Binneblik

Nini Bennett. Die maanblom kantel.

Wednesday, July 12th, 2017

Karakters en gebeure is fiktief.

 

           Vir tien jaar reeds ken sy die vrees; en met elke moordsaak waarin sy konsulteer ly die skuldigbevinding net tot ’n tydelike verligting vir PTSS. Haar lewensmaat, F, se onopgeloste moord – die koue saak – sal by haar bly spook.

                Die foto’s. Drie resensente is reeds vermoor, een gemiddeld elke tien dae.

            Doktor Johnnie September, 36, ‘n Afrikaans dosent verbonde aan die Universiteit van Wes-Kaapland.

            Mevrou Anina Oosterlig, 49, ‘n Linguistiek-dosent verbonde aan die Universiteit van Pretoria.

         Professor Cobus du Plessis, 68, afgetrede hoogleraar aan die Universiteit van Kaapstad. Du Plessis was die eienaar van ’n koffiewinkel op die dromerige kusdorpie, Witsand. September en Du Plessis se lyke is onderskeidelik in hulle huise in Bellville en Witsand gevind, en Oosterlig s’n in haar meenthuis in Hatfield, Gauteng.

            Sy rol ingedagte tussen die nuusberigte en die forensiese verslae, ken in die een hand. Die volgende moord op ’n resensent is na alle waarskynlikheid op pad. “Dit lyk asof ons hier met ’n reeksmoordenaar te doen het,” het kolonel Buks Badenhorst, wat haar klandestien genader het, opgemerk. “Petru, die enigste ooreenkoms tussen die slagoffers is dat hulle onlangs geresenseer het, dat hulle resensente is…en toevallig: al drie het gedigteboeke geresenseer. In alle geval, ou matie…”

            “Digbundels,” het sy hom reggehelp, en verby Buks se steurende aanwensel geluister.

            “En dis waarom ek jou nodig het: ’n kriminoloog met ’n literêre agtergrond. Dis nogal skaars. In alle geval, ou matie,” het hy voortgedreun, en Petru kon hom in haar geestesoog sien: die kort, kordate speurder met die bonkige macho stappie. Die gesig met die vriendelike sekelmaanbaard; die wenkbroue vol spriete soos ’n Schnauzer. Die miniatuurkroontjies tussen sy oë trek saam as hy frons.

            “Sal jy kan konsulteer?”

           Sy het gedink; die selfoon gekantel en vir ’n oomblik gehuiwer, na die sweetdruppels op die streelpaneel gekyk. “Stuur vir my alles.”

            Vir dae reeds het sy die debakel op die sosiale media gevolg – Jan Publiek se woedende aanvalle jeens kritici: die leedvermaak, en die geskokte uitsprake van literêre puriste.

Die onlangse moorde op drie vooraanstaande resensente is ’n gevoelige slag vir die Afrikaanse literêre landskap.

Ek weet resensente is soms onregverdig, maar is dit nodig om hulle dood te skiet? (Kwaai emotikon)

Ja-né? My lip is gezip.

Die pers het die vermeende reeksmoordenaar “Skoppensboer” gedoop – en nie om dowe neute nie. ’n Fragment uit Eugène Marais se gelyknamige gedig is met ’n skêr uit die jongste Groot Verseboek geknip en op ’n vel tikpapier geplak, waarna die moordenaar dit in ’n deurskynende A4-plastiekkoevert verseël het. Ná twee skote in die agterkop (kort vuurafstand; teregstellingstyl) is dié bisarre offer onder doktor September se kop geplaas. Bestaan daar iets soos ’n Ars poetica van moord? Petru het ’n sigaret opgesteek en weifelend na die vergrote beelde van die versfragment gestaar. Deur die eetkamer se venster kon sy troebel rookwolke sien hang.

Die heerlikheid van vlees en bloed;

die hare wat die sonlig vang

en weergee in ’n goue gloed:

die dagbreek op elk’ sagte wang

en oge vol van sterreprag

is weerloos teen sy groter mag.

Alreeds begint die rimpel sny;

oor alles hou die wurm wag

en stof en as is al wat bly:

Want swart en droef,

die hoogste troef

oor ál wat roer,

is Skoppensboer.

Die Kaap is aan die brand. Kilometers bo seespieël het wolke soos lugwerpers ontplof. Die flakkerende Noordwester het deur berg en fynbos sy spoor van vernietiging gelaat. Aanvanklik het die wind lig gewaai; die laatsomer se versugting, vinnig aangehits tot ’n verterende blaasvlam.

          Sy het skuldig gevoel. Die verwoesting was vir haar mooi. Mense het foto’s van die brande op Facebook geplaas, die smeerspoed van die vlamme uit fokus gekiek. Nuusnetwerke het al om die uur berig. In haar verbeelding kon sy die nuwejaarsklappers soos sproeivuur as kind herroep: die kosmiese blomme en fonteine wat karnavalesk deur die nagruim geblits het.

            Sy het haar aandag teruggedwing na die moordsaak op hande.

        Skoppensboer se bebloede gedig aan Anina Oosterlig is op soortgelyke wyse verseël onder haar kop gevind, hierdie keer ’n fragment uit ’n gedig, Die geheue van water deur die digter Tom Gouws. Die moordenaar het dit goed gedink om ’n bekende Stephen King-aanhaling uit te tik en bo-aan die gedig op die vel tikpapier te plak.

Kill your darlings, kill your darlings, even when it breaks your egocentric little scribbler’s heart, kill your darlings.

*

snags in my digdossier word jy ’n ligtende brug

’n gevaarlik hoë gang bo grondelose verwildering

oor die swart stil water van my desperate geheue

jou hare vir my vingers ’n bose strik wat nie wýk

jou asem jou asem ’n snik

 

die digteroog kiek onseremonieel die misdaadtoneel

hy probeer met moeë hand vergeefs die laaste houe weer

onthou presies wat enkele gekondenseerde druppels onthou

die sponsbeen splyt en uit my skedelkruim vloei jy

soos teks soos weeïge wywater

Die koning van moordverhale se siening is in Times New Roman 12-punt getik en gedruk op ’n Canon MG 3500, aldus ’n kenner by die SAPD se rekenaareenheid. ’n Vreemde onreëlmatigheid, en opvallend aan al die knipsels, is die oneweredige rante, asof die moordenaar gesukkel het om ’n skêr te hanteer.

Die gedig onder die derde oorledene – professor du Plessis – se kop was meer uitdagend, direk: ’n fragment uit Martina Klopper se bundel, Nadoodse ondersoek:

 

Ek is ’n reeksmoordenaar,

verslaaf aan die verloedering

van die fyn beplande skryfdaad.

Die bloudruk van my gedigte

lyk soos my slagoffers

se verminkte gesigte –

elke letsel is ’n leidraad.

 

Ek staan jou by in die taak

om ’n patologieprofiel te maak.

Ek is die Seun van Sam

en hierdie my briewe

aan die pers en owerheid

waarmee ek daag:

vang my uit.

 

Kon dit wees dat Skoppensboer gaandeweg meer aggressief, met uitgesproke selfvertroue begin optree het, en met die polisie uittartende speletjies wou speel? In die gedig is die spreker David Berkowitz, die Seun van Sam. Tolk die moordenaar deur Berkowitz? Sy het vir Buks gesê: “Ons moet die moordenaar aan die praat kry. Ons weet niks, ook nie of hy ’n digter of bloot ’n leser is nie – laat hy praat, in sy eie tong, met al die aberrasies wat eie is aan ’n individu se unieke manier van praat. Ek wil sy stem hoor, sy idiolek, nie dié van iemand wat skuil agter ander se gedigte nie.” Buks het saamgestem. “In alle gevalle, ou matie – já. Ons weet nie of dit ’n man of vrou is nie – waarskynlik ‘n man – maar daar is vroulike reeksmoordenaars, onthou, al is hulle in die minderheid. Dink aan Nannie Doss, Jane Toppan, Miyuki Ishikawa…en om ’n vuurwapen te gebruik, vereis nie krag nie.”

            Sy het afwesig geluister. Elke slagoffer is identies geskiet – teregstellingstyl: twee skote deur die agterkop. ’n Kleinkalibervuurwapen. Die ontstekingsresidu dui daarop dat die skote op ’n kort afstand afgevuur is. ’n Morsekode van koeëls.

            Die vorige Sondag het daar geen resensies in die Sondagkoerant se boekeblad verskyn nie, slegs ’n volblad-grafika van die mantelman met ’n sens. ’n Kort beriggie met die nodige huldeblyke aan die oorledenes, en dat die polisie-ondersoek tans in ’n sensitiewe stadium is.

            “Sensitief” beteken hulle vorder nie veel met die ondersoek nie, dink sy wrang. Die enigste resensie wat sedert Skoppensboer se toetrede tot die literêre toneel verskyn het, is dié van ’n literator in Pole (wat huiwerig vanaf die .pdf-meesterkopie geresenseer het.) Die resensie is op die aanlynwebwerf, WebWoord, gepubliseer.

Verdagtes het gekom en gegaan.

       Die talentvolle eendagsvlieg, Tjaart van der Watt wat in die negentigerjare opslae gemaak het met sy debuutdigbundel, Woknakwyf, het aangemeld vir ’n skulderkenning. Badenhorst het dié boemelaar-digter ingeneem vir ondervraging, en hy het vurig bely: hý is die gevreesde en berugte reeksmoordenaar, Skoppensboer. Met ’n wilde glinstering in sy oë en in grafiese detail het Van der Watt begin vertel hoe hy die drie resensente eers gemartel het voor hy hulle “soos honde afgemaai het.” “Want geregtigheid sal daar wees”, het hy gesis en sy bolip gelig, speekselborrels in die een vermiste voortand. Die resensent, Anne Waterwitch wat hom so afgeransel het oor Woknakwyf… háár dag sal ook kom.

            Badenhorst en sy manne het geduldig na die onsamehangende betoog geluister en Van der Watt simpatiek laat verstaan dat hy onmoontlik die gesoekte reeksmoordenaar kon wees. Na wat die polisie kon vasstel het die digter drie maande vantevore weggeloop uit Weskoppies-hospitaal en ’n boemelbestaan in Sunnyside begin voer. Toe Badenhorst vir Van der Watt –  gebad en skoongeklee – terugbesorg aan die psigiatriese personeel by sy permanente tuiste, het hy bly skreeu “God slaap nie!” tot sy stem gebreek het.

            Nóg ’n vals alarm was die naamlose oproep wat kolonel Badenhorst ontvang het waarin daar vingers gewys word na die eienaar van die mediagroep, South African Books. Die gesiglose inbeller met die geartikuleerde stem het beweer dat die uitgewers van die drie digbundels ter sprake in die moordondersoek onder die houermaatskappy Southern Books ressorteer; en die eienaar van dié magtige organisasie, Cornel Hansen, sou kwansuis ’n motief gehad het om wraak te neem op die resensente, aangesien die bundels sterk deurgeloop het onder kritiek. Vyf minute later is Hansen se naam geskrap van die lys verdagtes: hy was in die buiteland ten tye van die moorde.

            Die bekende skrywer van misdaadfiksie, Frans Verster, het ook in die spervuur beland. Skynbaar het Verster ’n jaar gelede ’n resensent – ’n akademikus verbonde aan die Universiteit van Johannesburg, doktor Gerhard Cronjé – begin terroriseer ná ’n ongunstige ontvangs van sy speurroman, Blits. Doktor Cronjé het ’n saak van teistering by die polisie aanhangig gemaak nadat hy ’n dooie rot en drie Tarot-kaarte – Die Tien van Swaarde, Die Dood, en Die Toring – in ’n verseëlde koevert tussen die rommelpos in sy straatposbus ontdek het. Dié grusame vonds is vergesel van ’n paar naamlose SMS’e wat doodsdreigemente bevat het. Verster het alle bewerings ontken, maar ná ’n polisiewaarskuwing het die viktimisasie opgehou. Badenhorst het die wenk opgevolg, maar omstandigheidsgetuienis het daarop gedui dat Verster nie ’n verdagte in die saak kon wees nie.

             Petru staan op. Daar is ’n manier om Skoppensboer aan die praat te kry, en dit is: lok hom uit. Sy bravade sal wel toeneem. Kry ’n vreeslose resensent, en stel vir hom ’n lokval. Hy geniet die aandag in die pers en op die sosiale media en is heel waarskynlik lankal reeds knus deel van die literêre netwerk op Facebook. Hierdie is nie die een of ander fiksie op ’n skrywer of leser se muur nie – hier word werklik mense op grusame wyse vermoor.

            Haar sefoon doof swart en wys BUKS BADENHORST.

            “Buks”. Sy praat vinnig. “Ek het ’n plan.”

Sy onthou dat sy nie ’n vuurwapen besit nie, want sy glo dat dit die noodlot antisipeer. Haar verweer teen gevaar was nog altyd besweringsgebede. Verder vertrou sy op die gode van Justica, en glo dat die sinkronisasie van gebeure nie toevallig is nie – sy is bedag op elke moontlike prikkel: drome, veranderende bewussynstoestande, intuïsie, kodes, soos simbole op die lewenspad…die motto op iemand se T-hemp voor haar in die straat, die liedjie wat onverwags oor die radio speel. Sy moet wakker wees, haar sintuie in hoogalarm soos tien jaar gelede toe sy geleer het om sin te maak uit trauma. F se moordenaar het vrygekom nadat hy haar lewensmaat se liggaam langs die N3-Alexandra Edenvale-afrit geslinger het, en dit maak haar vasberade.

            Sy druk die foon dood. Met ’n los rokershoesie het Buks ingestem om die resensent in Pretoria te gaan sien. Die genomineerde kandidaat, ’n oud-Recce en vryskut-skrywer, Hendrik Struwig, sal ’n oorsigtelike boekbespreking doen om Skoppensboer tot aksie te dwing. Die boek: ’n bundel kontreiverse deur ’n Namibiese digter. Sonsnedes. Veilige natuurverse. Gemoedelike sonbesie-poësie. Dis ’n derde bundel, ’n lae risiko-resensie.

            Sy loop na die kombuis en maak ’n beker sterk Nescafé; loop dan na die buitedeur en maak dit oop, maar rookmis sluik in ’n fyn laag roet oor die leersitkamerstel en sy trek die deur weer dig.

            Nuus24: brandbestryders sukkel om wegholbrande, wat intussen na die Wellington- en die Bainskloof-area versprei het, onder beheer te kry.  Twee Allergex, en sy skuif agter haar skootrekenaar in.

            Die skrywer-resensent Hendrik Struwig is ’n robuuste karakter, ’n traak-my-nie-agtige alleenloper. Anders as die meeste skrywers het Struwig werklik nie ’n bang haar op sy kop nie; hy projekteer ook nie ’n geromantiseerde beeld van ’n Hemingway of ’n verloopte siniese grensvegter nie. Petru glimlag. Laat kolonel Badenhorst die fynskrif met die oudsoldaat uitsorteer, en sy sal vir die aanvoerwerk met die aanlynredakteur van WebWoord sorg.

            Teen skemer skakel sy die skootrekenaar af en besluit om aandete by die superette op die hoek te koop. Die estetika van geweld, loop sy en peins, is volkome versoenbaar. Tarantino het geweld as kunsvorm verestetiseer. En die geskiedenis het sy kwota kunstenaars met anti-sosiale gedrag opgelewer: Hitler was ’n skilder, asook die reeksmoordenaar, Peter Sutcliffe. Stalin en François Villon was digters, en die markies de Sade ’n skrywer. Selfs die moordenaar Charles Manson het hartstogtelike poësie geskryf. Sy moet die moorde tot in die fynste vesel probeer visualiseer tot sy die gebeure kan rekonstrueer in haar geestesoog: die diaboliese teaterstelle wat die reeksmoordenaar agterlaat, die muwwe simboliek, die rekwisiete en makabere rollespel rondom die een of ander fiksasie. Is Skoppensboer self ’n digter wat te na gekom is deur ’n resensent, al was dit lank gelede? Peter Senge se Vyfde Dissipline: Cause and effect are not closely related in time and space. Haar oë traan, en sy kyk na die son, spookblink tussen die wolke. Daar woed nou altesaam negentien brande in die Kaap.

