Buiteblik

Louis Jansen van Vuuren. Novembermaand

Monday, November 5th, 2018

 .

Autumn

The morns are meeker than they were,
The nuts are getting brown;
The berry’s cheek is plumper,
The rose is out of town.

The maple wears a gayer scarf,
The field a scarlet gown.
Lest I should be old-fashioned,
I’ll put a trinket on.

Emily Dickinson

.

as dit sneeu

November in Boussac,

‘n Buite Blik

.

Teen slapenstyd trek ek die gordyne toe. Daar hang toe nog ’n yslike hap van die volmaan in die verdonkerde hemel. My skim in die ruitglas kyk my reguit in die oë, ek verbeel my dat ek jonger lyk as ooit tevore. Beter as botox is dié ruite met die sagte voorwinterstoom. Ek slaap. My mond is ’n tuisgebakte croissant met die mondhoeke na bo gedraai. Dit kom wyl ek slaap. Soos ’n dief in die nag val sneeu geluidloos oor sy eie voete om ’n huis met ’n koue kaggel wat niks vermoed nie.

Na drie jaar se stoorstaan word my boeke uitgepak in die nuwe kantoor. Dis nie eintlik ’n kantoor of ’n studeerkamer nie, dis eerder ’n wunderkammer. My eie cabinet de curiosité.  Als wat vir my lekker en mooi is word hier uitgestal. Skilpaddoppe en skilderye, briewe, tzatzkes, bibelots, objekte van begeerte en kaggelkak. Maar dis die boeke wat nou ontwaak.  Iedereen word afgestof en met die hand gegroet soos ’n wedersiens van ou vriende. Almal is nog daar. Breyten en Bibi en Wilna, Joan en Ted en Johann, Riana, Ronelda en Lina, Marlene, Marlise en Louis, Wilna, N.P. en T.T, Sylvia, Fanie, Danie en Emily en Boerneef. Só kan ek aangaan tot die koeie huis-toe kom. Die opsê van die bekende name is ’n bemoediging en klink so bekend want elkeen het sy eie unieke vibrasie. Klinkers en medeklinkers dreun deur my stembande soos ek die resitasie van name aankondig.

Slaap en sneeu is twee skouperde wat hoog trap deur die koue Oktober nag. Alles is nie altyd net maanskyn en sneeu nie.  Uit Marlene van Niekerk se Die sneeuslaper lees ek hardop ’n paar lyne wat my altoos diep ontroer:

.

“… U vra waar ek snags slaap. Ook dit het ek probeer deurvors. Want ek is die agterryer van onse liewe heer op solder, daardie ou fokker so verveeld met sy perfekte maaksels. n Hele sewende dag lank moes hy slaap om uit te dink hoe hy homself verder gaan vermaak, die eerste slaper van die heelal, en uit sy kelder van alleswetendheid droom hy toe die sondeval om hom mee besig te hou, en voilà, die wêreld vol barokke onheil, donder en blitse, oorloë en gekruisigdes wat hy heen en weer katrol wyl sy gevleuelde castrati sing oor die onverleplike rose van Jerusalem.”

 .

En uit Tom Gouws se bundel, Stigmata:

.

optelswaan

.

       marlene van niekerk*

 .

pluimedos van melkwit glas

nek geblaas in ’n droom van vuur

’n vaas wat vaar

dig aan sy weerkaatsing vas

gemaskerde tweeling

in ’n dans gebind bors aan bors

donker musiek in die webbe

.

van sulke toeval is die hart verruk

.

.

* “ Gedigte is soos voëls, hulle migreer oor die grense van mense heen asof die grense nie bestaan nie.” T.T. Cloete: Die Burger, 9 Desember 2010)

.

Im Abendrot

’n roeplied in falsetto-stem

.

Vir RS

.

As saans die hemel rosig bloos

Soek ek my kinderkamer op

Daar sing ma en Jessey Norman

In twee stemme,

Strauss se avondlied

Die plaat krap en sy neurie dit weg

Horlicks-klanke

Stemme wat die son sy kop laat sak

.

Die leeuwerik se lied word water

Die druppels is vergulde motte: goue flikkers

Wat opwaarts fladder.

Laat hulle vlieg.

Want dis amper slapenstyd

Liefde is sterk soos die dood; sy gloed

Is ’n gloed van vuur, ’n vlam van bo

Sien jy die aandster se gloeiende punte?

.

Daar is dit wéér, die onafwendbare stilte

Soos die suiskrap van ’n langspeelplaat.

In sy laaste groef.

.

Louis Jansen van Vuuren

.

.

Na nog ’n nag van slaap en sneeu is die wêreld om my heen in wit verdwene. Dis lekker warm in die wunderkammer en die stompe vonk in die kaggel. Ek weet nie hoekom slaap en sneeu my aan Madame Butterfly laat dink nie? Miskien is dit iets uit my kinderdae wat aan my torring wanneer Callas uit die tweede bedryf un bel di vedremo  op haar kenmerkende wyse sing. Èn as ek Callas hoor, dan hoor ek Joan Hambidge se stem:

.

Maria Callas (1923 – 1977)

.

Vir TT Cloete

.

Om só godsgenadig

te kon sing en vertolk,

dit doen sy absoluut spontaan

boonop ’n noot steel soos ’n gypsy,

bronstig omklem soos ’n munt

in ’n dooie se toegebalde vuis.

Elke lied word deur haar lyf

se ronde kontoere vervoer.

Later toe sy verslank,

fokus sy op haar flaminkkeel,

dra steeds gekartelde fluweel

om die véle omswerwinge

van ’n vasgevatte noot

oor vele hoogtes én laagtes,

te laat vloei in ’n asemsnakkende,

amper roggelende, volsonge snik.

.

Joan Hambidge, Lot se Vrou

.

.

Sneeukristalle moet nie met sneeuvlokkies verwar word nie. Die  kristal is ’n enkel yskristal wat op ruite vir ’n oogwink bly sit.  ’n Volsonge snik, ’n gevriesde klinker wat vir ’n oomblik bly kleef.

Die vlokkie is ’n konglomerasie van baie kristalle. Minuskule hexagone wat met ses ywerige armpies hande vat en wat  goedsmoeds van gedaante verwissel. Shapeshifters, ieder en ’n elk!

Daar is blykbaar ten minste vyf soorte sneeukristalle wat uitgeken kan word aan hul unieke vorme, prismas, stervormig, naaldvormig, boomvormig en varingkrulle…

Uit Sarah Emily Miano se betowerende teks, Encyclopedia of Snow, haal ek hierdie stukke wysheid aan:

.

“Upon reaching the ground, crystals lose shape and become granular in form due to evaporation and condensation. Rimelike ice crystals or pogonip, a Shoshone word for ‘white death,’ form in a freezing fog, then drift into the air so densely they make a tingling sound as they collide. The air instantly fills with flying needles of ice, which adhere to any surface – trees, plants, rocks – to form ice-blossoms or frost flowers. Snowflakes, then, are clumps of crystals.* When snowflakes unite with other flakes they grow larger. On rare occasions flakes are very large – measuring 15” x 8” – as in Fort Keogh, Montana, in Jan. 1887, when they were ‘larger than milk pans.’ Even when small – half an inch in diameter – snowflakes can be gathered in your hands or caught on your tongue, with the air below freezing temperature.”

 U.Nakaya, Hokkaido

 .

  • “ the growth of a genuine tradition resembles that of a crystal, which attracts homologous particles to it self, incorporating them according to its own laws of unity.” – Titus Burkhardt, 1967.

.

.

Vir Emily Dickinson

.

