Buiteblik

Hilda Smits. Frank Stanford, ‘n slagveld, Putin, en die maan.

Sunday, May 4th, 2014

Frank Stanford. Foto deur Fred Kuhlman Jr.

Ek het so twee jaar terug op ‘n Herfsdag in New York vir die eerste keer oë op Frank Stanford se “The battlefield where the moon says I love you” gelê. Dit was ‘n week van eerste ontmoetings – Ben, New York, ‘n Tyrannosaurus rex, Stanford se epiese 15 283 lyn gedig. In die afwesigheid van strofes of punktuasie lees ek Stanford soos wat die mense hier in Nashville die Bybel lees – in geen spesifieke volgorde, vreeslik entoesiasties, honger vir inspirasie, en op tye wanneer ek eintlik ander dinge moet doen. Daar is iets aan ‘n 15 283 lyn gedig wat my afgunstige muse se rughare soos ‘n kat laat rys. Op dae wanneer ek soos die wafferse Kafka (sonder al sy kwale) wil voel, maar net aan uie, werkopdragte, die skobbejak Putin, en die son op die stoep kan dink, sit ek met my neusvleuels tussen Stanford se blaaie vir inspirasie. En dan dink ek weer aan uie en Putin.  Onlangs kom ek op nog ‘n juweel af op bladsy 244. Ek vertaal dit hier:

 

Ek word wakker en dit reën op die vlot.

‘n Duisend Sjinese martelare, ‘n orkes, en ‘n boek met dierefabels,

so die gat in die emmer maak nie saak nie.

Jy vind my naak en dood langs stilte en water.

Jy sien die wolwe kerm oor my spore in die sneeu,

die reise wat ek onderneem het, die vlieë wat ek doodgeslaan het.

Die dood is in die ruïnes van die aarde wat voor die skare buig met ‘n sakdoek,

dit is in my liggaam van twee skaduwees,

in die bloedige aand, en in die verminkte boesem

van ‘n sak gesteelde appels. Dit is waar meisies aan hulleself vat

wanneer die wind oor hulle bloese waai.

Die dood is sy eie ontheiliging,

dit is oop gespes en handdoeke.

Die dood sweet soos ‘n eier in ‘n broeikas.

Jy kan dit proe in melk en in seëls.

Dit is iewers in die bodem van die boot.

Dit lê in hinderlaag vir ‘n kind alleen en wag, dit is net soos die kind,

sy wimpers en knieë en elmboë,

die vlek in die tuin.

Die dood is soos ‘n anker, soos ‘n geruïneerde net.

Dit is golwend onder die blou vel, soos die lyk van ‘n meisie deur ‘n slang gepik.

Jy sien dit in die nag, jy gooi klippe

dit keer terug, en broei uit op jou kussing.

Dit wil ‘n drom van jou vel maak.

Dit wil jou aandag hou met ‘n blou lig.

Gooi jou skaduwee onder die boom, Judas.

Dit neurie trou met my, neem hierdie ring,

en spoeg in jou oog soos ‘n sprinkaan.

 

Stanford is in 1948 in Richton, Mississippi gebore en deur sy weduwee ma opgegee vir aanneming. Hy publiseer The battlefield where the moon says I love you en ses korter digbundels in sy twintigs. Hy pleeg selfmoord op die ouderdom van 29 deur homself drie keer in die hart te skiet tydens ‘n onderonsie tussen sy vrou, die skilder Ginny Stanford, en sy minnares, die digteres C.D. Wright Sedertdien het hy ietwat van ‘n kultus figuur in die Amerikaanse briewe sirkels geword. Volgens die wikipedia is Stanford se nalatenskap gehul in legende, raaisels en foutiewe informasie. Stanford het glo self die lyn tussen fiksie en werklikheid in sy briewe vervaag, en vele gepubliseerde artikels en opstelle verwar selfs die mees basiese besonderhede soos sy geboortedag en dorp. Baie van die raaisels rondom sy nalatenskap is skynbaar as gevolg van sy eie fabrikasies.

 

The battlefield where the moon says I love you, Stanford, F. (1977).

 

In die inleiding van sy boek skryf Stanford se minnares die volgende “I do not know whether he was drinking steadily or heavily – water or strictly whiskey. I believe he was both dreaded and loved for his intelligence, his beauty, and his pervasive mystery. I believe that the poem anchored him to the world, and that it stood solidly between himself and a much earlier death than he died. He wrote ‘I’ll just bleed so the stars will have something dark to shine in’. What can you say to that”. ..Wright, C.D. (1978). ‘n Gedig getiteld “Instead”, vertaal uit sy digbundel, You, wat na sy dood in 1978 deur C.D. Wright gepubliseer is:

 

Die dood is ‘n goeie woord.

Dit keer dikwels terug

wanneer dit baie

donker is buite en warm

soos ‘n visserman

oor sy limiet,

sonder pyn, seks

of melancholie.

Jonk soos wat ek is

hou ek lig vir hierdie boot.

 

Toe die res van julle nog kind was

het ek ‘n monnik geword

van my eie verbeelding.

Dae en nagte het oor die bordeel

gedryf soos spinnerakke op ‘n meer,

‘n klooster gevul met lawaai en meisies.

 

Die maan gooi die messe,

die digters eggo totsiens,

en sleep die stilte soos nette in.

 

Digby my huis was ‘n eiland

waar ‘n perd alleen gestaan en skuim het.

Abednego was sy naam

skemerig, so wreed soos ‘n gedig

teenoor ‘n swart sigeuner.

 

Verdriet en whisky

kos meer as vriende.

Ek besoek tronke,

weeshuise, kroeë,

hopend om hulle weer te sien.

Wilgers, ys,

aas, geen geld.

Jy sal dit binnekort moet sê, jy weet

aan jou vrou, jou kind, jouself.

 

‘n Gedig vir Ben wat my aan Frank Stanford, Brooklyn, die 76’ers en die definisie van ‘n goeie bagel voorgestel het.

 

Nashville

 

ons stap in die pad af krieke skree in die kele van bome

Stravinsky net vir ons

ons laat die stoep agter die huis asof ons nie daar bly nie

en stap myle verby vensters waarin TV’s

so gesellig soos goudvisse flits

huise waarin mense so gesellig soos gesinne is

 

skil die donker af

die magnolias hang gloeiend en hoog swanger in bome

 

swart is die pad wat sweet soos ‘n slaaf onder voet

jou hand is warm en benerig soos die vibrasies van ‘n voël jou stem

knetter soos ‘n buitelandse enjin tussen ons

 

diep-long drink ek die magnolias in

vannag sal ek droom van die dronk mot wat al om die stoep lig gons

 

 

Nog ‘n foto van ‘n poel water in New York

 

Bronne & meer oor Frank Stanford en The battlefield where the moon says I love you:

http://en.wikipedia.org/wiki/Frank_Stanford

http://www.english.illinois.edu/maps/poets/s_z/cdwright/stanford.htm

http://writing.upenn.edu/epc/authors/thomas/thomas_stanford.html

http://www.npr.org/2012/08/08/158438476/strange-fruit-and-stranger-dreams-in-the-deep-south

http://www.poetryfoundation.org/bio/frank-stanford

Leon Retief. Landart

Friday, April 18th, 2014

 

Dennebos naby Banff, Alberta

 

René Bohnen se baie mooi inskrywing oor landkuns, sowel as Susan Smith se kommentaar (‘n Klippie onder jou kaal voet…”) het twee dinge tot gevolg gehad: ten eerste, reg of verkeerd, het ek gedink aan my geliefkoosde Kanadese digter Don Domanski, nie omdat daar noodwendig ‘n direkte en noue verwantskap is tussen sy verse en landkuns nie maar omdat hy die omgewing, die plantegroei, diere, dinge en soms ook die verval in landskappe met sulke ryk metafore ineenvleg met ons menslike ondermaanse ondervindings dat dit werklik tot my spreek – miskien op ‘n ander wyse as wat landkuns dit doen – maar tog ook – en nie minder treffend nie.

Die tweede ding wat ek gedoen het was om ‘n soektog op tou te sit na Kanadese landkunstenaars. Ek dink sulke gediertes is maar dun gesaai maar een sodanige kunstenaar wat ek hier te lande kon vind is Diana Thompson, wat goedgunstiglik toestemming verleen het dat ek foto’s van haar werke vir hierdie inskrywing kon gebruik.

 

Picea glauca deur Diana Thompson.

In 2001 I went to a remote corner of northern BC with a plan.
I wanted to see if I could make a work of art with only my hands
and what I found around me – nothing else.
What I found were spruce cones, thousands of them.
I spent three weeks gathering and carefully placing cones
around five White Spruce trees.
On one of my days off I hiked to the Llewellyn Glacier.
The way the ice flowed through the valleys influenced the way
that I arranged the cones streaming around the trees.
When it was finished,
I gathered some people around to view it,
documented it, then left it for the squirrels.

 

René se heeltemal verkeerde beskrywing van haarself as “a bear of very little brain” het my herinner aan Domanski se gedig Ursa Immaculate, so hier is dit:

 

URSA IMMACULATE

 

night swept back over the headlands

someone’s sign language alone in the forest

scratching words in the air    haunting

narrow spaces between the pines

 

hieroglyphical pheromones carried on the breeze

anagrammatical gestures almost apparitional

                                          almost perceptible

 

midnight and a redtail asleep in his negative theology

luciferin shine of fireflies    a coyote folding the pleats

of her wound     swaying her god with the pain

with the suffering that falls through belief’s chasm

that small caesura between the flesh and bone

 

I’ve been sitting alone beside the lake    subbing

for a rock or a blade of grass    watching

the phrase ex nihilo feather the water’s surface

and faces of the Julii shine out from drab houses

                                                  of the midge larvae

 

the moon puts on a clean white shirt and rises

I lean back into the blood of my shoulders

and neck    into the pure vowels of my spine

vocalic pins attaching vertebrae to my nerves

what was mutely sung by everything nameless

                                          everything forgotten.

 

*

solitude is our nourishment and redemption

in a world that is sensed rather than understood

quietude our reprieve from the skin trade

of language    so I come to seek refuge here

in the stillness spreading among evergreens

like the dissemination of algae     like nightjars flying

through first kisses and Chinese whispers

 

we should confine ourselves to the present

as Marcus Aurelius wrote    but it’s a hard sell

when memories like pollen set ablaze

                                  fall from the air

with their final wish for us in hand

reddening the meditative colours

of each moment     white and off-white

pearly counterpoint to words and meaning

moony phosphorescence in the marrow

 

moonlight makes the world seem more absent

the blood of things more secretive and present

phenomena hushed and all breathing space

lit by a saurian light    bioluminescent glow

in the brain stem    our reptilian brain

like a pre-existent prayer that sometimes

rises out of story and flesh

 

I stand up and walk along the water’s edge

beside me a heron’s footprints runs line after line

like typographical errors in the glistening mud

above me moths chaperone the musculature

of stars and the Delphic shudder of a cloud

                prophesying a bright green world

 

it’s difficult to know the sanctitude

of things      bloodsqualls metabolized

hatched and cross-hatched    blackened down

                                       to flesh and gesture

hard to imagine all the tongues tied in the weeds

all the heartbeats time-lapsed beneath each stone

life incessantly singing to itself in the night

funereal lips and luminous throats

 

it’s difficult to know the sanctitude

of ourselves    as we breathe the rapture of time’s

cadences deep into our lungs    along with the given

sum and cipher of human concerns

downshifting them through vein and bone

our entire lives magnetized to a shining point

each day    able to be carried away with a sigh

 

in the end being human is a long and wordless

journey     ask the dead caught and released

along the margins of a stag’s breath

ask them as they descend the wooden steps

of the birch trees     that go far underground

till they reach Ursa Major    Ursa Immaculate

                                    Bear of the Clear Heart.

 

*

 

walking along the shore    every footstep

a homecoming    every blade of bracken

                             with a finger to its lips

the earth imagining a physical world

my body shoulder-deep in a Dantean fluidity

In the middle of my life, I went astray

And I awoke in a dark woord

 

in the middle of my life I’m standing

next to the quillwort     listening

to nettles grinding their teeth     to saplings

asleep in their funereal branches

to my every thought like a breath

loosened from a windowpane

 

this is the hour when Ursa Major comes as

a supplication     stars like bees sworn to light

when all our religions feed the shadows

of uncertainty to its most silent angels

when all our philosophies sound like small

animals beating their children in the grass

 

this hour is called wearing dark clothes

beneath your skin    this is called walking

through the forest with zero gravity behind

your eyes     this is called sign language

without an owner     emptiness of this hour

this is called the pale jawline of infinity

and flesh     called opening your mouth

without a sound.

 

Raincatcher deur Diana Thompson

The enormous red cedar trees in the Great Bear Rainforset were a source of fiber for the indigenous people of the area.. They wove their clothes, hats and baskets from cedar bark
and roots. By draping the tree with pale green cotton yarn (the kind used for knitting sweaters)
in shapes that echoed  the curve of the branches, I was speaking about
the physical connection between our bodies and the body of the tree.
The cotton cord would fall off (rot off) within a few months in the saturated Great Bear Rainforest.
(Tests at  my home, where it rains less, have shown it only lasted three months )

  

MADONNA OF THE DIAPHANOUS LIFE

 

sunlight on pine boughs      saints asleep in the Great Bear

the Great Bear asleep in the North Mountain     everything waiting

for the next words to be spoken     something to stir water and gravel

to braid soil and light     a few phrases left over

from the creation of the world and it sparrow’s heart.

 

*

 

Tuesday   blank hours of summer lazing in the heat

time presupposes time    endlessness of afternoons lost

in their own alchemical sense of surfaces and shadows

bees hyperkinetic across meadows    each takes at least

sixteen days to make    sixteen afternoons of heaven’s push

and heed     transubstantiation     afternoons into flesh

                                                          flesh into honey.

 

*

a new day in the Annapolis Valley    crows like prayer wheels

spinning above spruce spires    water bears rehydrated

antsqualls in flight    the calligraphy of a spider’s web torn

by the wind     topography of a feather     abandoned shoe

in the mud    its laces tied around the hour     ready to begin

again    to accompany us on our journey    our little junkets

along the edges of oblivion    treasures of the begotten

and half-begotten    such resplendence such intransitive

moments    such fortunes near at hand.

