Binneblik

De Waal Venter. Die donker digter

Thursday, January 26th, 2017

cesarvallejo_newbioimage

César Vallejo

Die donker digter

Daar word gesê dat elke Peruviaan die eerste reël van César Vallejo se beroemde gedig, “Die donker boodskappers”, ken. In Spaans is dit: “Hay golpes en la vida, tan fuertes … Yo no sé!”. Afrikaans: “Daar is mokerhoue in die lewe, so hard …ek weet nie!”

Hierdie gedig, Los heraldos negros” is die titelgedig van Vallejo se eerste bundel verse wat hy hoofsaaklik geskryf het toe hy in Lima gewoon het. Die bundel is in 1919 gepubliseer. Vallejo se eerste bundels, “Los heraldos negros” en “Trilce” (1922) is nie goed deur die Peruviaanse kritici ontvang nie en hy verhuis daarna na Parys in 1922 waar hy die res van sy lewe deurgebring het.

Vallejo is miskien nie so bekend buite sy vaderland soos byvoorbeeld Pablo Neruda of Octavio Paz nie. Maar baie kritici meen dat hy die belangrikste Spaanssprekende digter van die twintigste eeu was.

Die invloedryke kritikus, Martin Seymour-Smith, sê in een van die reeks boeke oor die wêreldliteratuur, “Guide to modern world literature”, die volgende: “The Peruvian César Vallejo (1892 – 1938) is one of the greatest poets of the century – and the most puzzling and ‘advanced’ of all” Hy skryf verder: “Vallejo lived nearly all his own life in poverty; he above all is the poet of poverty, of misery, of the oppressed. … He is, one feels, the poet of the future: the poet for the intelligent, compassionate and enlightened young.”

Terloops, as jy belang stel om Vallejo se naam korrek in Spaans uit te spreek, moet dit ongeveer iets wees soos “Bva-je-go”. Die “V”-klank in Spaans is ’n tussenklank – iets tussen “B” en “V”. Maar ’n gewone Afrikaanse “B” is ook verstaanbaar. Die “ll”-klank is ’n glyklank wat taamlik goed weergegee word deur die Afrikaanse “j”. Die beklemtoonde lettergrepe is in vetdruk.

Pablo Neruda kan weergegee word as “Pa-vlo Ne-roe– tha” Die “th” is stemhebbend soos die Engelse “th” in “this” en nie die stemlose “th” in “thing” nie.

Ek wil graag krities kyk na “Die donker boodskappers”, maar eers kortliks kyk na die literêre atmosfeer waarin Vallejo hom bevind het toe hy begins skryf het.

Modernismo

Die modernistiese beweging wat in Europa aan die einde van die negentiende eeu ontstaan het, het ’n effens ander vorm in die Latyns-Amerikaanse lande gekry. Daar is dit die “modernismo” genoem en die beoefenaars van hierdie soort letterkunde “Modernistas”. Hierdie beweging het die destydse nasionalisme in die Suid-Amerikaanse letterkunde vervang met simbolistiese en Parnassiaanse rigtings soos in Europa beoefen. Hulle het “l’art pour l’art” nagestreef. Die sterkste beoefenaar van modernismo was die Nicaraguaanse digter Rubén Darío (1867 -1916).

Eienskappe van die modernismo was dinge soos die beskrywing van pragtige landskappe, ’n versigtig uitgewerkte vers wat partykeer kunsmatig begin lyk het, kleurryke beelde en elegante, musikale taal. Alhoewel van hierdie elemente in “Die donker boodskappers” bespeur kan word, was Vallejo al reeds besig om verder te beweeg met sy ondersoek van donkerder, meer realistiese onderwerpe en sosiale protestemas. Hy het ook gou afgesien van die tipiese retoriek en ornamentele styltrekke van die modernismo.

Vallejo het in werklikheid aspekte van surrealisme begin ontgin. Amerindiane gebruik dikwels simbole en beelde om uit te druk wat hulle dink en voel. ’n Soort mistieke fatalisme is kenmerkend van baie van hierdie mense se denke. Vallejo se twee oumas was albei Amerindiane (afstammelinge van die Inkas). Sy oupas was van Spaanse afkoms. Dit was dus byna onafwendbaar vir Vallejo om in die rigting van surrealisme te beweeg. Hy het die Inka-taal, Quechua, verstaan en in sy latere gedigte het hy woorde uit hierdie taal in sy gedigte gebruik.

n Inka-afstammeling met sy sampaña fluit

Inka-afstammeling met sy sampaña fluit

Surrealisme bevry die digter van literêre konvensies. Hy kan dubbelsinnig en ironies skryf en hy word nie gebind deur die reëls van logika nie. Hy hoef ook nie netjiese, formele ritmes te gebruik nie. In “Die donker boodskappers” word die ongewone ritmes hoofsaaklik geskep deur die ellipse wat pouses in sekere reëls skep. Vergelyk: “Daar is mokerhoue in die lewe, so hard …ek weet nie!”

Los heraldos negros

Kom ons kyk nou na die gedig “Los heraldos negros”.

Sommer met die titel neem mens die verskynsel waar dat Vallejo op ’n wyse skryf wat verskeie vertaalmoontlikhede ooplaat. Dit geld vir die meeste poësie in alle tale, maar hierdie Peruviaanse digter se werk is, meer as baie ander, ryk aan veelvuldige betekenismoontlikhede.

In ’n artikel in die ENCYCLOpedia punt com lees ons:

“Critics often comment on the difficulties of the translator’s job. Julio Ortega, writing for Latin American Writers, states: ‘Vallejo is perhaps the most complicated poet of the Spanish language.… the hermetic [airtight] work of Vallejo is nearly impossible to translate.’ However, Efrain Kristal, writing a critique of Eshleman’s 2006 book, The Complete Poetry of Cesar Vallejo, for American Poetry Review says that Eshleman has shown that ‘impossible to translate’ is not the same as ‘impossible to paraphrase,’ and he ‘renders Vallejo’s paradoxes with ease, and his linguistic unconventionalities with instinctual acumen.’”

Die “heraldos” kan maklik vertaal word in Engels met “heralds”. ’n Herald het ’n bepaalde betekenis van ’n “aankondiger”, ’n “boodskapper”, veral in ’n koninklike of adellike hof. Wat maak mens in Afrikaans? Ons het “herout”, “boodskapper” en “voorloper”. Ek het gevoel dat “herout” ietwat onbekend en vreemd in Afrikaans klink. “Voorlopers” was ook nie vir my reg as mens die gedig se inhoud bekyk nie. Hierdie “heralds” kan maklik daardie vier ruiters wees wat mens in Openbaring aantref en wat dood en verwoesting aankondig.

Die Spaanse woord “negros” beteken hoofsaaklik “swart”, maar dit kan ook “donker” beteken. Ek meen dat die Afrikaanse “donker” ’n beter beskrywing van hierdie boodskappers is. In Suid-Afrika word sekere kleur-woorde onmiddellik aan “ras” verbind, en hier is geen sprake van ras nie. Ek bied dus die vertaling van die titel aan as “Die donker boodskappers”.

Man by Machu Picchu in 1922

Man by Machu Picchu in 1922

LOS HERALDOS NEGROS

Hay golpes en la vida, tan fuertes… ¡Yo no sé!

Golpes como del odio de Dios; como si ante ellos,

la resaca de todo lo sufrido

se empozara en el alma… ¡Yo no sé!

Die donker boodskappers

Daar is mokerhoue in die lewe, so hard … ek weet nie!

Mokerhoue asof van die Here se haat; asof voor dit,

die droesem van alles wat gely is

opgedam het in die siel … ek weet nie!

Hulle is min; maar hulle is daar … hulle slaan donker vore

in die woesste gesig en op die sterkste rug.

Hulle is dalk die perde van barbaarse Atillas;

of die donker boodskappers wat die Dood ons stuur.

Hulle is die afvallighede van die Christusse van die siel

van ’n gebede-geloof belaster deur die Lot.

Daardie bloedige houe is die geknetter

van brood wat voor ons verbrand in die deur van die oond.

En die mens … Arme … arme mens! Sy oë raak wild,

Soos wanneer ons geroep word met ’n klap op die skouer;

sy oë rol wild, en alles wat hy beleef het,

dam op, soos ’n poel skuld, in daardie staring.

Daar is mokerhoue in die lewe, so hard … ek weet nie!

Wat sê die gedig?

Die eerste reël maak die leser onmiddellik bewus van die intensiteit van die mens se lyding soos Vallejo dit beskryf.

“Daar is mokerhoue in die lewe … ek weet nie!”

Die lewe kom so genadelos neer op die mens, moker hom teen die grond dat die digter voel dat hy dit nie in woorde kan uitdruk nie. Hy skep ’n pouse met die ellips en spreek dan sy onmag uit: “Ek weet nie!”.

Verder lees mens in hierdie strofe dat hierdie “mokerhoue” is asof dit die haat van die Here is. Die herinneringe aan die lyding dam op in die siel. Die “droesem” herinner aan “die beker wat tot die droesem geledig word”.

Die strofe eindig weer met die ellips en die uitroep: “Ek weet nie!”. Dit is ’n kragtige uitdrukking van die digter se frustrasie en ontsteltenis oor hierdie onverstaanbare lyding van die mens.

Tweede strofe

Die digter sê daar is min van hierdie mokerhoue in die lewe, maar wanneer hulle kom, slaan hulle hard: “donker vore in die woesste gesig en op die sterkste rug.” Hier verwys die “donker” nie net na die verkleurde vel wat volg op ’n letsel nie, maar waarskynlik ook na die “donker” dele van die gemoed wat getroumatiseer is.

Die “barbaarse Atillas” word ingespan om die idee van die “haat van die Here” nog verder te versterk.

In die laaste reël lees ons van die “donker boodskappers wat die Dood na ons stuur”. Dit kan gelees word as die “Engel van die Dood. Die woord “engel” is afgelei van die Griekse woord “angelos” wat “boodskapper” beteken.