           Die drie gekose gedigte is selektief, selfs keurig uitgesoek, gegewe die feit dat daar min moordpoësie in Afrikaans bestaan. Beskik Skoppensboer oor ’n superieure kennis van poësie – en elimineer sy keuse van gedigte hom tot ’n kleiner groep elite-lesers van poësie? En: is daar ’n groter narratief betrokke by die moordtonele as die blote willekeurige plaas van die gedigte onder die slagoffers se koppe? Dui dit op die een of ander bloedige – of selfs bloedskandelike – intertekstuele spel, weliswaar ’n fatale een, waarmee die moordenaar die polisie en literêre gemeenskap uitdaag? Sy kners op haar tande by dié gedagte. Die moordenaar het ook Stephen King se aanhaling gebruik, en nie dié van die oorspronklike skepper, William Faulkner nie; die suggesties en dreigende ondertone van die moordverhaalmeester is doelbewus gekies. Kill your darlings: ’n frase waarmee menige skrywer, keurder of uitgewer bekend is. Daar is iets inherent gewelddadig aan die skryfproses en die brute wis van dierbare woorde.

                By die superette koop sy twee pasteie, ’n Coke, ’n Bar One, en sigarette.

Buite is dit vuilskemer. Dae lank het die gloor van ou vure oor alles gehang. By tye was dit onseker watter tyd van die dag of nag dit is – ’n troostelose grys kruisdoof. Uit oop konkas het bloedvlamme gelek en brandweermanne bly stry; hulle silhoeëtte spookagtig afgeëts teen die natuur se swart slagvelde.

            Af en toe neem ’n verbyganger selfoonfoto’s van die son, ’n pêreloog tussen die stroewe wolke. En skielik onthou sy: die ou, bekende angst. As jy so lank in die skadu’s bly beweeg, kan jy later die blindekolle óm jou sien.

            Sy loop vinniger, haar rug trek hol. Sy kan dit beheer. F se kaping tien jaar gelede. Sy lewelose liggaam is uit sy BMW geslinger, op die skouer van N3-Alexandra Edenvale-afrit, ’n enkele koeëlwond in die bors.

            Asemhaling. Sy dwing haarself. Sy voel die groeiende onrus op haar rug: haar voete klap op die teer. Vinniger. Die skaduwees loop agter haar aan. Moenie omkyk nie. Haar keel begin te brand; reuse spinnekoppe skarrel in die vloeibare donker in. Spinnekoppe is bang vir lig. Die straatlampe flits aan: spookasem.

            Dan hoor sy iemand lag, lank en dun soos ’n oktaaf, maar sy hét die dissonante klank in die lag gehoor.

            Binne sekondes is hy by haar. Sy herken hom: David Berkowitz, die Seun van Sam.

        Met uiterste wilsinspanning ruk sy uit die geestesvervoering los. Die moordenaar het uit die Klopper-moordgedig gestap en voor haar oë vervlees.

            Asem; dink; ontleed.

           Sy herwin beheer en stap vinnig deur die bleek straat na haar huis in Somerset-Wes. Glimlag vir die donker voordeur. Dit is terug, die angswekkende dissosiasie, die gevoel van roofdier-wees, die verhoogde bewussyn, die teer spiere en ’n verstand wat in die hoogste versnelling werk.

            Vir die eerste keer sedert sy begin konsulteer het in die Skoppensboer-saak voel sy gereed om die moord op te los.

            Die volgende oggend skrik sy om vieruur wakker. Sy vlieg regop en skakel die ketel aan vir koffie.

           Dis feitlik ’n uitgemaakte saak dat Skoppensboer op die internet rondsluip. Fynkam die sosiale media, gee sy opdrag aan haarself. En: ondersoek die moontlikheid dat hy spore kan laat in koerante en webwerwe se kommentaarkolomme. Intuïsie. Die horlosie tik, angswekkend en sterflik, die hol geluid van grotwater. Haar sintuie verskerp. Sy wag vir Buks om haar te bel oor Hendrik Struwig, en sy wag vir die aanlynredakteur van WebWoord. Sy wag. Al wat sy het, is die haperende, onvolledige verslae oor drie resensente wat doodlê in hulle huise nadat hulle hulle plig as literêre kritici gedoen het. Verder het sy die ontsagwekkende firmament van die internet tot haar beskikking. Haar sin vir detail. Alle moordenaars maak foute, sy gaan hom vastrek, in die brandpunt van ’n mikroskoop, weglaatbaar en mikrografies klein, dáár sal sy hom inwag. Die stiplees van ’n literêre teks en ’n misdaadtoneel verskil nie veel nie: kriminologie en letterkunde deel beide in die narratiewe van die lewe. Patrone, verhaallyne, allegorieë, die dekonstruksie en rekonstruksie van woordtonele. Simboliek.

            Sy sluk aan haar koffie. Drie jaar gelede het sy self ’n moordboek, Motief uitgegee: ’n knewel met dertig ware gebundelde moordverhale, soortgelyk aan die werk van John Dunning. Die hardeband was vertroostend; het haar herinner aan die grein van grofgepleisterde mure rondom die gru-inhoud. Sy het die bekende borg en beskermheer van die kunste, Hans Kooij genader om ’n borgskap, wat hy sonder  teëstribbeling toegestaan het. Die boek was ‘n groot sukses: moordverhale is gewild, want dit laat mense altyd beter voel oor hulle self. Dit relativeer eksistensiële angs en pyn tot blote trivialiteite.

            Hans Kooij…sy steek ’n sigaret op en kyk na die rookrafels. Wat wás dit wat haar gepla het omtrent die man? Sy kon nooit haar vinger daarop lê nie – maar onthou dat sy jammer gevoel het vir hom nadat hy aangesterk het na ’n beroerte. Dat hy op 65 skielik linkshandige vaardighede moes aanleer ná senuskade aan sy regterhand.

            Sy dwing haar aandag terug na die rekenaarskerm. Die baie ure skermtyd wat sy vrugteloos gewaak het op soek na nuwe leidrade. Geen vingerafdrukke nie. Geen hare, velskraapsels, liggaamsvloeistowwe nie; geen biologiese of verdagte anorganiese stowwe wat aan die moordenaar verbind kan word, is op die misdaadtonele gevind nie. Die Zodiak-moordenaar het weggekom, onthou sy met ’n beklemming. Asook Jack the Ripper. As Patricia Cornwell se teorie korrek is, is die skilder Walter Sickert die reeksmoordenaar wat prostitute afgemaai het in Whitechapel in die laat 1800’s. Sickert was beide links- en regshandig en het met albei hande briewe geskryf aan Scotland Yard – iets wat die polisie gereken het nie moontlik kon wees nie. En Sickert was hoogs intelligent; die verwydering van sy slagoffers se organe het hy nageboots uit mediese handboeke, en om sekuur te werk met ’n skalpel, kon nie moeilik gewees het vir ’n kunstenaar wat gewoond is aan dun mm-kwassies nie. Sickert het gereeld toegeslaan in die agterstrate van Londen, telkens geklee in ’n ander uniform wat hy as skilder vir sy manlike modelle se portretstudies kon huur. Eers jare ná sy dood, en op grond van moderne DNS-vergelykingsmetodes is sy oorskot geïdentifiseer as dié van Jack the Ripper. Sommiges glo steeds dat die moorde die werk van ’n dokter was en daar bestaan ’n legio samesweringsteorieë, maar mense klou graag aan hulle mites en legendes – en wie wil nou ’n goeie storie met feite bederf?

          Skoppensboer. Sy sit agteroor; vluglees kommentare oor die taaldebat, en volg profiele soos ’n virtuele spoorsnyer: netwerke, vriende, klieks, regses, liberales, verloopte lefties, verwardes, Facebook-digters, versteurdes, alleenlopers, trolle. Die lingua franca van die sosiale media se bibliofiele: shelfie. Hierdie boek is ’n moet-hê / moet-lees. Dit is ’n grensverskuiwende boek. Aspirant-skrywers is daar baie; en dié skrywendes se manuskripte lê iewers in ’n onderste laai. My passie is…almal het deesdae ’n passie, dink sy geïrriteerd.

            Elfuur maak sy die buitedeur en vensters oop en kyk gelate na die roet wat ondertussen soos geheimsinnige swart fluweel oor die tuinmeubels gesif het.

            Sy loop na die yskas, sny ’n stuk kaas en Weense worsies in blokkies en rangskik dit tussen piekeluitjies op ’n bord. Sy gaan sit voor die televisie en rig die afstandbeheer op kanaal 181, National Geographic. Die beeld van ’n laksman wat sy flenterprooi aan lang dorings ryg om later te geniet, verskyn.

            Sy trek die tandestokkie agterdogtig uit haar mond: skakel oor na History Channel. ’n Dokumentêr oor Idi Amin.

               Sy swets. Die waansin is nooit ver nie.

            Die sekondes tik broos. Fraktale van die lewe. Met ’n stram bolyf sak sy weer op haar stoel neer. Waneer bel Buks? En – sy moet daadwerklik iets doen, maar wat? Sy dink. Sy kan ’n blog op die poësiewebwerf, Interdig plaas, iets oor die verband tussen moord en poësie. As Skoppensboer wil speel, dan hou sy hierdie rondte die aas na hom uit.

            Sy werk vinnig: ’n kort essay oor Edgar Allan Poe en die nekrofiliese sigbaarmakling van die dood in sy werk. Doodserotiek. Die donker enigma rondom sy dood. Sy kettingrook en plaas die blog eindelik en met ’n gesukkel in WordPress. Te oordeel aan Skoppensboer se keuse van gedigte is hy waarskynlik ’n ingeligte leser van poësie, en met ’n bietjie geluk reageer hy in die kommentaarkolom. En as dit gebeur, dink sy opgewonde, verskyn sy IP-adres ook in ’n e-poskommentaar wat direk na haar as blogger versend word. En met ’n IP-adres is daar daadwerklik iets om mee te werk.

            Teen vyfuur gaan lê sy op haar bed. ’n Moegheid oorval haar, gevolg deur onrustige drome.

Daar is ’n klop teen haar spieël. Sy staan op. Dit is donker; net die blindings ril, soos werwels in die Kaapse wind.

            Die geklop raak dringender. Die geluid van hol glas. Haar ruggraat krimp. Vir ’n oomblik verstaan sy waarom mense kranksinnig kan raak van vrees, want wie is die dynserige silhoeët wat vanuit die spieël na haar staar? Dit is nie sý nie – sy staan te ver van die spieëlkas af om ’n weerkaatsing te gooi. Tok-tak-tok. Die gesig beweeg.

            Sy sluk, branderig en droog, en gee ’n tree nader. ’n Tree. Nog een.

            Nader. Dan gil sy – dink ironies dat dit ’n geluid is wat glas sal laat bars, wat deur die klankgrens kan breek, ’n gil waarop Günter Grass se karakter, Oskar Matzerath in Die Blechtrommel jaloers sou wees.

            Vanuit die raam kyk Fred West na haar. (Hy het sy slagoffers onder sy huis toegemessel.)

            West glimlag, en die gleuf tussen sy voortande verskyn, net soos sy dit van die foto’s onthou.

            Sy vlieg om en klap met haar plat hand teen die ligskakelaar.

            Die beeld is weg. Drie hangende moordondersoeke en die delikate psigologiese grense waarop sy steier. F se moord tien jaar gelede.

            Fokus, dwing sy haarself, en gaan sit bewerig op die rand van die bed.

Die kriminoloog, ’n bejaarde vrou betrokke by Fred en Rose West se ondersoek in Gloucestershire, het daarop aangedring dat die huis in Cornwell Street gesloop word: sy het gewéét die slagoffers is onder die fondamente begrawe, en sy was reg. Intuïsie. Dikwels is een van die gevaarlikste persone tydens ’n ondersoek die kriminoloog, nie die polisieman wat met ’n vuurwapen rondry nie. Dit is die vrou met die gemanikuurde hande op die sleutelbord, besig om die raaisel op te los, die een wat voel, wat vermoed. Die beste kriminoloë is nie om dowe neute vroue nie.

            As student was sy ’n boheem, lid van esoteriese kultus kunsstudente. Deel van die inisiasie was om vir dae lank geblinddoek oor die weg te kom: om volkome uitgelewer te wees aan die teater van die verbeelding, om uit sensoriese deprivasie te leer visualiseer, om te luister na die stem van monologue intérieur.

             Sy maak ’n beker Nescafé en sit al die ligte in die huis aan.

Vroeg die volgende oggend bel Buks Badenhorst. Hendrik Struwig werk aan sy resensie vir WebWoord, en is, soos te wagte, min gekwel oor Skoppensboer. “Ons het lank laas ’n bietjie literêre opwinding gehad, die taaldebat raak nou afgesaag,” het sy droog opgemerk, en Buks het sy woord gegee dat hy alles in sy vermoë sou doen om die mantelman in Struwig se huis te ontvang. Die teenwoordigheid van polisieversterkings is bevestig, en Badenhorst self sou in die spensie agter die kombuis wegkruip. Die resensie van 550 woorde is amper gereed, en die aanlynredakteur van WebWoord het onderneem om dit te plaas, maar wou haar nie op enige wyse kompromitteer nie.

             “Die virtuele wêreld is mos veilig, of hoe?” Die speurder het gelag. “Julle boekmense is gevaarlik, my ou girl, o alle geval, ou matie…” Sy kon in haar geestesoog sien hoe hy hom verkneukel en sy Schnauzer-wenkbroue soos tenktakels roer.

             Dag 37. Die brande het ondertussen na die Paarl-omgewing versprei.

            Petru en Buks sinkroniseer die tydsberekening. Skoppensboer sluimer iewers, hy wag vir ’n skuif. Sy voel hoe haar maagspiere begin styftrek. Haar solar plexus waarsku. Die lokaas is uit. En sý wag; vir reaksie op haar Poe-blog op Interdig, en later, vir moontlike kommentare op Struwig se resensie op WebWoord.

            Sy loop bekommerd op en af in haar huis, selfoon in die hand, voorbereid op enige nuwe verwikkeling. Die slimfoon se pedometer registreer die rustelose meters wat sy loop, en die meters rek tot kilometers.

            Eenuur ril die foon – vibreerfunksie – in haar palm. Sy lees die kommentaar:

           Ek het dit al voor jou gesê, maar ek geniet jou blogs baie. Dankie. En dit waarop sy gehoop het, lewensgroot op die streelpaneel, onder die skuilnaam “Realis”: IP-adres 182.16.254.1 10. Haar hart klop vinniger. “…voor jou gesê…vir jou gesê: is hier ’n Nederlander aan die woord? En: beteken die kommentaar enigsins iets, of is dit bloot ’n waarderende leser? Is die persoonlike stelwyse, die idiolek van die persoon heeltemal onverwant aan Skoppensboer?

            Intuïsie.

          Sy vluglees deur soveel moontlik kommentare op Interdig, doen gekombineerde soekwoord-soektogte, en spoor die kommentator, Realis, se repliek op by ’n ouer blog wat sy oor Elisabeth Eybers gedoen het. Dit was ’n jaar gelede. Sy frons oor die terugvoer: Lekker gelees, dankie. Ek dink steeds Cussons is ’n groter digter dan Eybers…groter digter dan…is ’n groter digter as…dit ís waarskynlik ‘n Nederlander wat leer Afrikaans praat het en sy moedertaalgebruik van voorsetsels skemer deur. Sy bid stilweg dat die ou e-pos waarin Realis se IP-adres verskyn, nog bestaan.