In my navrantste ure,

Emily, was jy daar,

bereikbaar op my boekrak

as naaste geesverwant:

.

Jou woorde was ’n sneeuval

wat die skrilste klag kon demp

en ook teen koue

’n warm wintershemp

.

en nooit was daar ’n kilte

wat die lente terug kon hou

want in teen die verkluiming

– helder en hoog –

het jou rooiborsies gesing.

.

Lina Spies. Die skyn van tuiskoms

.

.

Na waters waar rus is

.

om te huil terwyl jy hartseer is

is om ’n vuur dood te maak

.

om te dans terwyl jy totsiens sê is

om te keer dat jy saamgaan

.

om te drink terwyl jy dronk is

is om te bid

.

om te vloek terwyl jy kwaad is

is om kort paaie uit te rek

.

om te baklei terwyl jy bang is

is om antwoorde in die Bybel te soek

.

om te lag terwyl jy in pyn is

is om soos ’n lae gety te slaap

.

Ronelda S Kamfer, Hammie

.

.

Son

.

Kan ek minder as die saad wees,

saad wat lank in duinsand lê

en nie met Bokkebaai tot vygies breek?

.

Kan ek minder as die voëls wees,

voëls wat lank in melkhoutbome slaap

en nie met spreeus en duiwe en mossies spreek?

.

D.J. Opperman, Komas uit ’n Bamboesstok

 

.

In Parys is daar ’n wonderlike museum wat nie aan baie bekend is nie:  die Musée de la Chasse et de la Nature in Rue des Archives. Dit is ’n privaat museum wat die verhouding tussen mens en natuur ondersoek.  Die rare en uitspattige versameling is persoonlik deur die eienaars, François en Jacqueline Sommer sedert 1964 saamgestel. Die hele museum is in skatkamers opgedeel, wunderkammers, met name soos Die Kamer van die Beer,  Salon van die Honde, Wolwekamer en my gunsteling, Le Cabinet de Diane. In die godin van die jag se ruimte staan daar ’n reusagtige opgestopte takbok. In die middel van die glinsterende parquet vloer omring met sewentiende eeuse Aubusson wandtapyte wat Diana uitbeeld wyl sy takbokke jag. Die kamer is met houtpanele uitgevoer en die gordyne voor die drie meter hoë venster is van dowwe sy geweef.

Die hoof kurator, Claude d’Anthenaise, meng gemaklik 17de eeuse portrette van Louis XIV se troeteldiere met byderwetse objekte. Op die marmerblad van ’n antieke sytafeltjie is daar ’n eklektiese rangskikking van honde beelde, insluitende ’n kristal hondekop uit die sewentiger jare gemaak deur Baccarat en ’n wit porselein beeldjie van ’n Skotse hondjie getiteld, Puppy, deur die hedendaagse beeldhouer, Jeff Koons. Daar’s gewere en pistole, en naasteby drie duisend jag-verwante objekte en kunswerke. Daar’s ’n Rubens, ’n Cranach en ’n hand vol Alexandre-Françoise Desportes.

.

.

die tekenles

.

ek wil net ’n klein bietjie van jou ken op ’n keer

waar die litteken onder jou bors

vandaan sou kom of een droom

te perd in ’n bos

en nie waar jy jou hart verloor het nie

.

dat ek van die tyd ’n rek kan maak

op my hurke onder die son

om die swart voël weg te skiet

wat in die winterboom bot

.

Breyten Breytenbach, Die heel mooiste Afrikaanse liefdesgedigte.

 .

 .

Waars my bok vanaand moflam

die wind stoot fris deur die poort

waars my bok vanaand skaaplam

’n ding hoort waar hy hoort

moflam boklam skaaplam warmlam

hanslam hartlam skatlam warmlam

bokkie alleen op ’n koue aand

blêr verniet op die wintersaand.

.

Boerneef.

.

.

Nouernood

.

Liefde is ’n akkedis se stert:

jy raak hom soms kwispellend kwyt

om te oorleef. Vir wat dit werd

is: hy groei weer terug, op sy tyd.

.

Johann De Lange

 .

 .

Op die vlerk

.

Sedert jou vertrek is ek daardie voël

wat van klein teugies leef,

wat nooit land, maar op lug-

strome eet, & slaap, & sweef.

.

Johann De Lange, Die heel mooiste Afrikaanse liefdesgedigte

.

.

Mark Forsyth se twee boeke, The Etymologicon en The Horlogicon maak vir gawe leesgenot so op ’n wintersaand. Dis werklik twee publikasies en is eintlik ook wunderkammer. Wonderkamers van woorde. Bestaan daar perdalks sulke boeke in Afrikaans? Miskien kan mens so ’n projek begin…?

.

Lying down to sleep

      Night-spel, was a Prayer against the Night-mar.(1674)

It is time to put out the lights and dowse the glims, as a highwayman would have said. Highwaymen could never say anything in ordinary English, and they would bid you good night by saying bene darkmans,

pronounced BEN-ay, and derived from the Latin for blessed. So if there is somebody with you, that is how to wish them good night.”

Mark Forsyth, The Horologicon.

.

The Bridge

.

The trees are leaking shadows

where they stand upon the hill

and as we walk the mountain throws

a slate blue chill.

.

I hold her hard hand tighter

for we’ve turned away from home

and my apron glows like hers

in the dusty copper gloom.

.

Where are we going mother?

Where we haven’t been before.

The river’s spent its silver

The day’s a bolted door.

.

You’ll get back nothing tomorrow

you  touched or heard or saw.

The bridge we cross is sorrow’s

and this is sorrow’s law.

.

Jacob Polley, The Havocs.

 

Carina van der Walt. Die lang asem van poësie

Friday, October 19th, 2018

 

Dit is vandag presies ’n jaar gelede dat die Literaire Salon in’t Wevershuisje 2017 plaasgevind het. René Bohnen uit Suid-Afrika, Vicky Francken, Paul Meeuws en Theo Rikken uit Nederland en Miriam van Hee uit België was die gaste. Net soos destyds staan die bosse, parke, tuine en lanings vandag ook in brand. Dit is herfs. Die bome vlam kortstondig op in ’n ode aan die lewe. Hierna sal die blare grond toe dwarrel. Maar op die oomblik brand die skoonheid van verganklikheid helder kolle op die netvlies. “The Poet’s Season” het Bohnen dit genoem. Die uitsluitlike doel van haar kuier in Nederland was poësie. En poësie het dit geword. Maar tussendeur het ons twee boswandelinge gemaak, paddastoele met kameras gejag, paddastoelrisotto geëet, abdybier gedrink, met handskoentjies teen smetvrees (gekoop vir ’n vorige salon) deur Antione de Saint-Exupéry se pop-up boek De kleine prins geblaai en tot ounag toe vir mekaar gedigte van Szymborska voorgelees. Teen dié tyd was die bier ingeruil vir goeie wyn. Saam-saam het ons danksy die Textielmuseum vyf minute se stap van die voordeur af die hele weefgeskiedenis van hierdie wolstad wollewei uitgepluis. Ons het by Zuid-Afrikahuis in Amsterdam gaan kuier en Bohnen het blad geskud met ’n goue Rembrandt voor die Rijksmuseum. By Emma Crebolder in haar herehuis teen die St. Petersberg in Maastricht het ons ook ’n draai gaan maak.