Derde strofe

Hier word gepraat van die “afvallighede van die Christusse”. “Afvallig” beteken om ’n geloof te ontken of weg te breek daarvan. Dit kan ook letterlik gesien word in hierdie reël as die ’n beskrywing van Jesus wat drie keer geval het toe hy die kruis gedra het. Hierdie reëls, saam met die volgende een met die gedagte van die “geloof belaster deur die Lot”, druk die digter se gedagte uit dat hierdie geloof wat toelaat dat die mens so moet ly, nie ’n ware geloof kan wees nie, maar ’n “gevalle” een. Daar word gepraat van “Christusse” en nie “die Christus” nie, asof die “Christusse” net maar mense was.

Vallejo het in ’n streng Rooms-Katolieke huis grootgeword, maar hy het sy hele lewe lank geworstel om sy godsdienstige oortuigings en begrippe te laat rym met wat hy in sy, dikwels smartlike, lewe ervaar het. In hierdie gedig is dit duidelik dat hy voel dat daar nie ’n genadige Here is op wie hy altyd kan vertrou nie.

Vierde strofe

In hierdie strofe is daar ’n duidelike beskrywing van die “Arme mens” wat ’n klop, of ’n mokerhou, op die skouer kry. Hy is byna van sy verstand af as gevolg van die pyn en angs wat hy moet verduur. Weer eens lees ons van al sy pynlike ervaring wat opdam in hom “soos ’n poel skuld. Hy is verskrik en “sy oë is wild”.

Die digter gebruik weer twee ellipse in die eerste reēl om die verskriklike omvang van die menslike lyding duidelik te maak. Dit is asof die digter nie woorde kan kry om dit te beskryf nie – net stilte.

Die laaste reël herhaal die eerste reël van die gedig. Dit onderstreep die sikliese, onophoudelike aard van menslike lyding. Daar is geen uitkomkans nie.

Parys 1938

Parys 1938

Trilce

 

Ek wil nou kyk na een gedig uit Vallejo se twee bundel, Trilce (1922).

Hier is wat een kritikus van die bundel sê:

“In Trilce, César Vallejo tears the language of his poetry out of Spanish and Peruvian Quechua. He fights a revolution in words not unlike that which Paul Celan was to fight in the sidestreets of the German language some years later.” — Stanley Moss.

Vallejo het die woord “Trilce” geskep. Dit het nie in Spaans bestaan nie. Kenners meen dat dit drie Spaanse woorde reflekteer: “triste” (droefheid), “dulce” (soetheid) en “tres” (die getal 3).

Hier is ’n Afrikaanse vertaling van “Trilce II”. Die Spaanse titels van die strofes is:

Tempo tempo

Era era

Mañana mañana

Nombre

Trilce II

Tyd Tyd

Middag vasgevang in die dou.

Vervelige pomp wat pomp uit die sel

tyd tyd tyd tyd.

Was was

Hane kraai en krap verniet rond.

Mond van die helder dag wat bymekaarbring

was was was was.

Môre Môre

Die warm rustigheid om tóg te wees.

Die huidige dink om my te bewaar vir

môre môre môre môre

Naam naam

Wat is dit wanneer dit ons so stekelig seermaak?

Dit is Dieselfde wat ly

naam naam naam naaM

Vroeg in sy lewe is Vallejo valslik beskuldig van ’n misdaad en het hy ’n tydperk in die tronk deurgebring in Peru. Hierdie gedig verwys in groot mate na die tydperk in die tronk – die verveling, die tyd wat oënskynlik eenvoudig herhaal en nie verby gaan nie. Middag en aand smelt saam. Selfs taal word half sinneloos soos dit klakkeloos herhaal word: “was was was was …”

In die laaste strofe “Naam naam” skryf die digter die laaste woord as NombrE”. In die vertaling het ek dus ook die laaste letter van “NaaM” as ’n hoofletter geskryf. Ek moet egter erken dat ek nog nie kon uitvind wat die digter se bedoeling daarmee was nie! Kan dit wees dat die digter wil aandui dat die sinlose herhaling uitloop daarop dat die einde naderhand weer ’n nuwe begin word?

César Vallejo is ’n groot digter en verdien om gelees en geïnterpreteer te word, ten spyte van sy dikwels obskure en amper onontsyferbare styl. Lesers en beoefenaars van Afrikaans kan sekerlik groot baat vind by die bestudering van hierdie gemartelde digter.

einde

Nini Bennett. Die digters van Yalta.

Monday, January 23rd, 2017

nog-foto-yalta

Op hierdie ikoniese foto verskyn die drie staatshoofde tydens die historiese Yalta-konferensie (4-11 Februarie 1945). Van links na regs: sir Winston Churchill, (VK) Franklin D. Roosevelt (VSA) en Josef Stalin (Sowjetunie). Tydens laasgenoemde konferensie is die heropbou en selfbeskikking van Europese lande na afloop van die Tweede Wêreldoorlog bespreek. Dit is interessant om te noem dat die Yalta-drie méér as net staatsmanne was ― hulle was ook bekende digters en skrywers in eie reg.

 

Josef Stalin

 

To the moon

 

Sail on, as tirelessly as ever,

Above an earth obscured by clouds,

And with your shining glow of silver

Dispel the fog that now abounds.

 

With languor, bend your lovely neck,

Lean down to earth with tender smile.

Sing lullabies to Mount Kazbek,

Whose glaciers reach for you on high.

 

But know for certain, he who had

Once been oppressed and cast below,

Can scale the heights of Mount Mtatsminda,

Exalted by undying hope.

 

Shine on, up in the darkened sky,

Frolic and play with pallid rays,

And, as before, with even light,

Illuminate my fatherland.

 

I’ll bare my breast to you, extend

My arm in joyous greeting, too.

My spirit trembling, once again

I’ll glimpse before me the bright moon.

 

Iveria nr. 123 (1895), soos vertaal deur Donald Rayfield.

Dit is waarskynlik moeilik om te glo dat een van die grootste diktators en massamoordenaars in die geskiedenis van die mensdom, Josef Stalin, die digter van bovermelde gedig is. Josef Vissarionovich Djhugashvili het as Marxistiese rewolusionêr sy naam verander na “Stalin”, wat beteken “man van staal”. Die sewentienjarige Josef (ook genoem “Soso”) het die kantoor van een van die bekendste uitgewers in Georgië, prins Ilia Chavchavadze binnegestap, homself bekendgestel, en ’n versameling gedigte vir publikasie voorgelê. Aan selfvertroue het dit die jong Soso nie ontbreek nie. Die prins het dadelik van die “jong man met die vurige oë” gehou, en ’n sestal gedigte opgeneem in die literêre joernaal, Iveria. Die Georgies-gebore Stalin het eers op die ouderdom van agt geleer Russies praat.

Stalin was geen Pushkin nie; tog is sy gedigte wyd gelees en gunstig ontvang. Duisende kinders het dié Georgiese kultuurskatte van buite geken en geresiteer. Van Stalin se verse het ook anoniem in die dagblad Kvali verskyn, en nooit het hy tydens sy loopbaan as politikus na sy poësie verwys nie: dit het volledig tot die argief van die verlede behoort. Deur die loop van sy lewe was die diktator ’n fanatieke liefhebber van poësie, en het hy oor ’n ruim kennis van klassieke letterkunde beskik. Hy het selfs vir Shota Rustaveli, die digter van die roemryke epiese gedig Wepchis-tqaosani (Ridder in die swart luiperd se vel) uit die gevangenis vrygelaat om te help met die Russiese vertaling van dié gedig ― en Stalin het sommige van die koeplette eiehandig herskryf. Professor Donald Rayfield, die Engelse vertaler van Stalin se werk, het op sy beurt lof gehad vir die verrassende fusie van Bisantynse, Persiese en Georgiese invloede in Stalin se poësie.

Josef Stalin was die vierde en enigste oorlewende seun van ’n arm skoenmaker en wasvrou. Sy alkoholis-vader het hom en sy moeder gereeld aangerand en die siklus van die geweld het begin ― Soso sou spoedig betrokke raak by straat- en bendegevegte in sy wettelose geboortedorp, Gori. Desnieteenstaande het hy hoë punte in al sy vakke behaal wat hom in staat gestel het om met die hulp van ’n merietebeurs te studeer om priester te word. Die jong, gelowige digter was vir twee jaar ’n sterstudent aan die teologiese seminarium in Tiflis, maar het sy studies begin verwaarloos nadat hy sosialistiese aktiwiteite begin aanhang het. Hy is in sy derde jaar as gevolg van wanprestasie geskors. Stalin het Lenin en Marx se skrywes ontdek en betrokke geraak by misdaad, en deur middel van bankrowe, afpersing, en die eis van lospryse geld ingesamel om Lenin se ondergrondse aktiwiteite te finansier.

Vir bykans 25 jaar het Stalin Rusland deur ’n beleid van vrees en terreur regeer. Hy is verantwoordelik vir die dood van minstens 20 miljoen landgenote (in vredestyd), en ’n verdere 40 miljoen mense weens sy hantering van WO II. In sy lewe is hy gereeld as held vereer. 1945 was die hoogtepunt van Stalin se loopbaan: hy is gesien as die wyse vaderfiguur wat die Sowjetunie eers teen kapitalisme, maar ook teen militêre Nazi-aggressie verdedig het. ’n Veldtog van destalinisasie is sedert 1956 van stapel gestuur. Die seun met die vurige oë en hart van ’n Romantikus; die toegewyde teologiestudent het sy digterskap finaal agtergelaat in die strate van Gori. Stalinisme het sy nuwe poësie geword.

 

Sir Winston Churchill

 

The Influenza

 

Oh how shall I its deeds recount

Or measure the untold amount

Of ills that it has done?

From China’s bright celestial land

E’en to Arabia’s thirsty sand

It journeyed with the sun.

 

O’er miles of bleak Siberia’s plains

Where Russian exiles toil in chains

It moved with noiseless tread;

And as it slowly glided by

There followed it across the sky

The spirits of the dead.