            Sy vee oor haar klam voorkop; sug verlig, en skryf die adres neer.

      Vervolgens fynkam sy WebWoord. Daar is plasings van Nederlanders en Belge, maar geen geradbraakte Afrikaans-Nederlands nie.

           Laatmiddag skink sy ’n konjak en sak neer op die sagte sitkamerstoel. Sy merk die ligte tremor in haar hand, maar besluit om dit te ignoreer.

            Sy gaan slaap vroeg.

Petru droom van reuse vure en swart kasarms wat in duie stort. Dan verander die droominhoud, soos ’n regisseur wat die toneelkleding met die klap van ’n vinger verander: sy sien haar moordpublikasie, Motief, duidelik voor haar. Sy loop, alleen deur die straat wat voor haar huis verbykruis, haar boek beskermend voor haar bors vasgeklem. En in haar droom weet sy: al is dit die laaste – of enigste – besitting waarmee sy sal vlug, dit sal haar moordboek wees.

            Sy kyk om: daar is iemand op haar spoor.

            Sy het haar misgis.

            Dan kyk sy af. ’n Foksterriër storm krysend nader. Die hond se stembande is verwyder en hy blaf verwoed in ’n fluisterstem soos ’n growler in ’n Death Metal Band. Sy weet die hond is nie gevaarlik nie, inteendeel; sy kry hom jammer, ’n absurde gewaarwording wat haar laat lag. Die Foksie lig sy lip, en sy staar verstom na die sproete op sy tandvleis.

           Die hond retireer ’n paar treë; storm dan weer vorentoe met ’n gryns soos ’n verbete glimlag. Sy herken die vlammende oë van ’n predatoor.

            Die hond se gesig verander, vervorm tot dié van ’n Basset, ’n treurige afdraande gesig.

            ’n Mens se gesig. Die gesig

            morf en verander in die gesig van die borg, Hans Kooij.

Haar hart klop en sy ruk regop, raak aan haar T-hemp se kraag, klam van die sweet.

Drome. In die badkamer was sy haar gesig met koue water; skuif dan voor die skootrekenaar in die eetkamer in en stuur die merker na Hans Kooij se Facebook-bladsy. Dit is makliker om ’n naald in ’n hooimied op te spoor as om ’n vermeende moordenaar op die internet vas te trek, dink sy moedeloos.

            Sy begin te lees. Haar indeksvinger rol die muis terug in tyd.

            Sy sit regop: begin kriptiese aantekeninge te maak.

            Kooij se profiel verskil van dié van die deursnee-borg van literêre projekte. Uit sy plasings blyk dit dat hy ambivalent is – hy sal met ’n groot fanfare aankondig hoeveel hy vir Die Taal doen, net om dit skynbaar te berou in opvolgplasings. Emosioneel labiel, stip sy in haar notaboek.

            Sy flitslees deur die monotone, selfbejammerende opdaterings. Persoonlike anekdotes. Hy kry geen erkenning vir sy (skynbaar miskende) rol in Afrikaans nie. (Nota: grandiose neigings). Die hoofstroom se deure bly vir hom geslote. Hy sukkel ná die gevolge van ’n beroerte; sukkel met depressie. En hy is alleen, lewenslank, en nooit getroud nie – boeke is sy enigste vriende.

            Ensovoort, ensovoort, dink Petru, en haar ken gly laer af in haar hand.

          Die toekoms van Afrikaans lê in selfpublikasie, lees sy. Kooij reken hy is ’n belangrike meningsvormer. Hy sanik oor sy hulpbehoewende kinderdae in Nederland en spog openlik oor sy fortuin wat hy danksy sy PSG-portefeulje gemaak het. Maar die pylvak van sy lewe, peins hy, laat hom onvervul: die enkele boeke wat sy literêre trust uitgegee het, die talle Afrikaanse projekte waarvoor hy pa gestaan het…hopelik sal die skenking van fondse vir formele transnasionele literatuurstudie beter dividende oplewer.

             Sy het Kooij net een maal ontmoet, vlugtig in ’n koffiewinkel in Faerie Glen. Die beskermheer van die kunste was ’n kort, gesette man met ronde skouers en ’n blink bles: ’n man van min woorde (maar baie dade). Sy het haar manuskrip, Motief, aan hom oorhandig, en hy het beloof om haar sou gou moontlik te laat weet van sy besluit om dit te publiseer, al dan nie. Hy sou na sy strandhuis in Hermanus reis om ’n wegbreek te vat om die moordteks na behore deur te lees. Sy het hom jammer gekry: hy het afgetrokke voorgekom ná die beroerte; gesoek na die regte woorde en tee gestort met sy linkerhand, wat lomp op nuwe opdragte moes reageer. Hy is een van daardie mense wat sukkel om sy weerloosheid weg te steek, het sy gedink, en in haar geestesoog kon sy ’n brein vol neurale weë sien wat geheimsinnig bly vertak soos droë rivierlope; wat bly vertak en reik na alles; reik na niks.

            Kooij skryf in ’n argaïese motbol-Afrikaans. Hy salueer Die Taal: deel in die bloedige mentaliteit van menige taalstryder – dié wat sal lewe en sal sterwe vir Afrikaans. Die melodrama van kultuurerfenisse wat losgely is, gevolg deur ’n oordrewe trots.

            Maande later het Motief verskyn; ’n groot sukses, ’n omnibus van dertig ware moorde verpak in joernalistieke styl maar omgeef met die aura van die magies realitiese. Ná alles; kortverhale, geskryf vir die leser om te geniet. Dieselfde dag wat Motief se bekendstelling in die Kunstekaap gevier is, het die debuutdigter, Herman Uys (ook uit die Kooij-stal) selfmoord gepleeg ná ’n vernietigende resensie van sy bundel, Fuga. Uys se bebloede lyk is in sy slaapkamer langs sy bed aangetref. Hy het die slagaar in sy keel met ’n matmes oopgekloof.

            Hans Kooij het nie gedeel in haar sukses nie. Sy het ’n eienaardige e-pos van hom ontvang waarin hy haar beskuldigend gewys het op die uitleg- en drukkoste verbonde aan Motief. Sy antagonisme was tasbaar, en sý, verward.

            Kooij het nooit na Uys se dood verwys nie.

          Wat se gratifikasie sou hy put uit sy welwillendheidsprojekte? het sy gewonder, en stilweg kontak met hom verbreek.

            Petru kyk vir laas na die ouman-profielfoto, die weemoedige gesig en die diep inhamme langs sy mond, die suggestie van bitterheid. ’n Twintig-voor-vier-mond. Soos Maria Groesbeeck, Andrei Chikatilo, Ian Brady, Aileen Wuornos…

            Sy ruk by dié gedagte.

            Kooij kry min reaksie van sy Facebook-vriende op sy plasings. Sy anekdotes is ’n innerlike monoloog wat hy met homself voer, gesprekke wat geamplifeer word deur die kaal ruimtes van die sosiale media. Sy taalgebruik is vaag; en hy vermy die gebruik van eiename, asof hy gesigloos met sy gehoor kommunikeer. Sy maak ’n laaste nota: Obsessiewe neigings + lae frustrasietoleransie.

Die Yorkshire Ripper en die Happy Face Killer was beide vragmotorbestuurders: hulle het die polisie ’n geruime tyd verwar met hulle moorde wat volgens modus operandi ooreenstem, maar wat honderde kilometer uitmekaar gepleeg is. Skoppensboer is bedrywig in Gauteng, spesifiek Pretoria, asook die Weskaap. Al waarop dit dui, is dat die moordenaar mobiel is. Of moontlik oor twee wonings beskik, een in Pretoria en een in die Kaap.

            Petru skuif haar notaboek en skootrekenaar weg en rus met haar kop in die halfmaan van een arm. Die afgelope week begin sy tol eis: sy voel die lamheid in haar bo-arms, die bewing in haar hande. ’n Skril botoon laat haar opkyk.

            ’n E-pos van Realis: nog ‘n kommentaar by die Poe-blog op Interdig.

 Kill your darlings, kill your darlings, even when it breaks your egocentric little scribbler’s heart, kill your darlings.

            Sy spring op uit die stoel. Dit is Stephen King se aanhaling – nie William Faulkner s’n nie – en dit is identies aan die tiksel wat bo-aan die Gouws-gedig geplak is.

            Sy krabbel haastig die IP-adres neer: stuur dan ’n dringende e-pos aan haar hacker-vriend, Gecko, en heg die drie skakels waarin Realis se Interdig-kommentare verskyn, daarby aan: Hi Gecko, i.v.m die Skoppensboer-moordsaak (jy’t seker gelees daarvan?) Sien skakels. Info oor IP’s asb. Dankie…Sy kan hom duidelik voor haar sien, dié bloedjong kuberkraker, sy gespanne, manoreksiese lyf agter ’n rekenaar besig om Minecraft te speel. Ek kry ’n klein klein beiteltjie, ek tik hom en hy klink…Sy hand vryf oor sy syagtige wange en ken, die poging tot ‘n baard; dan vlieg sy vingers oor die sleutelbord.

            Sy merk dat die aanlynredakteur intussen Struwig se resensie op WebWoord geplaas het, maar daar is nog geen leserskommentaar nie.

            Die tergende vraag wat aan haar bly knaag, is: hoeveel mense weet dat sy betrokke is by die Skoppensboer-moordondersoek? Buks. Gecko. Haar ma. Een vriendin. En sy praat nie, sy is ’n kluisenaar. ’n Kluis. Die ander praat ook nie, nooit.

            Haar kaakspiere pyn. Dit is inligting wat sy baie selektief met enkeles in haar intieme binnekring deel. Dis riskant. En privaat.

            Behalwe…en sy voel die onweer van ’n swaar frons op haar voorkop groei – behálwe: sy het drie jaar gelede voor die publikasie van Motief aan Hans Kooij genoem dat sy as privaat konsultant vir die polisie werk en dat haar spesialisveld moord is. Sy kyk ongelowig op in die lug, na die plafon se goue nikotienhoeke.

            Sy voel ’n ou geduld soos lewensmoegheid van haar besit neem; blaai weer metodies terug na Kooij se Facebook-blad.

            ’n Maand gelede, merk Petru, het Kooij se deelname aan kerkaktiwiteite begin toeneem. Hy verskyn met ’n vroom, gepoleerde glimlag aan die sy van sy plaaslike NG-gemeente se bobaas-baksters: kerkbasaars, boeresport, kerkjeugaksies. Die foto’s word afgewissel deur ’n rits geblomde Christelike plakkaatboodskappies

          Toe Donovan Moodley se kerkaktiwiteite toegeneem het, het Piet Byleveld se suspisie verskerp dat hy die hoofverdagte in die Leigh Matthews-moordsaak is. Want ’n gewete eis sy afkoopboetes.

            By tye neem sy skermfoto’s van die grafika. Sy skreef haar oë; rol terug. Sy lees.

            Lees.

            En dan, by ’n skakel oor vetplante: het jy soms vir my die naam van ’n goeie boek oor vetplante? Het jy soms. Het jy dalk. Die Nederlandse tongval, die idiolek skemer deur! Die web rondom Hans Kooij, Realis, en Skoppenboer spin al nouer. Sy neem ’n skermfoto van die plasing en maak die nodige aantekeninge. Dink dan terleurgesteld dat sy nie ’n formele forensies-linguistiese analise met Wordsmith Tools kan uitvoer om die idiolektiese stylkenmerke tussen Skoppensboer, Kooij en Realis te bepaal nie: die data is beperk, en Skoppensboer se idiolek ontbreek – hy tolk deur ander digters.

            Haar skootrekenaar bons: ’n e-pos van Gecko. Sy vryf oor haar oë. Twee van Realis se IP-adresse op Interdig is geskommel, waarskynlik deur ’n VPN-program wat van ’n Torrent-program afgelaai is. Die IP-adresse gee die naam van verskaffers in China aan. Die jongste kommentaar – die King-aanhaling – se IP-adres se wifi-sein kan teruggespoor word na die luukse landgoed, Summer Heights in Waterkloof. Waarom het Realis drie IP-adresse? Waarom het die Waterkloof-IP deurgeglip, as hy moeite gedoen het om sy adres in die verlede te skommel? Want moordenaars maak foute. Hans Kooij woon in ’n landgoed in Waterkloof, onthou sy; maar hy het nooit die naam aan haar genoem nie.

            Buks bel: rapporteer dat hy op gereedheidsgrondslag is. Struwig se huis word strategies al om die uur deur polisiemanne in siviele klere bewaak. Sy doen kortliks verslag aan Buks: oor haar vermoedens, oor die Nederlandse moedertaalgoggas, oor die verdagte IP-adresse op Interdig.

            “Fyn werk, ou girl, maar kom ons toets jou teorie aan ons lokaas. Wat my pla, is dat daar maar ’n yl motief is, alle geval, ou matie…”

            Sy het geweet Buks had reg en sy aanwensel het haar meer as normaalweg geïrriteer.

Die motief. Hoe verduidelik sy aan Buks – ’n nugtere, plat-op-die-aarde poliesman hoe teergevoelig skrywers en uitgewers se ego’s is? Die hoofmotiewe vir alle moord is seks, geld of wraak. Dit is eintlik vreemd hoe min resensente vermoor word, dink sy ironies, gegewe ’n verterende wraakmotief wat ’n skrywer mag koester: ná ’n swak resensie is die ego broos; ’n jare lange droom aan’t skerwe; ’n toekomstige reputasie in die weegskaal.

           Hans Kooij het ’n beroerte gehad. Sy patologie is duister. Te oordeel aan sy Facebook-plasings het hy met toenemende aggressie jeens kritici begin reageer. Hy word inderdaad al vir jare misken deur die kanon ten spyte van ruim befondsings, maar waarskynlik as gevolg van sy irrasionele uitsprake. Hy voel verwerp. Maar vestig dit ’n motief vir moord, en die koue, berekende simboliek rondom Skoppensboer se fyn georkestreerde moorde?

Dag 38. Nuus24: die lugmag het talle Oryx-helikopters ontplooi as deel van ’n aksie om brandbestryders by te staan in hernude pogings om wegholbrande te blus.

Sy staan swaar op; maak ’n Ensure-melkskommel met ’n elektriese handklitser. Die yskas is leeg, behalwe vir drie eiers en ’n paar eensame wortels wat stertkant begin blomme maak.

            Sy gooi dit in die vullisblik.

Skakel die skootrekenaar aan. ‘n Lêer met die naam MAANBLOM trek haar aandag. Sy het dit tien jaar gelede geskryf, onthou sy, en voel hoe haar slape begin klop.

DIE MAANBLOM KANTEL

Sy het die klerk verantwoordelik vir die sterftevorms gevolg deur die lykshuis na ’n klein, skemer vertek, F se suster soos ’n skaduwee agter haar, hulle oë wydgerek in die onnatuurlike stilte.

            Op ’n smal bed met ’n dun matras het die liggaam gelê. Onder ’n stormkombers. Was dit regtig hy? Die kadawer was klein en vervalle tussen die grys kreukels; ’n ingesinkte liggaam. Nie die groot en forse man wat sy geken het nie.

            Die klerk het nadergetree en die kombers gelig. Maar niks kon haar voorberei nie. Sy gesig was pers en opgehewe en die oë oop. ’n Donker snymerk onder die linkerwangbeen.

            Wie het hom laat val? het sy gevra. Sy kon die vrou agter haar hoor snak. Sy oë was altyd blou, maar nou, gestol in die dood, is dit swart. Die klerk het apologeties geknik en die oë toegedruk.