 

 

Die vonk tussen digters wat uitgenooi word na dié wewershuisie se salon toe moet spontaan kom. Hulle is hier om mekaar se werk te verken deur dit te lees en te herlees, te waardeer en as dit goed gaan óók om dit te vertaal. Die salon is ’n ontmoetings- en werksessie vir kollegadigters en daarom nie oop vir die algemene publiek nie. ‘n Vonk ontstaan nie altyd nie. Soms kom en gaan digters sonder om deel te neem. Dit kan nie voorkom word nie. Die besoekende digter se vryheid staan altyd voorop. Sy of haar deelname is “vrijblijvend” – so ’n mooi Nederlandse woord! Maar as die vuurvonk tussen twee digters dáár is, skitter verwondering, inspirasie en kreatiwiteit en mond dit dikwels uit in die verlangde vertalings. Die uiteindelike doel van elke Literaire Salon in’t Wevershuisje is publikasies van vertalings wat uit hierdie ontmoetings kom. Dit is dus meetbaar.

Die skitterendste vlam in 2017 se salon was tussen René Bohnen en Vicky Francken. Daar was ook ’n goeie vuurtong tussen Bohnen en Paul Meeuws met sy bundel De geluiden (2017) wat genomineer was vir die C. Buddingh’-debuutprys. Bohnen se jongste bundel Op die vingerpunte van die heelal was nog warm uit die drukkersoond. Op die agterblad van hierdie bundel staan onder andere: “Dit is ’n bundel oor broosheid, struktuur en verval.” Francken se debuutbundel Róntgenfoto (ook uit 2017) het sommer dadelik vir haar die C. Buddingh’-prys vir die beste debuut besorg. Op haar bundel se agterblad staan: “Een lichaam wordt tegen het licht gehouden. Om te onderzoeken wat eraan schort, om te bepalen waar het licht doorlaat.” Miskien het hierdie gedeelde broosheid in hulle waarnemings vir die kliek gesorg? In die onderstaande vertalings volg ek inhoudelik (hoofsaaklik) ’n lyn met kinders.

 

Vicky Francken

 

Naakte musiek speel in die grotte
en slaap is ’n tempel
waarin ‘n grimmige godheid
teen die mure slaan

laat my uit

ek moet inderhaas en daagliks
‘n skitterende kind baar
my vingers verwond
aan deurskynende vel
geruislose fontanelle

laat my met stilte die seël verbreek
’n voertuig
vir die onderwerp
die pegel en die pekel
in die ystyd wees

uit: Röntgenfotomodel (2017)

 

 

die lug vou homself ’n sakdoek
om ons koppe soos die wind
hom bol in washoltes
ons neurie absurde deuntjies

soos in ou films oor klein dogtertjies
hardloop ons rond met emmertjies
om die reën op te vang
voor ons die jongste

uit die oog verloor, sy met haar
mooiste kapsteweltjies die dam
instap en wonder hoeveel
borrels sy maak op die

watervlak wat oor haar kop
toegaan soos ‘n deur

 

Naweektas vir langer as ’n naweek

Die wasem op ‘n raam van aseming kyk uit
op ‘n tuin waarvan ek weet dat jy my daarin sal sien
staan, jy kan my nie miskyk nie. Ek skryf in sneeu en koue
die letters van ‘n werkwoordsvorm en
die letters van jou naam.

In die klipwit van ‘n kruisbeensit, mag jy briewe lees
wat ek aan jou gaan skryf as ek weg is en dit is waarskynlik
môre. Saam neem ek nie

die deur waardeur ek wegloop
jou moeder se vaas wat vir jou lelik was en wat jy wou stukkend gooi
maar ek jou gekeer het en

die hond nie. Verder by benadering amper alles

 

Paul Meeuws

’n Meetlat wat vir goeie vertalings kan sorg, is dat daar tyd en ruimte vir digters geskep word om in gesprek te tree met hulle gedigte en hulle vertalings. Dit begin tydens die salon, maar kring dikwels uit in e-posgesprekke. So antwoord Meeuws vir Bohnen op 28 Desember 2017 na aanleiding van haar vrae oor die vertaling van sy gedig Watergraf:

“Liempdes klok betekent de kerkklok van het dorpje Liempde, waar het gedicht is gesitueerd. Ik heb daar een mooie werkplek in een historische boerderij met wijds uitzicht op een slingerend riviertje door het weiland. Ik herinner me hoe het gedicht ontstond. Het stond voor mij vast dat ‘O kindje, sluimer zacht’, dat eigenlijk een beetje over the top is, de laatste regel moest zijn. De aanloop daarnaartoe mocht niet te sentimenteel. Het is alsof de dichter zijn tranen moet bedwingen door zakelijke, afstandelijke woorden te gebruiken als ‘stichten’ en ‘bedenken’.”

 

 

De geluiden bestaan uit ’n aantal langerige digsiklusse, byvoorbeeld die siklus U ter nagedagtenis aan sy vader. Bohnen het gekies om uit die siklus Werkplek ’n gedig te vertaal – ’n werkplek met ’n uitsig op die water waarby van die fynste geluide hoorbaar word. Hierdie geluide word versteur.

 

Watergraf

Klein watergraf daar in die gras.
Bo dit tril ’n kindersiel
deur muggies nageboots.

Dan lui opeens die Liemde-klok
die toeval weg net soos jou hand
die muggies wegklap op jou pad.

Jy sit die somer stil soos ’n kapel
vol nonne en skuins lig.
Jy het ‘n heiligdom gestig,

’n rou bedink wat die gedig
meer name as jou eie gee.
O kindjie, sluimer sag.

uit die siklus Werkplek
in De Geluiden (2017)

 

Die Literaire Salon in’t Wevershuisje was miskien literêr gesien die produktiefste ontmoeting vir Bohnen, maar beslis nie die enigste ontmoeting nie. Twee dae na die salon het ons saam ’n program aangebied by Poëziecafé Ongerijmd in Arnhem. Hoewel die publiek by onder ons mense klein was, was die kontak uitstekend. Eén van die waarhede van poësie in vandag se tyd is dat dit nie sommer ’n rekordgetal besoekers trek nie en de goden zijn dank! Poësie is en bly leesstof vir die fynproewer. Die kafee is ’n inisiatief van Hermien Mijnen en word ondersteun die Boekhandel Hijman Ongerijmd en die Poëziecentrum Nederland.

Tien dae na die wewershuisiesalon het Stichting Man in ’n Maan ’n byeenkoms gereël met René Bohnen en twee Belgiese gaste: Delphine Lecompte uit Gent en die jonge Tijl Nuyts uit Leuven, tans in Antwerpen woonagtig. Die harpmusiek van Annemieke Breunisse het naatloos aangesluit by die kooruitvoering van Bohnen se gedig walvisnota. Die publiek het na hulle asem gesnak. So wen sy as digter harte! Theo Rikken van Stichting Man in de Maan is ’n ervare koorsanger. Hy het dadelik daarna Bohnen gepols vir die partituur. Pas was dit nuus dat dieselfde partituur deur ’n groot Duitse bladmusiek besigheid gekoop is vir uitvoering in die Europese musiekmark. Om daarna te luister, kliek hier.

 

 

Die kuiertjie by Emma Crebolder het ’n vervolg gekry. Saam met Vicky Francken sal hulle vertalings van Bohnen se rooidata, Mensboom en wierslaper uit Op die vingerpunte van die heelal en vlamtong uit in die niks alom binnekort in TERRAS gepubliseer word. Crebolder ken die plaaslewe uit haar kindertyd en veral beeste uit haar en haar man se tyd in Kenia. Sy is waarskynlik sélf in staat ’n paar beeste in Swahili aan te jaag! En vermoedelik het vlamtong se eggo’s haar daarom bekoor: en om bulk die beeste / met bruin stemme… (strofe 4) en intaba yami, bid die paters / en die priesters in hulle grotte, om / dans die bok-/ beelde immer / om (strofe 5). Tussen die digter uit Zeeuws-Vlaanderen en die digter uit Kwazulu Natal word die beeste se loeigeluid ’n tyd- en ruimtelose skakel. Alhoewel, Vrancken kom ook uit Zeeuws-Vlaanderen.