 

 

*

 

deadfall of light and its amenities    retinal light leaking into

the blindness of chickweed    white clover leaning

into the sun’s maculae    ferns lifting their fronds     rhizomes

sending up parts of speech to answer the call to ascension

chlorophyll our eternal contemporary    old friend with green

raiments and pockets full of maps to places we’ll never go

or even think of going     not faraway destinations     just here

in that spot     three feet away.

 

*

 

water’s shorthand in the gully    its signature carried downstream

countersigned by the river    authenticated by the sea    wave sway

and memory    pointing to the horizon’s keel    upturned

and freeze-framed    where the stars abound just beyond the blue

abound and take us in    where no one else will   we live

in meridian light forever    we live our life on a waterdrop

with its young-bearing rapture and weight

Queen of Breath    Madonna of the Diaphanous Life.

 

*

 

cliff swallow above the valley floor    her mind a bit of night sky

flying through daylight    galaxies and stars turning    in synch

with her every move    a celestial static around her body and wings

like a steady rain falling inside a cathedral    while on the ground

a bit of moss on a branch    about a cloud of mosquitoes

coming back from the other side    with angels on their breath.

 

*

 

a vole`s divinity beneath the ground cover    blush of isness

in every leaf    the ungod of things holding on to secrets

ministering to the dark and arabesque waters of the past

hue of the curlew`s cry    colour of inclement silver    midday

patdown of absence    our absence    our postbeliefs carried

off by the breeze    no one to stand in for us    to take our burdens

down to the river and ferry them along    to take our words away

only the redtail to watch over us    only that redtail and that cloud.

 

*

 

a cloud    marl-coloured    a cool rinse drifting along

the whole world listening to its silent approach and fade

little voice    like a pale acolyte from Thrace    lost in prayer

while we align ourselves with a grace that glosses up the sheen

of our disaffections    sitting with weeds and stones

like Skellig monks contemplating the sea     waiting for the future

coming through dry grass    through the split-ends.

 

*

 

our future waits well beyond our hubris and intent    its pulse

far off and oversewn with foliage    its incremental heartbeat

rising from the forest floor    twice removed from human ken

then twice again    the dead nibble at those roots to no avail

desire pillows its light but finds no resting place    no physic

or balm for our ten thousand vulnerabilities    only the nightly

asceticism of a stargaze into the firmament    into photospheres

and waterdrops    a swallow`s mind above the given world.

 

*

 

we spend our days wherever we find ourselves    always suited up

in our storylines    with very little to show outside

of language    not even enough to place on our eyelids as we sleep

our sinews and bones jotting down notes    our demise

written in our little catechism of anecdotes    in those sad chapters

dim and vacant as prescriptions of an afterlife    circumstances

wearing us down and away from the earth on every page.

 

*

 

there`s something about us that inhibits our ability to amend

the stillness to a deeper stillness    to inhabit quietude    to live in

the world    there are not enough reliquaries to hold our saintless

bones    not enough reasons to bring us back from perdition

meanwhile we long and belie that longing    as we write our

confessions    black ink on black paper    meanwhile the sun moves

through nostalgia`s ether    meanwhile something has sicced

the dog rose on the bracken and called the chlorella home.

 

WILDERNESS OF THE RAINDROP

 

clambering up the bluff    Hokusai`s wave behind me now

still moving around the circumference of the earth

still carrying sea glass and dead sailors ashore

 

the forest comes to meet me at the edge with open arms

and the psalm of a breeze    zephyr of feral sighs

bending being just a bit closer to the ground

closer to the centre of things    to the last light of day

 

I stand watching the Atlantic darken    watching

the great wilderness of the raindrop    at my feet

a rabbit`s skullcap and mouse tibia in the grass

cup white    empty cup and spoon

place setting for one    for the voice that has drifted

far from its body    utterance lost in the undergrowth

 

up here the lisp of the forgotten can be heard every night

every night the unclottable arteries of the afterlife empty

their black stories onto the rocks below    to be carried

out to sea    to be finned    gilled    deepened by whitecaps

and fathoms    caught in net a universe away.

 

Diana Thompson se webwerf is te sien by: http://www.dianathompson.net/gallery/gallery.html

 (© Leon Retief)



Hilda Smits. Oor Hemingway se snor & tuimeldroërs

Sunday, March 16th, 2014

Een van ‘n reeks foto’s wat Walker Evans op  New York metro treine geneem het

 Ek was onlangs in New York en het myself voorgeneem om ‘n gedig van formaat te skryf. ‘n Gedig met Lorca se verwoede wenkbroue, Hemingway se vreeslose snor en Kafka se formidale neus. My gedig wou ongelukkig niks weet van sulke dinge nie, en het soos ‘n hardnekkige pug terug gebeur Nashville & tuimeldroërs toe. En my beledig van chauvinisme. Al wat ek kan sê is dat ‘n hele paar talentvolle dames ook verwoede wenkbroue, vreeslose snorre en formidale neuse gehad het. Dink maar aan Frida Kahlo, en Gertrude Stein en Virginia Woolf op die neus front. Ek het darem ‘n paar kiekies van plasse water in Central Park geneem.

Lig & water & die lig was water & die water lig & hier groei hart blik tak & die roes van dit alles onthou jy in die nag as die water met jou eie bene uit die bad loop & die lig

 

hier in die huis onder die lamp in die stilte

my hond sug in haar drome

dra sy hoenders & bene so groot soos die maan

in haar neusvleuels rond

in die kelder skommel die tuimeldroër solied & eensaam

soos Hemingway se vrouens

onder drie lae muurpapier het ‘n noukeurige hand 1903 & Wright

geskribbel vir ons om oor te wonder

verbeel myself die straatligte hang soos die sagte ingewande van magnolias

oor die pad & hoe gelei die maan vannag soos ‘n swaar silwer mot water

al langs die telefoonlyn af

hier drup die bad haar rooi siklus soos ‘n horlosie tussen kraan & prop

slaap die hond in‘n gedig wat waterig wil wortel skiet

in ‘n droom wil vuur word & die sneeu van vier hande

soos ‘n vliegtuig teen die muur soos die senuweestelsel van ‘n lamp

 

Nog ‘n plas water in Central Park

Carina van der Walt. Blauwe hemel – verhaal van ‘n gewone man

Thursday, February 20th, 2014

 

Danie Marais. Hoe ’n gewone man is hy? Dis ’n moeilike vraag om te beantwoord. Hy is in elk geval ongewoon genoeg om onwetend as inspirasie te kon dien vir ’n splinternuwe Nederlandse digbundel. Marais is die hoofkarakter in Blauwe hemel van Kreek Daey Ouwens. Blauwe hemel (Wereldbibliotheek) is op 30 Januarie tydens Gedichtendag 2014 saam met nege ander digbundels in Amsterdam bekend gestel. Onder die tien eregaste was twee digters uit Afrikaanse kringe: Alfred Schaffer met Mens Dier Ding (De Bezige Bij) en Marlene van Niekerk met Kaar (Human & Rousseau). Die enigste debutant was Hannah van Wieringa met Hier kijken we naar (De Harmonie). Haar blomryke taalgebruik het die volgepakte saal beïndruk, maar dit was veral Daey Ouwens en die Vlaming Geert Buelens (met Thuis by Ambo/Anthos) wat met hulle gestroopte antwoorde en skerp opmerkings die vol saal in die holte van hulle hande gehad het.

 

Hanneke Groenteman het ’n paar vrae aan elke digter gestel. Dis blykbaar moeilik om digters oor hulle werk uit te vra. Daarom het Groenteman ‘n persoonlike vraag vir Daey Ouwens gestel:

 

Is u ’n swaarmoedige tipe mens?

“Dat ben ik helemaal niet.”

 

of aan Buelens:

‘n Gedig is so moeilik. Daar is so baie wat mens daaruit kan haal. Hoe kyk u na u gedigte?

“Nou, dat vind ik fijn voor u. Kijk u maar.”

 

Dat Daey Ouwens nie ‘n pessimistiese geaardheid het nie, kan ek bevestig. Dit is die waan van die dag om die sfeer wat ’n bundel adem, uit te haal en dit dan om die digter se nek te hang. Gelukkig het Groenteman nie vir Daey Ouwens gevra waar sy haar karakters kry nie. Daey Ouwens het Marais in 2007 tydens Poetry International in Rotterdam ontmoet. Hulle het albei doodsbenoud langs mekaar gesit en wag vir hulle voordragbeurte. Toe het hy homself aan haar voorgestel. Die saadjie vir Blauwe hemel is geplant, maar eers moes ’n ander bundel daaroor groei. Daey Ouwens se De achterkant (Querido) was in 2009 genomineer vir die VSB-poësieprys. Die sfeer wat haar werk oproep is loodswaar, laat jou as leser geen ruimte toe nie, gryp jou aan de keel en wurg jou. Daarteenoor is die bladsye in haar bundels redelik kaal. Wat so besonder was aan De Achterkant is dat alles uit die perspektief van ’n dogtertjie vertel is. Die dogtertjie staan tussen haar twee sussies en sien al die ellende van hulle gesinslewe raak en speel doodgaan-doodgaan.

 

Dieselfde loodsware sfeer kom voor in die ongelukkige huwelik van meneer Danie in Blauwe hemel. Hy lewe uitsigloos van dag tot dag saam met mevrou Danie en haar kat. Eens op ’n tyd was daar ook ’n kind, wat doodgegaan het. En dan is daar die kassier Larissa, oor wie hy dagdroom, met wie hy in  sy gedagtes praat en vir wie hy briewe skryf. Die kontoere van ’n beknellende getroude lewe golf dwarsdeur die bundel in terugkerende beskrywings van suurlemoene, ’n kam, anemone, drome, ’n silwer lepel en meneer Danie se dwangmatige gedrag om strepe te tel. Die “gedigte” is sonder titels. Dit is eerder stukkies poëtiese taal met alles daarin wat van ’n teks ’n gedig maak. Die baie wit op elke bladsy kompenseer miskien vir die swaarte agter die woorde. Hier is die eerste brief aan Larissa (p.7):

 

Mijn Larissa,

 

Gisteren waaide een zachte wind, een wind

die ik van vroeger ken. Vroeger was alles

zacht, Larissa. De regen plakte mijn haren

tegen mijn voorhoofd, in mijn nek, tegen

mijn ogen. De wind blies mijn wangen droog.

In de wolken zag ik vriendelijke gezichten.

Nu striemt de regen tegen de ramen, als om

me de schrik op het lijf te jagen. Ik zit

aan mijn bureau. Op mijn schoot ligt de

kat. In geen jaren is een vrouw zo dicht

bij me geweest als vanavond de kat. Als ik

opsta, om iets te drinken te halen, blijft

ze liggen op de warme plek die ik achterliet.

 

Na die brief vir Larissa volg op die volgende bladsy net:

 

Mijn naam is Danie.

Ik woon mijn leven lang in hetzelfde huis.

Ik ben moe en trillerig en bekaf.

 

Die res van die bladsy is skoon. Hierdie naamlose inleiding van die digbundel het nog twee tekste:

 

Mevrouw Danie ademt als een vogeltje.

Ik koop citroenen, die zwaar zijn als ijzer.

Ik heb een droom.

Ik droom dat ik met een jonge vrouw ben. Ik zal niet met ze zijn.

Ik houd van vrouwen, die ouder worden.

Ik houd van hun blik. De manier waarop ze zitten.

We dansen over een vloer, die dof is als hun huid.

We fluisteren: ‘Lieveling.’

 

.

 

Er kan net zo goed een hemel boven mijn hoofd zijn

in plaats van een plafon.

 

Blauwe hemel bestaan uit vyftien onderdele, waarvan die langste deel die naam Bestaat niet het. Daarvoor kom Liefde. Dis een van die kortste dele. Lees die twee titels saam en jy kry ’n idee waaroor die bundel gaan. Die poësieleser wat soos ’n speurhond agter die name van die afdelings, agter mooi beelde en die musikaliteit in die taal, agter die briewe vir en gesprekke met Larissa en agter die talle wyse uitsprake aanlees, word oorbluf deur die meesterlike komposisie van hierdie bundel. Die sewende teks in Bestaat niet op p. 63, lui so:

 

Meneer Danie loopt achter zijn adem,

hij grijpt ernaar met zijn hand. Hij

krijgt hem niet te pakken, Hij klampt

zich vast aan een lantaarnpaal.

“Je moet toch niet meer zo lang weg-

blijven,’ zegt mevrouw Danie. ‘Daar

ben je te oud voor’ Dan vraagt

ze: ‘Wat zullen we eten vandaag?’

‘Wat je wil.’ antwoord meneer Danie.

Alle dagen moet er eten worden gemaakt

en afgezien van de groeten is het

alle dagen ongeveer hetzelfde. Liefde bestaat

niet.

 

Die kortste poëtiese teks in die bundel staan op die volgende bladsy:

 

Niet.

 

Mevrou Danie is die verwaarloosde huisvrou. Sy is die laspos wat meneer Danie se dagdrome met eenvoudige vrae en praktiese takies (soos om ’n gloeilamp te vervang) onderbreek. Sy dring nooit tot hom deur nie. Hy dink:

 

Wat maakt het uit wat ik doe.

Vraag me wat ik denk.

 

Vir Daey Ouwens is die volgende woorde ’n soort mantra. Sy sal dit in elke bundel wil gebruik. Dit lyk ook asof sy met elke klik ’n nuwe verhaallyn kan skep, maar die beklemmende angs, wanhoop en swaarmoedigheid is ‘n deurlopende onderdeel daarvan.

 

Klik. We draaien rond de wereld.

We vallen.

We staan op.

We zijn samen.