            Sy het haar bene wyer geplant teen die duiseling wat besit wou neem van haar en bly staar; die koeëlwond genadiglik onsigbaar onder die kombers. En sy het begin wegdryf, al verder weggedryf. Gedink: ek is ’n valk. ’n Valk sweef hoog bo ’n slagveld en sy oë sny deur die verwoesting onder hom. Blou oë word swart.

            As kriminoloog het sy tog lykskouings geken: sy kon haar vingers deur ou polisiefoto’s sien flits. Maar die ontydige dood van ’n geliefde is ’n misdryf teen die lewe, en onnatuurlike doodsoorsaak ruk jou met geweld terug in die geboortekanaal van die lewe.

            Die vrou agter haar het begin ween soos ’n hoeksnyer en sy het verbaas geluister, want sy het nie geweet ’n mens se lyf kan sulke pyngeluide voortbring nie. Omgedraai na die sidderende skouers, die toegeswelde oë, soos dobberende punte in die dik bril. Sy het in stadige aksie gesien hoe die vrou val; en steeds val; in die arms van Morfeus bly val; en van nêrens het ’n frase “die maanblom kantel” deur haar gedagtes geskiet.

            Lyding vra nie vir die ekshibisionisme van die wond nie. Dit keer na binne, soos erosie of bloeding, en bewerk sy eie diepgang.

            Blou oë word swart. Ek is ’n valk.

            Sy het die verlossing van dissosiasie leer ken.

Sy klik op die kruis regs bo en maak die lêer toe. Sy is gemaneuvreer tot hier: oor jare het onsigbare weë haar gelei tot ’n kritieke punt. Skoppensboer. Sy kyk op na die plafon en rek haar oë in ’n traanlose huil. Sy staal haarself, loop na die groot sitkamervenster en kyk hoe die buurvrou, Tannie Havenga, haar potplante water gee. Die ou vrou met die grys krulhare draai om, en haar gesig verander in dié van Dorothea Puente, die Death House Lady.

            Petru draai haar kop skuins en kyk onbegrypend. Puente het tussen 1982-1988 vyftien mense vermoor wat sy eiehandig in haar tuin begrawe het. ’n Persiese kat met ’n weelderige pels kom miaauend nader, die stert ’n uitroepteken. Petru druk teen die venterraam.

            Dorothea Puente buk en tel die kat op. // Tannie Havenga buk en tel die kat op.

           Puente was ’n saggeaarde bejaarde reeksmoordenaar. Tienermoordenaars swig maklik onder druk en breek oop in belydenis – maar ’n bejaarde moordenaar? Het die snykante van die lewe die persoon al broos gestem, of is dit ’n deurwinterde, uitgeslape krimineel wat die krag van tyd – en stamina – goed verstaan? Hans Kooij is nou 68.

Die boeing is oor en sy skink ’n sopie konjak. Gaan sit by die eetkamertafel en verander Hendrik Struwig en Hans Kooij se Facebook-instellings na sien eerste sodat sy onmiddellik alle nuwe kennisgewings ontvang.

            Sy teug diep aan die glas. Sy sou graag eendag haar eie moordfiksie wou skryf. Dit is dieselfde verbeelding wat na die moordenaar soek wat ook deur die afbraak van gebeure sif en leidrade ontbondel; dieselfde verbeelding wat die gebeure sloop en bou, sloop en bou in die hoop om die neerlaag van die leser te plot. Elke dood soek na sy oorsprong, die ontsetting van sy eie verhaal.

            Haar selfoon ril – vibreerfunksie – en seil ’n paar sentimeter oor die koue glasblad. Sy kyk na die Gotiese horlosie teen die oorkantste muur. Vyf voor twaalf. ’n SMS van Buks: Kooij beweeg by sydeur in. Ons is gereed.

            Sy vat ’n groot sluk en staar na haar flikkerende sigaretkool, asof gehipnotiseer.

Voor die groot tafelrekenaar sit ’n breedgeskouerde man: Hendrik Struwig.

            ‘n Burleske skaduwee huiwer in die deurkosyn; ’n barbiermes in die linkerhand, ’n pistool in die regterhand. Die kort, mollige gestalte van Hans Kooij.

            Struwig kyk nie om nie. “Ek het jou verwag.”

            “Nou doen jy wat ek sê.” Die pistool teen sy agterkop.

            “Anders..?” Struwig is kalm. Doodkalm.

            “Anders – ” Kooij lig die barbiermes en druk dit teen die oud-Recce se kraag. Sy keukels verkleur wit om die hef in sy linkerhand, wat met een rukbeweging die keel van regs na links kan oopkloof. ” –  anders sterf jy soos Herman Uys. Nou: gaan in op jou Facebook-profiel. Dan soek jy The Ballad of Reading Gaol van Oscar Wilde, jy sal die gedig maklik kry, en kopieer strofe sewe, agt en nege teen jou muur. Ek wil hê jy moet ’n selfmoordnota bo dit plaas. Dat jy moeg is vir die lewe. Een of twee sinne.”

            “Goed.” Struwig se hande lig en knetter oor die sleutelbord.

Petru se skootrekenaar begin soos ’n outydse kasregister te sing. Struwig se jongste plasing: Ek is werklik jammer. Ek sien nie meer kans nie. Die lewe is futiel.

            Struwig se aanlyn-vriende reageer onmiddellik.

            Asseblief, Hendrik, moet dit nie doen nie, ons is lief vir jou!

            Dierbare Jesus, ek smeek dat u u hand van beskerming oor Hendrik sal hou in dié donker uur, asseblief Here, stuur u engele voor dit te laat is…

            WTF???

            Weet enige iemand wat aangaan? Hendrik?

’n Skoot klap.

            Hans Kooij steier ’n paar sekondes en die mes en pistool kletter op die teëls.

            Badenhorst laat sak sy wapen. Hy kyk af na die bloedkol op Kooij se kuit.

         Diep in die huis se maag begin ’n telefoon dringend te lui. Struwig vlieg regop uit sy stoel, grinnik, en sy oë ontmoet dié van Skoppensboer, bleekblou en verdwaas. Die ou man steier vorentoe en agtertoe en val dan, die koddige beweging van ’n hanswors wat sy balans verloor het. Hy val op sy rug met sy handpalms na bo, ’n finale poging tot oorgawe en verweer.

Petru het die leë glas neergesit en by die venster gaan staan. Tussen die wolke het ’n koorsige son gehang. Die brande het begin opklaar en sy het die buitedeur oopgemaak.

            Struwig het uiteraard méér bekendheid verwerf vir sy rol in die Skoppensboer-sage as wat hy ooit as skrywer van grensverhale kon vermag. Vir maande aaneen het Facebook-digters sy lof as kultus-figuur in onbeholpe verse besing, en binne dae ná die arres is ’n sappige bywerking op Struwig se Wikipedia-blad deur ’n anonieme outeur gedoen. Kolonel Buks Badenhorst sou ook erkenning gekry het vir sy aandeel in die saak, want dit hét deur sy gedagtes geflits om die gewonde uit die pad te stoot met sy stewel en onder Struwig se selfmoorddreigement te tik: HALLO. KOLONEL BADENHORST HIER. SKOPPENSBOER GEARRESTEER. HENDRIK STRUWIG VEILIG. Maar hy het nie. In stede daarvan het hy vorentoe geleun en sonder sy leesbril die gedig, wat Struwig onder dwang moes plaas, gelees. Die rekenaar is ’n bewysstuk met ’n geskiedkundige rekord. Daar sou ook beslag gelê word op Kooij se rekenaars in sy huise in Waterkloof en Hermanus; en as Petru Adendorff se voorspelling korrek sou wees, het Skoppensboer virtuele artefakte soos gedigte, resensies en ander bloedige trofeë iewers in die kelders van die web geberg, in die Cloud, dalk: die skermtyd van ’n moderne reeksmoordenaar.

Yet each man kills the thing he loves

  By each let this be heard,

Some do it with a bitter look,

  Some with a flattering word,

The coward does it with a kiss,

  The brave man with a sword!

 

Some kill their love when they are young,

  And some when they are old;

Some strangle with the hands of Lust,

  Some with the hands of Gold:

The kindest use a knife, because

  The dead so soon grow cold.

 

Some love too little, some too long,

  Some sell, and others buy;

Some do the deed with many tears,

  And some without a sigh:

For each man kills the thing he loves,

  Yet each man does not die.

 

Verwysings:

  1. Gouws, T. Stigmata. Human & Rousseau: Kaapstad.
  2. Groot Verseboek, deel I. Samesteller André P. Brink. Tafelberg: Kaapstad.
  3. King, S. On writing. A memoir of the craft. Hodder & Stoughton: Londen.
  4. Klopper, M. Nadoodse ondersoek. Human & Rousseau: Kaapstad.

https://www.poets.org/poetsorg/poem/ballad-reading-gaol

 

 

 

 

De Waal Venter. Tres damas poéticas

Tuesday, July 11th, 2017

Tres damas poéticas

Lesers van Versindaba sal waarskynlik maklik kan uitmaak wat die titel van hierdie essay beteken: “Drie poëtiese dames”. Die drie digters kom uit die Spaanssprekende lande Colombië, Peru en Chile. Gabriela Mistral, die oudste van die drie, is in 1889 gebore. Sy het baie in haar leeftyd bereik. Onder andere het sy die jong Pablo Neruda aangemoedig en in ’n mate gehelp om sy digkuns vorm te gee.

Die ander twee is naastenby ’n geslag later gebore. Blanca Varela is in 1926 in Peru gebore en Olga Elena Mattei is ’n Colombiaanse digter, gebore in 1933. Ons kyk eerstens na Gabriela Mistral en van haar gedigte.

Gabriela Mistral

Gabriela Mistral (1889 – 1957) was die skuilnaam van Lucila Godoy y Alcayaga, ’n Chileense digter, diplomaat, opvoedkundige en humanis. In 1945 het sy die eerste Latyns-Amerikaanse skrywer geword wat ’n Nobelprys verower het. Dit was vir haar “liriese poësie wat, geïnspireer deur sterk emosies, haar naam ’n simbool gemaak het van die idealistiese aspirasies van die hele Latyns-Amerikaanse wêreld.”

Van die sentrale temas in haar gedigte is die natuur, verraad, liefde, moederliefde, smart en herstel, reis en die Latyns-Amerikaanse identiteit soos dit gevorm is deur ’n vermenging van inheemse Amerikaanse identiteit en Europese invloede.

In 1925 is Mistral genooi om Latyns-Amerika te verteenwoordig in die pasgestigte Institute for Intellectual Cooperation van die destydse Volkebond. Sy het vanaf 1926 feitlik Permanent in Parys gewoon en gewerk. Aanvanklik het sy as joernalis gewerk en later as lektor in die VSA en Latyns-Amerika.Haar moeder was ’n belangrike faktor wat haar bande met familie en vaderland versterk het. Sy het ook Mistral aangemoedig om suksesvol te wees.Net so ’n groot invloed was haar ouma aan vaderskant. Die ouma se voorlesings uit die Bybel het ’n blywende indruk op die digter gemaak. Hierdie ouma was ’n besonder godsdienstige iemand. Mistral was van mening dat sy Sefardies Joodse voorouers gehad het (’n Joodse groep wat sedert die jaar 1 000 in die Iberiese skiereiland voorgekom het). Sy het Mistral aangemoedig om dele van die Bybel uit haar kop te leer en voor te dra, veral die Psalms van Dawid.Mistral het later in haar gedig “Mis libros” (My boeke) verklaar dat die Bybel een van die boeke was wat haar die meeste beïnvloed het.Hier is ’n gedeelte uit die gedig.

Uit: Mis Libros

Bybel, my edel Bybel, wonderlike panorama,

waarin my oë lank vertoef het,

in die Psalms kry jy die vurigste lawas

en in daardie rivier van vuur het my hart vlamgevat!

Jy het my volk onderskraag met jou kragtige wyn

en hulle sterk laat staan tussen mense,

dit gee my krag net om jou naam te sê;

omdat ek van jou kom, het ek die noodlot oorwin.

Na jou het net die kreet van die Groot Florentyn

deur my beendere getrek.

Die verse getuig van fisiek gewelddadige beelde wat vewys na ’n spirituele konsep van die menslike lot en die kommerwekkende geheimenisse van die lewe.

“Die kreet van die Groot Florentyn” verwys na Dante en mens kan nie anders as om te dink aan die vreeswekkende beelde en gebeurtenisse in sy Comedia nie.

Die gesig van die Heer

Hier is nog ’n gedig van Mistral waarin haar diepe betrokkenheid by godsdiens en die mense van haar vaderland tot uiting kom.

LA CASA

La mesa, hijo, está tendida

en blancura quieta de nata,

y en cuatro muros azulea,

dando relumbres, la cerámica.

Die huis

Die tafel, seun, is gedek

met die stil witheid van room,

en op die vier mure glinster

die blou van breekware.

Hier is die sout, hier die olie

en in die middel die brood wat amper praat.

Goud pragtiger as die goud van brood

is nie in vrugte of in besemgras nie,

en sy geur van koringare en oond

gee vreugde wat nooit ophou nie.

Ons breek dit, seuntjie, saam,

met harde vingers, sagte palms,

en jy staar verwonderd

dat die swart aarde so ‘n blom oplewer.

Laat sak jou hand na die kos,

jou moeder laat hare ook sak.

Koring, my seun, is van lig,

en van die son en die skoffel;

maar hierdie brood, “gesig van die Heer”

kom nie op elke huistafel nie.

En as ander kinders dit nie het nie,

is dit beter, my seun, dat jy nie daaraan raak nie,

en beter dat jy dit nie vat

met beskaamde hande nie.

Nota deur die digter: In Chile noem baie mense brood “die gesig van die Here”.

Mistral was ’n opvoedkundige en het die regte van vroue en kinders bevorder, asook die arm boorlinge van Latyns-Amerika. Sy praat dikwels van hulle in haar gedigte. In “Die huis” praat ‘n vrou met haar jong seun oor die varsgebakte brood wat hulle wil eet. Die digter noem in ‘n voetnota dat brood in Chile dikwels “die gesig van die Heer” genoem word.

In plaas van haar seun die brood te laat eet, sê sy dat die seun liewer nie die brood moet eet nie sodat hulle nie beskaamd kan wees terwyl daar soveel armoede om hulle is nie.

Olga Elena Mattei

Olga Elena Mattei

Olga Elena Mattei Echavarría is in 1933 iin Arcibo, Puerto Rico gebore, maar het die grootste deel van haar lewe in Colombia deurgebring. Haar moeder was Colombiaans en haar vader Puerto Ricaans. Sy het verskeie nasionale en ingternasionale toekenning vir haar poësie gekry.

Haar kantate Cosmofonía is vir die eerste keer op radio en TV in Frankryk uitgevoer in 1976 met musiek deur Marc Carles. Haar gedig Cosmoagonia met ’n astronomiese en humanistiese inhoud, is in agt belangrike planetariums reg oor die wêreld opgevoer, onder andere in New York en Washington.Sy doseer kunste en antieke kulture.Toe die gedig Violencia geskryf is in 1962, het Colombia net begin herstel van ’n lang tydperk van geweld en politieke onstabiliteit. Die gedig is versigtig optimisites, maar die vrees dat die onrus weer sal kop uitsteek is duidelik sigbaar.

Wikipedia het die volgende te sê oor hierdie tydperk:

Soon after, (in the 1940’s) Colombia achieved some degree of political stability, which was interrupted by a bloody conflict that took place between the late 1940s and the early 1950s, a period known as La Violencia (“The Violence”). Its cause was mainly mounting tensions between the two leading political parties, which subsequently ignited after the assassination of the Liberal presidential candidate Jorge Eliécer Gaitán on 9 April 1948.[93][94] The ensuing riots in Bogotá, known as El Bogotazo, spread throughout the country and claimed the lives of at least 180,000 Colombians.”