 

The Ural peaks by it were scaled

And every bar and barrier failed

To turn it from its way;

Slowly and surely on it came,

Heralded by its awful fame,

Increasing day by day.

 

On Moscow’s fair and famous town

Where fell the first Napoleon’s crown

It made a direful swoop;

The rich, the poor, the high, the low

Alike the various symptoms know,

Alike before it droop.

 

Nor adverse winds, nor floods of rain

Might stay the thrice-accursed bane;

And with unsparing hand,

Impartial, cruel and severe

It travelled on allied with fear

And smote the fatherland.

 

Fair Alsace and forlorn Lorraine,

The cause of bitterness and pain

In many a Gaelic breast,

Receive the vile, insatiate scourge,

And from their towns with it emerge

And never stay nor rest.

 

And now Europa groans aloud,

And ‘neath the heavy thunder-cloud

Hushed is both song and dance;

The germs of illness wend their way

To westward each succeeding day

And enter merry France.

 

Fair land of Gaul, thy patriots brave

Who fear not death and scorn the grave

Cannot this foe oppose,

Whose loathsome hand and cruel sting,

Whose poisonous breath and blighted wing

Full well thy cities know.

 

In Calais port the illness stays,

As did the French in former days,

To threaten Freedom’s isle;

But now no Nelson could o’erthrow

This cruel, unconquerable foe,

Nor save us from its guile.

 

Yet Father Neptune strove right well

To moderate this plague of Hell,

And thwart it in its course;

And though it passed the streak of brine

And penetrated this thin line,

It came with broken force.

 

For though it ravaged far and wide

Both village, town and countryside,

Its power to kill was o’er;

And with the favouring winds of Spring

(Blest is the time of which I sing)

It left our native shore.

 

God shield our Empire from the might

Of war or famine, plague or blight

And all the power of Hell,

And keep it ever in the hands

Of those who fought ‘gainst other lands,

Who fought and conquered well.

 

Die vyftienjarige Winston Churchill is die digter van bostaande gedig (1890), en het ’n skoleprys vir poësie daarmee verower. Aanvanklik was die onderwysers skepties of hy self die gedig geskryf het (en nie dalk ’n volwasse persoon nie.) Die besondere taalbeheer van die tienerdigter is opvallend, asook die insig in geskiedenis en die speelse sin vir humor wat so kenmerkend van die latere staatsman sou word. Tydens Churchill se inhuldiging as ereburger van die Verenigde State van Amerika het president Kennedy opgemerk: “He mobilized the English language and sent it into battle.” Churchill se meesterlike taalvaardigheid blyk ook uit sy hantering van die gesproke woord: hy het geskryf en toesprake gelewer in ’n metriek wat aan blanke vers herinner. In sy leeftyd het Churchill letterlik honderde gedigte van buite geken, en kon tot op ’n hoë ouderdom daarvan uit die geheue herroep. As skrywer is hy baie goed betaal, en alhoewel hy nie baie poësie geskryf het nie, getuig sy oeuvre as joernalis, essayis, skrywer, romansier, biograaf en korrespondent van ’n ryk nalatenskap wat onmiskenbaar die spore van egte digterskap dra. Op die gebied van fiksie het die skrywer ’n roman en ’n kortverhaal gelewer, maar sy uitset as skrywer van nie-fiksie is besonder hoog. Verskeie gebundelde toesprake, briewe, biografiese en historiese besinnings en essays het die lig gesien, en is steeds in sirkulasie. Die skrywer en staatsman Winston S. Churchill is in 1953 vir sy bydrae met die Nobelprys vir letterkunde bekroon.

 

Franklin D. Roosevelt

 

brief-longfellow

 

Dear Churchill

Wendell Wilkie will give you this ― He is truly helping to keep politics out over here.

I think this verse applies to you people as it does to us:

“Sail on, Oh Ship of State!

Sail on, Oh Union strong and great.

Humanity with all its fears

With all the hope of future years

Is hanging breathless on thy fate.”

 

As ever yours

Franklin D. Roosevelt

 

Uit die transkripsie van bogenoemde brief (gedateer 20 Januarie 1941) blyk die rol van poësie in die lewe van staatshoofde tydens WO II verder. In “Oh Ship of State”, ’n bekende gedig deur die Amerikaanse digter, Henry Longfellow, word die skip ’n allegorie vir die VSA. Die oorsprong van die simboliek (Ship of State) lê egter in Boek VI van Plato se bekende werk, Republic. Churchill het die brief laat raam en opgehang in sy huis, Chartwell; die oorspronklike groen kleur van Wit Huis se amptelike skryfpapier het dekades later na bruin verkleur.

Alhoewel Roosevelt self poësie geskryf het, is dit nooit te rekord gestel nie. Hy het egter groot bekendheid verwerf vir sy poëtiese en orakelagtige wyshede. Twee voorbeelde hiervan is die volgende:

Books can not be killed by fire. People die, but books never die. No man and no force can abolish memory… In this war, we know, books are weapons. And it is a part of your dedication always to make them weapons for man’s freedom.

A war of ideas can no more be won without books than a naval war can be won without ships. Books, like ships, have the toughest armor, the longest cruising range, and mount the most powerful guns.

Roosevelt se nalatenskap is soortgelyk aan dié van Churchill, en die transkripsies van radiopraatjies bring ’n nuwe dimensie in die oeuvre van die twee-en-dertigste Amerikaanse president. Daar is meer as sestig boeke en antologieë oor Roosevelt se lewe en werk op aanlynwebwerwe beskibaar.

 

Verwysings:

http://www.poemhunter.com/franklin-delano-roosevelt/quotations/page-1/?search

http://www.winstonchurchill.org/resources/writings/the-complete-poems-of-sir-winston-churchill

http://www.goodreads.com/author/show/219075.Franklin_D_Roosevelt

http://molossusexperiment.tumblr.com/fall1/stalin

https://www.loc.gov/exhibits/churchill/interactive/_html/wc0112.html

https://www.enotes.com/topics/building-ship

 

Dewald Koen. Wanneer die ‘swart hond’ kom kuier

Tuesday, January 10th, 2017

 

Gedig om ’n pil

Stelazine is jou naam

of liewer

so verkoop hulle jou

– wat jou herkoms is

of samestelling

sal ek vir my broer moet vra.

vir nou’s dit genoeg dat ek weet:

na die godsalige dag

van smeulende son by Clifton

is jy die koel bries oor my lyf

in my lyf

tot in die onderste lae van my gees

waar die son nooit kom nie…

 

Wilhelm Knobel

Wilhelm Knobel

Wilhelm Knobel is een van die minder bekende Afrikaanse digters met slegs twee gepubliseerde bundels wat onderskeidelik in 1966 (Bloedsteen) en 1970 (Mure van mos) verskyn het. In 2011 verskyn As die woorde begin droom – ‘n keur van sy gedigte saamgestel deur Johann de Lange. Wilhelm Knobel was gedurende sy leeftyd in Stikland en Weskoppies (psigiatriese inrigtings in onder andere Bellville en Pretoria) opgeneem vir behandeling. Sy bipolêre gemoedstoornis en die behandeling daarvan is een van die sentrale temas in sy poësie. Knobel is ‘n enkele voorbeeld van ‘n Afrikaanse digter wat gedurende sy leeftyd met ‘n psigologiese siekte moes worstel.

Depressie is nie ‘n onderwerp waaroor mense graag wil praat nie. Ten spyte van die feit dat daar op gereelde basis meer bewusmaking omtrent die siekte deur middel van veral die media geskied, koester talle mense steeds sekere vooroordele omtrent depressielyers asook die siekte in die algemeen. Hierby kan talle ander siektetoestande soos bipolêre gemoedstoestand en skisofrenie gevoeg word.

Aangesien hierdie nie ‘n akademiese artikel in ‘n mediese joernaal is nie, gaan ek nie fokus op die fynere besonderhede omtrent die siekte nie. Depressie is ‘n komplekse mediese toestand wat sielkundig en fisiek van aard is. Dit affekteer miljoene mense regoor die wêreld en vir sommige is dit ‘n lewenslange stryd teen die “swart hond” soos die staatsman, Sir Winston Churchill, na sy eie depressie verwys het.

In die Engelse literêre kanon is daar talle digters en skrywers wat openlik oor hul stryd teen depressie geskryf het. Dramaturge, romansiers en digters soos Sylvia Plath, Dylan Thomas, Emily Dickinson, Virginia Woolf, Anne Sexton, Tennessee Williams en Edgar Allan Poe is maar enkeles wat aan depressie of ander psigologiese siektes gely het. In Afrikaans het veral die digter Ingrid Jonker deels kultusstatus bereik weens haar stryd teen depressie wat bygedra het tot haar selfdood in 1965. Die programgedig in haar debuutbundel Ontvlugting (1956) lui soos volg:

ontvlugting

Ontvlugting

Uit hierdie Valkenburg het ek ontvlug

en dink my nou in Gordonsbaai terug:

 

Ek speel met paddavisse in ‘n stroom

en kerf swastikas in ‘n rooikransboom

 

Ek is die hond wat op die strande draf

en dom-allenig teen die aandwind blaf

 

Ek is die seevoël wat verhongerd daal

en dooie nagte opdis as ‘n maal

 

Die god wat jou geskep het uit die wind

sodat my smart in jou volmaaktheid vind:

 

My lyk lê uitgespoel in wier en gras

op al die plekke waar ons eenmaal was.

 

Dit is ironies hoe Jonker haar eie dood in bogenoemde gedig ‘voorspel’. Haar komplekse lewensverhaal lees soos ‘n roman met ‘n tragiese slot. Talle Afrikaanse digters het gedurende hul lewe hul eie stryd met die ‘swart hond’ geveg en sommige deel steeds hul lewenspad met hul skadugenoot. Ek vind dit interessant dat talle kreatiewe individue aan depressie ly. (Lees gerus Marius Crous se artikel getiteld Wilhelm Knobel: ‘n Psigotiese siektebeeld in digterlike taal in Stilet. In laasgenoemde artikel ondersoek Crous die verband tussen kreatiwiteit en psigologiese siekte.)