 

Daey Ouwens se styl word vergelyk met die debuutbundel van die Vlaamse skrywer, Charles Ducal. Ducal se Het huwelijk (1987) is ’n siniese relaas oor de getroude lewe in ‘n strak vorm en met Bybelse verwysings. In Blauwe hemel ontbreek die Bybelse verwysings. Daey Ouwens se meneer Danie herinner my ook aan John Lancester se roman Mister Philips (2000) – oor ’n onbeduidende mannetjie wat sy werk verloor het en dit dan vir sy vrou wegsteek deur in sy kantoorure deur die strate van London te gaan dwaal. Meneer Danie doen ook niks behalwe dagdroom oor Larissa nie. Sy lewe gaan elke dag sy doodgewone gang. Nie ek of Daey Ouwens weet hoe lyk die Afrikaanse digter Danie Marais se lewe nie, maar die literêre karakter meneer Danie doen sy naam ’n groot eer aan. Dit is ’n briljant gekonstrueerde bundel in fynsinnige taal.

Kreek Daey Ouwens lees voor uit De Achterkant by Literaire Salon in’t Wevershuisje, Junie 2013

Leon Retief. Claudio Abbado

Thursday, January 23rd, 2014

Claudio Abbado (1933-2014)

Abbado was sonder twyfel een van die grootste dirigente van die laaste ongeveer veertig jaar. Hy was tuis in sowel die simfoniese repertorium as in opera, wat hierdie kunsvorm betref is hy vir my op dieselfde stratosferiese vlak as Tullio Serafin.

Oh you men who think or say that I am malevolent, stubborn,

or misanthropic, how greatly do you wrong me….

            The Heiligenstadt Testament

 

Three miles from my adopted city

lies a village where I came to peace.

The world there was a calm place,

even the great Danube no more

than a pale ribbon tossed onto the landscape

by a girl’s careless hand.  Into this stillness

 

I had been ordered to recover. 

The hills were gold with late summer;

my rooms were two, plus a small kitchen,

situated upstairs in the back of a cottage

at the end of the Herrengasse

From my window I could see onto the courtyard

where a linden tree twined skyward —

leafy umbilicus canted toward light,

warped in the very act of yearning —

and I would feed on the sun as if that alone

would dismantle the silence around me.

 

At first I raged.  Then music raged in me,               

rising so swiftly I could not write quickly enough

to ease the roiling.  I would stop

to light a lamp, and whatever I’d missed —

larks flying to nest, church bells, the shepherd’s

home-toward-evening song — rushed in, and I

would rage again. 

 

I am by nature a conflagration;

I would rather leap

than sit and be looked at.

So when my proud city spread 

her gypsy skirts, I reentered, 

burning towards her greater, constant light.

           

Call me rough, ill-tempered, slovenly— I tell you,

every tenderness I have ever known

has been nothing

but thwarted violence, an ache

so permanent and deep, the lightest touch

awakens it. . . . It is impossible

 

to care enough.  I have returned

with a second Symphony

and 15 Piano Variations

which I’ve named Prometheus,

after the rogue Titan, the half-a-god

who knew the worst sin is to take

what cannot be given back.

 

I smile and bow, and the world is loud. 

And though I dare not lean in to shout

Can’t you see that I’m deaf?

I also cannot stop listening.

 

Rita Dove

 

Sien asseblief:

http://www.youtube.com/watch?v=kqLP2EcPGzg

en:

http://www.youtube.com/watch?v=WLP6kqcmPRI

 

 

 

Solet Scheeres. Oor tieners, gedigte en taalonderrig

Friday, January 17th, 2014

Gedig: Fanie Viljoen. Beeld: Nicolene Louw

 

My dogter en ek lê op die bed en ek lees vir haar gedigte. Ek lees Afrikaanse gedigte uit die mooi bundel: “Toulopers”

“Dis nogal sad, tipies tiener,” sê my kind.

Ons lees Emily Dickinson. Deesdae kan jy haar bundels gratis aflaai.

Series One:

VI.

If I can stop one heart from breaking,

I shall not live in vain;

If I can ease one life the aching,

Or cool one pain,

Or help one fainting robin

Unto his nest again,

I shall not live in vain.

“Dis ʼn bietjie soetsappig, dink jy nie?” sê my kind. Sy het, soos die meeste Nederlandse tieners, ’n oorwaardering vir die woord “stoer doen.”

Ek lees vir my dogter gedigte omdat haar skool onlangs besluit het om nie meer die digkuns-gedeelte in hulle Nederlandse taalonderrig te behandel nie. Ek loop nou al weke lank te koop met my teleurstelling in ’n sisteem waar ’n skool self  kan besluit of digkuns welkom is in die klaskamer of nie. My dogter se skool het blykbaar besluit Nederlandse taalonderrig moet meer fokus op sake soos die ekonomie.

“Wat lees jy dan as jy verlief is, of as jou hart gebreek het?” vra ek.

“Ek luister na musiek of kyk na goed op youtube,” sê sy.

“Dit is ook ’n vorm van digkuns.”

“Ja, maar nie so outyds nie.”

“Skryf jy soms liedjies of gedigte?” wil ek weet.

“Nee, joh, ben je gek geworden?”

Daar is nogal baie vrolike, “gek” gedigte vir oud en jonk in Nederlands. Klein bundeltjies vol kleur en lawwigheid wat die toestand van die mens op ’n aweregse manier bekyk. Een so ’n publikasie is: “het liefst wil ik een wonder, gedichten voor kinderen van 6 tot 106.” Dit word deur Plint uitgegee. Plint kombineer graag poësie en beeldende kuns in hulle publikasies.

Ons lees ’n gedig van Simon van der Geest:

 

Ik ben zo lenig door de warte

En zo warrig door de lente

Ben in de bladerbloesemwar

De kiezelende stralenwar

De gniechelende stikkewar

De stommestillestarenwar

Ik bloos me alle kleuren

Spruttel woorden uit mijn mond

Ze strikkelen mijn lippen over

Donker languit op de grond

Ik warrel en ik zwarrel maar

Ik krabbel wel een brief

Zo hardop zeggen lukt me niet

Ik vind je veel te lief

 

“Dit is grappig,” sê my dogter. Ons blaai verder en ek ontdek ’n gedig van een van my gunsteling Nederlandse digters, Tjitske Jansen:

Dichter: Tjitske Jansen. Beeld: Janpeter Muilwijk

 

Mevrouw Julia doet de ramen open

en ze weet geen woord voor de lucht die haar wangen aanraakt

en de zon heeft de kleur van honing

en ze weet

vandaag gaat het gebeuren

en ze denkt

maar eerst blijf ik nog even staan.

 

Ek prober my dogter se aandag nog ’n tydjie langer koop en lees vir haar uit Pat Donnez se bundel. Hotemetoten die volgende gedig:

 

Heb jij dat ook wel?

 

Heb jij dat ook wel

dat je denkt: verdorie,

mijn mama die kan zeuren.

Ik zou haar zo verscheuren

in duizend snippers van gekleurd papier

en ze laten vliegen, heel ver weg van hier.

Heb jij dat ook wel

dat je denkt: verrek,

mijn papa is een idioot.

Ik zet hem op een grote boot

voor een verre reis op de Stille Oceaan

of beter nog, hij krijgt een ticket naar de maan.

Maar dan denk je:

ach, ze zijn toch zo klein

doe wat water bij de wijn.

Heb jij dat ook wel?

Pat Donnez

My dogter lag. “Ek sal probeer om meer gedigte te lees,” sê sy, “maar dan moet jy ook ’n bietjie na goeters op YouTube kyk.” Sy plant ’n soen op my voorkop. “Jy is so snaaks, Ma.”

Een Nederlandse digter wat hom altyd met die jeug en digkuns bemoei het, was Willem Wilmink. “Ik las met de klas een heerlijk gedicht,” ’n reël uit Wilmink se gedig; “de bezielde leraar” is vanjaar die tema van die 100 jarige viering van die Vereniging Levende Talen.

Toen ik voor het eerst al die kinderen zag,

stond ik voor de klas met een vrolijke lach:

de septemberdag leek op een lentedag.

Ik las met de klas een heerlijk gedicht,

daar stond: ‘ik vin je zoo lief en zoo licht’ -

toen kreeg ik een propje in mijn gezicht.

‘Het is met de orde

dus nooit wat geworden.’

Ik las Anne Frank en ‘Het bittere kruid’

en ook het ontroerende eind van ‘Turks fruit’,

maar ze schreeuwden en tierden en lachten me uit.

Ik las Willem Elsschot: ‘Lijmen’ en ‘Tsjip’

en één of twee toonden heel veel begrip.

Toen kreeg ik een eikel tegen mijn lip.

‘Het is met de orde

dus nooit wat geworden.’

Toen heb ik beloofd: ‘Als er minder kabaal is,

als in dit lokaal de toestand normaal is,

dan heb ik hier: een gedicht van Vasalis!’

Ze hielden niet op, dus ik pakte mijn tas

en mompelend verliet ik de lastige klas

en toen koos ik een vak dat rustiger was.

Met mij gaat het goed. Met de kinderen niet:

voor hen geen Carmiggelt en geen Annie Schmidt,

zij moeten het doen met de pitamientjes

die de STER-reclame hun biedt.

Willem Wilmink

 

Of dit in 2014 slegter sal gaan as in die verlede, met die stand van poësie in Nederlandse skole, weet ek nie regtig nie. Op youtube gebeur daar in elk geval van alles en nog wat. Al wat ek weet is dat ek in die jaar wat voorlê sommer baie meer gedigte vir my dogter gaan lees en dalk self een of twee skryf.

Gedicht: Bies van Ede. Beeld: Merijn Bolink

Taal

 

Hoe zwaar is taal, wat weegt een woord?

‘Wilt u het halfom of mager?’

‘Mag’t ietsje meer zijn?’vraagt de slager,

‘Aan een stukje, of in plakjes?’

 

De groenteboer denkt even na.

‘Geschrapt?’ vraagt hij, ‘of liefst panklaar?

Het zit afgepast in zakjes,

hoeveel wilt u? Zeg het maar.’

 

De krantenjongen op zijn fiets

zegt: ‘Maandag weegt taal bijna niets,

maar de weekendbijlagen,

dan is de taal haast niet te dragen.’

 

Wat weeg een woord, hoe zwaar is taal?

‘Ik weet het niet,’ verzucht de dichter

‘maar als mijn gedicht gemaakt is

Voel ik mij wel stukken lichter.’

Bies van Ede

 

Bronne:

Loomis Todd, M & Higginson, T.W       Poems by Emily Dickinson, Series One           A publication Domain Book

Donnez,P         2008     Hotemetoten. Gedichten voor kinderen en andere grote mensen            Uitgeverij De Arbeiderspers: Amsterdam       ISBN 9789029566384

Graus, J red.    2013     Ik las met de klas een heerlijk gedicht. Honderd jaargangen Levende talen         VLLT: Utrecht            ISBN 9789082158205

Jacobs,J red.   2011     Toulopers. Verse vir Tieners.     LAPA Uitgewers:Pretoria ISBN 9780799349627

 

Leon Retief. Winter in Saskatchewan

Wednesday, January 15th, 2014

 

Hold my coffee and watch this… Kanadese is verslaaf aan koffie. Tim Horton’s is ʼn Kanadese ketting “restaurant” (let asseblief tog op die aanhalingstekens) beroemd vir sy koffie, met meer as 3 000 takke. Wanneer mens hier praat van “a Tim Horton’s” is dit sinoniem met koffie. Elke oggend wanneer ek by die werk aankom sien ek hoe baie van my medewerkers – dokters, klerke, verpleegsters en so voorts, selfs ook pasiënte – opdaag met ʼn beker Tim Horton’s in die hand – wat meer is, mens sien dikwels hoe motorbestuurders met ʼn beker koffie in die hand die gladde strate navigeer. Interessant genoeg is daar wetgewing wat belet dat mens ʼn selfoon gebruik wanneer jy in beheer van ʼn voertuig is maar as jy ʼn Tim Horton’s in die hand het is dit nie ʼn oortreding nie. En op pad huis toe na werk word weereens ʼn Tim Horton’s gekoop. Ek moet sê dat ek nou nie juis dooi oor daai koffie nie maar nou ja, Kanadese drink al van kleins af Tim Horton’s se koffie en weet seker nie van beter nie.

Soos alle ander lande het Kanada vier seisoene maar hier het die seisoene ander name: amper winter, winter, nog steeds winter en padherstelwerk. Winters in Saskatchewan, dit wil sê die prêries, is moer lank en moer koud. Ons het sneeu op die grond vir vyf maande van die jaar maar die winter van 2012-2013 was langer, dit het ses maande geneem voordat die laaste bietjie sneeu gesmelt het. Dan het mens nog ʼn maand lank ʼn lelike bruin, modderige pappery voordat als sommer net so somer word. Jirre, ek begin nou klink soos ʼn Kanadees wat aanhoudend wroeg oor die winter…

 Hoe dit ook al sy, wanneer mens hier woon moet jy in die winters aanpas by ʼn hele nuwe lewenswyse. Daar is twee temperature waarop mens ag slaan: die absolute temperatuur, oftewel dit wat die termometer aandui en dan die aanvoelingstemperatuur (wind chill). Laasgenoemde is die belangrikste want dit is wat mens aan jou bas voel wanneer jy buite jou knus, sentraal verwarmde huis of woonstel is. In die winter wissel absolute temperature hier meestal tussen ongeveer -15°C en -35°C, met ekskursies na ʼn soms byna subtropiese +1°C tot -1°C, maar die teenoorgestelde is ook waar en dis veral dan wanneer mens ag slaan op daai aanvoelingstemperatuur. As jy wil weet wat die situasie dan is, dan kyk jy na die verslag van CFB (Canadian Forces Base) Moose Jaw waar 15 Vleuel van die Kanadese lugmag gestasioneer is.

 

Observed at:

CFB Moose Jaw

Date: 8:00 AM CST Sunday 5 January 2014

Condition:

Not observed

Pressure:

104.4 kPa

Tendency:

rising

Temperature:

-33.1°C

Dewpoint:

-37.3°C

Humidity:

66%

Wind: WNW 34 km/h

Wind Chill:

-51°C

 

As mens dus wil uitgaan trek jy maar soos ʼn Eskimo aan en as jy dom genoeg is om nie handskoene te dra nie is jy by -50°C binne drie tot vyf minute jou vingers permanent kwyt weens vriesbrand. Kanadese haat die winter maar na byna ses jaar hier is dit steeds vir ons ʼn avontuur. My vrou Lesli en ek stap gewoonlik na waar ons wil wees – ek moet byvoeg dat dit maklik is want ons woonstel is baie naby downtown Moose Jaw. Nogtans, wanneer die temperature hier by -40°C is, dan raak dit onplesierig wanneer mens langer as sowat 15 minute buite is.