Colombiese soldate 1960’s

Violencia

uit Silabas de Arena (1962)

Olga Elena Mattei

Corteza de naranja,

paz de sol en la mañana,

voz del agua;

concreción de esmeralda.

Geweld

Lemoenskil,

die son se vrede in die oggend,

water gesels;

soliedheid van smaragde.

Meditasie oor die koringaar

in hoop.

Al die stemme van die digters

is gedors

met dieselfde woorde,

want die oes is goed,

die grond is vrugbaar,

want die toring verheug ons

met sy gebed van klokgelui.

Waarom ’n vuis en ’n banier lig

dreigend skreeu

teen die bultende baarmoeder van die aardbol

en in die wit skoot van ons moederland?

Waarom smeek met woorde

en bose goed uitskreeu?

Yster te sê, koeël,

geweer, lyk, bloeddeurdrenkte sand.

Bloed en reuk van afgebrande huise,

stewels, klip, verraad, en wraak …

weduwee, haat,

vuur en sluipmoordenaar!

Waarom? Liewe Here?

Wat gaan aan met die wêreld

dat in al die kele

net knoppe is

en geskrei in die siele?

Ons was almal broers

in die Fiesta del Agua,

en ons alma het begrip

vir verloste bloed

in hoop;

ons het almal geluister na jou lys

van bevele

en nou

waarheen met ons mense?

Blanca Varela

Blanca Leonor Varela Gonzáles (10 August 1926 – 12 March 2009)

Varela is in Lima, Peru, gebore. Haar moeder was ’n komponis wat baie beroemde kreoolse walse gekomponeer het. Varela het geesteswetenskappe bestudeer aan die Nasionale Universiteit van San Marcos.

In 1949 reis sy na Parys waar sy Octavio Paz ontmoet het. Hy het haar voorgestel aan figure soos André Breton, Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir en Alberto Giacometti.

Haar gedigte is surrealisties in soverre dat hulle probeer om die wêreld op ’n onskuldige wyse voor te stel uit ’n innerlike perspektief, maar nie daarin kan slaag om wreedheid af te weer wat van buite af indring nie.

Blanca Valera het haar gedigte onder die titel “Canto villano” versamel van 1949 tot 1983.

Daarna het sy ander titels gebruik.

In die gedig Canto villano, vind mens ’n strewe na estetiese effek met die minimum middele. Die gedig beskryf hoe die spreker in die gedig bieg by ’n onsigbare persoon wat saam met haar aansit aan die tafel van die lewe. Maar die bieg is vals. Hulle sê niks betekenisvols of waar nie. Hulle is ’n ooreenkoms tussen die gees en die mens se bestaan. Maar dit is ’n ruwe en rebellieuse ooreenkoms. Dit word voorgegee asof daar harmonieus gesing word, asof daar gepeins word, maar aan die einde van die gedig word dinge verskuil: ’n stryd wat verlore is aan die werklikheid. Die gedig kom in kort stote met die minimale gebruik van woorde en uitdrukkinge.

Onsigbare gas

Canto villano

Blanca Varela

y de pronto la vida

en mi plato de pobre

un magro trozo de celeste cerdo

aquí en mi plato

Gemene lied

En skielik die lewe

op my arme bord

’n heerlike stukkie maer varkvleis

hier op my bord.

kyk na my

kyk na jou

of slaan ’n vlieg dood sonder moordlus

vat die lig weg

of doen dit

doen dit

soos iemand wat sy oë oopmaak

en ’n lug verkies wat oorvloei

op die leë bord

Rubens uietrane

nóg Rubens nóg uie

nóg trane

soveel stories

onverteerbare swart wonderwerke

en die Oosterster

Versteek

en die been van liefde

so gekou en so hard

glansend op ’n ander bord

hierdie honger van my

bestaan

dit is die verlange van die siel

wat die liggaam is

dit is die vet roos

wat verouder

in sy hemel van vlees

ek pleit skuldig wasige oog

ek pleit skuldig swart mondvol

ek pleit skuldig hemelse walging

daar is niemand anders hier

op hierdie leë bord nie

behalwe ek

wat my oë verorber

en joune

Die gedigte in hierdie essay is uit Spaans vertaal deur De Waal Venter

De Waal Venter. Die taal wat poësie praat

Thursday, June 22nd, 2017

Die goue saal, Stockholm. Swede

Kan poësie geskryf word in elke moontlike taal wat op aarde gepraat word? Wat van kunsmatige tale soos Esperanto? Hier is ’n voorbeeld van ’n gedig in Esperanto. Oordeel maar self oor die gehalte daarvan.

(Oorspronklike Esperanto)

Ho, mia kor’, ne batu maltrankvile,
El mia brusto nun ne saltu for!
Jam teni min ne povas mi facile,
Ho, mia kor’!
(Letterlike vertaling)

Oh, my heart! After long laboring
Will I not win in the deciding hour?
Enough! Calm the beating,
Oh, my heart!

Dit is ’n interessante vraag, maar nie die een wat ek in hierdie essay wil beskou nie. Ek wil “die taal wat poësie praat”, ondersoek. Eerstens dan, maak ek die stelling dat poësie ’n taal praat wat ooreenkomste toon met die standaardtaal, maar ’n eie, outonome struktuur het wat betekenis op ’n ander manier oordra as wat die standaardtaal dit doen.

Metalogies

Die filosoof Philip Wheelwright en die digter Josephine Miles het ’n debat gevoer in die Kenyon Review in 1940. In Wheelwright se artikel “On the semantics of poetry”1 het hy duidelik onderskei tussen die taal van poësie en die taal van wetenskap. Volgens hom moet wetenskaplike taal betekenis konseptueel oordra. Dit moet gelei word deur die beginsels van formele logika en proposisionele waarheid. Aan die ander kant is poësie gekenmerk deur wat Wheelwright “metalogiese” betekenis noem, dit wil sê die semantiek daarvan word nie bepaal deur logika nie.

Grondliggend aan sy argument is dat taaltekens in poësie hoogs veelduidig is, terwyl dit in die wetenskap dieselfde betekenis moet hê in elke verband waar dit voorkom.

’n Aparte taal

Jan Mukařovský2 (1891–1975) literêre akademikus, een van die hooffigure van die Tsjeggiese strukturalisme, het aangevoer dat poëtiese taal onderskei kan word van standaardtaal as ’n afsonderlike en duidelike entiteit. Na sy mening bied die standaardtaal die agtergrond waarteen afwykings afspeel met die doel om ’n estetiese uitwerking te verkry.

Hy het die konsepte van outomatisasie en vooropplasing in verband gebring. Outomatisasie verwys na ’n uiting wat op ’n naastenby outomatiese manier voortgebring word. Vooropplasing word geassosieer met ’n meer bewuste uitvoering van die uiting wat die standaardnorme verbreek.

Vooropplasing is een van die belangrikste begrippe wat kan help om “die taal van poësie” te kenmerk.

In Engels word hierdie begrip as “foregrounding” uitgedruk. Die Tsjeggiese woord is “aktualisace” wat vertaal kan word as “om te aktualiseer” en “op te dateer”. In Afrikaans is die aanvaarde term “vooropplasing”. In hierdie verband beteken die woord dat dinge soos woorde en begrippe in ’n taaluiting sterk onder die aandag van die leser gebring word deur middel van ongewone en unieke taalgebruik.

Een van die betekenisse van die Tsjeggiese woord is interessant genoeg “vreemdmaking” (ook “vervreemding”) of “ostranenie”. In Engels is dit “defamiliarization” en dit sluit goed aan by die “vooropplasing” betekenis. Dit bied die leser ’n nuwe, ongewone, vreemde en verrassende leeservaring.

Vreemd

Dit is vreemd

Viktor Borisovich Shklovsky of Shklovskii (24 Januarie 1893 – 6 Desember 1984) was ’n Russiese literêre teoretikus, kritikus en skrywer. In 1917 het hy die term “ostranenie” (defamiliarization) geskep. Die konsep het voorgekom in sy essay wat vertaal is as “Art as Device” en ook as “Art as Technique”. Hy wou hiermee poëtiese taal onderskei van praktiese taal. Sy basiese stelling is dat poëtiese taal fundamenteel verskil van die taal wat ons alledaags gebruik, omdat dit moeiliker is om te verstaan.

Poëtiese spraak, het Shklovsky gesê, is “gevormde spraak”. Prosa is gewone spraak – ekonomies, maklik, korrek en direk. Poëtiese spraak voorkom “outomatisering” wat ’n leser “volgens ’n formule” laat optree. As die woorde en uitdrukkinge in ’n taaluiting oorbekend is, “outomatiseer” die leser dit – daar word niks nuuts en interessants ervaar nie.

Bewapen met hierdie begrippe kan ons nou kyk hoe lyk die poëtiese taal in die Tranströmer gedig hieronder. Die gedig kom uit die bundel “Den halvfärdiga himlen” (Die halfklaar hemel).

Palatset

Tomas Tranströmer

Vi steg in. En enda väldig sal,

tyst och tom, där golvets yta låg

som en övergiven skridskois.

Alla dörrar stängda. Luften grå.

Die paleis

Ons het ingestap. ’n Yslike saal,

stil en leeg, waar die vloeroppervlakte gestrek het

soos ’n verlate skaatsbaan.

Al die deure toe. Die lug grys.

Skilderye teen die mure. Ons het

prente gesien, leweloos saamgedring: skilde, weegskale,

visse, worstelende figure

in ’n doofstom wêreld aan die ander kant.

’n Beeld is uitgestal in die leegte:

eensaam in die middel van die saal het ’n perd gestaan

maar ons het hom nie opgemerk

terwyl ons so oorweldig was deur die leegheid nie.

Sagter as die asemhaling in ’n skulp

kom daar suisinge en stemme uit die stad

draaiend in hierdie noodlotsruimte

murmelend en soekend na mag.

Ook iets anders. Iets donkers

het hom teen ons sintuie opgestel, vyf

drumpels, sonder oor hulle te trap.

Sand het gestroom in al die stil glase.

Dit het tyd geword om aan te gaan. Ons het

na die perd gegaan. Hy was reusagtig,

swart soos yster. ’n Beeld van eiemag

wat agtergebly het toe die heersers weggegaan het.

Die perd het gepraat: “Ek is die Enigste Een.

Die leeghede wat op my gery het, het ek afgegooi.

Hier is my stal. Ek groei stadig.

En ek eet die stilte hierbinne.

(Uit Sweeds vertaal deur De Waal Venter)

Die eerste strofe se taal beweeg nie te ver weg van die standaardtaal nie. Oënskynlik is dit baie soos mens dit in ’n gesprek sou sê. Maar die vreemdmaking se eerste tekens begin wys met die vloer wat beskryf word as iets wat “strek soos ’n verlate skaatsbaan”. Onmiddellik voel mens verplaas in die ietwat onthutsende atmosfeer van die groot oop ruimte van die skaatsbaan sonder enige mens daar. En al die deure is ’n bietjie onheilspellend toe.

In elkeen van die volgende strofes loop mens vreemdmakende frases en woorde raak. Dit herinner aan wat Herbelot sê: “Poetry is not random, but the stuff of poetry, the ‘fragments’ found in the subconscious of the poet.”ibid In die tweede strofe neem die vreemdheid toe. Die gevoel van starheid word verdiep deur die “lewelose” prente, die warboel voorwerpe wat saamgedring” is. En dan: “’n doofstom wêreld aan die ander kant”.

Watter kant sou dit wees? Dit is seker nie net aan die ander kant van die toe deure in die gewone wêreld nie, want hierdie ander wêreld is uiters vreemd, dit is “doofstom”. Nou het ons ’n punt bereik waar ons die vreemdgemaakte moet verstaan op ’n ander manier as wat ons ’n gewone stuk spraak sou verstaan. Ek gebruik die term “intuïtief” om aan te dui hoe mens die poëtiese taal kan lees.

Aurélie Herbelot sê in hierdie verband, in haar verhandeling, “The semantics of poetry”, die volgende:  “Poetry is not random, but the stuff of poetry, the ‘fragments’ found in the subconscious of the poet, are already there, latent in language use inspired, and an appropriate semantic theory should be able to uncover them. This is compatible with Bruns’s4 reading of Lyn Hejinian’s poetics (2000): ‘The poet […] does not so much use language as interact with uses of it, playing these uses by ear in the literal sense that the poet’s position with respect to language is no longer simply that of the speaking subject but also, and perhaps mainly, that of one who listens.”

Die raaiselagtigste verskynsel in die gedig is die beeld van die perd wat uiteindelik praat en wat stadig groei in sy “stal”. Die perd laat die leser met die gedagte dat hy “die stilte eet”.

Hierdie soort taal kan nie doeltreffend verstaan word met die apparaat van natuurlike, of standaardtaal nie. Die leser moet “intuïtief” lees. Ek haal Herbelot weer aan: “This is compatible with Bruns’s reading of Lyn Hejinian’s poetics (2000): ‘The poet […] does not so much use language as interact with uses of it, playing these uses by ear in the literal sense that the poet’s position with respect to language is no longer simply that of the speaking subject but also, and perhaps mainly, that of one who listens.” (My kursivering).

Die volgende gedig is geplaas met verlof van die digter.

Gisela Ullyatt

Die dag torring los in metrum

Gisela Ullyatt

1

hier ter plaatse

niks te berig.

tog, iewers

2

dag torring los

in norrings duiwe;

die dag ontdaan

van geel geraas.

3

en woorde

wapper aan ’n sterk, hoë lyn

met enjambemente

wat in hierdie wit lig skyn;

silwerjakkals van leuens

herbore in vreemdklinkende

metrum; sillabes van skyn.

4

oral broei die voëls

nimmer voel ek alleen nie

vinke torring aan die palmboom

in grepe klank

langsamerhand verwelk die son

silwer duif van die nag

is in die omtes

haar hart klop in amber

5

song to myself

ek sing in sinonieme

van stilte

deur nodules

van pyn

6

versigtig oor die lente trap

my lief

jou hart ’n sondief

dit glip oor rotse

duik krewe uit

en aas dan rond

in hierdie helder uur.

jy steel vuur,

my lentedief:

pasop,

dis nou die gode se uur.

7

my toeverlaat op jou,

bouvalligheid ten spyt.

nou laat ek jou agter

met Johnny Cash se Jackson

en die wind sny deur my hare

8

ek wag die winter in

knip die somer

af in linte:

ek skink die namiddag

in my koppie tee

en die wolke volroom

9

met apologie aan n.p.

jy het ’n herberg in my bewoon

onder silwer verberg ek jou nou

ek droom jou om

trek luike dig

10

met apologie aan antjie

is dit vir my

vir wie jy blou skoenlappers kweek?

laat my tog eenmaal deur die

doringdraad van jou hart breek

Intuïtiewe werkwyse

Herbelot verwys na I.A. Richards om die intuïtiewe werkwyse van die digter verder te belig: “Conclusion In his literary criticism, Richards (1970) suggests the existence of an intuitive process which guides the poet towards particular linguistic combinations.: The poet […] makes the reader pick out the precise particular senses required from an indefinite number of possible senses which a word, phrase or sentence may carry. The means by which he does this are many and varied. […] [T]he way in which he uses them is the poet’s own secret, something which cannot be taught. He knows how to do it, but he does not himself necessarily know how it is done.”5

Die interessante gedigreeks “Die dag torring los in metrum” is ’n uitmuntende voorbeeld van hoe ’n “poëtiese taal” met groot trefkrag aangewend word.

Ons kyk na ’n paar voorbeelde.

2

die dag ontdaan

van geel geraas.