 

 

In Tilburg het my en Bohnen se bankieprojek nog nie ’n vervolg gekry nie, maar net soos poësie het dit ’n lang asem. Ek twyfel nie daaraan dat hier iets moois sal uitgroei nie. En ja! Ek is ’n “vrywilliger” van Tilburg met die Literaire salon in’t Wevershuisje vir die vertaling van poësie in Afrikaans en Nederlands. Intussen gaan ek ‘n pot roesbruin krissantjies koop om hierdie herfs te vier. Dit hoort by bokbier as die son se baan al laer oor die horison begin gly en die dae korter word.

 

 

 

Carina van der Walt. Jeroen Bosch. Hel en Verderf

Thursday, October 11th, 2018

 

 

HIERONYMUS BOSCH, paintings for discussion and writings is ’n Klein Uiltjie-lesing wat op 24 Mei 2017 voorgedra is aan die Universiteit van Wenen. Aangesien prof. Rina Loader se groep studente by die vakgroep Afrikaans veral afkomstig is uit Oos-Europese lande soos Roemenië en Bulgarye, moes die lesing in Engels aangebied word. Die Afrikaanse gedigte wat in die lesing aangehaal word, is vir die studente se groter begrip in Engels vertaal. Baie dankie aan al die vertalers.

’n Handjievol Afrikaanse gedigte bestaan oor die skilderye van Jeroen Bosch. Die meeste is geskryf na aanleiding van die drieluik De tuin der Lusten (ongeveer 1503), maar ’n enkele digter het oor ’n ander Bosch-skildery geskryf.

Die blote feit dat hierdie Afrikaanse gedigte bestaan – in één van die jongste tale ter wêreld – oor skilderye uit die middeleeue geskilder deur een van die bekendste skilders uit daardie tyd, is iets om verwonderd oor te wees. Al die Afrikaanse digters het reuse spronge gemaak in tyd en ruimte: van die twintigste en een-en-twintigste eeu terug na die einde van die vyftiende en die begin van die sestiende eeu; van die suidelike punt van die die kontinent Afrika na die land van Hertog Jan van Brabant. Brabant was ’n uitgebreide en welvarende gebied in die Middeleeue. Dit het bestaan uit die huidige provinsie Noord-Brabant in Nederland, die huidige Belgiese provinsies Vlaams Brabant en Walonies Brabant die provinsie Antwerpen rondom Antwerpen. Al hierdie gebiede was saam bekend as die hertogdom van Hertog Jan.

D.J. Opperman se gedig Jeroen Bosch is gepubliseer in sy digbundel Engel uit klip (1950). Opperman het die gedig as ’n opsomming geskryf van ’n gedeelde tydgees (zeitgeist) tussen homself en Bosch. Dit is ’n tydgees wat hulle albei vir hulleself toegeëien het. Beide het hulle taak as evangelis en profeet van die apokalips aanvaar. Hulle het gewaarsku teen die kwaad, die dwalende duiwel wat vreemde gewade en maskers aan ons gee om hom daarmee op aarde te volg. Bosch én Opperman het hulle werk gebruik om kritiek te lewer op die etiek van hulle eie wêrelde. Vir die breër konteks kan aan die einde van hierdie bydrae oorgeskakel word na die webwerf van Afrikaans in Europa (AiE). Hier moet ek uitdruklik noem dat die onderdeel in die lesing “Short cut through life in Afrikaans South Africa” my persoonlike mening is, aangepas op die Middeleeuse blik van Bosch.

 

Jeroen Bosch

The world is vain but my spirit is vainer,
curing some thirty nights’ nightmares
of thorny plants, birds and people.

From regions of the earth, old and new, the devil
chooses ever more lustily costumes and masks
for me, for you, for thousands upon thousands.

It hauls cortèges, fêtes around the Cross, changing
shape through the centuries; but the game
remains the same in monks, machines, or thill.

And caught eternally in the cycle of desire
we ride, spurring the stallions’ flanks
round and round the crows on naked women in the dam.

O Beloved! Come then, let us flee from the revels
sheltering in mussel, horny husk – and far above
the carnival of evil floating in glass bubbles.

Because the dunce is in me, the fish-lipped fool
whistles at the magician’s every trick
but mocks miracles and His crucifixion;

and if I summon God and Anthony together
he is already there who from a new rankness
farts the first swallows recklessly through a funnel.

D.J. Opperman
Translation: Gisela and Tony Ullyatt

 

Strofes 1 en 2 pas in al die panele van Bosch se drieluik: hemel, aarde en hel. In strofe 4 word jou blik geforseer om te fokus op die middel van De tuin der Lusten. Opperman beskryf ’n Moredans (in Duits Moriskentanz) of vrugbaarheidsritueel uit die Middeleeue. Die sirkel van lus vertoon mans op perde, kamele, bulle, bere en eenhorings wat om swemmende vroue draai. Hulle vervoer vrugte, eiers, visse en voëls as geskenke vir die vroue. Die vroue drom saam of leun aan die kante van die dam met reiers, kraaie, poue en appels op hulle koppe. (Vergelyk Jeroen Bosch se skilderye gepubliseer op 31 Maart 2016 vir die Afrikaanse gedig en ’n afbeelding van die Moredans). Opperman eien homself die kwaad volledig toe soos wat dit deur Bosch geskilder is. ’n Mens hoor byna die vroue se hoë stemme, hulle gegiggel in die water onder die hoefgeluide in bogenoemde vrugbaarheidsritueel. Beelde van vreemdgelipte visse kom ook voor in ’n ander skildery van Bosch – The Temptation of Saint Anthony. In sy laaste strofe kleim Opperman beide genoemde skilderye van Bosch.

Anders as by Opperman beskryf enkele reëls van W.E.G. Louw se gedig ’n opvallende onderdeel van die helpaneel in De tuin der Lusten. Dit is die regterkantste paneel.

 

Triptych: the garden of earthly delights

Further-on the devil, Modikak, sits on his “throne”
a chamber pot his crown, his feet in urns:
with his beak he devours his victims one by one.
Through blue membranous intestines one falls
into a sewerage pit; a miser squats over the side
and stealthily drops his turds on golden ducates.
But a love tent is adorned with curtains draped
around this high chair; coiffed whores are peeping
on the love games of a man and a frog;
a vain woman sees herself and an ass – her lover –
reflected in a mirror on the backside of a devil.
(lines 56 – 66)

W.E.G. Louw
Translation: Heilna du Plooy

 

Die gedetaileerde beskrywing en opsomming tussen reëls 56 en 66 vertel baie van Louw, sy kennis van die Europese letterkunde en ’n tradisionele Suid-Afrikaanse voorwerp. (Vergelyk Dier en Drif in “De tuin der Lusten” gepubliseer op 16 November 2016 vir die Afrikaanse gedig en ’n afbeelding van “Modikak” en sy direkte omgewing.) In reël 56 word die duiwel aangespreek as “Modikak”. Afrikaans verskil baie van Nederlands met betrekking tot die gee van liefdesname. In Engels het Shakespeare se Juliet in Romeo and Juliet al in 1576 gevra: “What’s in a name?” Die naam “Modikak” word satiries gebruik en beteken iets soos die ‘koning van kak’ in tye waarin alle waardes verlore gaan en in menslike ontlasting verander. Hierdie brutale verwysing na ontlasting is hard op baie Engelse en Afrikaanse sprekers se ore, maar is relatief herkenbaar en selfs in sommige dele van België en Nederland gebruiklik en deel van die kultuur. Louw moes bewus geword het daarvan op ’n besoek aan die Lae Lande, maar hy was ook ’n belese man.