Mens kan spesiale winterbande aanskaf (sagter rubber met dieper en breër  groewe) en dit help inderdaad wanneer mens op sneeu ry. Die ding is egter dat verkeer die sneeu op die strate kompakteer tot ys en dan kan mens net sowel skaatse onder jou kar hê – maak nie saak watse bande jy het nie, die kar glip en gly en volg soms sy eie neus. Dit kan nogal opwindend word…

Ek het al voorheen gedigte van Glen Sorestad van Saskatoon, ook in Saskatchewan, geplaas. Elke winter met die sonstilstand stuur hy ʼn gedig aan sy vriende en hier is drie van vier wat ek van hom ontvang het. Ek deel sy sentimente oor bestuur op ʼn “ice-caked city” alhoewel ek nou nie so gatvol oor die winter word soos hy nie. Die small ghosties and goblins waarna hy verwys is Halloween.

 

Upon Reaching the First Day of Winter

 

So now we have reached the first day of Winter,

why am I already so tired of it? I’m serious.

Can it be because here we’ve been treated to ice

and snow since before the night small ghosties

and goblins stuffed their gobs from their sacks?

Or has it something to do with my undiagnosed

but well advanced  Shoveller’s Back Syndrome?

I have moved greater snow volume this autumn

than an Inuit construction crew at hunting camp.

Yes, I know, I’m sounding like a crabby senior,

one of those forever-carpers everyone ignores.

But this morning when the rising sun cracked

the eggshell crust of snow, off to the southeast

in the general direction of Miami, I’ll confess

my thoughts honed in on sand, sea and sun,

not on a set of practical snow tires to navigate

the banana-peel perils of an ice-caked city.

I had no thoughts – nada — about longest night

ushering in a new season, as if it were an occasion

I would want to celebrate.  It is only a reminder.

Though coming days will mete new light in minutes,

we have learned to be realistic – key to survival.

Three months down, three more months to go.

 

Die prêries, winter en somer, het hul eie bekoring alhoewel dit dikwels afgemaak word as maar net plat en eentonig . Wanneer mens op die hoofweë ry is dit dikwels die geval maar as mens bietjie van die gebaande weë afwyk vind mens soms landskappe wat jy nie sommer verwag nie en waarna mens lank kan staan en kyk. Geen hoë berge of indrukwekkende kranse nie maar in die somer ʼn bekoorlike spel van lig en kleur, opeengestapelde wolke en son, skakerings van groen (koring) en geel (canola), die landskap se sagte groen rondings en die glinster van son op water is byna oral. In die winters ʼn strak, onvergewende wit verlatenheid van horison tot horison, kaal swart boomtakke wat skerp afets teen die sneeu, ʼn waterige sonnetjie na aan die horison – en tog ʼn vreemde bekoring wat tot ons spreek.

George Ault (1891-1948) was ʼn Amerikaanse skilder en alhoewel die prêries in die VSA nie naastenby so koud word soos in Kanada nie het dit net soveel sneeu. Drie van sy skilderye vat vir my die gees van die prêries vas soos geen ander werk waarvan ek weet nie.

 

 Daylight at Russell’s Corner

 

Poem for the Winter Solstice

 

One morning you raise the east window blinds

and there is the sun, hunched on the horizon,

doing its best to break free, shunting aside

a few clouds as it hoists itself in readiness to skate

a frigid rink of sky, firing that cloud layer

with deceptive warmth, an intense roseate glow.

 

This is winter morning, you say to yourself,

but then you realise – and it comes as a shock –

that the sun has risen so far south, you feel

your house has been wrenched a quarter-twist

to the right while you slept. You check your watch –

migod, it’s coming nine o’clock.

When did this happen?

 

The wall calendar tells you it’s December,

but something deep within you has clung

to the lingering warmth of snowless autumn.

The body deplores this retreat towards the dark,

the dimming days, the physical affront of cold.

Already, unseen cervices within us are busy

re-programming the spirit for spring.

Bright Light at Russell’s Corner

 

When Darkness Comes

 

The looming of another winter gnaws

at me like an unwanted appointment.

Each year the condition worsens

and I know darkness is the root

of this malaise, the virus that erodes

and breaks down my spirit.

 

Perhaps it’s the metaphor in all of this

that’s bothering me. Did I fear the dark

as a child? As the sun slinks further south

and sunset plunges us closer to the gloom

of longest night, I watch daylight fade

by four and I feel the familiar dismay.

 

Only the promise of turnaround,

that longest night, after which light,

ever so cautiously, snails its way back,

is a rejuvenating tonic, an intravenous

sufficient to launch the cure, drip by drip,

as minute by minute, the migrant sun

seeks out and finds a fissure in the dark,

enough to usher a return of light.

 

January Full Moon
 
© Leon Retief / 2014 
 

Hilda Smits. Oor Tarkovsky, Tyd, Spieëls en Polaroid Foto’s

Tuesday, January 7th, 2014

 Tarkovsky op die filmstel van The Sacrifice, 1986.

“…a stone is a kind of diary of the weather, a meteorological concentrate as it were.  A stone is nothing but weather excluded from atmospheric space and put away in functional space.  Meteorology is more basic than mineralogy: it encompasses it, washes over it, it ages and gives meaning to it.  [It] is not only the past, it is also the future: there is periodicity in it”, (Mandelstam, 1933, bl.  103).

Hierdie aanhaling van die Russiese digter, Osip Mandelstam, voel vir my soos ‘n metaforiese beskrywing van my gunsteling regisseur, Andrei Tarkovsky se outobiografiese film, Mirror.  Tarkovsky se poëtiese film voel soos ‘n steen wat al die elemente – vuur, water, wind aarde – van die seisoene oor jare absorbeer. Sy film praat in stemme van Bach, die wind oor die lang gras, die knetter van ‘n vuur terwyl ‘n skuur afbrand, die drup-drup van ‘n lekkende dak, blare onder voet…“Above all, I feel that the sounds of this world are so beautiful in themselves that if only we could listen to them properly, cinema would have no need for music at all” (Tarkovsky, 1986).  In ‘n stroom van bewussyn duik fragmente van sy kinderjare op,  vervaag die grense tussen swart/wit en kleur, verlede en hede,  tussen surrealisme en werklikheid, word jy meegesleur in ‘n vloed van onthou.

Oor herinneringe aan ons kinderjare skryf Tarkovsky (1986), “Generally people’s memories are precious to them.  It is no accident that they are colored by poetry.  The most beautiful memories are those of childhood…There’s an enormous difference…between the way you remember the house in which you were born and which you haven’t seen for years, and the actual sight of the house after a prolonged absence.  Usually the poetry of the memory is destroyed by confrontation with its origin”. (Tarkovsky, 1989, bl. 29).

Tarkovsky en sy pa, die digter Arseny Tarkovsky

 

Sy pa, die Sowjet digter en vertaler Arseny Tarkovsky, het die gesin verlaat gedurende Tarkovsky se kinderjare, en sy gedigte vleg deurgaans deur die film soos ‘n stem.  ‘n Stem van wyse alomteenwoordigheid, maar ook van afwesigheid en verlies.  Een so ‘n gedig wat voorgelees word is “First Meetings”,

 

We celebrated every moment

Of our meetings as epiphanies,

Just we two in all the world.

Bolder, lighter than a bird’s wing,

You hurtled like vertigo

Down the stairs, leading

Through moist lilac to your realm

Beyond the mirror.

 

When night fell, grace was given me,

The sanctuary gates were opened,

Shining in the darkness

Nakedness bowed slowly;

Waking up, I said:

‘God bless you!’, knowing it

To be daring: you slept,

The lilac leaned towards you from the table

To touch your eyelids with its universal blue,

Those eyelids brushed with blue

Were peaceful, and your hand was warm.

 

And in the crystal I saw pulsing rivers,

Smoke-wreathed hills, and glimmering seas;

Holding in your palm that crystal sphere,

You slumbered on the throne,

And – God be praised! – you belonged to me.

Awaking, you transformed

The humdrum dictionary of humans

Till speech was full and running over

With resounding strength, and the word you

Revealed its new meaning: it meant king.

Everything in the world was different,

Even the simplest things – the jug, the basin -

When stratified and solid water

Stood between us, like a guard.

 

We were led to who knows where.

Before us opened up, in mirage,

Towns constructed out of wonder,

Mint leaves spread themselves beneath our feet,

Birds came on the journey with us,

Fish leapt in greeting from the river,

And the sky unfurled above…

 

While behind us all the time went fate,

A madman brandishing a razor.

 

@Arseny Tarkovsky. Uit Life, Life: Selected Poems by Arseny Tarkovsky (1997)

 

Die konsep van Tyd, van die wêrelde wat dit omsluit, is iets wat Tarkovsky na aan die hart lê in nie net sy films nie, maar ook sy boek Sculpting in Time (1986) en sy dagboek Time within Time (1970 – 1986).  Soos in T.S.  Eliot se gedig Burnt Norton skryf Tarkovsky (1986) oor Tyd:

“Time is said to be irreversible.  And this is true enough in the sense that ‘you can’t bring back the past’, as they say.  But what exactly is this ‘past’? Is it what has passed? And what does ‘passed’ mean for a person when for each of us the past is the bearer of all that is constant in the reality of the present, of each current moment? In a certain sense the past is far more real, or at any rate more stable, more resilient than the present.  The present slips and vanishes like sand between fingers, acquiring material weight only in its recollection.  King Solomon’s rings bore the inscription, ‘All will pass’; by contrast, I want to draw attention to how time in its moral implication is in fact turned back.  Time cannot vanish without a trace for it is a subjective, spiritual category; and the time we have lived settles in our soul as an experience placed within time.”   (Tarkovsky, 1986, bl.58).

Ter gedagtenis aan Tarkovsky vertaal ek sy pa se gedig жизнь жизнь of Life, life.  Ek het ook so tussen die lees en Google op ‘n spul van Tarkovsky se polaroid foto’s afgekom, en het ge-inspireerd ‘n paar eksperimente hieronder vasgepen.

 

1

 

Ek glo nie in tekens en vrees nie

voorbodes nie.  Ek vlug nie weg van laster

of van gif nie.  Die dood bestaan nie.

Almal is ewigdurend.  Alles is ewigdurend.

Geen punt om die dood op sewentien,

of op sewentig te vrees nie.  Daar is net die hier en nou, en lig;

geen dood of duisternis bestaan nie.

Ons staan almal reeds op die strand;

ek is een van die wat die nette sal insleep

wanneer ‘n skool van onsterflikheid verby swem.

 

2

 

As jy in ‘n huis woon – die huis sal nie ineenstort nie.

Ek sal enige van die eeue oproep,

binne gaan en ‘n huis daar bou.

Dit is waarom jou kinders en jou vroue

saam met my om een tafel sit  -

dieselfde vir stamvader en kleinseun:

die toekoms word nou volbring,

en wanneer ek my hand effens lig,

sal al vyf balke lig met jou bly.

Elke dag het ek my sleutelbeen gebruik

om die verlede mee op te stoor, en asof dit uit hout bestaan

het ek tyd gemeet met geodetiese kettings

en oor dit gemars, asof deur die Ural berge.

 

3

 

Soos ‘n kleremaker het ek die tyd verstel om my te pas.

Ons het na die Suide gestap, stof bo die trappe laat rys;

die lang onkruid het gebrand; die sprinkaan het gedans,

sy antenna aan die perdehoef geraak – en ‘n voorspelling gemaak,

my gedreig met vernietiging.  Soos ‘n monnik

het ek my lot gegord tot die saal;

en selfs nou, in hierdie komende tye,

staan ek in die stiebeuels soos ‘n kind .

 

Ek is tevrede met onverganklikheid,

vir my bloed om van tydperk tot tydperk te vloei.

Tog, vir ‘n knus hoekie waarop ek kon staatmaak

sou ek gewilliglik my hele lewe gegee het

toe haar vlieënde naald

my soos garing regoor die wêreld gepluk het.

 

 

spin die aand kat-suutjies deur die spoel

in die regisseur se hand

die vlak gras is water die wit lig ‘n klank

twee bome waaksaam

jy is ‘n oog omsingel die ronde nag

die grond is vrugbaar hier

waar jy stap

 

wag met die lyf van ‘n hond

elke senuwee soos ‘n harp elke spier gespan

vir die mis prik jou ore

oneindig die veld

haal jou in

 

 

waar jy staan praat die grond

modderig binnesmonds die heining

se taal van slagtand & skaduwee

breek die veld branders

‘n huis soos ‘n babavuis

by jou voete ‘n hond so lojaal

soos die son soos die heining om

 

 

Meer oor Tarkovsky, sy films en boeke:

 

http://andrei-tarkovsky.com/

 

http://en.wikipedia.org/wiki/Andrei_Tarkovsky

 

Sy films verniet aanlyn:

 

http://www.openculture.com/2010/07/tarkovksy.html

 

Bronne:

Brown, C.  en  Merwins, W.S.  Merwin.  (2004).  The Selected Poems of Osip Mandelstam.  New York: New York Review Books.  (Oorspronklik in 1933 gepubliseer).

Rounding, V, en  Robinson, M.R.  (1997).  Life, Life: Selected Poems by Arseny Tarkovsky.   Maidstone, Kent: Crescent Moon.

Tarkovsky, A. (2006). Instant Light: Tarkovsky Polaroids. London: Thames & Hudson. Aanlyn: http://www.diphotos.net/JJ/Tarkovskij/Web/li.htm

Tarkovsky, A. (1989).  Sculpting in Time.  Texas: University of Texas Press. (Oorspronklik in 1986 gepubliseer).

Carina van der Walt. Elegie vir Mandela

Friday, December 6th, 2013

 

5 Desember 2013

Nou is ons ikoonloos.