In die standaardtaal maak dit nie veel sin nie. Waarom is dit dan so evokatief en registreer dit so sterk op die leser se emosionele register? Wanneer dit gelees word as poëtiese taal, skuif die konsepte by mekaar aan en die leser “verstaan” wat die digter uit haar onbewuste gehaal het. Die geaardheid van die geraas wat as “geel” beskryf word, word “ervaar”, eerder as in ’n logiese raamwerk geplaas.

4

silwer duif van die nag

is in die omtes

haar hart klop in amber

Voël in amber

Hoe klop ’n hart in amber? In gestolde amber word ’n voël verstar en onbeweeglik gemaak. So is dit in die wêreld van die standaardtaal. In poëtiese taal beleef die leser die pragtige beeld van die kloppende hart in die goudgeel dieptes van amber.

8

ek skink die namiddag

in my koppie tee

en die wolke volroom

Laastens drie kort reëls waarin ’n handvol konsepte knap te berde gebring word. Die namiddag word “geskink” en in die koppie tee sien mens die pragtige wit van die wolke wat tegelykertyd die volroom is in die tee. Hier is ’n goeie voorbeeld van hoe poëtiese taal in die algemeen meer sê in minder woorde as standaardtaal.

Ek wil afsluit deur nog ’n element van poëtiese taal te noem wat ek die “poëson noem. Dit sluit aan by wat hierbo gesê is oor fragmente uit die onbewuste wat die digter inspan om die gedig te bou. Die poëson bestaan uit sulke elemente, maar wat die hoofeienskap daarvan is, is dat dit konsepte met mekaar verbind op ’n manier wat nie in standaardtaal gebeur nie.

Die poëson

Die poëson resoneer deur die gedig en bring verbande tussen elemente in die gedig en met ander poësons in die gedig. Mens kan ’n volledige bespreking van die poëson lees in ’n blog wat ek op 12 April 2017 in Versindaba geplaas het met die titel “Kwantumpoësie”.

Om af te sluit toon ek graag een van die poësons aan in Gisela Ullyatt se gedigreeks. Kyk na die volgende sinsnedes:

niks te berig

die dag ontdaan

vreemdklinkende metrum; sillabes van skyn.

silwer duif van die nag is in die omtes

dis nou die gode se uur.

ek droom jou om

laat my tog eenmaal deur die doringdraad van jou hart breek

Ons begin by die laaste sinsnede, wat nie die einde van die poëson is nie; poësons het nie ’n begin en einde nie.

Die spreker in die gedig voel uitgesluit van ’n ander persoon se “hart”, dit wil sê, die persoon se innerlike gemoedswêreld. Die een sinsnede na die ander vertel in die taal van poësie hoe die spreker hieroor voel en daarop reageer: droom jou om, gode se uur (pasop!), silwer duif van die nag is in die omtes, haar hart klop in amber, sillabes van skyn, die dag ontdaan, niks te berig.

Hierdie poëson dra dus spreker se gevoel van alleenheid en haar behoefte om binnegelaat te word. Dit is egter glad nie die hele gedig nie! Dit is net een aspek daarvan. Ander poësons bring ander vondste en vreugdes.

In afdeling 4 is daar ’n reël wat as ironie gelees kan word:

“nimmer voel ek alleen nie”

Mens dink onwillekeurig aan die oudste stukkie teks in Oud-Hollands, ’n kort gediggie:

“Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic enda thu wat unbidan we nu.”

“”Al die voëls het begin neste bou behalwe ek en jy. Waarop wag ons?”

Ten spyte van die stelling dat die spreker “nimmer alleen voel” nie, toon die poëson dat die teenoorgestelde eintlk waar is.

Om mee af te sluit: Richardsibid sê: “T]he way in which he uses them is the poet’s own secret, something which cannot be taught. He knows how to do it, but he does not himself necessarily know how it is done.”5

Digters weet waarskynlik nie dat hulle poësons gebruik nie. Hulle weet nie noodwendig presies wat hulle doen nie, maar hulle weet hóé om dit te doen.

Ek raai lesers aan om die poëtiese taal, die poësontaal, van hierdie gedig te ontgin. Dit het baie om te bied.

Verwysings]

1. The semantics of poetry: a distributional reading Aur´elie Herbelot University of Cambridge, Computer Laboratory.

https://www.cl.cam.ac.uk/~ah433/LLC.pdf

2. Standard language and poetic language. Jan Mukařovský

https://digilib.phil.muni.cz

3. “Art as Technique” by: Viktor Shklovsky

https://pdfs.semanticscholar.org

4.Vergelyk ook: “What are poets for?” Gerald L. Bruns

http://www.full-stop.net/2012/07/27/reviews/sam/what-are-poets-for-gerald-l-bruns/

5.Richards, I. A. (1970). Poetries and Sciences: a reissue of Science and Poetry (1926, 1935) with commentary. London: Routledge & Kegan Paul.

Wicus Luwes. Notas oor ‘n onvoltooide kunsgalery

Wednesday, June 21st, 2017

Ek lees met ‘n hartseer hart van onvoldoende geologiese studies in die koerantberigte. Ek lees van enorme bedrae wat reeds spandeer is. ‘n Kunsgalery wat iets positiefs moes bydra tot die samelewing het ‘n monument vir die negatiewe geword. Binne-in die gebou is geen werke van bekende of opkomede kunstenaars nie. Daar het nog maar betreklik min van die ontwikkeling van kuns in die omgewing die lig gesien.

Volgens berigte (sien skakels hieronder) is die gallery deur die Departement van Kuns en Kultuur in Richardsbaai gebou. Hierdie hawedorp in Zoeloeland vorm deel van die Stad van Umhlathuze en Uthungulu streeksmunisipaliteit (onlangs herdoop tot Koning Cetshwayo-streeksmunisipaliteit). Die twee berigte wat ek oor die saak gelees het, is onvoldoende om ‘n ingeligte opinie te vorm.

Al wat ek kan bevestig is dit: vyf jaar het verloop sedert die gebou opgerig is. Vyf jaar waarin daar geen kuns in die gebou of kompleks uitgestal is nie. Dit is amper die helfte van ‘n kind se skoolloopbaan. Dit kon lewe geblaas het in ‘n stadige ekonomie. Ek dink maar aan die projekte wat tydens ‘n skoolvakansie aangebied sou kon word. Al lewer die projek geen bekende kunstenaar op nie, het die projek die saadjie geplant dat daar iets soos kuns is.

Ek besef dat die uitstalling van tradisionele items by die taxi-staanplek ook ‘n vorm van ‘n kunsgalery is, maar elke gemeenskap het tog ‘n uitstalplek nodig wat nie slegs op toeriste gemik is nie. Die moontlikhede is net soveel meer. Die doel van kuns is mos beide ‘n reis na buite en na binne. Ek is dus nie kwaad of omgekrap nie. Ek is ook nie moedeloos nie. Ek is hartseer.

Onvoltooide fondasies op die gronde van die kunsgallery

 

Ná ‘n grand uitstalling

op pad huis toe ná ‘n grand uitstalling
ry ek verby
‘n padverwery
die strepe van munisipale semi-mondriane
is ‘n eerlike landskapskildery
ná al die “art for art’s sake” waarna ek moes kyk
(for god’s sake)
selfs rothko kon iets leer
by die verwer in sy overall
gekniel by sy kwas
soos hy sy wit en geel en rooi daar smeer
almal weet wat dit beteken
‘n werker waai sy vlag
dieselfde rooi as onthullingsgordyne
gucci-rokke en stillewe-appels
maar dit sê eenvoudig wag
en ek wag
en ná ‘n tyd kan ek ry
huis toe
soos ek my pad vind op ‘n lyn
wat die verdwynpunt áltyd laat verskyn

deur Loftus Marais uit ‘Staan in die algemeen nader aan vensters’, Tafelberg uitgewers, 2008

 

Koerantberigte oor die kunsgalery
* http://zululandobserver.co.za/114530/arts-building-debacle-on-centre-stage/
* http://zululandobserver.co.za/100551/dismal-performance-at-arts-centre/

Draadkuns deur ‘n Zoeloe-kunstenaar

Marlies Taljard: … die liggaam gly soos sand deur die vingers

Monday, June 19th, 2017

 

die eerste voorhoedes van die dood

het opgedaag en die liggaam gly soos sand

deur die vingers, apatie neutraliseer die sintuie

 

oorlewing ontplooi soos ʼn woestaard en sny

jou af van ander sodat jy al hoe meer vertroud

raak met die na-binne-gedraaidheid van die dood

 

laai vir laai word jy leeggemaak

tot net nog die leë binnekant jou raak

 

(Uit: namens myself – Antjie Krog, Verweerskrif, 2006)

 

Hoewel die mediese wetenskap en die letterkunde op die oog af na twee onversoenbare sfere lyk, is die hermeneutiek van siekte in die moderne letterkunde wel deeglik bekend en is siektenarratiewe stewig ingebed in die kanon van die moderne Westerse letterkunde. Dink veral aan Thomas Mann se groot werk Der Zauberberg (1924) (The magic mountain in Engels) en aan Kafka se groot epiese werk Die Verwandlung (1915) (Metamorphosis in Engels). Laasgenoemde werk begin met die volgende openingsin (wat ek in Engels aanhaal): “When George Samsa woke up one morning after a night of restless dreams, he found himself in bed, transformed into a ghastly creature.”

Hoewel baie navorsing oor siektenarratiewe of die hermeneutiek van siekte fokus op die bydrae wat die persoonlike narratief van die pasiënt kan lewer ten opsigte van ʼn beter (mediese) begrip van bepaalde siektetoestande en kan lei tot meer akkurate diagnoses en selfs heling, kan siektenarratiewe egter ook vanuit ‘n literêre oogpunt beskou word. Siekte, sy simptome en die persoonlike belewenis van ʼn pasiënt se siekte word tans beskou as ʼn belangrike narratiewe tema. Ook op poëtiese gebied ontgin digters hierdie tema – soos ek in my vorige blog aangetoon het. In hierdie blog fokus ek op die oorvleueling tussen die akademiese veld van mediese wetenskap en die poësie. Hoewel talle voorbeelde uit die Afrikaanse poësie aangehaal sou kon word (ek dink byvoorbeeld aan Sheila Cussons se magistrale Christ of the burnt men), kyk ek vandag na enkele gedigte uit Antjie Krog se bundel Verweerskrif. Soos die foto van die ouer vrou op die oorspronklike voorblad suggereer, handel hierdie bundel veral oor verwering van die menslike liggaam, maar ook (in die laaste gedigreeks) oor verwering in die natuur – spesifiek die “liggaam” van Tafelberg soos die spreker dit vanuit haar huis kan waarneem. Die gedigte wat ek vir hierdie blog kies, is gedigte wat handel oor menopouse, die veroudering van die liggaam en die pyn en ongemak wat daarmee saamgaan.

Die gedig hormone replacement therapy is een van die gedigte in die bundel wat sterk oorvleuel met die mediese wetenskap, in dié sin dat die digter gebruik maak van die mediese vakwoordeskat en jargon en selfs van iets wat grens aan die wetenskaplike navorsingsmetode, naamlik oorweging van behandelingsmoontlikhede en vergelyking van simptome van verskillende mense wat dieselfde kondisie het.

 

hormone replacement therapy

om te hormoon

of nie

te hormoon nie

is die geweldige vraag – net vir vroue

 

dit beteken: wil jy jonger lyk,

kanker kry en Alzheimers

of wil jy oud lyk

en te lank lewe?

 

as ek my ma oor menopouse uitvra

kyk sy my aan asof ek die woord ‘internet’ sê

‘het ma nooit hot flushes gekry nie?’

 

‘my kind as ek gesweet het

het ek aangeneem dis van werk

en dan gaan swem of sommer ʼn shower gevat’

 

Die eerste twee strofes van die gedig roep die inleiding op van Hamlet se bekende toespraak:

.

To be, or not to be, that is the question:

Whether ’tis nobler in the mind to suffer

The slings and arrows of outrageous fortune,

Or to take arms against a sea of troubles

And by opposing end them …

 

Die implisiete naasmekaarstelling van die spreker se tweestryd oor die gebruik van hormoonmiddels vir die ongemaklike simptome van menopouse en die innerlike tweestryd van die tragiese held Hamlet is dalk ietwat oordrewe en selfs lagwekkend, maar die punt wat die sprekende ek deur hierdie hiperboliese toespeling wil maak, kan nie vir die leser verlore gaan nie, naamlik dat die menopouse vir haar inderdaad ʼn eksistensiële krisis bied. Dié gevoel van ʼn radikaal inperkende lewenskrisis word verder geïntensiveer deur die teenstellende narratief van haar moeder oor háár belewenis van dieselfde liggaamsverandering wat die spreker se reaksie verder parodieer en selfs belaglik maak.

Die moeder se narratief lê verder klem op die uiters subjektiewe belewenis van verskillende persone wat deur dieselfde malaise geteister word – in hierdie geval die “moderne” ek en die moeder uit ʼn vorige geslag. Dit laat vermoed dat siektesimptome nie ʼn “gegewe” is nie, maar dat dit deur verskillende subjekte radikaal anders geïnterpreteer en beleef word. Ook die vermoede dat kulturele agtergrond en beïnvloeding hulle stempel op die subjek-wat-siek-is afdruk, is in hierdie geval nie ongemotiveerd nie. Die geweldige klem wat openbare media en gewilde tydskrifte op sekere toestande soos menopouse, kanker, Alzheimer se siekte en Parkinson se siekte plaas, het waarskynlik ʼn invloed op die moderne mens se beoordeling van dié toestande. Die eerste twee strofes van die gedig immiteer immers duidelik die styl en genre van Die Gewilde Vrouetydskrif!

Die bogesiteerde gedig moet eintlik in samehang met die gedig gelees word wat dit in die bundel voorafgaan, naamlik sonnet van die warm gloede. Beide die gedigte is deel van die reeks “Agt menopousale sonnette”. Die geweldige kontras tussen die sprekende ek se woede oor die warm gloede wat ʼn simptoom van menopouse is en die gelate aanvaarding van die moeder uit ʼn ander era kom dan eintlik eers werklik tot sy reg. Uit dié gedig (wat ek hieronder aanhaal) kom die “moderne” vrou se woede oor en verset teen die onwelkome liggaamlike veranderinge wat deel van die verouderingsproses uitmaak, duidelik uit die verf as verset teen die lydsaamheid van ons moeders. Teenoor die selfbeheersing (selfs sefnegering) van die sogenaamde ouer garde word hier die totale gebrek aan selfbeheersing en die neiging om te “laat gaan” gedemonstreer. Hier is geen “aanvaarding van die vrou se lot” nie. Die gedig kan ten beste gelees word binne die diskoers van die radikale feminisme met sy onverdraagsaamheid (verteenwordig deur metafore van oorlog) ten opsigte van alles wat “tipies vrou” is, ondermyning (hier veral van die normale sinstruktuur, mediese diskoers en interpunksie) en veral sy kru taalgebruik:

 

sonnet van die warm gloede

iets kram jou rugmurg êrens vas jy voel.

hoe sprei ʼn pasgestigte brand sy angs vanuit.

ʼn kern en jou are loop met vuur jou vleis.

ontvlam jou hart hou vuurvas haar balans.

jou beendere bak buite hulleself jou gesig.

verseng jou wange prut onthutsend voort en.

telkemale breek jy weg uit sissende omhulsels.

sweet jou vel vonk in ligte laaie weg.