Die digter, Ernst van Heerden, skryf soos volg in sy gedig “Die wroegende” uit sy bundel Amulet teen die vuur (1987):

Ernst van Heerden

Ernst van Heerden

 

Die marse van beskawings

word trekspore vir die ontuig

as jy planetaries terugkyk en sien:

die grein en graan van die lewe is net

waansin, kuipery, bedrog.

‘n onvoltooide gesukkel

om op die baksteen te fluit.

 

Panoramies

onder die wildernis van sterre

lê spikkels van onbewaakte littekens

ná eeue van verkenning in die doolhof.

 

Ek het laat-laat in onslaap verval

(soos ‘n slang wat eksegeses bedink

en skubbe van betrokkenheid afskei)

en wou deur ‘n saamgeperste sin

die bitter lewe tot ‘n blinkpunt buig.

 

En God? –

ononderbroke neurie sy sang in my ore

soos ‘n sonbesie in die doringboom,

maar ek bly huiwerig en bang

om in my eie spieël te kyk,

want hierdie swart en broei-stil lugte

wat die haelvlae kweek,

sê vir my en my wêreld:

onnosel, mank, erbarmlik, gedoem.

 

En my visvanger-hart

wat sy eie hongertes vertroetel,

sien die kuit in doellose kabbeling

ongebroed wegsypel.

 

Waarom bly ek besitter

van tuie sonder perde,

kaarte sonder reise,

wetenskap sonder wete,

want die addertand

het op die jagterstewel afgebreek,

terwyl ‘n nuttelose see roesterig knaag

óm ‘n aanlegsteier se paal en tros

 

Groot Stem

uit donkertes, uit stiltes, uit die ruim,

praat met my

sodat ek u ritseling in die biesiepol kan hoor,

u aromas in die tiemiebos kan ruik,

die sout van u blink bloed kan proe,

en met u klippies

se uitrimpelende rimpels

oor al die wêreldwaters dein…

 

Maar net die barmhartige reën

Val sag

tussen die swart rose.

 

Net soos talle depressielyers, het Ernst van Heerden sy eie uitdagings beide fisiek as geestelik in die gesig gestaar. Die poësie is ‘n skat van woorde wat talle kreatiewe geeste se gevoelens verwoord. Die kreatiewe skryfproses word ‘n spreekwoordelike uitlaatklep vir die hartseer en donkerte wat talle in hul harte dra. Die kreatiewe geeste onder ons voed ons geestelik en verwoord daardie gevoelens wat ons nie altyd kan verduidelik nie.

My hoop is dat daar lig in die donkerte sal wees. My hoop is dat meer mense simpatiek sal wees teenoor diegene wat aan depressie ly. My hoop is dat die “swart hond” ‘n vriend op die lewenspad eerder as ‘n doodskaduwee wat talle volg, sal wees.

 

Bibliografie

Crous, M. 2011. Wilhelm Knobel: ‘n Psigotiese siektebeeld in digterlike taal. Stilet 23(2): 145-156.

Jonker, I. 2016. Ingrid Jonker – Versamelde gedigte. Kaapstad: Human & Rousseau.

Knobel, W. 2011. As die woorde begin droom. ‘n Keur uit die gedigte van Wilhelm Knobel. Saamgestel deur Johann de Lange. Kaapstad: Bel Monte.

Van Heerden, E. 1987. Amulet teen die vuur. Kaapstad: Tafelberg.

 

 

 

Hendrik J. Botha. Het dokters die digkuns nodig? Deel 2.

Friday, January 6th, 2017

images

Soos verlede keer toe ons die vraag gevra het: het die digkuns dokters nodig, blyk hierdie eweneens op die oog af, ‘n onsinnige vraag te wees.

Nadat ek onlangs ‘n artikel gelees het wat Richard Berlin, ‘n psigiater en ook ‘n bekroonde Amerikaanse digter geskryf het met die titel, Why Doctors Need Poetry, het ek begin dink oor die oënskynlik “onsinnige vraag”.

Om dokters in ‘n tyd van uitkomsgebaseerde geneeskunde te oortuig dat om poësie te lees, net so belangrik kan wees om na hulle pasiënte om te sien as wat dit is om die nuutste mediese joernale te lees, is egter makliker gesê as gedaan.

William Carlos Williams

William Carlos Williams

William Carlos Williams, sekerlik die bekendste dokter-digter in die moderne geskiedenis, het gereken dat poësie krities belangrik is vir oorlewing… “men die miserably every day for lack of what is found there.” Tydens groot krisis tye wend mense hulle toenemend tot iets wat emosioneel tot hulle spreek, ‘n duidelike voorbeeld wat demonstreer is na die 9/11 ramp.

Rafael Campo, nog ‘n dokter-digter lig dit uit en demonstreer dat poësie die ritmes in ons liggame, ons biologiese sisteme naboots soos ons hartklop en die ritme van asemhaling, die onafgebroke vloei van lug in en uit ons longe. Ritmes so oud soos lewe self.

In die tydperk van menslike bestaan voordat die geskrewe woord ontstaan het, is boodskappe en lesse oorgedra deur middel van stories en gedigte. Poësie was dus as’t ware die medium van kulturele oordrag vir die mens. Poësie was toe dan ook beskou as die taal van die gode.

Die vraag kom onwillekeurig dan nou op: maar wat het dit steeds te doen met dokters, en hoekom behoort dokters poësie te lees? Die skrywer, Robertson Davies, wat “gode identifiseer in die moderne samelewing”, het eenmaal tydens ‘n lesing aan ‘n groep dokters die vraag gestel, “Hoe lyk julle vir julle pasiënte”, en toe na ‘n oomblik van stilte, self die antwoord verskaf, “Julle lyk soos ‘n god”.

Op die oog af lyk dit na ‘n ietwat buitensporige stelling in die tyd van moderne geneeskunde wat oop en deursigtig behoort te wees, waar pasiënte goed ingelig is en deel in die besluitneming oor die uitvoer van bepaalde ondersoeke of prosedures; sogenaamde “ingeligte toestemming”.

Wat Davies egter uitwys het, is dat die simbool van medisyne, in die Amerikaanse tradisie, die Caudaceus is, die staf met twee vegtende slange wat aan die god Hermes behoort. In die mitologie is die Caudaceus geskep toe Hermes op twee vegtende slange afgekom het, en hy sy staf tussen hulle ingegooi het. Die twee vegtende slange sou om die staf krul, en in balans gehou word deur die goddelike staf.

So is die twee slange, vegtend om die staf, vandag steeds in konflik, maar in balans gehou deur die staf van die god. Die god vandag waarskynlik dan die Geneeskunde.

Nou wie af wat verteenwoordig die twee vegtende slange dan? Kennis en Wysheid. Kennis, die medies wetenskaplike domein, en Wysheid, die menslike empatiese verhouding wat daar tussen ‘n dokter en sy pasiënt behoort gevestig te word en wat vir genesing net so kardinaal belangrik is as Kennis. Dis die emosionele skakel wat “slagoffer en heler” met mekaar verbind,. Poësie bied die grondslag vir empatie.

Volgens ‘n studie deur J. Kenneth Arnette, begin junior mediese studente hulle opleiding met “empathy deficits”, wat vererger tydens hulle mediese opleiding. Opleiding wat eerder fokus om afstandelikheid, afgetrokkenheid jeens pasiënte aan te moedig eerder as ruimhartigheid en gulhartigheid. Iets daarvan moet mens ook probeer verstaan, want in sekere situasies waarin hulle as dokters hul later gaan bevind, waar lewensreddende besluite geneem moet word, is helder nugter kalm en emosioneel onbetrokke denke en besluitneming nodig. Wat egter soos ‘n paal bo water staan, is dat in ‘n groot deel van dokters se kontak met pasiënte, is meer as net wetenskaplike Kennis nodig. Dis hier waar die gebrek aan Wysheid dikwels blootgelê word, en die rede kan deels daaraan toegeskryf word dat tydens opleiding word slegs die “slang van Kennis” gevoed, en nie die “slang van Wysheid” nie.

Aaron Lazare, ‘n psigiater van Massachusetts wys uit hoe skaamte en vernedering universeel deur mense ervaar word tydens ernstige siekte.

Poësie kan dokters help om beter “helers” te word, omdat gedigte ons help om die wêreld vanuit iemand anders se emosionele perspektief te sien. Steven Dobyns skryf, “A poem is a window that hangs between two or more human beings who otherwise live in darkened rooms.”

Poësie bevat baie van die ideale wat dokters nastreef, dit wat Cesar Pavese noem “an absolute will to see clearly”, of wat Czeslaw Milosz beskryf as “the passionate pursuit of the real.”

Richard Berlin skryf dat van sy kosbaarste momente met pasiënte plaasgevind het tydens besoeke waar hulle ‘n gedig saamgebring het: “a poem they written themselves, a quote from Shakespeare, or the work of a poet whose words captured their emotional predicament.”

Berlin sê voorts, sy voorskrif vir pasiënte is die volgende: kies ‘n gunsteling gedig, (of ‘n gedig wat jou situasie die beste beskryf), neem dit saam en gee dit aan jou dokter met jou volgende besoek.

Vir dokters sê hy die volgende: onthou, om poësie te lees is soos om pasiënte te behandel, dit wat Wallace Stevens beskryf het as “a response to the daily necessity of getting the world right.” Of miskien dan William Osler se raad: “Nothing will sustain you more potently than the power to recognize in your humdrum routine… the true poetry of life.”

Hy sluit dan af deur William Carlos Williams aan te haal: “if it ain’t a pleasure, it ain’t a poem.”

Het dokters die digkuns nodig? Ek brand om te hoor wat my kollegas in medisyne daarvan sou sê. Wat myself aanbetref, wel ja, miskien meer as wat die digkuns dokters nodig het.