Die wêreld het sy grootste man aan die begin van die een-en-twintigste eeu verloor:

NELSON ROLIHLAHLA MANDELA

 

Hoe is dit moontlik dat ek na die nuus om tien gisteraand verdwaas deur die huis dwaal? Waarom die hartseer soos groot, heel eiers in my keel? Was die trane nadat ek hulle nie afgesluk kon kry nie, opreg? Is ek vandag saam met die massas verslae oor sy dood, hoe lank dit ook al verwag is? JA

 

Mandela het ek nooit ontmoet nie, maar hy het vir my ‘n sleutel gegee waarmee ek my nuwe lewe kon oopsluit. Afstand is ‘n groot katalisator. My fokus op my land en my mense is skerp. Mandela se sleutel het ek aan dié kant van die wêreld ontdek. UBUNTU

 

My respek vir hom, wat hierdie woord uitgeleef het, het gegroei elke keer wat ek ontdek het ubuntu wérk vir my. Ek kan verstaan dat hy vir baie mense ‘n soort Jesus-figuur geword het. Dit ontstel my nie.  Alle gelowiges en ongelowiges glo tog hulle dra ‘n klein bietjie Jesus of ‘n x-faktor in hulleself rond. Is dit nie so  nie? Maar die meeste mense maak ‘n lelike brousel van hulle lewens en steek daardie x-faktor diep-diep weg. Mandela het sy Jesuskant of  x-faktor of ubuntu nie weggesteek nie, maar uitgestraal – ondanks jarelange helse lyding wat daaraan vooraf gegaan het onder apartheid.   

 

Ek moes sý idee, ubuntu, my eie maak. Ubuntu het die sleutel geword om my voete te vind tussen mense met ‘n ander mentaliteit,  genuaseerder omgangsvorme, fyner omlynde klasseverskille, ongemaklike nuuskierigheid, ‘n eeue ou taal met ‘n groter woordeskat, ‘n skerp argumentarsenaal en onthutsende soms ontstellende humor – om maar enkele verskille te noem. Ek moes leer om oor my ek-gerigtheid te stap; om mense se tekortkominge te aanvaar soos hulle myne moes aanvaar; om hande te vat en te wéét – ons het net mekaar met al ons goeie en al ons slegte eienskappe.  Saam moet ons die wa deur die drif trek.

 

Nou het ons nie meer vir Mandela nie.

 

Dorkas vir Mandela

(belydenis en lof)

 

ek was die donkie met oogklappe aan

gemuilband deur ’n verhaal oor die volk van god

het die woord kafir spontaan uit my mond gegroei

met dorings & distels wat geil & hardnekkig gebloei

het winkelhake deur weggooiklere & ooptoonskoene geskeur

het Sondae is ek gestorie dikgevreet aan soetkoek kon ek tuis

wegkyk vir die dorings van middagete uit ’n getijpte blikbord eet

wegkyk vir die distels van flou koue koffie uit ’n afoorbeker drink

selde of ooit het ek opstandig gebalk oor tallose klappe teen kake

of gebloei oor die geskater agter bulterriërs se hakskeenbyte

my kop het ek tweedosyn male teen dieselfde klippe gestamp

toe weggehardloop met my lewe in ’n streepsak suiker op my rug

 

die bagasie van apartheid is saam agter my oogklappe

ek het nouliks geweet van hulle helder geleerde man

wat geweier het om in gelid te loop met ’n blaffende sipier

& die rook van gebrande bande & traangas & opslagkoeëls

geabsorbeer het vir elke Slegs Blankes-bank in elke park

& elke Slegs Blankes-toilet

Slegs Blankes-asdrom

Slegs Blankes-padblokkade

Slegs Blankes-caspir

 

kaalvoet was hy in ’n kalkgroef op ’n verlate eiland so god-

verlate soos ons myndorp se strate na ses in die aand

wanneer die werkers se pastyd vir die dag verby was

hý wat dag in dag uit maand in maand uit jaar in jaar uit

klippe moes kap totdat sy hande & sy rug krom gekramp

& sy oë sonder oogklappe gesweer het     van te veel wit

 

die donkie met die ingeperkte blik die oorwoekerde tong

het stil-stil geleer by die verdwaalde Dorkasse van haar taal

& geluister hoe hulle woorde soos goeie saad in harte plant

soms met ’n gedig soos ’n verdwaalkoeël die kaalvoetman tref

alleen in die stofwolk van die groef en die steen in sy hart splyt 

ek moes leer om skerp te kyk my woorde te tel      & te swyg

 

nou is ek die Dorkas uit ’n tweede werpsel van apartheid

ek het die muilband gebreek elf duisend kilometer ver

weggehol bloeiend & loeiend & balkend & verskrik gekwes

gevaarlik soos ’n halfgeleerde Afrikaner met sterk verhale

van god verlate onder hierdie grouwit hemel moes ek leer

van die lang grys kaalvoetman se sterk medisyne

 

ubuntu het ek gevreet soos pille teen

die haak-en-steekbos van boikot agterdog

ubuntu het ek gesluk vir die vergeet van

die dorings en distels wat Fort Europa beskerm

wegkyk van my as verdagte Dorkas met ’n dunsooldroom

ubuntu was daardie lang grys man se onverdunde muti

vir stadig gesond word met motho ke motho ka batho*

 

Dorkas kom nou met goud & wierook & mirre uit die weste

ontydig laat & vertwyfeld met haar dankie sê vir sy alles weet

niks vergeet & tog vergeef want ubuntu hou haar staande teen

dié noorderlinge met hulle koel berekende bloed in die are

& Dorkas buk voor die man met sy deurleefde wysheid

onwaardig om hom te abba na die een of ander Nuwe Jerusalem

 

Enkele dankwoorde:

Dankie Alister Sparks, dat jy in die laaste maande van Mandela se lewe soveel respek vir hom gehad het, dat jy geweier het om op ‘n persfoto saam met hom te staan. Jou eerbied vir hom in sy verswakte toestand keer die beeld van hardvogtige joernaliste op sy kop. Jy is die “gentleman” van die Suid-Afrikaanse joernalistiek. Dit was ‘n voorreg om jou hier in Tilburg te ontmoet.

 

Net soos wat dit ’n voorreg was om die apartheidsfotograaf Alfred Khumalo jare gelede op ’n vlug tussen Kaapstad en Johannesburg te ontmoet. Die man wat foto’s van die wolke gemaak het, het vir my gevra waar kan hy my (tot op hede nog ongerealiseerde) digbundel koop. Dankie vir die inspirasie, meneer Khumalo – al is ook hierdie woorde van my te laat aan u gerig.

 

En dankie aartsbiskop Desmond Tutu wat in Den Haag by die onthulling van Mandela se standbeeld verlede jaar die volgende eenvoudige woorde kon voorbid: “We love you, God. Thank you, God.” Niks hieraan het verander nie. Bid vir ons land. Ons treurende mense. Ek is stil.        

Louis Jansen van Vuuren. November

Friday, November 29th, 2013

 

Dis ’n skok vir enige sisteem om uit die woestyn se hitte in die sneeu te beland – om soos blits gekookte aspersies in yswater gedompel te word omdat dit stellig die verleidelike vars kleur bewaar. Dit werk nie vir my Dubai-tan nie. Ek sluk eerder gedwee my Echinaforce-doepa teen dreigende griep en verkoue.

Klimaatsverandering is een ding, die innerlike sprong van warm na koud is ’n gouskat met ’n stomp stert. Daar in die Suide is November die voorspel tot die somer.  Mens loop oor skulpe saam met jou beminde en droom van die eerste kreef uit Weskuswater. Jy verken Platbos saam met jou dogter in die Overberg en raak verlief op die gevlekte stamme van die Witstinkhoutboom. En die wind.

 

 

Gedig vir die wind

 

Wind jy’t my besoek die dertigste November,

oosnoordoos die heelnag deur, die oggend weer

en nou nog steeds ’n ruk- en plukgevaarte

dwars-bemoerd, balsturig, ’n onvoorspelbare

kalant. As kind het ek jou reeds besweer

met ’n frivole naam – Don Juan van winde –

oossuidoos, ’n ligsinnige verfraaiing.

Nou’t jy jou gewreek sien ek, my witstinkhout

van twaalf jaar oud se rug gebreek, ’n splint

wat wit by sy verslane romp uitsteek,

die oergroot vy gesplyt en uitmekaar –

gekloof, ’n volle drag aan elke tak

Uit alles wat ’n mens moet mis bot kompensasie,

nou verlaat ek my op lesers vir wie ek elk

van my berooide bome weer oprig en bevolk,

die witstinkhout met witbontrokkies wat in sy top

hul verre naby viertoon fluit,  die vy met vye

uit die lug gehou soos in ’n kunswerk

van Magritte, kompakte groen nodules

onder lugbrûe van verdriet. Vir elke oog wat kan verbeel

staan hulle weer op uit wit papier met rus

in vrede, voëls en vrugte gegraveer.

En ek? ’n Windkei onder waaisand, ’n dreikanter,

geboen, gepok, geskuur, gegroef en ondergrawe,

geen rede tot reduksie van repliek,

beproef my na my werk, noordoos,

’n regte yardang skerpgepiek, niks minder

as ’n veld zastrugi hierdie reëls –

ek en myne, ons dra jou merk

maar in ons terme.

 

Marlene van Niekerk. Kaar. Human & Rousseau. 2013

 

Willy Verginer

 

Hier in die Noorde is Novembermaand die poort na ’n uitgestrekte winterlandskap waarin mens gereedmaak vir die koue en die donker. Dit word ’n periode van refleksie waartydens mens die verloopte jaar in oënskou neem.  November in die Noorde is handrem tyd. Briek aandraai-tyd. In die truspieëltjie verdwyn die jaar se kom en gaan… dis amper vakansietyd en Krismis knipoog grootoog uit Carrefour se glansbrosjure. My oog val onwillekeurig op die mylmeter. Ek besef dat ek my eie November betree.

 

’n brief van hulle vakansie

 

vir oubaas:

 

Noudat ek uitgeswel van lyf is, kan ek treur

oor die eelte van my vader, die lugoë van my ma,

die skamel offerandes van hulle gebede as hulle my

op die knieë van hul Gij Here God lê;

 

noudat ek agter ’n baard kou kan huil

as hulle snags my naam fluister met die ruite

donker knippende oë in die wind, oor die visolie

vir my griep, die ingelegde perskes (albertas) op die rak

 

In sy sestiger jaar swem my pa in Stilbaai se see

en stap myle vêr oor die sand met sy reguit bene

in ’n kortbroek en speel krieket op die duine

en eet alikruikels in die Sea View-losieshuis

 

want hys ’n bokser dokter boer

’n kaptein en ’n held ’n indoena tussen grysaards –

En as die reën soos ’n gesluierde bruid oor die see kom

word die lieflinghond ( Trixie) lam;

 

drie dae veg die veearts en buig dan die knie

en hulle dra die lyk terug na Kafferskuilsrivier

die plaas van hulle jong liefde en plant die saad

’n soenoffer in die diep grond se skoot

 

want nou is hulle minnaars

stil bome in die najaar met die wind

strelende drome in die takke

onder komete leeftye lang wêrelde

 

My ooms sterf soos kapok in die son

hartaanval beroerte kanker en tering

en my pa word stiller en meer verskriklik

van dop tot dop

 

Hier waar die harde winters en nat somers

my lyf ongenaakbaar skil, treur ek oor

die soet hart van my moeder

my pa se stil en bitter krag

 

Breyten Breytenbach. Die gewildste Afrikaanse gedigte. Human & Rousseau. 2013

 

Die hullabaloo oor watter variant-filosofie die postmodernistiese denke vervang is immer veranderend. Soos die sterrehemel in November. Alan Kirby het reeds in 2006 begin praat van pseudo-modernisme, daarna volg benamings soos participatism en post-millennialism. In 2010 gebruik kultuur-teoretici Robin van den Akker en Timotheus Vermeulen die term meta-modernisme. Hulle beskou hierdie bewussyn as iets wat verby moderne en postmoderne strategie beweeg. Hulle verwys na ’n ‘ informed naivety’, ‘pragmatic idealism’ en ‘ moderate fanaticism’ as reaksies op onder andere die klimaatsverandering , die finansiële krisis en politieke onstabiliteit.

“…another sensibility that negotiates between a yearning for universal truths and relativism, between desire for sense and a doubt about the sense of it all, between hope and melancholy, sincerity and irony, knowingness and naivety, construction and deconstruction.

The prefix ‘meta’ here refers not to some reflective stance or repeated rumination, but to Plat’s metaxy, which intends a movement between opposite poles as well as beyond.”

Kunstenaars, skrywers en skeppers wat glo metamodernisme weerspieël is rolprentmakers soos Michel Gondry en Wes Anderson, klank-kunstenaars soos CocoRosie en Devendra Banhart, die kunswerke van Peter Doig Paula Doepfiner, skrywers soos Haruki Murakami, Roberto Bolaño, David Foster Wallace en Jonathan Franzen.

 

CocoRosie

 

The end of time


This is the end of time
Lets all hug and say goodbye
This is the end of time
We are all heavenward and weary

The babes
The Guns
The waste
The punks
I don’t need no human friends
The cars
The wars
The shopping malls
I can leave you all behind
And I will chase my brother’s shadow
Leave my own hung in the closet
The stars that I could hardly see
I know you’re looking down at me

And Jesus by the way dear lord
You always protected me
From fathers harm, his wicked laugh
It echoes through the canyon
The earth will spit us out one day
Like broken angels cast away
Lets just hug and say goodbye
We are all heavenwards and weary

This is the end of time
Lets all hug and say goodbye
This is the end of time
We are all heavenward and weary

But love will come into our hearts
On that final day where life
Meets us at the edge of time
This will not be televised
The televisions all have died
Filled with water-cyanide
Angels, winged ones will survive
We are all blind smoke in our eyes
So lets just hug and say goodbye
We are all heavenwards and weary

This is the end of time
Lets all hug and say goodbye
This is the end of time
We are all heavenward and weary

CocoRosie.Tales of a GrassWidow. City Slang.2013

Vir die laaste paar jaar lyk dit asof Quentin Meillassoux se Speculative Realism die etiket vir ’n nuwe filosofies hoofstroom-denke word. Hoe dit ook al sy, almal is dit eens dat post-modernisme se doppie geklap het en dat opkomende tegnologie die aard van die skrywer, die leser en die teks onherroeplik verander het en dat gevoelentheid ook aangepas word.   As mens vandag na die kulturele markplek kyk, die boeke lees, na 21ste eeuse rolprente en Televisieprogramme kyk, na die nuutste musiek luister, is die spore van Derrida, Foucault en Baudrillard so te sê onsigbaar. Die visier is elders gerig – wat mik na ’n soort kritiese realisme wat aandag skenk aan ’n eietydse kulturele produksie. Die rolspelers bel, klik, druk, surf/verken, laai af, delete/skrap, like en verkas. Hulle share, connect, scroll, follow en tweet.

