraal-snelweg

maar, wye see, o dood! jy kom nie in een golf na die ander nie

maar soos ’n galop van nagtelike helderheid

of soos al die getalle van die nag.

Jy het nooit in die broeksak kom vroetel nie, jy

kon nie kom kuier sonder jou rooi rok nie:

sonder jou oggendrooi tapyt van omringende stilte:

sonder hoë en begrawe erfenisse van trane.

Ek kan nie in elke wese ’n boom liefhê nie

met sy klein herfs op die rug (die sterfte

van ’n duisend blare),

al die vals sterftes en opstandinge

sonder aarde, sonder afgrond:

ek wou in die wydste lewens geswem het

in die oopste riviermonde

en toe die mens my al hoe meer begin misken het

my begin voorkeer het en deure toegemaak het sodat my

fontein-hande nooit hulle gewonde nie-bestaan sou aanraak nie,

toe het ek deur straat na straat, rivier na rivier gegaan,

en stad na stad, en bed na bed,

en my soutmasker het die woestyn oorgesteek,

en in die laaste vernederde huise, sonder lamp, sonder vuur,

sonder brood, sonder klip, sonder stilte, alleen,

het ek rondgeloop, sterwend van my eie dood.

In die vierde canto val die kollig op Neruda self. Hy vertel van sy stryd met die “magtige dood.” Hierdie dood het groter afmetings as die dood van die gewone mense soos in die vorige gedig beskryf. Neruda skryf: “ek wou in die wydste lewens geswem het  in die oopste riviermonde”. Hy wil verby die alledaagse beweeg. Maar, hierin word hy teruggehou deur ander mense wat nie die innerlike waarheid wil hoor nie. Hier is een van die metafore wat die gewone mense en hulle sterftes beskryf – herfsblare op die punt van sterwe: “Ek kan nie in elke wese ’n boom liefhê nie / met sy klein herfs op die rug (die sterfte / van ’n duisend blare)”.

Die laaste reël: “het ek rondgeloop, sterwend van my eie dood” druk die digter se wanhoop, fustrasie en oënskynlike sinneloosheid van die lewe uit, voordat hy opklim na Macchu Picchu.

Die gedigte in hierdie essay is almal uit Spaans in Afrikaans vertaal deur De Waal Venter.

Einde van Deel I