 

maar op ʼn dag skuif jy in jou stoel – en voel

die smeltkroes kole wat jou laaste

sappigheid verwoes. die fok weet dis genoeg:

brandend soos ʼn kryger staan jy op – ʼn boeg

van vuur – aan sy strot pak jy die dood en ploeg

sy neus deur jou kaalgeplukte drooggebakte poes

 

In terme van poëtiese taalgebruik maak die digter in die bostaande gedig van ‘n besonder sterk bewoorde idioom gebruik, belaai met harde klanke en wars in ritme om die onuitstaanbare teistering van die liggaamlike kondisie uit te druk. Sou ʼn mens die gedig lees as verwoording van die simptome van ʼn “siekte”, is dit opvallend dat geen mediese terme of eufemismes gebruik word nie. In my vorige blog het ek aangetoon hoe die gebruik van mediese vakwoordeskat die poëtiese diskoers positief bevrug. Van die gedig sonnet van die warm gloede sou ʼn mens kon beweer dat dit die omgekeerde bereik, naamlik om die mediese diskoers te verryk met woorde, frases en metafore wat waarskynlik binne die kliniese praktyk as “onbehoorlik” en subjektief of oordrewe geag word. In dié verband kom Svenaeus (2000) tot die gevolgtrekking (in sy artikel Hermeneutics of clinical practice: the question of textuality): “Theoretical Medicine and medical practice contains textual elements that might be better understood by resorting to the hermeneutical skills in which literature is especially proficient”.

Terselfdertyd word egter ook die poëtiese diskoers verryk deur die uitdrukking van siekte-as-verskrikking – die nuwe, onvervreembaar Afrikaanse woordeskat van trauma. Dit is immers die aard van letterkunde (en veral van die poësie) om gevoelens en  belewenisse te ver-woord. Dit is ook in die aard van die letterkunde om simboliese ruimtes te skep waar die aard en belewenis van siekte, lyding en die versugting na heling op nuwe, kreatiewe wyses gerepresenteer en ontgin kan word. Dit is waarskynlik in hierdie narratiewe waar die eerlikste beskrywing van siektesimptome voorkom en waarin die gesanksioneerde lys van simptome wat in mediese handboeke voorkom, die volledigste ondermyn en herskryf word, naamlik deur dit deel te maak van die filosofiese en literêre raamwerke wat in staat is om nuwe lig te werp op die inligting wat slegs deur die subjek-wat-siek-is verskaf kan word.

 

 

Wicus Luwes. Argentinië en Aristoteles: die definisie van ‘n siklus

Wednesday, June 14th, 2017

Ek wonder of ‘n siklus moontlik deur ‘n driehoek of sirkel voorgestel kan word: ‘n Driehoek in die vorm van voedselverwantskap of ‘n sirkel in die vorm van bome se jaarringe. Of miskien ‘n spiraal, soos ‘n skulp of langspeelplaat. Ek wonder of die spiraal as voorbeeld kan dien, aangesien ek graag sou wou hê dat ‘n siklus weer terugkeer na sy oorsprong. Wat van ‘n reguit lyn of stuk pad?: kan die Comrades-marathon wat eers van Durban na Pietermaritzburg en dan weer van Pietermaritzburg na Durban dalk ook kwalifiseer as siklus?

Op 27 Mei 2017 lees ek die volgende opskrif by die webtuiste van ‘n aanlyn-koerant: ‘Argentinië goeie Plan B vir SA boere’. Ek kan ongelukkig slegs die opskrifte van daardie aanlyn-koerant lees, aangesien ek nie daarby ingeteken is nie. Ek besef dat ek eintlik die perfekte voorbeeld is van die manier hoe die sameleweing reageer op nuus: ons lees net die opskrifte, maar dink dat ons die nuus goed ken. Ek dink ook weer aan die opmerking van Mark Twain: ‘If you don’t read the news, you are uninformed. If you read the news, you are misinformed.’

In 2012 was ek aan huis van vriende, Oom Hennie en Tannie Paula van den Heever, toe ek die eerste keer van die Argentynse Afrikaners gehoor het. ‘n Groot groep Suid-Afrikaners en Namibiërs het die land verlaat na afloop van die Anglo-Boereoorlog. Die dame van die huis (Tannie Paula) se oupa en vader was self Argentynse Afrikaners (of Afrikaanse Argentyne). Sy het vertel hoe haar vader en sy broers op die ou ent teruggekeer het na Suid-Afrika. Die lewe vir die wat teruggekeer het, was nie altyd maanskyn en rose nie. Hulle moes kos op die tafel sit, maar het nie noodwendig skoolopleiding of tersiêre opleiding gekry nie. Daar het van hulle aan die Rand in die myne gaan werk. Dit was egter ‘n moeilike lewe vir ‘n plaasseun wat sy lewe lank oop vlaktes om hom gehad het.

 

Verskroeide Aarde

Van dié geskiedenis kan ons slegs brokke agterhaal:
Grootouma Geldenhuys met vier kinders
in ‘n oop beestrok a die kamp by Merebank,
‘n paar stuks vee behoue in die walle van die Vaal,
Grootoupa te velde wie weet waar.
Die rooi huis in ge konfiskeer as hospitaal –
gerugte van soldate begrawe onder die leiklipstoep,
die erfgenaam naamloos in ‘n seepkis iewers in die sand.
Ek erf uit ouma Makkie se beroertemond
twee bitter woorde: smaad en hoon
en die droewe wete van familiegrond
vir geslagte tevergeefs bewoon.

deur Martjie Bosman uit ‘Landelik’, Protea Boekhuis, 2002

 

PJ Henning (Tannie Paula se oupa) het vele artikels vir Huisgenoot geskryf oor die lewe van die Afrikaners in Argentinië. Die artikels is toe in boekvorm saamgebind. Die titel van die boek: ‘n Boer in Argentinië. Henning het op 5 Desember 1905 as 19-jarige in Argentinië aangeland. Mnre Vietma en Green het namens die Argentynse regering na Suid-Afrika toe gereis om plase aan die ontnugterde Afrikaners aan te bied. ‘n Mens moet seker die ‘verskroeide aarde’-beleid van die oorlog by die vergelyking inreken, aangesien baie gesinne teruggekeer het na verwoeste plase. Hulle sou van voor af moes begin en dit dan onder ‘n regering waarteen hul oorlog gemaak het. Verkenners is uitgestuur om Argentinië te verken en die verkenners se terugvoer was positief: appels wat wild groei in die veld, ‘n enorme vleisbedryf om maar ‘n paar van die kwaliteite van Argentinië te noem. Net een plek moes hul egter vermy: Comodoro. Comodoro was ‘n droë, barre omgewing. Soos die noodlot dit egter wou hê, is dit presies waar die meeste Suid-Afrikaners hulle gevestig het.

Om terug te keer na die definisie van ‘n siklus: ons het ‘n idee van die vorm van ‘n siklus. Die volgende vraag is seker waaruit ‘n siklus bestaan of wat sy samestelling is. ‘n Mens sou seker tyd as antwoord kon bied. Tyd wat verloop in jaarringe van bome of die wentel om die aarde. Tyd in sekondewysers en kinders wat hul opwagting in familie-kringe maak. Tyd wat skemeroggend en skemermiddag amper dieselfde laat lyk. Die dinamika van ‘n siklus is verder dat die skemeroggend vir die een persoon, weliswaar die skemermiddag vir die volgende persoon kan wees in.

Daar is ook die skepper van die siklus of entiteit wat die siklus in stand hou. Suid-Afrikaners se betrokkenheid by Argentinië as siklus laat my wonder oor daardie vraagstuk. ‘n Belangrike komponent in die soeke na definisie is om ‘n siklus van buite te sien. Hoe plaas jy jouself egter buite die Anglo-Boereoorlog? Hoe plaas jy jouself buite die huidige politieke verwikkelinge? Hoe plaas die landboukundige homself buite die grondhervorming as hy daaraan dink dat graan op ‘n sekere tyd geplant moet word en weer op ‘n volgende tyd geoes moet word? Wie is in beheer van ‘n siklus en wie staan by skemeroggend en wie by skemermiddag?

Die Argentynse Afrikaners het ‘n boor laat kom omdat die Comodoro-omgewing in die Chubut-provinsie so droog was. Met water kan ‘n mens diere aan die lewe hou of groter oeste aanpak. In plaas van water het hulle egter op ‘n ander entiteit afgekom: olie, gas en ander brandstowwe. Die eens dorre omgewing het nou ‘n ander rykdom ingehou. Die regte om die olie te ontgin het egter aan die regering behoort en gevolglik kon die Comodoro Afrikaners nie daaruit voordeel put nie. Dit kon ‘n afdeling aan die siklus van die Suid-Afrikaners ingelyf het, aangesien dit ‘n bron van inkomste kon wees. Dit het egter gemaak dat baie Afrikaanse Argentyne eerder die plaaslewe verruil het vir werke op die olie-aanlegte. Die oliebronne is later jare ook genasionaliseer en is steeds ‘n groot bron van inkomste vir die Argentynse regering.

Die boek vertel van  mense wat somtyds vir hulself moes veg in ‘n land met ander gebruike en gewoontes. ‘n Plek waar hul Mate of Yerba Mate (Argentynse tee) leer drink het. Die gebruike rondom die drink van die tee was vir my baie interessant. Die teedrinkery is meer as net die les van dors; dit het ‘n sosiale element aangesien die hele huishouding (vriend en familie) uit een koppie en strooitjie drink. Die koppie sirkel deur die kuierplek, hetsy kombuis of sitkamer, totdat elkeen genoeg gekry het om te drink.

Yerba Mate-tee
(Foto: https: //bebrainfit.com/yerba-mate-benefits/)

Henning se boek skets vele interessante gebeure: die unieke diere wat hul in Argentinië ontmoet het. Die stryd teen roofdiere. Die poema wat maklik ‘n vyftig of meer stuks skaap kan doodbyt en dan net aan een vreet. Daar is ‘n pragtige verhaal van ‘n jag op so ‘n poema. Die poema het vir die groep honde gevlug en in ‘n ondergrondse tonnelstelsel probeer skuil. Op die ou end is Henning agter sy honde (en die poema) aan en moes hy lig maak deur vuurhoutjies te trek. Die jagtog / jaagtog het op die ou end veroorsaak dat hy die poema probeer skiet het in die stikdonkerte en toe amper self verstik het in die stof en suurstoftekort van die tonnel.  Die probleem het ingekom toe twee van sy honde agter die poema in die tonnel ingehardloop het. Die volgende probleem het ontstaan toe die poema vasgekeer is tussen die honde binne die tonnel en die hond by die mond van die tonnel.

Die rede hoekom dit altyd goed is om die siklus van buite te sien, is omdat bitter min dinge in ‘n vakuum gebeur. ‘n Groep Afrikaners wat ook hul lot buite Suid-Afrika gaan soek het, is uit Angola terug na Suid-Afrika ongeveer dertig tot vyf-en-dertig jaar na die afloop van die Anglo-Boereoorlog. Die repatriasie-proses het ‘n moontlikheid of opsie geword vir die Argentynse Suid-Afrikaners. Korrespondensie met die Unie-regering het gevolg. Regeringsverteenwoordigers het besoek afgelê.

Die verhaal in die boek eindig by ‘n tuiskoms in Kaapstad 33 jaar later. ‘n Voltooide siklus? Miskien slegs ‘n legkaartstukkie in die groter siklus wat pas by die legkaartstukkie van ‘Plan B vir SA Boere’. Aristoteles het die vier oorsake voorgehou om definisie aan iets te gee: waarvan dit gemaak is, watter vorm dit aanneem, wie of wat dit laat gebeur en dan laastens wat die doel daarvan is. Die vraag wat ‘n mens dan kan vra is: wat is die doel van die Argentynse-siklus vir Suid-Afrika? Die veronderstelling is dat ‘n mens die entiteit amper in die oorspronklike samestelling moet kan sien, soos ‘n standbeeld in ‘n stuk graniet of ‘n tafel in ‘n stuk hout. Hoe lyk die driehoek van ‘n Argentynse verwantskap-siklus, of die spiraal van ‘n Argentynse skulp. Die doel van ‘n boom en sy jaarringe kan bepaal word, maar nie altyd hoekom die boom op ‘n spesifieke plek geplant is nie.

Die boek noem eiendomsreg en ander beloftes wat die Argentynse regering verbreek het as redes waarom hul besluit het om terug te keer na Afrika. Daar is op die ou end slegs 28 plase op mense se name oorgedra en ander het slegs ‘n 100 jaar huurpag ontvang. Dit klink vir my baie soos wanneer mense ‘n voorspoedige of bankrot-besigheid beskryf: almal weet hoekom dit gebeur het, maar bitter min mense sien die oorsake raak gedurende die siklus. Ek bespreek hierdie Suid-Afrika-Argentinië wisselwerking, maar weet steeds nie wat die (werklike) doel daarvan is nie, want niemand weet presies waar iets begin en waar dit eindig nie. Dit is moeilik om ‘n objektiewe gevolgtrekking te maak wanneer jou toergroep self hul pad probeer vind. Is ons kaartjies werklik net vir een rigting of is ons reis eintlik retoer?

 

langspeelplaat

dag na dag
soos ‘n plaat
om en in
dieper sny die naald

aan die end
weet jy
die lied is klaar
maar jy wil weer luister

 

Lees ook gerus my vorige artikel oor Suid-Afrik se verwantskap met Argentinië: http://versindaba.co.za/2016/10/24/wicus-luwes-n-taal-op-die-aardsdrempel/

Gisela Ullyatt. Die dag torring los in metrum.

Friday, June 9th, 2017

Foto’s en gedigte: Gisela Ullyatt, 2017. (Tensy anders vermeld).

 

“Of these cutthroat busted sunsets

These cold and damp white mornings

I have grown weary’

-Ray LaMontagne

“Empty”

#1

1/

hier ter plaatse

 niks te berig.

 tog, iewers

   die lig.

#2

2/

dag torring los

in norrings duiwe;

die dag ontdaan

van geel geraas.

#3

3/

en  woorde

wapper aan ’n sterk, hoë lyn

met enjambemente

wat in hierdie wit lig skyn;

 

silwerjakkals van leuens

herbore in vreemdklinkende

metrum; sillabes van skyn.

 

#4 Foto en keramiekduiwe: Toni Pretorius

4/

oral broei die voëls

nimmer voel ek alleen nie

vinke torring aan die palmboom

in grepe klank

langsamerhand verwelk die son

 

silwer duif van die nag

is in die omtes

haar hart klop in amber

#5

5/

song to myself

 

ek sing in sinonieme

van stilte

deur nodules

van pyn

#6

6/

versigtig oor die lente trap,

my lief

jou hart ’n sondief

dit glip oor rotse

duik krewe uit

en aas dan rond

in hierdie helder uur.

jy steel vuur,

my lentedief:

pasop,

dis nou die gode se uur.

 

#7 Google Images

7/

my toeverlaat op jou,

bouvalligheid ten spyt.

nou laat ek jou agter

met Johnny Cash se Jackson

en die wind deur my hare

#8

8/

ek wag die winter in

knip die somer

af in linte:

ek skink die namiddag

in my koppie tee

en die wolke volroom

 

#9

9/

met apologie aan n.p.