  

Moderne liefde

 

Jy was my attachment

Wis nie jy dra ’n virus

en nou maande na die tyd

is ek siek van verlang, onthou,

verlang, onthou

omdat my Norton nie jou

spesifiek gekodeerde boodskap kon uitwis.

 

Dus, nou is alles besmet.

My files van onthou. Ons liefde saam.

Jou hartstog soos ’n vlietende e-pos.

 

Iewers glo – lank na delete gedruk is – bly

’n boodskap, ’n hiëroglief, bestaan.

Ek sal jou nooit nie nooit onthou nie.

Ek sal jou nooit nie nooit vertrou nie.

Weg na die recue files is jy.

Vir eendag, miskien eendag

as liefde argeologies gesproke

 

weer moontlik of uitvoerbaar is.

 

Joan Hambidge. Kladboek. Protea Boekhuis.2008

  

Meillassoux se denkpatroon dwing ons om aan die wêreld te dink voordat daar mens was… en om te kyk na die toestand waarin ons wêreld homself nou bevind. Daar bestaan ’n bewustheid van ’n tweeledige ‘landskap’ – pre-apokaliptiese en post-apokaliptiese. Die aweregse  nostalgie is ’n verlange na ongeskondenheid…. maar met ’n vretende vrees dat dit dalk te laat is vir die mens en die aarde om te herstel van sy eie siellose hardhandigheid. ( Die gevoel is so intens dat Jonathan Franzen in The Kraus Project (2013) die internet wil afskryf en ’n voor-digitale lewe herroep.)

 

Op 1 November word Toussaint in Frankryk en Dia de los muertos in Mexiko gevier. Ander vier die eerste November as dié dag waarop miljoene monargvlinders, klokslag, na die dennewoude in die Mexikaanse berge vlieg. Daar word geglo dat dit die siele van afgestorwenes is wat op die dag terugkeer.

Hierdie jaar, vir die eerste keer in geskiedenis, het die vlinders nie gekom nie. Nié op die eerste November nie. ’n Paar handjies vol het ’n week later drupsgewys verbygekom. In verbysterende lae getalle. Verlede jaar se verdrietige sestig miljoen lyk nou weelderig in vergelyking met die ontstellende drie miljoen wat sovêr die maand verbygekom het. Soortgelyke probleme bedreig ander insekspesies. Die lot van die bye gemeenskap is ewe benard…

 

Heart of the Monarch

 

Lesser fritillaries or crescents might

have lost their  tribe in the Piedmont,

or some wayward zone, sailing northward like

tiny spinnakers over upper-austral regions

 

of deciduous hickory and gum

but near where flat coastal plains

verge westward across forests, overcome

by spring, the African-winged, black-veined

 

monarchs revive across the temperate

Mayish sky. Assembling each late noon

for sleep, the young bachelor males alight

in unison, the flash and dazzle of venation

 

klatched near a pond’s muddy crevasse.

This puddle club of monarchs, weary and peaceful,

dozes – unappetizing to the thrasher,

the rough-winged swallow, or the needle –

 

billed hummingbird – abdomens chock-full

of milkweed, foul-tasting to hungry fowl.

So this sleeping assembly, fearless, roosts till

Morning, when the herd ascends, their spiracles

 

Yawing as they make their way, steadfast.

Out of vivariums, out of seclusion

from under stones and turfy grass, the half-

grown caterpillar emerges; out of unsewn

mats of silk; out of wintery lethargy,

the hibernating chrysalis unruffles

its royal self, its larval life a wee

memory; out of the land of Nod, adults

 

begin their lazy, deliberate flights

( the conspicuous monarchs, mind you, not

the miniature, mimicking viceroy!)

these flower-eating kings, farsighted,

 

as the make their way across the psalm of America

toward Milwaukee and Manitoba.

There’s nothing to fear. They’re on their way.

 

Henri Cole. Pierce the skin. Farrar Straus Giroux. 2010

 

 

In die maand van November skitter Venus na sononder op haar helderste. Later in die aand maak Jupiter blink, maar na middernag is dit Mars wat die hemeltrans verlig.

 

hondster

 

As die winter ovaal maak in die noorde

skuif die hond oor die Melkweg op

verby dubbel-sterre en ‘n donker gat

 

As die somer ovaal maak in die suide

skuif Procyon verby ’n supernova

met ‘n witdwerg as behoeder

 

As die tye drie-ster in die hemel

skuif Betelgeuse uit sy goddelike oksel

en vergloed die nag en hemeltrans

 

Maar as die lente nuutmaak in ons wese

skop ons nes op Lemoenkop se hange

met bloulelie en boegoe in die sterrereën

 

           ek sing vir jou, my sater, van die lotusblom se skyn

           van fonteinbosbotsels  en die gloed van heuningtee:

            padparadascha

           padparadascha

 

Louis Jansen van Vuuren. 2013

 

Adrienne Rich

 

Friend,

by Jean Valentine

 

You came in a dream, yesterday

–The first day we met

you showed me your dark workroom

off the kitchen, your books, your notebooks.

 

Reading our last, knowing-last letters

–the years of our friendship

reading our poems to each other,

I would start breathing again.

 

Yesterday, in the afternoon,

more than a year since you died,

some words came into the air.

I looked away a second,

and they were gone,

six lines, just passing through.

 

for Adrienne Rich

2013

Karen Kuhn. Binne Afwesigheid

Monday, November 18th, 2013

Op 26 Januarie besoek ek en my pa die dorpie Oświęcim (Auschwitz) in die suide van Pole, waar ons na Auschwitz I en Auschwitz-Birkenau konsentrasiekampe toe gaan. Presies ’n dag voor die kampe op 27 Januarie 1945, 68 jaar later bevry is.

 

Ongeveer 1.1 miljoen mense het in hierdie twee kampe gesterf, hetsy in die gaskamers, van hongerte, siektes, koue, marteling of mediese eksperimente.

Maar na al die films, boeke, dokumentêre en maande in Pole, is daar niks wat ’n mens kan voorberei op dié besoek nie.

 

Met die temperatuur wat gedaal het tot -19 grade was dit ietwat warmer as die winter van 1945.

 

Die besef van die afwesigheid van warmte

Magdalena Klein, gebore in 1920 was die jongste kind van ’n Joodse familie van Noordwes Roemenië. Saam met haar familie is sy met geweld verwyder na ’n Joodse ghetto in Oradea, Roemenië en is later na Auschwitz-Birkenau gedeporteer.

Die besef van die afwesigheid van veiligheid

Pearls and Lace is ’n bundel wat saamgestel is uit ’n keur verse uit Klein se dagboek en vertaal is uit Hongaars deur haar niggie Susan Simpson Geroe.

 

It’s Springtime

 

It’s a sad, cloudy day.

It’s snowing, since it’s still March.

Perhaps tomorrow the sun will shine

And the children’s snow balling will be divine.

 

And trees will put on lovely jewels,

Nature will make everything bloom.

We will enjoy summer again,

All will be joy, no sadness will remain.

 

We will walk in the fields, among flowers,

We will lie on the grass, behind wheat stalks,

We will greet everything with an innocent smile,

It’s spring again; once again it’s springtime!

Die besef van die afwesigheid van lig

 

Die gedigte lewer getuienis van die sterk paradoks tussen die koue realiteit van haar omstandighede en haar jeugdige liefde vir die lewe.

 

A Little Bird

 

A little bird

Perches on a branch.

A beautiful, golden-feathered

Little bird.

 

Her eyelids

Are closed in sleep.

She may have beautiful dreams,

Perhaps.

 

How wonderful to be

A little bird,

To wake up

And fly away.

 

Die besef van die afwesigheid van vryheid

Klein se familie sterf in Birkenau. “I always Knew” is een van ’n reeks verse wat sy vir haar oorlede moeder skryf:

I Always Knew

 

I always knew how much I loved you,

That I could never leave you behind.

My body may be a worthless worm,

But my soul from yours will never be torn.

 

Years were passing and the horrible curse came true.

They locked us millions in cattle cars,

And even to you, so faithful to the Almighty,

The murderers denied immunity.

 

I couldn’t do for you a thing.

Watching you my eyes were weeping.

I wanted to follow you everywhere – even

At the price of my life, I thought then.

 

But on a horrible night, as our train

Slowed down and stopped in the open plain,

They stole you from me, my only treasure.

And yet, I could continue on further.

When the snow fell, I worried about you only,

You were by my side at every step.

When I got tired, you led me ahead,

You stroked me, you held my hand.

 

This is how I survived the dreadfully big struggle

And I returned to the old abode.

Since then I always search to find you, to reunite,

I expect you morning, noon, and night.

 

I always knew how much I loved you.

My soul has never left you, followed you even then.

And down here, lifelessly, I play a farce – I mime,

This world is no longer mine.

 

Die besef van die afwesigheid van liefde

 

Klein het die gebeure oorleef, maar egter nie haar verlies nie. Sy raak na die oorlog al hoe meer ’n kluisenaar en sterf in Junie 1946 aan ’n oordosis medikasie.

’n Oorweldigende besef wat jou na die tyd bybly, jou jaag, by jou spook en jou aanhou herinner:

Die besef van die noodsaaklikheid

van digkuns

en bo alles die aanwesigheid van Menslikheid.

 

Bibliografie:

Klein, M. & Geroe, S.S. 1996. Pearls and Lace. Santa Barbara, Calif: Fithian Press.

Leon Retief. Gedugte geoloë en gedigte Geologie

Monday, November 11th, 2013

 

Op die kruin van die Sunwapta-pas in die Rockies:

 my vrou Lesli kyk terug na die pad wat ons so pas gery het.

 

Gedugte geoloë en gedigte Geologie

 

 We find no vestige of a beginning – no prospect of an end. James Hutton (1726-1997)

 

The Geology of Norway

 

I have wanted there to be

no story. I have wanted

only facts. At any given point in time

there cannot be a story: time

except as now, does not exist.

A given point in space

is the compression of desire. The difference

between this point and some place else

is a matter of degree.

This is what compression is: a geologic epoch

rendered to a slice of rock you hold between

your finger and your thumb.

That is a fact.

Stories are merely theories. Theories

are dreams.

A dream is a carving knife

and the scar it opens in the world

is history.

The process of compression gives off thought.

I have wanted

the geology of light.

 

They tell me despair is a sin.

I believe them.

The hand moving is the hand thinking,

and despair says the body does not exist.

 Something to do with bellies and fingers

Pressing gut to ebony,

thumbs on keys. Even the hand

writing is the hand thinking. I wanted

speech like diamond because I knew

that music meant too much.

 

And the fact is, the earth is not a perfect sphere.

And the fact is, it is half-liquid.

And the fact is there are gravitational anomalies. The continents

congeal, and crack, and float like scum on cooling custard.

And the fact is,

the fact is,

and you might think the fact is

we will never get to the bottom of it,

but you would be wrong.

There is a solid inner core,

fifteen hundred miles across, iron alloy,

the pressure on each square inch of its heart

is nearly thirty thousand tons.

That’s what I wanted:

words made of that: language

that could bend light.

 

Evil is not darkness,

it is noise. It crowds out possibility,

which is to say

it crowds out silence.

History is full of it, it says

that no one listens.

 

The sound of wind in leaves,

that was what puzzled me, it took me years

to understand that it was music.

Into silence, a gesture.

A sentence: that it speaks.

This is the mystery: meaning.

Not that these folds of rock exist

but that their beauty, here,

now, nails us to the sky.

 

The afternoon blue light in the fjord.

Did I tell you

I can understand the villagers?

Being, I have come to think,

is music; or perhaps

it’s silence. I cannot say.

Love, I’m pretty sure,

is light.

                You know, it isn’t

what I came for, this bewilderment

by beauty. I came

to find a word, the perfect

syllable, to make it reach up,

grab meaning by the throat

and squeeze it till it spoke to me.

How else to anchor

memory? I wanted language

to hold me still, to be a rock,

I wanted to become a rock myself. I thought

if I could find, and say,

the perfect word, I’d nail

mind to the world, and find

release.

The hand moving is the hand thinking:

what I didn’t know: even the continents

have no place but earth.

 

These mountains: once higher

than the Himalayas. Formed in the pucker

of a supercontinental kiss, when Europe

floated south of the equator

and you could hike from Norway

down through Greenland to the peaks

of Appalachia. Before Iceland existed.

Before the Mediterranean

evaporated. Before it filled again.

Before the Rockies were dreamt of

And before these mountains,

The rocks raised in them

chewed by ice that snowed from water

in which no fish had swum. And before that ice,

the almost speechless stretch of the Precambrian:

two billion years, the planet

swathed in air that had no oxygen, the Baltic Shield

older, they think, than life.

 

So I was wrong.

This doesn’t mean

that meaning is a bluff.

History, that’s what

confuses us. Time

is not linear, but it’s real.

The rock beneath us drifts,

And will, until the slow cacophony of magma

cools and locks the continents in place.

Then weather, light,

and gravity

will be the only things that move.

 

And will they understand?

Will they have a name for us? – Those

perfect changeless plains,

those deserts,

the beach that was this mountain,

and the tide that rolls for miles across

its vacant slope.