Maar miskien kan ons eendag daaroor debatteer, maar intussen, kom ons gee eerder pasiënte die voordeel van die twyfel, investeer tien minute van jou kosbare tyd in ‘n daaglikse reeds oorvol skedule, deur elke dag vir een van jou pasiënte ‘n gedig voor te lees. En besluit dan self of dit werk al dan nie. ( Dis tog wat “uitkoms gebaseerde medisyne” predik, dan nie? Soos die Engelse spreekwoord leer. “the proof of the pudding lies in the eating”, of vir die puriste wat dit suiwer Afrikaans wil hou, “ die estetiese integriteit van die nagereg, lê ongetwyfeld gesetel in die verorbering daarvan.”

 

[Hendrik J. Botha is ‘n digter en narkotiseur van Pretoria.]

 

 

Bron: Berlin, Richard M. 2011.  www.richardmberlin.com. Why Doctors Need Poetry. ( Datum van toegang: 20 November 2016)

De Waal Venter. Jacques Roubaud in Afrikaans

Monday, January 2nd, 2017

slide-roubaud-copy

Jacques Roubaud

Die wêreld is klein, die wêreld is groot, punt.

’n Bespreking van aspekte van Jacques Roubaud se digkuns.

.

LA VIE: SONNET

   000000 0000 01

   011010 111 001

   101011 101 001

   110011 0011 01

  

Dit is die eerste kwatryn van die Franse digter, Jacques Roubaud, se sonnet “Die lewe”. Hoe lyk die Afrikaanse vertaling daarvan? Presies dieselfde! Die nulle en ene stel die digitale funksie voor waarop alle huidige rekenaars en programme gebaseer is. Nul stel die elektroniese “hek” voor wat “toe” is en die syfer een stel ’n “oop” hek voor. Elektriese strome vloei dus deur die stelsel afhanklik van die patroon van oop en toe, nul en een. En uit daardie patrone word geheel en al alles geskep wat ’n rekenaar kan doen.

Dit word so gedefinieer deur WhatIs.com:

“Digital describes electronic technology that generates, stores, and processes data in terms of two states: positive and non-positive. Positive is expressed or represented by the number 1 and non-positive by the number 0. Thus, data transmitted or stored with digital technology is expressed as a string of 0’s and 1’s. Each of these state digits is referred to as a bit (and a string of bits that a computer can address individually as a group is a byte).”

’n Kritikus,Katheryn McDonald, het van Roubaud se werk gesê dat dit tegelykertyd in twee rigtings beweeg. Dit is aan die een kant bewustelik gekompliseerd. Dit maak onder andere van wiskundige simbole gebruik. Hierdie soort poësie vra die leser om te fokus op die taal in die gedigte. Die digter nooi ook lesers uit om stukke van gedigte in ’n versameling rond te skuif en die samestelling van die boek te wysig soos hulle wil.

Jacques Roubaud, nou in sy tagtigerjare, is in 1932 gebore in Frankryk. Hy is ’n geëerde digter, essayis, romanskrywer en wiskundige. Hy het twee doktorsgrade, een in wiskunde en een in letterkunde. In 1966 is hy genooi om by die Oulipo-groep aan te sluit.

Wikipedia het die volgende oor die groep te sê:

“Oulipo (French pronunciation: [ulipo], short for French: Ouvroir de littérature potentielle; roughly translated: “workshop of potential literature”) is a loose gathering of (mainly) French-speaking writers and mathematicians who seek to create works using constrained writing techniques. It was founded in 1960 by Raymond Queneau and François Le Lionnais. Other notable members have included novelists Georges Perec and Italo Calvino, poets Oskar Pastior, Jean Lescure and poet/mathematician Jacques Roubaud.”

“Constrained” kan bv. beteken dat jy ’n gedig of selfs ’n roman skryf sonder dat die letter e ooit daarin voorkom. Dit klink taamlik eksentriek, nie waar nie!

Die verkenning van smart

In 1983 sterf Roubaud se jong vrou, Alix, op 31-jarige leeftyd. Die digter kon sy smart baie moeilik verwerk. Hy het kort na haar dood die gedig “niks” geskryf. Daarna het hy vir dertig maande niks geskryf nie. Uiteindelik het hy weer begin en ’n reeks prosa-gedigte geskryf wat geheel en al anders was as sy Oulipo-tipe gedigte. Hierdie gedigte was diep bepeinsinge van die doodservaring, die smart wat dit veroorsaak vir die minnaar wat agterbly en die liefde wat oorbly.

Hierdie gedigte is gepubliseer in “Quelque chose noir” in Engels vertaal deur Rosmarie Waldrop as “Some Thing Black”

Sy skryf dat geen ander skrywer hom al ooit so onwrikbaar toegespits het op die ondersoek na en die beskrywing van die vele vorme van smart, verbystering, leegheid en die eensaamheid wat met ’n sterfte gepaard gaan. Geen ander skrywer, meen sy, het al ooit ’n soort troos gebied terwyl eerlik en indringend gekyk word na die ingewikkelde maniere waarop die agtergeblewene geaffekteer word deur so ’n verlies. Die gedig “Identiteit” is ’n goeie voorbeeld.

IDENTITÉ

Quelle identité serait tienne, de ta mort ?

tu es, diraient certains, la tombe et son dedans,

               et la pierre tombale avec ton nom

Identiteit

Watter identiteit kan joune wees, dié van die dood?

Jy is, sal party sê, die graf, en sy binnekant,

en die grafsteen met jou naam

maar dit is niks anders as om te sê:

lewend, was jy hierdie liggaam geklee en ongeklee,

hierdie liggaam wat jou gedagtes (of jou siel) bevat het

en die liggaam wat ook die naam gedra het, joune

identiteit duur nie voort in die wêreld behalwe deur hierdie analogie

jy is, sou ander sê, soos jy herskep word

in die geheue, as hulle onthou, van hulle

wat, al is dit net vir ’n oomblik, jou geken het

so sou jy wees, maar verdeeld, veranderlik, teenstellend

afhanklik, in flitse,

en wanneer daardie ander dood is, sal jy nie meer wees nie.

en ongetwyfeld, weer eens ontleen die idee van

lewe na dood sy eienskappe van die wêreld aan jou lewe

maar, vir my is dit heeltemal anders:

elke keer as ek aan jou dink, hou jy op om te bestaan.

hqdefault

Jacques Robaud lees voor uit sy werk

Die speelse Roubaud

Daar is ook die speelse kant van die digter. Die Oulipo-digter “speel” met idees en wiskundige formules, maar die poësie waarin Roubaud se ander soort speelsheid uitkom is van ’n heel ander aard.

Hy vertel van die keer toe sy bundel kinderverse in Franse skole vesprei is. Op ’n dag kry hy ’n brief in ’n kind se handskrif. Dit is geskryf deur ’n sewejarige seun, Pierre, wat nie oortuig is dat Roubaud nog lewe nie, alhoewel sy pa hom verseker het dat dit wel die geval is. Pierre was onder die indruk dat daar geen lewende digters in die wêreld is nie.

Pierre skryf verder dat Roubaud na die skool toe moet kom sodat hulle kan sien dat hy regtig leef. “Jy sal sien daar is so ’n knoppie by die voordeur,” verduidelik Piere, “Druk dit net en dan sal hulle vir jou oopmaak.”

Roubaud skakel toe die skool en hulle reël ’n besoek vir hom. Daar aangekom, word hy aan die klassie voorgestel en hy lees vir hulle van die kindergedigte wat hy geskryf het. Sommer gou is die kinders tuis met hom en hulle noem hom “Jacques”. Toe kom Jacques by die gedig “La vache: description”. Hier is die gedig:

fat-cow-copy

Vet koei met drie bene

Beskrywing van ’n koei

Die

koei

is

’n

dier

wat

ongeveer

vier

bene

het

wat

afgaan

tot

op

die

grond

“Maar hoekom sê jy ‘ongeveer’ vier bene?” wil die kinders weet. Koeie het mos presies vier bene! Nee, antwoord Jacques. Hoe weet julle? Partykeer staan ’n koei op so ’n manier dat jy net drie bene kan sien. Het julle alle koeie se bene getel? Wie sê daar loop nie naby Savoy koeie rond met drie bene nie? Of vyf?

Hier is nog ’n voorbeeld van Roubaud se humor:

Die kiem

.

Die gedig is daar, maar jy het ’n mikroskoop nodig om dit te sien.

images-1-copy

Die wonder van ’n punt

En wanneer Roubaud in erns besin oor die wêreld en aard van die werkikheid, dink hy, tipies van ’n wiskundige, aan ’n “punt” en hoe oneindig klein dit is , maar ook oneindig groot – ’n punt waaruit alles ontstaan:

Que le monde était là

Jacques Roubaud

M’endormant je voyais que le monde était là,

le monde et tout ce qui s’ensuit

Dat die wêreld daar was

Toe ek aan die slaap raak, sien ek die wêreld is daar,

die wêreld en alles wat daaruit voortkom;

“nou” kleiner as ’n punt

agter geweldige en ernstige kleure.

Zoemende jare kom van ver af terug,

hoek van straat met straat,

spore weggespoel deur die reën,

geel stof versamel in my hand.

Toe ek aan die slaap raak, sien ek al hierdie dinge:

die warmte en ellips van die put,

die aarde, waar die blare gewigloos is,

die water presies, gelykmatig in balans.

Ek het gesien, toe ek aan die slaap raak,

dit wat ek nou al jare lank verwelkom

maar wat ek nie kon onthou nie:

heel jare, vol waarheid,

dit wil sê, as jy wil weet, vol van die dood.

Ek wou nie, terwyl ek aan die slaap raak,

sien wat ek al te veel gesien het nie.