Die naam “Modikak” kan ook na King Ubu verwys – ’n toneelstuk van die jong Franse skrywer Alfred Jarry. Dit is die eerste keer op die planke gebrink in Parys in 1896. Die stuk het kulturele reëls, normes en waardes en konvensies baie duidelik omvergegooi. Die Ierse digter Yeats was in die gehoor en het King Ubu as ’n belangrike gebeure beskou. Agterna sou sy waarneming bevestig word, want dit was ’n voorbode van Dadaïsme, Surrealisme en die Teater van die Absurde. Jarry was 23 jaar oud. Hy het hebsug en mag gesatiriseer. Ubu was ’n nonsenswoord wat ontstaan het uit die Franse uitspraak van die naam Herbert – een van sy eksonderwysers. Die woord “uburleske” het deel geword van die Europese literêre wêreld. Louw het dus die konsep van die “uburleske” in sy gedig gebruik. Op “Modikak” se kop het Bosch iets geskilder soos ’n driepoot ysterpot, of soos Louw dit noem ’n “penspotjie” (reël 57).

Die volgende gedig beskryf nie in die eerste plek Bosch se bekendste skildery nie. Die jag van Heilna du Plooy is ’n poëtiese gesprek in sewe dele met die beeldereeks The Hunt van Maureen Quin. Hier volg deel vier in Engels as onderdeel van HIERONYMUS BOSCH – paintings for discussion and writings soos dit gepubliseer is op Afrikaans in Europa.

The Hunt
In conversation with the series of sculptures, The Hunt, by Maureen Quin

IV
the hunted

scorched
by the heat of the battle
deafened
by the sound of death
among swords and horses
canons and guns
airplanes and missiles
yet the hunter
hearing the command
over thundering flames
through consuming roars
again and again
pulls back his bow,
aiming his arrow
accurately
at the chest
in the heart
of any
one
on
the
other
side

whose arms fly out
even before he falls
and calls
up high down low
from whence cometh
no help at all

and in this din
of degeneration
the only heartrending
cry of anguish
plunges from the horse’s
strained mouth

Heilna du Plooy
Translation: the poet

 

Die prooi in bogenoemde onderdeel van Die jag is nie net ’n dier nie, maar ook ’n mens wat deur sy eie spesie gejag word gedurende oorlogstyd.

’n Betekenisvolle toevalligheid ontstaan met De tuin der Lusten. Deel 4 (the hunted) is hoogs waarskynlik iets wat die Switserse psigoloog Carl Gustav Jung benoem as sinkronisiteit (in Duits Synchronizität). Dit kom voor by ’n toevallige verwantskap tussen spesifieke werke van verskillende kunstenaars. Aan sy vriend, die natuurkundige Wolfgang Pauli, verduidelik Jung sinkronisiteit met die volgende woorde. “Sinvolle toevallighede is denkbaar as suiwer toevallighede. Maar namate hulle aantalle toeneem en die ooreenkomste groter en noukeuriger is, word dit steeds minder waarskynlik en meer ondenkbaar dat hier sprake van toeval is. Met ander woorde: dit kan nie meer vir suiwer toeval deurgaan nie, maar moet by gebrek aan kousale verklaring as ordeninge volgens ’n bepaalde plan verstaan word… Hulle ‘gebrek aan verklaarbaarheid’ bestaan nie net uit die feit dat die oorsaak onbekend is nie, maar ook uit die feit dat so ’n oorsaak nie denkbaar is met ons verstandelike vermoëns nie.”

Beelde van jag kom voor in die helpaneel van De tuin der Lusten waar mense gejag word deur hulle vriende, maar veral deur hulle eie troeteldiere soos honde, muise, hase en swaeltjies. Wat ’n skrikwekkende omgekeerde wêreld! Bosch se hel is vol swaarde, messe en die skedel van ’n perd. ’n Vuur wat ’n stad op die agtergrond van die skildery verwoes, word in reëls 10 -12 beskryf. Dit is die brand uit Bosch se jeug wat s’Hertogenbosch vernietig het toe hy 13 jaar oud was.

Aan die einde van deel 4 beskryf Du Plooy die klank wat uit ’n sterwende perdebek ontsnap. Die perd is in ’n vroeëre stadium van lyding in vergelyking met Bosch se geskilderde perdeskedel. Die beskrywing laat ’n mens ook dink aan Pablo Picasso se Guernica. Quin. Bosch. Picasso. Hierdie ekphratiese deel van Die jag is stewig ingebed in die wêreld se kunsgeskiedenis. Die hele sewedelige gedig is ’n baie sterk waarskuwing teen moorde, oorloë en die kwaad, net soos Bosch dit ook geskilder het.

 

Afrikaans in Europa

https://aie.ned.univie.ac.at/letterkunde/artikels/artikels-gedigte/c-van-der-walt-hieronymus-bosch-lecture/

 

 

 

 

Klein Uitljie-lesing

 

BIBLIOGRAFIE
Du Plooy, H. 2014. Die stilte opgeskort. Pretoria : Protea Boekhuis.
Jarry, A. 1977. Uburleske – UbuRoi, UbuCocu. Amsterdam : Uitgeverij De Bezige Bij.
Jung, C.G. 1976. Synchroniciteit – Een beginsel van acausale verbondenheid. Rotterdam : Uitgeverij Lemniscaat.
Louw, W.E.G. 1988. Versamelde gedigte. Kaapstad : Tafelberg-Uitgewers.
Opperman, D.J. 1950. Engel uit die klip. Kaapstad : Tafelberg-Uitgewers.

Carina van der Walt. Bootjies

Monday, June 4th, 2018

Bootjie uit En Route van Ellen Rijk

 

Klein bootjies. Oorvol bootjies. Stukkende bootjies. Bootjies sonder petrol. Die woord “boot” het in Europa al net so belade geword soos “roete” en “grens”. Dit dui ’n verskynsel aan wat wêreldwyd voorkom, maar veral afspeel op die water van die Middellandse See – VLUGTELINGE. Stadig maar seker word die water warm. Dit is somer. Volgens die statistiek sal méér mense weer die oortog na Europa toe aandurf. Daar sal wéér bootjies omslaan. Hierdie bootjies is propvol met verskillende soorte vlugtelinge, waarvan die lot van die oorlogsvlugtelinge die skreiendste is. Die aantal slagoffers tel 12 019 sterftes tussen 2015 en 2017. So skryf die Nederlandse tydskryf ZAM (Zuidelijke Afrika Magazine) in hulle uitgawe van hierdie maand. Sommige dele van die Middellandse See het in ’n massagraf ontaard. Eén van die foto’s wat die nuuswêreld in 2015 tot stilstand geskok het, is dié van die 3-jarige Aylan Kurbani. Hy het met sy rooi hempie, denim kniebroekie en tekkies uitgespoel naby die luukse Turkse badplaas Bodrum. Met sy oë toe het dit gelyk asof hy rustig op sy magie lê en slaap in die vlak branders. Saam met sy Siriese gesin was hy op pad na die Griekse eiland Kos – wat vir hulle ’n springplank na vrede toe sou wees in die Weste. Hulle bootjie het nie ver gekom nie. Sy 5-jarige boetie en sy ma het ook verdrink in die agttien kilometer tussen die Turkse kuslyn en en die hawe van Kos. Van hulle gesin het net die pa dit oorleef.