 

         Jan Zwicky

 

Wanneer mens sekere wêrelddele besoek, en in Kanada veral veral Nova Scotia, die Rockies en Newfoundland kan mens nie help om te wonder oor die geologiese agtergrond van die tonele wat mens gadeslaan nie. Waarom lyk die landskappe soos hulle lyk? En as mens die vraag geografies verder voer: waarom lyk die oppervlak van die aardbol soos dit lyk? Waarom word sommige verwante gesteentes duisende kilometer uitmekaar aangetref? Wanneer mens dieper begin delf, nie net in die geologie op sig self nie maar ook in die geskiedenis van hoe ons tans weet wat ons weet dan kom mens af op ‘n fassinerende maar grootliks onbekende stukkie geskiedenis van die natuurwetenskappe, geskiedenis van dinge wat ons vandag as vanselfsprekend aanvaar maar wat destyds die onderwerp van hewige meningsverskil was.

 

Fjord in die Gros Morne National Park in Newfoundland.

Drie mense het ‘n reuse-bydrae gelewer op die gebiede van biogeografie en geologie: hulle het die fondament gelê vir een van die belangrikste begrippe in geologie, fundamenteel tot hierdie vakgebied en ons verstaan van die planeet waarop ons leef:  plaattektonika, oftewel sogenaamde kontinentale dryf. Die eerste was Alfred Russel Wallace, net een “l” in sy tweede naam as gevolg van ‘n spelfout toe sy geboorte geregistreer is. Meeste lesers van Versindaba is seker bewus  van sy bydrae tot die ontstaan van die evolusieteorie maar hy het ook op ‘n ander gebied diep spore getrap, te wete biogeografie, ‘n vakgebied wat nie net van integrale belang is vir die studie van evolusie nie maar wat ook jare na sy dood sterk bevestiging gelewer het vir plaattektonika.

Alfred Russel Wallace (1823-1913)

Wallace se naam leef vandag voort in ‘n denkbeeldige lyn wat Indonesië naastenby in die helfte verdeel. Eilande aan die weste van hierdie lyn sluit in Sumatra, Borneo, Java en Bali, aan die ooste lê onder andere Lombok, Sulawesi en Timor. Daar is sedertdien ook twee ander lyne in daardie gebied getrek maar dis nie nou nodig om daaroor uit te wei nie.

Die Wallace Lyn

Tydens sy omswerwinge het Wallace opgemerk dat die dierelewe in die eilande van die westelike deel van die argipel ooreenstem met die fauna in kontinentale Asië terwyl die eilande aan die oostekant weer diere het soos wat in Australië aangetref word. Die skeidslyn tussen hierdie twee groepe fauna is later na Wallace vernoem. Wat hom veral getref het was dat sommige van die eilande met ooreenstemmende dierelewe  ver van mekaar geleë was terwyl ander wat weer naby aan mekaar was geheel en al verskillende spesies bevat het. Dit was veral opmerklik in die eilande Bali en Lombok wat deur slegs 35 kilometer seewater geskei word. Sy bevindings is op 3 November 1859 in sy afwesigheid aan die Linnean Society voorgedra, sewentien maande na Darwin se voordrag oor evolusie. Terwyl hy nie ‘n duidelike verklaring vir hierdie verskynsel kon gee nie het hy wel gespekuleer: “Facts such as these can only be explained by a bold acceptance of vast changes in the surface of the earth”, en hy praat ook van ‘n “great Pacific continent (which) probably existed at a much earlier period.”

Dit het meer as ‘n eeu geneem voordat daar ‘n verklaring vir Wallace se lyn gevind is. Ek dink dat hy baie in sy noppies sou wees as hy kon weet watter noue ooreenstemming daar is tussen die lyn wat hy getrek het en die grense van die tektoniese plate soos later vasgestel. Eone gelede was die gebiede waar Wallace sy ekspedisies onderneem het se posisies heeltemal anders as vandag en kon diere vrylik migreer omdat sommige van die betrokke eilande deur landbrue verbind was. Daar was egter geen sodanige brue tussen die plate self nie. Met verloop van tyd het die bewegings wat deur die plate veroorsaak is tot gevolg gehad dat die eilande nader aan mekaar beweeg het om uiteindelik in die posisies te lande te kom waar ons hulle vandag vind.

Wallace was egter nie die eerste wat gewonder het oor “vast changes” nie. Francis Bacon het al in 1620 geskryf oor hoe die vastelande “pas” en die Comte de Buffon het in 1778 ook oor hierdie verskynsel gespekuleer. ‘n Jaar voor Wallace se voordrag het die Fransman Antonio Snider-Pellegrini  ook vermoed dat die kontinente eens op ‘n tyd saamgevoeg was in ‘n superkontinent wat hy Pangea genoem het, na die Grieks vir “totaal” en “Gaia’ vir moeder aarde. Wikipedia se stelling dat hierdie woord eers in 1927 geskep is tydens ‘n kongres waar Wegener se teorie bespreek is (meer oor hom en sy teorie later) is verkeerd. Dit was in elke geval nie rocket science om te sien dat die buitelyne van sommige kontinente pas nie en met verloop van tyd is uitgewerk hoe Pangea destyds daar uitgesien het. 

Pangea

Wallace se spekulasies ten spyt was die algemeen aanvaarde opinie destyds dat kontinente slegs in vaste vorms bestaan en dat hul morfologie alleen verander wanneer dele van vastelande of eilande onder die oppervlak van die see verdwyn of weer bo seevlak verskyn. Die eerste persone wat met meer as net spekulasies te voorskyn gekom het was Alfred Wegener en Alexander du Toit.

Alfred Lothar Wegener (1880-1930)

Alfred Wegener was ‘n weerkundige. Dat hy geen formele opleiding in geologie gehad het nie het heelwat weerstand uit geologiese geledere tot gevolg gehad maar ek vermoed dat die kopskuif om te kan aanvaar dat kontinente in werklikheid van posisie kan verander vir baie geoloë nie maklik was nie. Hy het opgemerk dat daar besliste diskontnuïteite bestaan (wat ek nie verder gaan bespreek nie) in die fossielrekords wat in verskillende kontinente aangetref word. Verdere oorweging sowel as sekere geologiese waarnemings het hom laat besluit dat hierdie probleem elegant opgelos kan word as die kontinente in die jaar toet as een groot superkontinent saamgevoeg was.

In 1915 publiseer hy “Der Entstehung der Kontinente und Ozeane”, oftewel, “Die Ontstaan van Kontinente en Oseane” waarin hy postuleer dat kontinente in die verre verlede met mekaar in kontak was as een groot vasteland. Die boek het fel kritiek ontlok, meestal omdat Wegener nie ‘n meganisme kon voorstel wat die verskuiwing van die vastelande kon verklaar nie. Hierdie kritiek het hom skynbaar nie veel gepla nie. Volgens wat ek oor Wegener kon uitvind was hy ‘n besonder aangename persoon en hy het maar net doodluiters voortgegaan met sy weerkundige navorsing. In 1930 was hy deel van ‘n ekspedisie in Groenland en op 1 November het hy en sy metgesel Rasmus Villumsen ‘n reis vanaf die binneland na die kus aangepak. Nie een van die twee is weer lewend gesien nie. In Mei die volgende jaar is ‘n ekspedisie gestuur om na hul lyke te soek. Wegener se liggaam is in ‘n tent gevind waar hy in sy slaapsak lê, waarskynlik is hy in sy slaap dood as gevolg van ‘n hartaanval. Villumsen, so word gedink, het op sy eie die kus probeer bereik maar hy is ook iewers dood en sy lyk is nooit gevind nie. Wegener se liggaam kon nie afgevoer word nie en die ekspedisie het ‘n kruis opgerig langs sy lyk, op die gletser waar hy gesterf het. Iewers in die 1950’s het nog ‘n ekspedisie weer daar verby gereis. Die gletser het teen daardie tyd alreeds verder beweeg, die kruis en Wegener se liggaam was nie meer te sien nie.

 

Alexander Logie du Toit (1878-1948)

 

 Alexander du Toit, ‘n Suid-Afrikaanse geoloog, het Wegener se teorie entoesiasties ondersteun in “Our Wandering Continents” wat in 1937 gepubliseer is. Anders as Wegener was hy bereid om in polemieke betrokke te raak en hy en die beroemde paleontoloog George Gaylord Simpson het hewige meningsverskille in wetenskaplike joernale gehad. Ten spyte van Wegener en du Toit se pogings is die teorie egter nie algemeen aanvaar nie alhoewel dit tog ‘n betekenisvolle groepie ondersteuners gehad het.

Die bevestiging van Wallace, Wegener en du Toit se werk het uit ‘n onverwagte oord gekom. Keith Runcorn (1922-1995) was ‘n geofisikus met ‘n belangstelling in geomagnetisme en wat graag wou weet of die aarde se magnetiese veld met verloop van tyd verander het. Dit was reeds bekend dat gesmelte rotse (basalt, die produk van vulkaniese aktiwiteit) tydens die proses van afkoeling die polariteit en rigting van die heersende magnetiese veld, dit wil sê van die aarde, tydens die afkoelingsproses aanneem. Hierdie verskynsel staan bekend as remanente magnetisme. Interessant genoeg was dit Pierre Curie, Marie se eggenoot, wat hierdie verskynsel beskryf het en die temperatuur waarby rotse (of enige ander geskikte materiaal) die karaktertrekke van die omringende magnetiese veld aanneem staan bekend as Curie punt of Curie temperatuur.

Runcorn en sy medewerkers het in 1954 hierdie paleomagnetisme bestudeer, onder andere met behulp van ‘n sfeer bestaande uit 18,7 kilogram suiwer goud (wat deur ‘n baie skeptiese Koninklike Britse Munt aan hulle geleen is) en verskeie gesteentes in Engeland ondersoek. Hulle het gevind dat daar inderdaad betekenisvolle variasies was in die magnetisme van rotse in verskillende geologiese eras en dat daar slegs een van twee verklarings kon wees: óf die aarde se magnetiese pole het met verloop van tyd van posisie verander óf die kontinente self het verskuif.

As die magnetiese pole inderdaad sou verskuif het sou dit een stel bevindings gelewer het, as die vastelande wel van posisie verander het sou geheel en ander data gevolg het. Die paleomagnetisme van ander kontinente is ondersoek en dit het ondubbelsinnig getoon dat ja, die kontinente HET bleddiewil beweeg!

Die volgende ooglopende vraag was: hoe op aarde kon die kontinente verskuif het? Watter meganisme was hiervoor verantwoordelik? Al manier waarop dit kon gebeur sou wees as die seebodem uitsprei, maar empiriese gegewens was nie beskikbaar nie.

Ron Mason van Caltech is die persoon wat die antwoord gevind het. Hy was bewus van geklassifiseerde inligting wat tot die beskikking was van die VSA se vloot – navorsing oor ondersese magnetisme wat die vloot wou gebruik om aan hul duikbote skuilplekke te verskaf. Hoe op aarde hy dit reggekry het weet ek nie, maar hy het daarin geslaag om aan te sluit by Project Magnet soos die vloot dit genoem het. Hulle het ingestem dat ‘n skip van die Kuswag, die Pioneer, Mason se magnetometer agteraan die skip sleep terwyl dit waarnemings doen.

Die Pioneer het sy opnames begin in die Noord-Atlantiese Oseaan, naby Vancouver Eiland in Kanada. Vir maande het die skippie heen en weer gevaar teen ‘n konstante vyf knope per uur en die resultate, daar en elders, was onbetwisbaar: die seebodem was besig om stadig uit t sprei, soos ‘n laken wat tussen twee aaneenpassende matrasse ingedruk is en stadig uiteen getrek word. Uiteindelik was daar ‘n antwoord vir Wallace se waarnemings, vir Wegener en du Toit se teorie.

Groot ondersese riwwe is besig om magma na die seebodem se oppervlak te stoot en dit veroorsaak dat sommige kontinente weg van mekaar beweeg en in ander gevalle weer nader aan mekaar. Dit gebeur natuurlik nie net onder die see nie maar ook op vastelande, die Rockies en die Himalayas is voorbeelde van kontinentale plate wat teen mekaar vasgedruk word en berge tot gevolg het. Dit was vir my nogal iets besonders om op Signal Hill in St. John’s, Newfoundland te staan en te weet dat hierdie rotse onder my voete eens op ‘n tyd deel was van gesteentes wat tans in Marokko aangetref word.

Sedertdien is die grense van die verskillende plate gekarteer .

Kontinentale plate

Die volgende paar verse is deur Don Mckay wat in 2007 die Griffin Poësieprys gewen het vir sy bundel Strike/Slip waaruit ek ‘n paar gedigte gaan plaas, maar eers sy voordrag by ‘n poësie voorlesing uit hierdie bundel:

http://www.youtube.com/watch?v=8XquE0jlUtU

Oor die term strike/slip, ek gaan dit maar verduidelik in die taal van die veroweraar (soos Engels in my prille jeug aan my beskryf is deur ‘n stok-horing ou omie wat in sy eie prille jeug aan die Anglo-Boere-oorlog deelgeneem het) want ek weet nie wat die Afrikaanse woorde is nie, indien dit bestaan: “ a strike/slip fault (in contrast to a thrust fault) is a high-angle fault along which rocks on one side move horizontally in relation to rocks on the other side with a shearing motion. Examples are the famous San Andreas Fault… the Great Glen Fault in Scotland and the Creek-Leach River Fault on Southern Vancouver Island.” Bogenoemde kom uit die notas wat Mckay hulpvaardig agter in sy bundel verskaf.

Resensente van Mckay se bundel skryf onder andere: “(he) walks us out to the uncertain ground between the known and the unknown, between names we have given things and things as they are… “ en” He walks the strike/slip fault between poetry and landscape, sticks its strange nose into the cols silence of geologic time, meditates on marble, quartz, and gneiss… “

 

DEVONIAN

 

Then someone says “four hundred million years” and the words

tap dance with their canes and boaters through

the spotlight right across the stage unspooling out the

stage door down the alley through the dark

depopulated avenues (for everyone is at the theatre) toward

the outskirts where our backyards bleed off into

motel

               rentall

                                stripmall

                                                       U-haul past willowscruff, past ancient

rusting mercuries along the lovers’ lanes the coyotes lure

our family pets down all those creekbanks where we

always did whatever anyway and left our bodies

blurring into brush the words slur into is it sand or

is it snow that blows its messages across

the highway through the headlight beam the dried-up

memories of water how the waves were how

the light that fell so softly through the depths was

intercepted by the lobe-finned fishes flickering among the

members of the audience still staring at the empty stage – four

hundred million years, yes, that’s a long

long time ago.