Nota: Die gedigte is uit Frans vertaal deur De Waal Venter

Wicus Luwes. 3 Seuns

Saturday, December 24th, 2016

kutlwano

Plattelandse Pietà
vir Kutlwano Garesape van Jan Kempdorp

ek wonder hoeveel gebreekte bottel
hul uit jou klein lyf moes haal –
stukke glas wat ‘n mal man
deur jou gesteek het

jy wat jou ma teen die
bottel en die stok verdedig het
is in klein gebreekte stukke
deur my gedagtes gesteek

jy vra vir ‘n laaste soen
en sterf
bebloed
in die arms van jou ma

aylankurdi
Waterdoop

die see is ‘n doopvont
wat jou naam
saam met die water
oor jou voorkop vee
soos ‘n predikant
se hand in die oggenddiens

ek doop jou Aylan Kurdi
in die laagwater
ek doop jou vlugteling
in die hoogty
van die oorlog
ek doop jou brander van sirië
wat uitspoel aan die kus van turkye

jy is ‘n bloeisel
en ‘n opslagloot
aan die bome
van die arabiese lente

manger
El Niño

‘n leë krip
altyd vol dou
in tye van droogte

 

Bronne:
http://www.sabc.co.za/wps/portal/news/main/tag?tag=Kutlwano%20Garesape
http://www.biblelandhistory.com/israel/manger-stone.html
http: //www.robertsharp.co.uk/2015/09/05/photo-aylan-kurdi/photo-04-09-2015-22-46-39/

Nini Bennett. Die duurste mahala nog.

Thursday, December 22nd, 2016

mahala-prent

Ek koop vir my ’n lang beurs wat soos ’n konsertina ooprol om plek te maak vir al my koopkragkaarte. Dis amper kersfees en tyd vir groterige jaarlikse aankope. Maar toe ek uit die kar klim, kyk ek ’n hond se slagyster mis en trap daarin. Onmiddellik ruk ek my been op of iets my sool brand en hink ’n paar treë verder. Ek loer sku onder my kuif uit: net die dolende motorwag, hande agter die rug, het my gewaar. Gelukkig is hy ver en ek vermy oogkontak, want ’n groet of kopknip kos jou nou al ’n minimum van R5. Ek verwens die hond en gaan staan op ’n graseiland, waar ek kasueel my Moses-sandaal teen ’n graspol skoonskuur. Winkelsentrums is nié my koppie tee nie.

            My eerste stop is Pick n Pay.

            “Sma’shoppa’ca?” vra die kassiere by die betaalpunt, en ek sien die geduld in haar oë.  Sy moet dit honderde kere ’n dag vra.

“No,” sê ek, en sy kyk my bot aan. Ek is nie deel van die uitverkore winskopers nie. Sy druk ’n pamflet vir die Smart Shopper Card in my hand, wat in vier dele, soos ’n konsertina oopvou.

            “Carrier bag,” sê-vra sy, en dan: “Remember the card”. Ek kan nie help om die verwyt in haar oë te lees nie.

Met koopkragkaarte kry die verbruiker ietsie mahala terug van die bloedsweet wat hy spandeer. ‘n Knypie vet van die offergeld word na die altaar gebring.

            SMART SHOPPER IS GIVING YOU MORE AND MORE REASONS TO SMILE. YOU GET 1 POINT FOR EVERY RAND YOU SPEND AT PICK N PAY. A-ha, dink ek. SSS. Shop, spend, swipe ― só eenvoudig. Die beloning wag.

            “Sliep”, sê die kassiere, en bondel ’n lang strokie en spul tollende sente in my hand sonder om oogkontak te maak. Dit gebeur altyd ― waarom maak kassieres nie oogkontak nie? Maar, ten minste kry ek ’n paar Stikeez, een vir elke R150 wat ek spandeer. Dis een van my geheime: ek versamel Stikeez en ryg hulle teen my kombuisteëls op, waar hulle gulsig vassuig. As ek bedruk voel, skiet ek met my wysvinger die diepsee-avaters, die seekatte, -perdjies, -sterre, dolfyne en ander diertjies, dan vibreer hulle soos springvere. En hulle het name, het ek gaan Google: Blinker, Rattles, Snap, Cee Cee, Wok, Zup, Grumpa, Oscar, Winker…

Die volgende stop is Clicks. Ek wonder, die glansbiljet steeds in my handsak, hoeveel duisende ’n mens nou éintlik by PnP moet spandeer om ’n mahala terug te kry.

            Ek beur met my trollie tussen die malende vakansiegangers wat loop en roomys eet. By tye steek hulle onverwags vas vir ’n dringende lek of slurp, dan onderdruk ek my padwoede. Kinders wat lyk of hulle Ritalin kort peul uit aankomende trollies en waai vir die kersbome met die dolleë toegedraaide boksies. Vrouens met glasige koopkoors-uitdrukkings, en hulle gades met die gatvol gesigte… Party mans sit op die bankies en wag met dieselfde verlore kyk as iemand wat op ’n longdrop sit.

            “Clicks’club’ca,” vra ‘n stem skerp.

            “Ja”, sê ek, en haal my tydelike kartonkaartjie uit die lang beurs; gee dit nederig vir haar, soos ’n melkkoepon.

            Die kassiere kyk my met gemengde gevoelens aan. Haar naellak roes. Dan skandeer sy my frommelkaartjie.

            “Plastic?” vra sy, waarop ek knik, bly om met my heraangepaste Kaapse ore weer ‘n Gautengse klank te hoor. ‘n Plastieksak is ‘plastic’, oftewel: in die ou Transvaal praat ons van ‘plêstic’.

            Op die rak agter my staan ‘n ry gips-Jesusse. Ek tel een op, en merk die groot goue plakker onder die beeldjie: MADE IN CHINA. 3 vir die prys van 2.

            Terwyl die kassiere my aankope verveeld verby die betaalpunt sleep, verwonder ek my aan haar vlegsels, soos kunstige makrami om haar kop.

            “Remember your permanent card, Ma’m, ” betig sy my toe ek loop.

Die inkopiesentrum het meer afdraaipaaie as ’n Groot Blokraai, en dis nog net die één sentrum wat ek besoek. My volgende stop is Dis-Chem.

            Ek vler my konsertinabeurs oop soos ’n royal flush en spring die kassiere voor: “Loyalty Benefit Card”. In die staandertjie op die toonbank pryk die glanspamflette dan ook: DIS-CHEM REWARDS. LOYALTY POINTS. Hoe edel! Lojaliteit is die vergieting van jou geld by een winkel.

            Hierdie kassiere is vriendelik. Haar gholfhempie span om haar bolyf en ek kan haar vetrolle tel, hulle beweeg soos ‘n akkordeon, eers dié kant toe, dan weer dáái kant toe soos sy op die kroegstoel haar bolyf ronddraai. Rolle soos die segmente van ’n ruspe.

            “Ons het ’n lucky draw,” sê sy opgewek en wys na ’n glaskas vol speelgoeddiere. “Kom ons kyk gou Mevrou se nommertjie”.

            Sy skuif my kaart deur die magneetleser…en ’n winkelhaakfrons spring tussen haar wenkbroue.

            “Ma’ Mevrou het dan gewen?!” vlieg sy op, en dit lyk of sy my om die hals gaan val van blydskap.

           “O…”, sê ek stomgeslaan, en kyk hoe ’n ander kassiere met ’n skaterwit glimlag vir my ’n reuse speelgoeddolfyn bring. Die duurste mahala nog. Dis nie sommer ’n kommin teddie dié nie ― my ma se Yorkie sal vir ure kan head bang met die dolfyn in haar mond, meegevoer deur haar terriër-drome van terreur.

           “As mevrou die dolfyn los sou koop, kos hy R480,” sê die kassiere met blink oë. En ek knik dankbaar, nou ’n goeie burokraat van kapitalisme.

Die volgende stop is Edgars. My lang beurs flap moeg in segmente oop.  Waar is die kragtelose koopkrag? Soos ’n wyse verbruiker pryk al my kaarte opgeryg: ‘n duur verwagting.

            Die kassiere by Edgars is nie vriendelik nie. Hulle personeel is altyd so, suur, en baie stadig.

            “Edgars ThankU”, sê sy skerp, en ek kyk onbegrypend na haar. Ek het nie só kaart nie.

            “You have a card, Ma’m.” Nou ongeduldig.

            Ek: “Nope”.

            Sy: “Why not?”

            Ek kyk verslae na haar. Nie eens toe ek in die beskuldigdebank gestaan het, kon die aanklaer die wind só uit my seile neem nie.

            Ek antwoord nie, staar net verleë na die dolfyn in my trollie. Dan draai sy haar kop weg en weer terug na my, daardie agterdogtige kyk as iemand iets slegs ruik. En ek onthou: my Moses-sandaal en die hondebol. Hemel, die vrou ruik goed…of verbeel ek my dit alles?

            “No card,” sê ek apologeties, en dink dat ek myself nogal as ‘n connoisseur van koopkragkaarte geag het, maar ’n mens kan net nie byhou nie.

            Sy sug swaar en begin my items tydsaam op te lui.

           MAKE YOUR SOUL SMILE! groet die rooi dubbeldoor-pamflet in die staanrakkie voor my. Dís intens, want dit verg baie om my siel te laat glimlag. Hier is ’n afwysing, ’n intensivisering, sien, dis waarom die mense wat hier werk, so omgesukkel is. Die slagsinne soos EAZY SHOPPING en SUPER-, TOPS- en KWIK ken ek al, maar SHOP NOW, SAVE FOREVER, of MAKE YOUR SOUL SMILE is té dolché en driftig vir my.

Gelukkig is my aankope min en my koopkrag gevaarlik laag toe ek weer die sentrum se trollieverkeer aandurf. Die mense in Somerset-Wes is heterogeen en heel kosmopolities. In Pretoria-Oos, byvoorbeeld, is die bedorwe vrouens maer en die mans oorgewig, want binne ‘n hoër inkomstegroep werk die mans bedags in kantore terwyl die vrouens gim en spa en duurder laevet-hoë-proteïen-kosse eet. In Pretoria-Wes, weer, is die vrouens oorgewig (hulle sit by die huis en eet hoë koolhidraat-kosse), terwyl die mans maer is, want hulle beoefen oorwegend ambagte en hulle is dun gedrink.

            Ek haal diep asem. Hier kom Woolworths.

            “MySchoolCard?” vra ’n stem vriendelik. Ek vang die kassiere se ondeunde oog. En ek hou dadelik van haar.

            “Het nie een nie,” sê ek pront.