 

jy het ’n herberg in my bewoon

onder silwer verberg ek jou nou

ek droom jou om

trek luike dig

 

 

 

#10 Nie alle Boeddhas/ is blou vlinders nie

10/

met apologie aan antjie

 

is dit vir my

vir wie jy blou skoenlappers kweek?

laat my tog eenmaal deur die

doringdraad van jou hart breek.

die metrum van doringdraad

 

 

Marlies Taljard: … dat ek so breekbaar is

Friday, June 9th, 2017

“… it [is] strange indeed that illness has not taken its place with love and battle and jealousy among the prime themes of literature” (Virginia Woolf)

Temas van siekte en pyn is reeds in die vroegste mondelinge vertellings teenwoodig. Dink maar aan die Bybelse Job, aan koning Nebukadneser en aan die talle verhale oor die genesing van siek mense in die Nuwe Testament. Ook nader aan ons eie era is daar talle verhale waarin siekte en pyn ‘n belangrike rol speel. Gedurende die Middeleeue en die Rennaissance het die klem dikwels geval op geestesversteuring, maar ook by moderne skrywers soos Dostojefski vind ons geestesiekte as tema. Tot baie onlangs is siekte, pyn en lyding egter selde vanuit persoonlike perspektief in narratiewe tekste belig, maar eerder as allegorie, as simbool van die kollektiewe boosheid van die mensdom, as metafoor van spirituele verdorwenheid of as straf op sonde. Dikwels was verhale oor siekte sodanig gestruktureer dat die siek mens deur sy siekte tot boetedoening of tot inkeer gebring is. Siekte is dikwels (soos tans nog in mediese vakgeskrifte) deur middel van oorlogsmetafore beskryf: die siekte is iets wat die liggaam aanval en wat beveg en oorwin moet word. Daarom was dit dikwels verhale van restitusie, van chaos en oorwinning: die persoon wat aan ‘n siekte ly, wil haar gesondheid ten alle koste terugwen en werp alles in die stryd om die oorwinning oor die vyandelike indringer wat van haar liggaam besit geneem het, te behaal.

Die tema van die individu as iemand wat op persoonlike vlak lyding as gevolg van siekte verduur en verwerk, is relatief nuut in die wêreldletterkunde. Sedert die begin van die twintigste eeu en veral sedert die 1950’s verskyn daar ‘n nuwe tipe siektenarratief, naamlik dié narratief waarin die klem val op die broosheid en die sterflikheid van die individuele mens en die worsteling van siek mense om die impak van traumatuese en ingrypende veranderde liggaamlike gesondheid te verwoord en te verwerk. Die realiteit van ‘n lewe wat deur siekte, pyn en lyding verander is, lei dikwels tot introspeksie en tot die konstruksie van ‘n nuwe identiteit wat soms radikaal verskil van die “ou” identiteit of die identiteit wat die subjek sou verkies het om te hê. In die proses is dit dikwels ook nodig om op persoonlike vlak sterflikheid en die onafwendbaarheid van die dood te konfronteer. Alexander Solzhenitsyn was een van die eerste skrywers wat, in sy bekende boek Cancer Ward, die persoonlike agonie van kankerpasiënte ontgin het op die mees basiese menslike vlak én op psigologiese en spirituele vlak.

In hulle artikel The disease-subject as a subject of literature bespreek Andrea en Michael Kottow ‘n aantal kenmerke van moderne siektenarratiewe. In hierdie reeks blogs maak ek van hulle insigte gebruik om enkele gedigte wat siekte as tema het, te bespreek. Hierdie blog handel oor die wyse waarop die sprekende subjek haar siek liggaam ervaar.

Merleau-Ponty tref ‘n onderskeid tussen die lewende liggaam en die beleefde liggaam (living body versus lived body). In Phänomenologie der Wahrnemung (1966) beskryf hy die verskil tussen Körper en Leib. Onder Körper (beleefde liggaam) verstaan hy ʼn morfologies bepaalde en funksioneel gereguleerde substratum, terwyl hy onder Leib (lewende liggaam) ʼn steeds veranderende struktuur, bepaal deur sekere omstandighede en hulle belangrikheid verstaan. Hierdie verskil dui op ʼn verskil in fokus: wanneer op die lewende liggaam gefokus word, word hoofsaaklik op die siekte en sy simptome op die konkrete liggaam gefokus. Daar is egter ook ʼn ander fokus moontlik, naamlik die fokus op die belewenis van die siekte deur die subjek-wat-siek-is. Die beleefde liggaam verteenwoordig die beeld wat die subjek van haar liggaam het en wat nie noodwendig ʼn akkurate voorstelling van die konkrete liggaam behels nie. Aspekte soos gesondwees en siekwees, waartoe die liggaam in staat is en ervarings van gemak of ongemak is hier van belang. Dit is hierdie aspek van fokalisasie wat in baie hedendaagse siektenarratiewe op die voorgrond tree en wat Kottow & Kottow in verband bring met ʼn sogenaamde “disease-subject”:

Based on the distinction between living body and lived body, we describe the disease-subject as representing the impact of disease on the existential life-project of the subject. Traditionally, an individual’s subjectivity experiences disorders of the body and describes ensuing pain, discomfort and unpleasantness. The idea of a disease-subject goes further, representing the lived body suffering existential disruption and the possible limitations that disease most probably will impose. In this limit situation, the disease-subject will have to elaborate a new life-story, a new character or way-of-being-in-the-world, it will become a different subject.

Die moderne siektenarratief is dus minder gefokus op die siekte en sy simptome, terwyl die eksistensiële krisis van die mens-wat-siek-is die fokus van belangstelling word.

In Marlise Joubert se bundel Splintervlerk (2011) handel ʼn aantal gedigte oor die digter se belewing van ʼn rugoperasie (lumbale mikrodiskektomie) en die meegaande ongemak, pyn en ingrypende lewensaanpassings. Vir hierdie bespreking is veral twee gedigte, trooslied vir die lyf (p.33) en ode aan die gefolterde lyf (p.61) interessant in terme van die lewende en die beleefde liggaam soos Kottow & Kottow dit beskryf.

 

trooslied vir die lyf

vir jou ryg ek liefs gedigte aan mekaar

soos dun gedroogde appelskille

deur ʼn nylontou

hang ek glaskrale om jou nek

hoe anders kan ek troos

 

vir jou, lyf

met die rugsnoer ʼn donker fluit

verdwaalde note uitgesny

waar jy eenbeen op die voetsooltrom

ʼn lam loopritme speel

vir jou pols ek die leefure nuut

en ʼn vrugteboord om

elke skouerknop

 

ek hou jou vas

ek hou jou vas

 

ek haal deur jou uitgekerfde holtes asem

ek verbind jou weer met taal

appelsoet of vrank

 

dié tou van woorde is

vasgestrik aan jou

 

hoe durf ek jou verlaat

hoe durf ek dit kon dink

 

al verbaster jou vel soos raku

elke nuwe vlek vertel van nog ʼn jaar

 

saam sal ons afvalskille argiveer

en alles wat so afgryslik

slipglad vergaan

 

sagter

al hoe sagter reflekteer

 

Hoewel die titel van die gedig suggereer dat die spreker ʼn gedig skryf aan die konkrete liggaam, kom die verhouding en emosionele binding van die spreker met haar liggaam egter baie duideliker uit die verf as die simptome van ʼn siektetoestand (soos byvoorbeeld in die gedig lumbale mikrodiskektomie, p. 12), en in hierdie geval ook die proses van veroudering wat bepaalde liggaamlike belemmeringe meebring.

In die bogesiteerde gedig is daar duidelik sprake van ʼn spreker en ʼn aangesprokene. Die spreker tref ʼn opvallende onderskeid tussen die “ek” en die lyf asof hulle twee afsonderlike entiteite is. Binne die konteks van die gedig sou ʼn mens dit dalk as ʼn vriendskaps- of susterlike verhouding kon bestempel. In die “gesprek” met die lyf word bepaalde identiteitsaspekte van die sprekende “ek” geopenbaar. Vir my die belangrikste is haar medelye en deernis met ʼn gepynigde en ouerwordende lyf, ʼn lyf waarvan “verdwaalde note uitgesny” is, wat “eenbeen op die voetsooltrom / ʼn lam loopritme speel” en waarvan die vel “verbaster … soos raku”. Uit ander gedigte in die bundel kan afgelei word dat die spreker waarskynlik verwys na ʼn pas afgelope rugoperasie wat in alle waarskynlikheid ook aanleiding gee tot die besef dat die liggaam “afgryslik / slipglad vergaan”. Die gevoel van veroudering en verval word heel waarskynlik geïntensiveer deur die pyn en hulpeloosheid na ʼn ernstige operasie.

Van die twee “persone” of “persoonlikhede” wat in die onderhawige gedig optree, is die “ek” beslis die sterkere. Dit is sy wat die liggaam troos: “ek hou jou vas / ek hou jou vas” en haar verseker van haar verbondenheid met die liggaam: “hoe durf ek jou verlaat”. Die vrees dat die “ek” en die lyf van mekaar vervreem kan word (soos deur die dood) word verder besweer deur die spreker se versekering: “dié tou van woorde is / vasgestrik aan jou” – in terme van die poëtiese woord is dit ʼn baie kragtige beswering, want die woord is immers in staat om nuwe lewe te skep (vgl. Johannes 1 in die Bybel) en nuwe paradigmas tot stand te bring. Deur hierdie versekering word ook die intieme verhouding tussen die spreker en die lyf bevestig – ʼn mens sou dit selfs in terme van ʼn liefdesverhouding kon verklaar, van twee liefdesgenote wat saam oud word: “saam sal ons afvalskille argiveer”. Teen die einde van die gedig – in hierdie woorde – word die aanvanklike tweeledigheid tussen “ek” en “jy” as’t ware opgelos en word liggaam en “siel” – konkrete en beleefde liggaam – versoen. Dié versoening is die resultaat van ʼn proses van nuwe identiteitskepping (en in hierdie geval nuwe identifikasie met die liggaam), soos verwoord in die reël “vir jou pols ek die leefure nuut”. Dat die skrywende “ek” algaande besig is om ʼn nuwe identiteit te skep wat in lyn is met die ingrypende liggaamlike veranderinge wat die operasie teweeg gebring het en wat dalk aanleiding kon gegee het tot die vervreemding/skeiding tussen “ek” en die liggaam, blyk ook uit ander gedigte in die bundel. Die gedig oggendbrief vir Xander is ʼn brief aan die spreker se eenjarige kleinkind waarin sy bely: “jy is beter as ek kleinkind / jy loop vinniger as ek” en:

vergewe my dan as jy my weer sien

ek het pas begin loop

onseker tree op onvaste tree

sleepvoetseer

 

In gedigte soos hierdie kan duidelik gesien word dat die disrupsie wat deur patologie veroorsaak word, ʼn eksistensiële krisis veroorsaak wat die sprekende subjek dwing tot herbesinning van wie en wat sy is. Kottow & Kottow stel dit soos volg:

Shifting the pertinent narrative from the subject of disease – the witness of bodily dysfunctions – to the disease-subject – the witness of existential disruption -, has a profound influence on the way the patient’s narrative evolves and is to be understood. Disease is not merely observed dysfunction, it is also anguish in view of the unknown, vulnerability in the wake of permanent sequelæ, perhaps the shudder of death’s proximity. All these components dislodge the familiar relationsip of the subject with its living body, create the disease-subject that is witnessing a human being whose life-world is visibly collapsing and where possible rearrangements and new existential pathways will be gropingly searched for.

 

Die ineenstrorting van ʼn bekende verhouding met die (geliefde) lyf is ook die tema van die gedig ode aan die gefolterde lyf in die bundel Splintervlerk. Verwyt en selfs Angst spreek uit die gedig, omdat die spreker glo dat die eens bekende en geliefde liggaam haar in die steek gelaat het.

 

ode aan die gefolterde lyf

ek het jou sonder skroom liefgehad

 

na jou het ek omgesien

ek het jou knieë soos twee robyne

in my palms gelym

 

ek het jou bitter lank méégeleef

 

het ek jou dan nie slaafs nagevolg nie

bogronds en ondergronds en niks

niks daarvan bevraagteken nie

 

jy het jou rug op my gekeer

my geheel en al in afgryse afgesonder –

ek vind jou nooit weer terug nie

 

jou arms was warm

soos agaat wat hitte vergaar

jou oë was tieroog se dam

jou skouers simmetries in lyn

met elmboog en pols jou nek oop

met onverwelkte gewig

 

waarom my nou kasty

na ʼn leeftyd saam jou ribbekas sluit

 

jy het my agtergelaat

volg steierend jou eie pad

jy skree jy gil en skel op my

jy draai jou los uit enige liefdeswoord

 

al kyk jy weg

al neuk jy voort

in jou verbrokkeling

al wil jy my vermy

 

ek volg jou steeds

ek wil by jou wees

lyf

 

totdat uitgedoofde frakture

ons paaie skei

 

In ʼn sekere mate kan die gedig ode aan die gefolterde lyf gelees word as antitese van die gedig trooslied vir die lyf. Soos in laasgenoemde gedig, is daar in hierdie gedig ook ʼn duidelike skeiding tussen die sprekende “ek” en haar gefolterde liggaam. Waar die oorheersende stemming in die trooslied dié van troos en deernis is, is verwyt egter aan die orde in die ode. Tog loop beide gedigte uit op ʼn mate van berusting en aanvaarding van die veranderde lyf en ʼn verklaring van verbondenheid met die lyf tot aan die einde van die lewe. ʼn Mens sou dus die stelling kon maak dat beide die gedigte – op die metavlak – identiteitsnarratiewe is waarin die spreker ʼn (vertrouens)breuk tussen haar en haar liggaam moet verwerk ten einde ʼn nuwe persoonlike identiteit te onderhandel, maar ook om vrede te maak met die nuwe, onbekende identiteit wat die konkrete liggaam aangeneem het as gevolg van pyn, lyding, mediese ingreep en verval. Daar moet opnuut beliggaming (embodiment) plaasvind om die werklikheid van die konkrete liggaam en die lank gekoesterde siening van die beleefde liggaam met mekaar te belyn, want die bekende liggaam het skielik onbekend geword en moet van nuuts af verken word. Dié verkenning lei tot ʼn eksistensiële krisis vir die spreker wat die verandering beleef in terme van ʼn liefdesverhouding wat beëindig is:

jy het my agtergelaat

volg steierend jou eie pad

jy skree jy gil en skel op my

jy draai jou los uit enige liefdeswoord

 

Vanselfsprekend lei hierdie insig tot trauma by die spreker, soos dit uitdrukking vind in woorde en frases soos afgryse, kasty, steierend, skree, gil, skel en neuk voort. Daarteenoor staan die beskrywing van die konkrete liggaam se afsonderlike ledemate soos die “ek” daaraan gewoond was. (Hieruit spreek reeds iets van die verbrokkeling van die liggaam.) Tog lyk dit asof die spreker se woede en teleurstelling en die uitspreek van haar emosies uiteindelik tot versoening met die “gefolterde” konkrete liggaam lei. Uiteindelik kan die sprekende subjek dan, soos in die trooslied, haar verbondenheid met haar liggaam verklaar en vind daar dus ʼn vorm van versoening tussen die lewende en beleefde liggaam plaas waarin die aanvanklike breuk tussen die twee aspekte van die “siek” subjek verklein word. In beide die gedigte is aanvaarding die uiteinde van die emosionele proses wat volg op trauma aan die konkrete liggaam. Dit sou nie onvanpas wees om te beweer dat dié aanvaarding deel is van die “nuwe” identiteit van die spreker nie. Versoening met die onbekende gefolterde liggaam bied ook ʼn nuwe perspektief op die toekoms, soos in die slotreëls van kamer 15. saal d (p. 16) wat metafories verwys na die “hegting” tussen konkrete en beleefde liggaam:

soms draai jy om na waar ek slaap

en ek wil my wimpers digter saamtrek

probeer om sonder pyn my heup te draai

sodat jy skaars moet weet

 

van hierdie hunkering

hoe ek saam met jou wag

op ons huis met elke kamer

 

ingerig om alles mettertyd

hegter aan mekaar te bind

 

Dat die worsteling om tot versoening te kom met ʼn liggaam-wat-siek-is in die liefdesmetafoor gestalte vind, is inderdaad veelseggend vir die verhouding wat daar vir hierdie spesifieke digter geleë is tussen haar liggaam as objek en haar persoonlike siening en verhouding met dié liggaam.