 

Duimpie spoel met skoentjies & al aan land

Duimpie se maat sink af na die bodem

Langeraat dryf soos ’n lap op die water

Filafooi hang bewusteloos oorboord

Pinkie drink sy piepie in die hoekie van die boot

 

@ Carina van der Walt

(voorgelees in De Brakke Grond, Amsterdam 2015)

 

Maar die kraan met nuusberigte oor die lot van vlugtelinge is intussen amper heeltemal toegedraai. Net so nou en dan sypel daar nog ’n druppel nuus deur soos in ZAM. Wat gaan aan? Vlug niemand meer nie? Sit alle oorlogs- en ekonomiese vlugtelinge nou tevrede tuis en TV kyk? Of het die publiek oorvoer geraak met hierdie humanitêre ramp en draai die nuus hulle rug daarop? Sluit die joernaliste hulle oë?

 

Nee, die skokkende nuus is dat Europa se grense na Noord-Afrika verskuif het. Daarvoor word boonop duur betaal: minstens 15,3 biljoen euro tussen 2014 en 2016. Vlugtelinge word in hulle spore gestop, terug die woestyn ingestuur, in hegtenis geneem of in sogenaamde opleidingskampe opgesluit. Die desperaatstes gaan soek ander (nog gevaarliker) roetes oor die see uit. “The EU is about to embark on a dark chapter of its history… towards a foreign policy that serves one single objective, to curb migration, at the expense of European defense of fundamental values and human rights.” (uittreksel uit ’n verklaring van 100 NGO’s op die Europese Beraad in Junie 2016 volgens die ZAM-artikel Expanding the fortress). Die Noord-Afrikaanse lande waarin die meeste Europese weermageksperts gestasioneer is, is Marokko, Algerië en Egipte. Verhoudinggewys met betrekking tot landoppervlakte staan die aantal eksperts in Tunisië ook nie terug vir bogenoemde verteenwoordiging nie. In Libië, waardeur die hoofroetes vir vlugtelinge uit Afrika loop, is minder eksperts en meer soldate uit Europa gestasioneer. Dit is as gevolg van verskillende vegtende groepe in hierdie land. Nadat Gadaffi uitgeskakel is, is Libië in chaos gedompel. Die ekperts wat die vlugtelingprobleem hanteer, moet deur hulle eie soldate beskerm word. Terselfdertyd is hierdie eksperts se “opleidingskampe” ’n totale mislukking. Die mensesmokkelaars het steeds werk. In plaas van om mense uit te melk en hulle ten duurste oor die see te stuur, maak hulle nou geld deur die einste mense deur die woestyn terug te begelei na hulle lande van herkoms. Seesterftes word woestynsterftes. Eintlik kan geen Europeër vingerwys na Trump se muur teen Mexiko nie.  Daardie muur is konkreet en sigbaar. Fyntjies buite sig trek Europa sy muur op dwarsoor Noord-Afrika.

 

Gelukkig is daar ook joernaliste, skrywers, kunstenaars en sangers wat besef hoe skandalig Fort Europa se omkoophouding is; wat besef dat mense nog steeds probeer om te vlug – weg van lande wat vernietig is deur oorlog of weg van hongersnood en ander mensonterende ellendes. Eén so ’n kunstenaar het vir drie weke in Meimaand haar omvattende installasie in die Vredeskerk in Tilburg ten toon gestel. Die installasie het onder andere uit ’n ry bootjies en ’n omgekeerde katedraal bestaan, genaamd Catamadraal. Laasgenoemde is gemaak om op water te dryf. Ellen Rijk het haar ruimte en tyd goed gekies. En Route, een tentoonstelling onderweg is op 4 Mei geopen – Nasionale Dodeherdingsdag – en is afgesluit op 21 Mei – tweede Pinksterdag. Tydens die drie weke het sy soveel moontlik opinievormers, skrywers, digters, sangers en dansers by die tentoonstelling betrek – as dit enigsins kon, ook vlugtelinge. Vir hierdie tentoonstelling is onder andere ook gedigte geskryf.

 

‘n Bootjie word te water gelaat.

 

Rijk het my troosgedig teen die simboliese waarde van vyf eurosent gekoop om dit na willekeur in die toekoms by haar installasie te gebruik. ’n Dag voor die opening is die gedig in ’n bootjie gevou en te water gelaat in die doopkapel van die Vredeskerk. Ook ander skrywers het hulle bootjies met tekste te water gelaat. Ek en ’n mededigter uit Marokko moes egter herken dat ons nooit as kinders geleer het om bootjies te vou nie. Maar ons kan goed vlieërs bou! Tydens die afsluiting is ek gevra om dieselfde gedig tussen die keramiekskerwe op die bodem van die doop-“vijver” voor te dra. Beeld en teks het mekaar kabbelend in die vlak water ontmoet, presies soos die kunstenaar Ellen Rijk dit beplan het.

 

engelhart der liefde ek vou vir jou ’n bootjie

& laat dit te water in hierdie vredeskerk

want ek glo nog in ons liefde

 

die liefde wag vlerke ingevou

die liefde vaar uit op jou asem

die liefde dobber in die storms

 

ook as ons bootjie omslaan & sink

my allerenigste engelhart der liefde

ook dan glo ek ons liefde is soos ’n anker

 

@ Carina van der Walt

(voorgelees by En Route, Tilburg 2018)

 

 

 

Karen Kuhn. Die Winter Heks

Monday, April 9th, 2018

Już wiosenne słonko wzbija się po niebie

W tej wezbranej rzece utopimy ciebie!

 

Soos die lenteson opkom in die lug van blou

in hierdie geswelde rivier verdrink ons jou!

(losweg vertaal)

Foto: Monika Akinom

Einde Maart se ekwinoks dui die koms van lente in die Noorde aan en dié jaar het ek saam met die Pole Topienie Marzanny (die verdrinking van Marzanna) gevier.

Marzanna is ‘n Baltiese en Slawiese godin wat geassosieer word met onder andere: dood, winter, wedergeboorte en drome, ook bekend as die Winter Heks. ‘n Jaarlikse ritueel om van winter afskeid te neem deur ‘n strooi pop aan die brand te steek en haar dan eindelik in ‘n rivier, meer of dam te gooi.

Hierdie winter in Pole was niks in vergelyking met 20 jaar terug nie, steeds het ons ‘n week van -15 grade gehad. Maar dis op die ou einde die grys wat die skoonheid en kompleksiteit vir myself meebring. Rede om lente te vier.

As Heidense godin, (Pagan), die naam “Mara” heel waarskynlik oorspronklik van Proto-Indo- Europese wortels, geleen van die ou Noorweegse mitologie as die demoon wat nagmerries veroorsaak. Bekend as “Mora” in Tsjeggië, Kroasië, Slowenië  en Serwië.

Foto: Monika Akinom

Maar ook belangrik binne die Heidense tradisie is die godin Marzanna nie net eensydig boos nie. In antieke tye is Marzanna aanvanklik in die omgewing van Kievan Rus as tuisteskepper, vir vrugbaarheid en oeste aanbid.

Die ritueel van Topienie Marzanny behels die maak van ‘n strooi pop geklee in wit linne of tradisionele drag met krale en linte versier. Die Marzanna pop is ook hier in Poznań deur die  strate geparadeer tot by die Warta rivier.

Foto: Monika Akinom

Daar is sy aan die brand gesteek en in die rivier gegooi en met die verdrink van Marzanna was daar  ook hier in Poznań simbolies afskeid van winter geneem. Bygelowe rondom die ritueel behels dat sodra Marzanna in die water is, mag niemand aan haar vat nie, jy mag ook nie omdraai en vir haar kyk nie, dit kan slegte oeste meebring en sou jy val op pad huis toe, gaan daar siektes uitbreek.