            “Haai Mevrou!” Sy kyk my geamuseerd aan.

            “Wat behels so kaart alles?” vra ek versigtig.

            Sy begin gulhartig verduidelik. “Met ’n MySchoolCard skenk Mevrou ’n deeltjie van Mevrou se inkopies vir liefdadigheid. Soos vir skole…” en nou flap sy nóg ’n glansende konsertinapamflet oop: “Kyk, MySchool, MyVillage, MyPlanet…dit alles gaan vir ’n goeie saak”.

            “Ek sien,” hoor ek myself sê, “maar my outonomie van handeling word mos geskaak, of hoe? Wie sê ek wíl geld skenk vir liefdadigheid? Ek kan seker self daaroor besluit?”

            Ek sien hoe haar kakebeen oopgaan en in my geestesoog word haar tande langer van verbasing terwyl sy na my betoog luister.

            “Nou dra ek hierdie kaart saam met al die ander ― ek het nie meer plek in my beursie vir al die kaarte nie, en al wat ek in ruil gaan kry, is julle spam en e-posse…”

            “Kyk,” vervolg ek en ek sien hoe haar oë groter rek, “’n filantroop is nie noodwendig iemand wat geld gee nie. Geld is nodig, ja, maar ’n ware filantroop gee sy tyd vir ander mense, want tyd is nie ’n verrekenbare kommoditeit nie”.

‘n Vrou met ’n outydse gentian violet-perm soos ’n krismisroos tik my op die skouer. Nou vat ek eers vlam.

            “Is Woolies se beloning dat jy nou ’n filantroop word…met elke transaksie word jy beloon met jou eie welwillendheid? As dit nie rewards is nie, is dit loyalty of charity. Nou slaan kapitalisme sy tande ook in ubuntu…”. Ek bly stil, oordink Woolworths se bemarkingstrategie (eintlik baie slim), en glimlag dan sereen vir die verbaasde kassiere. Haar goue naambordjie wys “Josephine”.

            “Jammer dat ek op jou afkom, Josephine, maar dis omdat jy so nice lyk en omdat ek warm kry en in ’n ding getrap het”. Weer rek haar oë, maar nou begin sy borrelend en diep uit haar maag te lag.

            “Ek verstaan, Mevrou. Maar soos ek sê, dis alles vir ’n good cause,” beaam sy opreg, en my hart krimp ineen met ’n skielike skuldgevoel. “Mevrou, vandag is die specials by SPAR ook alles goed wat ek nie gebruik nie, Maizena, Marshmallows…”

            “En Bennetts Baby Bum Creme,” voltooi ek haar sin vir haar.

             Dan glimlag sy geheimsinnig soos Mona Lisa, en skielik tref dit my dat die reuse dolfyn in my trollie ook soos Mona Lisa glimlag. Ja, Mona Lisa glimlag misterieus, soos ‘n dolfyn.

Ek stap uit en gaan soek eers ’n bankie om te rus. Die inkopiesentrum is drukkend en bedrywig. Onder ’n plastiekkersboom met vals sneeu kom ’n kersvader skielik orent en sit ’n skreeuende kleintjie neer. Hy klad verleë met ’n sakdoek die ronde nat kol op sy skoot. Die opwinding van kersfees raak ook te veel vir sommige kindertjies…

            Toemaar, jy is nie alleen nie, dink ek, en glimlag in ’n onsigbare spieël vir myself.

Vinnige Feel Good Rewards; Loyalty Points, en tydskrifte wat aanmoedig: koop nóg. Die welwillendheid van kapitalisme met liefdadigheidsprojekkies en -kaarte wat die verbruiker laat voel hy gee vir ‘n égte saak. Die Magna Carta se nuttelose oktrooie. Die filantrope, die sakemanne wat die onderhandse kunsies van belastingvermyding kén. In “The Wolf of Wall Street” sê Jordan Belfort: “Money doesn’t just buy you a better life, better food, better cars… it also makes you a better person. You can give generously to the church or the political party of your choice. You can save the fucking spotted owl with money”.

            My kop duisel en ek flap my beursie oop, blaai deur my trofeë: Woolies Rewards Card (waar pas dit nou weer in?). SAVE OUTOMATICALLY. Die Checkers Convenience Card. CHECKERS BETTER AND BETTER. En nog: EARN AND SPEND EBUCKS AT CHECKERS SHOPRITE STORES…THE MORE YOU SAVE, THE MORE YOU SMILE. Waarom dié onnosel een? En die eBucks-kaart. EBUCKS NEVER EXPIRE. Wéér die hiperbolisme, ever, never, soul. Dis diep bemarking hierdie, en die verbintenis met die winkelier is vir ewig. Kapitalistiese koopkrag vat ook hande, jy kan tot vlieg, fliek en uiteet, alles teen ‘n laer tarief. Maar die beste een van almal: Checkers X-tra Savings sê as jy hulle kaart het, dan gaan hulle diens outomáties verbeter.

Ek besluit ek het genoeg inkopies gedoen vir een dag; môre besoek ek ’n ander winkelsentrum.

            Toe ek in die parkeerarea kom, stuur ’n vreemde motorwag op my af. “Ek het mooi gekyk, Madam,” sê hy, en wys verkeerdelik na ’n rooi Golf. Ek draai my kop weg, want hy kaap deur sy oogkontak my reg om rond te kyk, soos motorwagte altyd doen.

            “Ek ry nie ’n rooi Golf nie”.

            “Ek kyk na ál die karre in die lot…hierso, orals”, hou die kansvatter vol. Ek sug en grawe in my konsertina vir kleingeld, ’n klein prys om van die pes ontslae te raak.

            “Dis al change wat ek het, die res is net kaarte”, sê ek geduldig, en gee vir hom R5.

            “Maar die ATM is mos dá as Ma’m vir my wil gaan geld trek..? Ek sal wag.”

            Ek draai my kop na hom. “Néé. Jy het verkeerde kar opgepas”.

            Dis egter ’n heel ander toneel wat my aandag trek. Drie motors van my af staan Josef van Betlehem. Hoog teen die spreilig se lamppaal blink ’n Betlehemster gedrapeer in tinsel.

            “Middag,” groet ek die seun. Hy is seker so 14 jaar oud, maar hy kan ouer ook wees te oordeel aan sy tenger liggaamsbou. Hy het ’n omgesoomde laken en oorgroot strepiesjapon met opgerolde moue aan. Deur sy visplakkies loer ‘n paar vuil tone. Hy hou ’n kierie kiertsregop in die een hand vas.

            Ek skreef my oë agter die donkerbril: ’n spierwit vadoek van ongebleikte linne is om sy kop gedraai as hoofdoek, die japon se belt argeloos om die hooftooisel geknoop.

            “Maria moet nog kom,” sê hy verleë: “Sy het gaan koeldrienk koop”.

            Ek kyk af, na Josef se voete, waar ’n yslike Kewpie-babapop in ’n wit handdoek binne-in ’n houtlaai vol strooi lê. Ek gee ’n tree nader: die pop is toegedraai in ’n splinternuwe Glodina-handdoek; die etiket wys trots “Black Label”.

            “Management jaag ons weg, dan kom ons maar weer,” sê die seun, en glimlag skamerig.

            Nou kyk ek na die kind voor my se gesig. Sy oë is smagtend en donker en vogtig; dis die weerlose oë van ’n rob. Dan sien ek die verslete kerkhoed waar dit langs die laai lê, asof dit om verskoning vra vir iets. Dieper onder in, dúskant die gevlekte voering, blink ’n handjievol munte.

            Ek rol my konsertinabeurs oop, vou ’n R200-noot in ’n blokkie, en sit dit in die hoed.

            Dan hoes die seun onverwags. Hy hoes vorentoe soos ’n ou roker, of dalk is dit TB. Nou eers gewaar ek die winkeltrollie met sy aardse besittings in ― drie rooi OK-drasakke. Ek kan hom al sien loop, die hees gekners van die trollie deur die strate.

            Sy oumensgesiggie skeur in ongeloof toe hy die geldblokkie in die hoed sien. Vir ’n sekond lyk dit asof hy gaan huil, maar dan sien ek hy lag.

            “Kan ek vir Tannie kleingeld bring? Ek kan gou na die biltong-shop draf…”

            “Nee, nee, dis nie nodig nie”.

            Hy staar my ongelowig aan, draai dan na sy trollie en rits ’n drasak oop. “Dan moet ek vir Tannie ook iets gee. Niemand wil dit hê nie, hulle lees dit nie eers nie”.

            Hy haal ’n voosgevatte vel papier vol krake uit. “My gedig,” sê hy trots.

            Ek frons, maak die verslete vierkant oop en lees die gedig. Hy het ’n klein beitelskriffie; dis die ontwikkelde handskrif van ’n jong intellektueel of iemand wat duidelik baie skryf en vloeiend dink. Maar dis die gedig sélf wat my onkant vang. Ek voel hoe die trane diep agter in my oogkasse opvlam en sit ’n bedonnerde pose op.

            “Dis goed,” sê ek saaklik. En: “Gebruik jy tik…of enige iets anders?”

            “Ek het ’n paar kere tik gebruik, maar dit was lank terug”. Ek kyk in sy eerlike ― en skuldige ― oë, en weet dat hy die waarheid praat. Dan sien ek die letsels waar sy voorarms by die opgerolde japonmoue uitsteek: dit is skeurwonde wat sonder die weelde van steke moes genees.

            “Wys my jou hande, Seuna,” sê ek sag. As kriminoloog weet ek waarna om te let.

            Hy draai sy palms wantrouig na my. Nes ek vermoed het: in die regterpalm grif ’n dik wit litteken wat eens ’n messteek was. Skielik krimp hy ineen. Dit is die uitgangswonde van trauma wat nooit genees nie. Ek druk die onverwagse bewerasies in sy hande ferm vas en streel oor sy kneukels, kyk af in sy verskrikte oë. “Ek is nie ’n gangster nie,” sê hy, en ek knip my oë stadig en gerusstellend. Nee, jy is die slagoffer van gangsters, maar ek sê dit nie.

            Vir laas takseer ek hom. Sy oogappels lyk skoon en helder, die pupille normaal, geen onnatuurlike psigomotoriese aktiwiteit nie. Op die oog af lyk dit nie of die kind dwelms gebruik nie. Hy het net ’n tam uitdrukking in sy oë, maar dít is omdat hy gedigte skryf.

            “Geen dop, gom, dope of tik nie, okei?” sê ek harder. “’n Digter moet sy verstand oppas”. Dan flikker sy gesig op, want ek het hom ’n digter genoem; en weer grawe hy in die rooi drasak en bring ’n bondeltjie papiere te voorskyn.

            “Hier is nog gedigte,” sê hy, en ek herken die kyk van ’n digter, die angs, die outoriteit in die oë wanneer hulle persoonlike verse ter sprake kom.

            “Vat dit vir jou, Tannie,” sê hy, en reik die kreukelvelle na my. Skielike tref dit my dat hy sopas sy kosbaarste besittings vir my gegee het.

            “Het jy enige huis of shelter?” vra ek bekommerd.

            “Nie meer nie,” antwoord hy stomp.

            “Raait, jy gaan nie langer hier op straat sit en skryf nie. Jy gaan in ’n skool of shelter of iets sit en skryf, laat ek net gou by die huis ’n paar oproepe gaan maak. Is vanaand nog hier, dan bring ek vir jou fotostate van jou gedigte en dan praat ons verder?”

            “Ja, Tannie”.

By die huis tjirp die windklingels die taal van afwesigheid.

            Ek sit my sakke en die dolfyn op die eetkamertafel, skop my Moses-sandale verlig uit, en maak ’n beker Earl Grey.

            Dan gaan sit ek agter my lessenaar, en potlood in die hand, begin ek deur die stapeltjie gedigte te lees; maak regmerkies by die reëls wat belofte toon.

Nie lank nie, of ek sit die potlood neer en reik na die foon. Ek het ’n klein Bukowski om na om te sien.

 

Wicus Luwes. Art Deco in die reën

Friday, December 16th, 2016

surrey1

Ons ry deur Durban op soek na geboue wat in die Art Deco-styl gebou is. Daar is talle voorbeelde in die middestad. Daar is ook talle geboue wat steeds van die tweede vloer af boontoe die Art Deco-styl verteenwoordig, maar met nuwe funksionaliteit van spaza-winkels aan die onderkant. Art Deco het meestal tussen 1920 en 1940 hoogty gevier. Art Deco verteenwoordig post-Eerste Wêreldoorlog. Art Deco is ook die Groot Depressie. Art Deco is die pre-Tweede Wêreldoorlog. Art Deco is die Charleston. Art Deco is die Oscars.

surrey2

Foto: Surrey Mansions. Die gebou word deur baie mense as die kroonjuweel van Durban se Art Deco-styl beskou. Die woonstelblok het ‘n basis, middel en kroongedeelte wat baie ooreenstem met New York se trapsgewyse interpretasie van die styl. Die gebou is roomkleurig geverf, met rooi en groen pastelkleure wat die patrone uit laat staan.

 

Ou Gebou

Verweerde gebou, onbeskut op ‘n besige hoek,
leun ek agteroor met blouspieëlende oë,
weerloos teen die aantog van voetganger en motoris.

Liefs neem ek die lewe in breë trekke waar. Motors
in roomyskleure om skewe kerke. Vragmotors
belaai met karkasse of kopkool. Konvooie loteringe.
Bewyse van welvaart. Soms in parke
‘n somerstorm van stuiptrekkende plante. Daagliks
die kontrapunt van skoppelmaaie. Bewys van vrede.

Afkyk het ek afgeleer: net wie nog jonk is,
kyk met durf in die gesigte van mense.

A, dat die stropers kom om my oë uit te slaan!
Genoeg het ek gesien. Oorbodige bepeinsinge
bewaar in my kamers, ek, argief van gistergerigtheid,
oumensbewend onder my dun laag dagha.

deur Wilma Stockenstrom uit ‘Vir die Bysiende Leser’

 

bereacourt1

bereacourt2

Foto: ‘Berea Court’.  Die gebou is deur dieselfde span ontwerp as Surrey Mansions. Berea bied egter ‘n meer huislike en ruim gevoel. Die voordeure van die wooneenhede maak oop in ‘n ruim binnehof en het loodglaswerk wat tipiese Durban-tonele uitbeeld. Die sekuriteitshekke, wat later bygevoeg is, het die boustyl probeer handhaaf. Baie van die oorspronklike ligtoebehore is steeds in gebruik.

 

Art Deco is meer as net geboue. Dit is ‘n verkorte weergawe van Art Décoratifs. Art Deco is meubels. Art Deco is muurpapier. Ek sien dit dikwels in ontwerp-tydskrifte, maar nie meer so baie in gebou-ontwerpe nie. Deesdae probeer die ontwerpe wegkruip en saamsmelt agter plante en sonpanele. Ek sien ook baie boustyle en dakke wat by Japan leen. Die Suncoast Casino en vermaaklikheids-kompleks is wel ‘n nuwe gebou in Durban wat die Art Deco-styl laat voortleef. Daar het selfs onlangs ‘n groep uit Duitsland na die Suncoast Casino-kompleks kom kyk as deel van hul belangstelling in die besonderse boustyl. Durbandeco, ‘n groep wat hul belangstelling in Art Deco laat voortleef, dien as belangrike skakel om bewusmaking lewend te hou. Hulle het ‘n paar roetes deur Durban uitgelê om ander belangstellendes op die regte spoor te plaas. Ons het juis een van hierdie roetes probeer volg, maar is ‘n bietjie ingeperk deur die reënweer. Natuurlik kla ons nie oor reën in tye van droogte nie en ons het probeer om dit eerder tot ons voordeel te laat meewerk.

reen1

The Rain

All night the sound had
come back again,
and again falls
this quiet, persistent rain.

What am I to myself
that must be remembered,
insisted upon
so often? Is it

that never the ease,
even the hardness,
of rain falling
will have for me

something other than this,
something not so insistent—
am I to be locked in this
final uneasiness.

Love, if you love me,
lie next to me.
Be for me, like rain,
the getting out

of the tiredness, the fatuousness, the semi-
lust of intentional indifference.
Be wet
with a decent happiness.

deur Robert Creeley

gainsborough

Durban is ‘n fokuspunt vir Art Deco in Suid-Afrika, maar daar is ook ander plekke in die land waar heelwat in die Deco-styl gebou is. Springs is ‘n voorbeeld. Een artikel noem dit die weggooikind van Art Deco in Suid-Afrika. Ek vermoed dat talle stede of plekke wat tussen 1920 en 1940 ‘n opbloeitydperk beleef het, dalk met ‘n paar sulke geboue sou kon spog. Deco was/is ‘n internasionale beweging wat sy styl by baie plekke geleen het. Die opgrawings in Egipte en ontdekking van die Inka-kulture het ‘n invloed op die dekoratiewe elemente van Art Deco gehad. Staal-konstruksie, vervoer en meganisasie het Deco geïnspireer, maar is op sy beurt deur Deco beïnvloed.

Durban verteenwoordig verskillende metafore vir verskillende mense. Durban is Victoriaans. Durban is Art Deco. Durban is elke styl wat daarop gevolg het.  Durban is ‘n warm blyplek vir boemelaars in die winter. Durban is seevakansies.  Durban is Gandhi. Durban is die Britse Empire. Durban is Zoeloeland. Durban is ‘n hawestad. Baie skepe doen in Durban aan om vragte op te laai en om hul vragte agter te laat.

westvilleswembad

Foto: Art Deco-hek by die Westville publieke swembad

cheviotcourt

Foto: Cheviot-gebou

manhattancourt

Foto: Manhattan Mansions. Manhattan is ‘n voorbeeld van ‘Style Moderne’. Die gevoel van ‘n masjien, passasierskip en trein word geskep deur die chroom-afwerkings en patryspoort-vensters.

 

Vir my verteenwoordig Art Deco die mens se innerlike konflik tussen funksionaliteit en dekoratiewe elemente. Dit is ‘n soort konflik wat egter die beste in ons na vore bring. Terwyl ons deur die stad ry, sien ons selfs ‘n paar Art Deco-woonhuise. Ek wonder hoe historici ons huidige leefruimte en boustyle gaan beskryf as hul ‘n paar jaar van nou af daaroor gaan besin. Art Deco is ‘n kombisasie van verskeie invloede en was nie bang om nuwe dekoratiewe elemente aan ou style te hang nie. Die konflik tussen funksionaliteit en dekor woed ook tussen ontwerper en bouer. Ek dink die grootste geskenk wat ‘n ontwerper kan kry, is ‘n bouer wat sy droombeeld in ‘n realiteit kan omskep.

 

Poetry is not only dream and vision; it is the skeleton architecture of our lives. It lays the foundation for a future of change, a bridge across our fears of what has never been before. – Audre Lorde

 

Spelreëls

Elke landskap het sy eie aard
sy eie onverbiddelike reëls.
Weet dit vooraf, reisiger:
jy’s altyd ontoereikend toebedeel.

Vir vuur uit spuwende vulkane,
vir eindeloosheid op die vlak.
Jou stamina, jou krag is minder
as die hoogtes en die dieptes
van plekke wat gemaak is,
wat gemerk is deur orkane.

Jy, een van mindere statuur,
hou tog by jou postuur!
Besoek liefs die domeine
wat mense self gemaak het,
dié wat herkenbaar is in woorde,
kleure, klanke en in lyne.

Ook hierdie landskap het sy eie aard
sy eie onverbiddelike reëls.
Ek, reisiger, weet regdeur:
ek is altyd ontoereikend toebedeel.

deur Heilna du Plooy dui ‘In die Landskap Ingelyf’

 

Bronnelys
1. Internet. http://users.iafrica.com/a/an/andryn/index.htm
2. Internet. http://www.durbandeco.org.za
3. Internet. https://www.poetryfoundation.org/poems-and-poets/poems/detail/42837