Die Katolieke Kerk se sinode hier in Poznań het reeds in 1420 die opdrag gegee dat die Heidense ritueel nie toegelaat sal word nie, maar helaas 600 jaar later duur die tradisie voort. Nie net in Pole nie, maar ook in ander Slawiese lande. Interessant genoeg skryf J.C Kannemeyer in sy boek oor die digter  Peter Blum dat sy een ouma waarskynlik van Kroasië was. Hierdie ouma se naam was Draga Tereza Rogošic. As kind het Blum dalk met sowel ’n paar van die Oos-Europese Slawiese tale, as rituele kennis gemaak.

Foto: Luiza Stosik-Turek

Oor neem

 

As haar kaak deur klip

kraak en ‘n engel raak

sy haar oor laat

val deur haar tong

sny en stilte stol

sy haar oor laat

en Sy oorneem

seer agter sit

nou innie middel

en Sy van voor

ba-la soos ab-ra

oorleun en uiterstes

in pole toor

laat sy haar oor

heks word.

Fok, die wyf

is dít in liefde.

Foto: Luiza Stosik-Turek

Bronne

Kannemeyer, JC. 1993. Wat het geword van Peter Blum? Die speurtog na die Steppewolf: ’n narrasie in veertien episodes en ’n naspel. Kaapstad: Tafelberg.

Kannemeyer, JC (red). 2008. Briewe van Peter Blum. Hermanus: Hemel & See Boeke.

https://www.britannica.com/topic/Slavic-religion [1 April ‘18]

https://www.interesly.com/march-21-drowning-marzanna/ [1 April ‘18]

https://www.thespruce.com/the-drowning-of-marzanna-holiday-1136558 [1 April ‘18]

http://www.tuitam.net/ [1 April ‘18]

Carina van der Walt. Panta Rhei – Panta Klei

Thursday, February 8th, 2018

Strijdom van der Merwe, Kamiyama Japan (2003)

 

lied uit ’n bamboesriet

 

tussen 2 bamboesringe

kerf hy die eb & vloed

van sy vol gemoed

 

vir die groen toetse

sny hy ’n lagie bas versigtig af:

bedagsaam spaar hy die hout

net hý hoor die dun pynlyne

nog opgesluit in hierdie stok

stilte

laat hy toe & toewyding

tot heimwee hom bespeel

& die hoë note uit laat streel

 

vir die bruin toetse

moet hy dieper klanke kerf:

hom opdring aan die ragfyn nerf

sy knipmes gevoelig na binne rig

die sagte vesel paai & die riet uitlig

geraas

vir ander maak

pynlik sy eie verlange loslaat

& aan aardse toonhoogtes vashou

 

tussen 2 bamboesringe

rittel verwonding & verwondering

yin & yang op die bamboesstam

 

© Carina van der Walt

uit: Panta Rhei – Panta Klei: Zuid-Afrikahuis, Amsterdam (2018)

 

Strijdom van der Merwe, Sylteiland Duitsland (2009)

 

deur sy vingers

 

die aarde lê doodstil

haar voorkop is warm

koorsig gloei sy van binne

lugspieëlings sidder oor haar wange

 

sy het haar oë toegemaak

teen die messe van die siedende son

wat groewe op haar wange getrek het

teen warrelwindstof – sy huil binnetoe

oor vrugbare grond wat in die lug dwarrel

die aarde sweet & ruik soos swael

sy hou haar gebarste lippe oop

haal vlak asem haar keel droog

 

die woedende wind gryp haar asem

skroei bossies & klippe pikswart

asem verdamp vinniger as asemhaling

verlate: trane loop binnetoe –

’n man bring ’n emmer met skaapwol

stil vul hy haar krake daarmee hy prewel

pers olie uit wol op haar gebarste tong

 

die aarde gaan ten gronde

 

© Carina van der Walt

uit: onder ons mense: Poëziecafé Ongerijmd, Arnhem (2017)

uit: Panta Rhei – Panta Klei: Zuid-Afrikahuis, Amsterdam (2018)

Carina van der Walt. Twee vakansie indrukke – die wrang kant

Monday, January 8th, 2018

 

 

Paternosterblues

 

soggens lê visserbakkies leeg

onderstebo deurmekaar

ongebruik op die strand

teen ’n poeierkwassieblou lug

 

ons probeer help & eet meer kreef

want die vismark staan leeg –

die vrye mark is ’n boelie

& sit met silwer aan tafel

om die vissertjies te keel

 

agter indigo luike sien ons

later hoe ’n kreefverkoper

met sy krat die see in loop

om verlepte krewe te lawe

 

saans kets ons spoelklippies op

ondeurdringbare staalblou water

terwyl meeue oor kreefreste

duik & mekaar krysend aanval

 

@Carina van der Walt

 

 

Piëta in Bloemfontein

 

die obelisk is ’n dun

regopstaande swaard

met ’n ryk versierde hef

teen die yl winterlug

 

ons boere was koppige hemelbestormers

wat krepeer het soos gras wat oornag doodryp

vir volk & vrou – ingebeitel vir taal & God –

teen die wêreld se grootste mag

 

my verdriet kerf skielik ’n yskegeltraan

ingedagte toets ek die skerpte van die swaard

streel ek oor ouma se kop in die geves

kleindogter blink op haar ma se skoot

 

dié wintergras is met hongersiektes & bloed gevoed

dit dra duidelik die afdruk van my & my ma se voet

 

@ Carina van der Walt

 

Carina van der Walt. Hoe om ‘n framboos te pluk

Tuesday, December 12th, 2017

 

Die titel van die blog hou direk verband met die vierde Literaire Salon in’t Wevershuisje wat op 19 Oktober in Tilburg plaasgevind het. René Bohnen, hoofgas uit Suid-Afrika, was al in die Europese lugruim toe ek soggens vroeg hierdie brose framboos in my tuin ontdek. Die vruggie het op die punt van afval gehang. Framboostyd was eintlik verby. Die herfs het in al sy glorie aangebreek.

 

Soos dit altyd met die voorbereidings vir die salon gaan, was ek amper klaar om my in te lees in soveel moontlike poësie van al die uitgenodigde gaste: behalwe Bohnen ook Miriam van Hee, Paul Meeuws en Vicky Francken. By Meeuws en Francken was dit maklik, want dit was van elkeen slegs hulle debuutbundels wat albei genomineer was vir die C. Buddinghprys 2017: De geluiden in die geval van Meeuws en Rőntgenfotomodel van Francken. Van Bohnen het ek op daardie stadium nog het haar eerste twee bundels onder oë gehad, want Op die punte van die heelal was toe pas bekendgestel in Suid-Afrika. Maar dit was Van Hee se uitgebreide oeuvre wat my goed besig gehou het. En dit was Van Hee se gedig de bramenpluk uit haar gelyknamige bundel van 2002 wat my by my eie frambosie laat vassteek het. Vermoedelik lees elkeen ’n gedig anders, want daardie Engelse spreekwoord “beauty is in the eye of the beholder” geld ook vir poësie. Persoonlik lees ek stadig, proe-proe, reëltjie vir reëltjie en nogal assosiatief. Die volgende twee strofes in de bramenpluk tref my soos ‘n sagte vuishou tussen die oë:

 

ga dan en pluk de rijpste bessen,

die glanzend zwart zijn, zwaar

en lobbig, die zich gewillig geven

laat de tegendraadse hangen,

hun tijd kom later

 

en laat, wat onbereikbaar lijkt

zo blijven, want alles heeft een prijs:

je kunt je huid verwonden

aan de doornen, je kunt een adder

wekken uit de slaap, je kunt

je mandje laten vallen

 

Die geswolle fragmentjies van Van Hee se brame en die framboos in my tuin is identies. Hulle deel ’n kwesbaarheid. Tweedens geld die beginsel van loslaat wat my betref nie net vir ’n ryp braam nie, maar ook vir alle ma’s (en pa’s?) wie se kuikens die nes verlaat en op hulle eie die gevaarlike grootmenswêreld betree. Of wie se kinders besluit het om te emigreer. Loslaat is moeilik! En daardie koppige braam wat nié gepluk wil word nie is vir my die gedig waarvan die afronding nog agterweë bly. Dit is die gedig wat nie geforseerd die leserswêreld wil ingaan nie. Die digter moet wag dat dit ryp word. Die gevare wat ’n rypgedrukte gedig vir sy maker inhou, is volgens Van Hee “doornen”, “adders”,, en “ je kunt / je mandje laten vallen”.

 

Brame en frambose is tegelykertyd ook bessiesoorte wat eintlik vreemd is vir die meeste Suid-Afrikaners. Ek besluit terstond dat Bohen my leeservaring konkreet moet deel. Sy moet hierdie framboos kom pluk en vóél hoe dit loslaat of weerstand bied. Ook al sal ons laat van Schiphol af terugkom in Tilburg. Van Hee se poësie is so fyn, so gerig op klein, persoonlike ervarings dat dit Bohnen miskien sal help om dit beter te verstaan, het ek gedink. En nog voor middernag het Bohnen die framboos gaan pluk. Met haar fyn-fyn vingers pluk sy sonder om te weet hoekom sy pluk. Minstens twee frambosies – ’n stramme en ’n sagte – en saam-saam ontleed ons die geheim van loslaat onder die kombuislig. Die kern van loslaat vir ’n framboos is ’n groot, sagte hart. Dit laat ’n gat, ’n gemis, agter in die lyf van die frambosie.

 

 

Tot my groot verrassing vertel Bohnen so bo-oor die frambose dat sy ter voorbereiding van die salon Daniel Hugo se vertaalwerk van Van Hee gelees het. Sy herken die inhoud van de bramenpluk vaagweg. Hugo se vertaalwerk is gebundel in die Afrikaanse bloemlesing In plaas van die stilte, maar sy het dit ongelukkig nie saamgebring nie. Ek was glad nie bewus van die gebundelde Afrikaanse vertalings nie. So lyk Hugo se vertaling op p. 99:

 

brame pluk

 

kies ’n warm dag begin september

met gloeiende populiere, met lig

wat deur ’n gaas van stof val,

met al die vensters oop

 

dié middag, as die buurman rus

in die skadu van die neutboom

en sy blik oor die dal laat dwaal

asof hy na ’n film kyk: daar vlieg

voëls, verder as wat ons kan sien

maar hulle verdwyn nie

 

gaan dan en pluk die rypste brame

dié wat blinkswart is, groot

en knobbelrig, dié wat gewillig is

laat die halsstarriges hang,

hulle tyd kom later

 

en laat dié wat onbereikbaar lyk

so bly, want alles het ’n prys:

jy kan jou seermaak

aan die dorings, jy kan ‘n adder

wek uit sy slap, jy kan

jou mandjie laat val

 

gebruik dus jou tyd, kom dikwels terug

op jou spore, sing vir die wespe

liedere, stel hulle gerus

 

en as jy dink dat jy kan bly

gaan terug na waar die tyd

verbygaan en die lig van kleur

verander, waar die yskas aanskakel

waar iemand gate in die muur boor

waar die wind vannag nog opsteek,

die herfs begin, waar iemand

vir jou wag

 

Inderdaad! Die herfs breek in al sy glorie aan terwyl Bohnen in Tilburg, Amsterdam, Arnhem, Maastricht en Eindhoven kuier. Haar besoek word omarm deur twee boswandelings in die omgewing van Tilburg. Framboostyd maak plek vir paddastoeltyd. Die bos ruik na lieflike verganklikheid en kreun van sponsige groeiseltjies in allerhande vorms en kleure. En na die eerste boswandeling eet ons dieselfde aand sommer ook paddastoelrisotto. Maar Bohen se eerste prioriteit was die Literaire Salon in’t Wevershuisje en sy ontmoet Van Hee: ’n skugter vrou, maar dwingend ernstig wanneer dit oor poësie gaan. En dít deel Bohnen en Van Hee en al die ander wat uitgenooi is. Poësie is ons erns, ons lus en ons las.

 

Miriam van Hee en René Bohnen – Literaire Salon in’t Wevershuisje 2017

 

Na die tweede boswandeling is Bohnen so meegesleur deur die Nederlandse “poet’s season” dat sy begin vertaal aan Van Hee se gedig paddastoelen – ‘n gedig wat opgedra is aan Rugter Kopland. Vaagweg wonder sy of Hugo dit ook vertaal het, maar die inspirasie van die paddastoele in die bos wen die oorhand en die woorde “het zijn oortjes van vlees / waar de aarde mee luistert / naar de muziek van het woud” roep al harder. Sonder om defintief te weet of Hugo hierdie gedig ook vertaal het, voltooi Bohnen haar vertaling in Tilburg onder haar loseerkamer se dakraam. Sy doen haar eie ding, hoewel nie onbevange nie. Ek stel haar gerus. Só het dit ook in 2014 gegaan met Charl-Pierre Naudé se gedig Bobotie toe drie ander digters onwetend van mekaar die gedig in Nederlands vertaal het. Dis nie ’n kompetisie nie! Hoe meer siele, hoe meer vreugde kan maklik ook oorgedra word op hoe meer vertalings, hoe méér en ryker Afrikaans. Hier volg Bohnen se vertaling:

 

paddastoele

(vir r. kopland)

 

hulle is oortjies van vlees

waarmee die aarde luister

na die musiek van die woud

oor stilte, oneindigheid

of hoe dit is as die voëls

vertrek het

 

hulle groei wanneer niemand sien nie

vroeg in die oggend of snags

oor kastaiings, beuke

in sagte beddings heide

en mos, op plekke waar sonlig

tussen bome kan

deurdring tot in die gras

 

en dit hang weer af

van die wind, want dit is tog hy

wat die blare skud

en die wolke uitmekaar dryf

net wanneer hy wil

 

Miriam van Hee

uit: buitenland (2007)

vertaling: René Bohnen

Literaire Salon in’t Wevershuisje (2017)

 

 

En hoe ek ook al sélf geïnspireer is deur Van Hee se gedig de bramenpluk lei dit nie tot ’n vertaling nie, maar tot ’n kort gediggie. Waar digters saamkom, deel hulle ’n gemeenskaplike taal. Poësie. Wat hulle in ’n internasionale konteks van mekaar onderskei, is hulle moedertaal. Moedertale is eintlik instrumente in diens van poësie. Daarmee word mekaar se werk verken en waardeer. Boonop sal ’n framboos nooit sommerso in ’n Suid-Afrikaaanse tuin groei nie. Ek skryf dit in Nederland in Nederlands:

 

vanochtend ontdek ik in mijn tuin een rijpe framboos:

zal ze haar adem nog inhouden nog even vasthouden

 

vanavond zullen we samen naar het struikje gaan

als de tijd er rijp voor is willen we met een zaklamp

het raadsel van haar loslaten ontdekken

 

@Carina van der Walt

Literaire Salon in’t Wevershuisje 2017