 

QUARTZ CRYSTAL

 

It rests among the other stones on my desk – small chunks of

granite, wafers of schist and slate – but it has clearly arrived

from another dimension. While the others call, in the various

dialects of gravity, to my fingers, the quartz crystal is poised to

take off and return to its native aether. Some act of pure atten-

tion – Bach’s D Minor concerto for instance – was hit by a

sudden cold snap and fell, like hail, into the present. Here it

lives in exile, a bit of locked Pythagorean air amid the pleasant

clutter of my study: simple, naked, perilously perfect.

 

Just the same, I can pick it up, I can number its faces, I can

hold its slim hexagonal columns in my fingers like empty

pencils. Who do I think I am, with my little dish of stones, my

ballpoint pen, my shelf of books full of notions, that I should

own this specimen of earth’s own artifice, this form before

mind or math, its axes reaching back to the Proterozoic, its

transparence the Zen before all Zen? It becomes clear that I

must destroy my watch, that false professor of time and free

its tiny slave. No problem – a few taps with a piece of Leech

River schist and the deed is done. But more is required. What?

Off with my clothes; how else but naked should we approach

the first of symmetries? Still insufficient, I can tell, although I

can also feel waves of dismay radiating from my reference

books, their mute embarrassments on my behalf. It is just the

sort of thing they feared might happen when the first stones

moved into the neighbourhood.

 

What next? Unfortunately, it appears I must set aside my

fingers and thumbs, those tricky manipulators who have so

busily converted rock to stone, who perpetrated the pyramids

and silicon valley: go clasp yourselves in the dark until you

learn to sit still and attend. More?

 

                          I give up baseball, with its derivative threes

                          and dreams of diamond.

                          I foreswear the elegant pairs and numbered runs

                          of minuet and cribbage.

                          I renounce the fugue. Dialectic,

                          I bid you adieu. And you,

                          my little poems, don’t imagine I can’t hear you

                          plotting under your covers, hoping to avoid

                          your imminent depublication.

 

While the crystal floats like a lotus on my palm, bending the

light from a dying star to dance upon my coffee cup this

fine bright Cenozoic morning.

 

‘n Varve (ek weet nie wat die Afrikaans is nie) is die jaarlikse neerlegging van sediment in gesteentes soos byvoorbeeld sandsteen.

 

VARVES

 

As I approach the high sandstone cliff with its stacked, individual,

terribly numerable varves, I think of George from group,

who was unable either to stop collecting newspapers or to

throw them out. He would describe – not without some pride,

or at least amazement at his own extremity – how his basement,

then living room, then bedroom had over the years

become filled in with stacks of the Globe and Mail, the Sun, and

the Glengarry News, all layered sequentially, until he was

reduced to living in the middle parts of his hallway and kitchen, his

life all but occluded by sedimented public time. Unlike George’s

collection (which of course I saw only in my mind’s eye), the

cliff’s is open to the eroding elements, so that bits have fallen

off to form a talus slope of flat, waferlike platelets at its base.

This one in my hand has been clearly imprinted by a leaf –

simple, lanceolate, probably an ancestor of our ash or elder.

Published but vestigial, gone like an anonymous oriental poet,

its image still floating on the coarse grains of summer.

           On the flip side, winter. Under the eyelid of the ice. How

often I thought of writing you, but the pen hung over the page.

All the details on the desk too shy to be inscribed. To settle, to

hesitate exquisitely, at last to lie, zero among zeroes. Much listening

then, but no audience. Rhetoric elsewhere. Language

itself has long since backed out of the room on tiptoe.

 

          Sometimes we believe that we must diagnose the perils of

the winter varve, and so do our talk-show hosts and shrinks,

who number its shades and phases as though it were pregnancy

renversé, with suicide at the end instead of a baby. As though

death were really death. As though the unspoken were failure.

Having misread even the newspapers. Having been deaf to the

music of the beech leaves, who will cling to their branches until

spring, their copper fading to transparency, making a faint

metallic clatter.

 

GNEISS

On the Isle of Lewis, be sure to stop at Callanish and spend some time

at the circle of standing stones erected by our neolithic ancestors.

          Touring Scotland by Automobile

 

There is not much raw rock in that sentence, with its persuasive

sibilants, not much scarp or grunt to remember the penalties

paid – the load of it, the drag, the strained backs, smashed

hands, and other proto-industrial injuries. It was not so long

before this, not one whole afternoon as measured in the life-

times of those upright slabs, that our ancestors had themselves

achieved the perpendicular. Now they required that some of the

rocks that comprised their island should stand up with them

against the levelling wind and eroding rain. And further, that

they should form lines leading to the most common and

hopeful of human signs – the circle of connection, of return.

They insisted that rock be stone.

 

           From across the heath it appears – and perhaps this testifies

to the brilliance of our ancestors as landscape artists – that

the amiable rocks have taken this on themselves, getting up as

you or I might do, as a sign of respect. By presenting themselves

in a rough circle they are simply performing a courtesy,

 like ships flying the flag of a country they are passing though.

They arrange themselves into an image of the eternity we

crave rather that the brute infinity we fear.

 

            But close up it is more likely to be the commotion of stress

lines swirling within each slab that clutches at the heart – each

stone a pent rage, an agon. None of the uniform grey of limestone,

that prehistoric version of ready-mix concrete, in which

each laid-down layer adds to the accumulated weight that

homogenizes its predecessors. Think instead of Münch’s The

Scream with its contour lines of terror; then subtract the face.

Or you could turn on the weather channel to observe those

irresponsible isobars scrawling across the planet. Imagine our

Ancestors tracing these surfaces, whorled fingertips to gnarled

rock, reading the earth-energy they had levered into the air.

They had locked the fury into the fugue and the car crash into

the high-school prom. They engineered this dangerous dance.

Better stop here. Better spend some time.

 

 

Leon Retief. Die Griffin toekennings vir poësie

Thursday, November 7th, 2013

 Die Griffin poësieprys is na die beste van my wete een van die grootste ter wêreld wat net vir die digkuns bestem is. Hierdie prys is in 2000 in die lewe geroep deur die Kanadese sakeman Scott Griffin en word jaarliks toegeken aan een Kanadese digter en een digter van enige land ter wêreld (Kanada ingesluit) wat in Engels dig. Die bekroonde bundels moet in Engels wees. Die prysgeld word as volg toegeken: $10 000 aan elk van die sewe wat op die kortlys verskyn (vier internasionale digters en drie uit Kanada) en dan $65 000 aan elk van die twee finale pryswenners. Dit beteken dat elke pryswenner dan $75 000 in sy sak steek. Gesien die feit dat die mediane inkomste vir ‘n Kanadese gesin (gesin, nie enkeling nie) verlede jaar $76 000 beloop het is dit beslis ‘n stywe bedraggie. Toe ek laas gekyk het was een Kanadese dollar sowat R9,50 werd. Mens kan ook aflei dat daar nie broodgebrek in die Griffin-huishouding bestaan nie.

Vir diegene wat belangstel: slegs uitgewers mag ‘n boek voorlê en dit moet ‘n eerste uitgawe wees, oftewel, dit mag nie voorheen in enige land ter wêreld gepubliseer wees nie. Vertalings word ook in ag geneem en in daardie geval word die prys 60-40 tussen vertaler en digter gedeel.

Die trustees is Griffin self, Margaret Atwood, Carolyn Forché, Robert Hass, Michael Ondaatje, Robin Robertson en David Young.

Die pryswenners vir 2013 is Fady Joudah vir sy vertaling like a Straw Bird it Follows Me and  Other Poems, ‘n vertaling uit Arabies van die Palestynse digter Ghassan Zaqtan se werke en David Mcfadden se What’s the Score?

Joudah, digter en vertaler, is ‘n dokter in Houston en Mcfadden van Toronto het in 1958 sy eerste bundel gepubliseer. Ek kon nie gedigte opspoor uit die bundels wat die pryswenners was nie en daar is ook maar baie min van hul gedigte op die internet te kry maar hier is een voorbeeld van elkeen se werk.

Mimesis

Fady Joudah

 

My daughter

                        wouldn’t hurt a spider

That had nested

Between her bicycle handles

For two weeks

She waited

Until it left of its own accord

 

If you tear down the web I said

It will simply know

This isn’t a place to call home

And you’d get to go biking

 

She said that’s how others

Become refugees isn’t it?

 

 

 

One-Legged Man in Shorts

 

David Mcfadden

 

 

 

He is standing in front of his home 

surrounded by banana trees in fruit 

in a little side street off the Calzade de Infanta 

in Vedado just east of the university

  

He has a fed-up look on his face His eyes are very bitter 

He is wearing shorts unusual in Havana 

 

He is leaning on a crutch

 

and the stump

of his left leg

amputated

above the knee

is resting on another smaller crutch

at least that’s what it looks like from here

 

 

and I get the impression he lost his leg

 

in the Angolan war of liberation

 

and is tormented daily by the fact

 

his military pension is so miserable

 

he can’t even afford the little food

 

allowed on his ration card

 

 

 

I refrain from asking him

 

if I can photograph him

 

refrain from taking a snap

 

with or without his permission

 

refrain from going up to him

 

and asking how he lost his leg

 

or if he still loves Fidel

 

or how he feels about the spirit of Che

 

or how he feels about the U.S.A.

 

 

 

In fact I just keep walking with both

 

legs and both eyes straight ahead

 

like any self-conscious tourist from the

 

English-speaking universe or for that matter

 

any public agent from any country anywhere

 

on a fact-finding mission in a broken-hearted

 

dolorous dispirited ill-fed city turning to dust— 

 

Leon Retief. Die prins van Venosa

Thursday, October 31st, 2013

 DIE PRINS VAN VENOSA

Carlo Gesualdo ( 1566-1613) word vandag saam met Claudio Monteverdi beskou as een van die toonaangewende en innoverende komponiste van die laat Renaissance. Toe ek toentertyd die eerste keer na sy Miserere geluister het was die musiek vir my so treffend dat ek mettertyd ook sy ander werke begin verken het en vandag is hy een van my geliefkoosde komponiste uit daardie tydperk. Sy musiek het harmonie verder geneem as enigeen totdat Wagner op die toneel verskyn het en sy innoverende gebruik van chromatisme en dissonansie is betowerend. Hy was finansieel onafhanklik en kon hy sy eie paadjie loop, anders as wat die geval was met so baie komponiste van daardie tydperk en ook vir eeue daarna.

Hier is sy Miserere:  http://www.youtube.com/watch?v=i3JwLnK6Efw

Gesualdo was egter meer as net ʼn ryk, eksentrieke  edelman wat die tyd gehad het om musiek volgens sy eie smaak te skryf sonder om hom te steur aan heersende modes. Hy was ook ʼn moordenaar en die dubbele moord waarvoor hy verantwoordelik was het die res van sy lewe beïnvloed. Om meer oor die moord te wete te kom, kliek op die skakel na Werner Herzog se film wat ek na aan die einde plaas. Demone oor die dood en sonde het hom geteister, sy musiek het net soos die van ander komponiste van die tyd uiterstes van emosie uitgebeeld en dit met religieuse ekstase en na my mening ook met seksuele ekstase in verband gebring maar Gesualdo het hierdie emosies tot ekstreme grense gevoer. Na sy dood het sy musiek grotendeels in die vergetelheid verval totdat die Britse komponis Michael Heseltine (wat onder dis naam Peter Warlock geskryf het) en Igor Stravinsky sy musiek herontdek het. Sedertdien is verskeie operas oor sy werk en lewe gekomponeer en aspekte van sy musiek het baie ander belangrike komponiste beïnvloed.

“He creeps inside and grabs your soul and is in no hurry to let go,” het die komponis Brett Dean gesê en hy is reg. Ek moet byvoeg dat sy musiek vir my soms so intens is dat ek dikwels nie na meer as een werk op ʼn keer kan luister nie, die enigste komponis wat so iets aan my doen.

Carlo Gesualdo het op ʼn eienaardige wyse in my gedagtes opgeduik toe ek onlangs weer gedigte gelees het deur die  Kanadese digter Jan Zwicky oor wie ek al voorheen ʼn bydrae gelewer het. Sy is skynbaar ʼn goeie violis en duidelik ook goed onderleg in filosofie en die natuurwetenskappe.

 

OPEN STRINGS

 

E, laser of the ear, ear’s

vinegar, bagpipes

in a tux, the sky’s blue, pointed;

 

A, youngest of the four, cocksure

and vulnerable, the white kid

on the basketball team – immature,

ambitious, charming,

indispensable, apprenticed

to desire;

 

D is the taylor

who sewed the note “I shall always love you”

into the hem of the village belle’s wedding dress,

a note not discovered until ten years later in New York

where, poor and abandoned, she was ripping uop the skirt

for curtains, and he came,

and he married her;

 

G, cathedral of the breastbone,

Oak-light, earth;

 

it’s air they offer us,

but not the cool draught of their half-brothers

the harmonics, no,

a bigger wind, the body,

snapped out like a towel, air

like the sky above the foothills,

like the desire to drown,

 

 a place of worship,

a laying down of arms.

                                               Open strings

are ambassadors from the republic of silence.

They are the name of that moment when you realize

clearly, for the first time,

you will die. After illness,

the first startled breath.

 

Uit deel 2 van Beethoven Op. 127, Adagio:

 

The rise of the rib-cage,

           its fall: how unlikely this slight

  

shift of fabric: A tea cup,

           a music box.

  

 Air enters, air flows away:

             How this simple thing

 

 goes on and on, cannot

            help itself, on and on.

 

 A-flat: cream’s richness,

           like a good field in April, a blackness

                      you wanted to eat,

 

  or in August, the string’s breath thick

          with heat and dust, like

                   being able to breathe weight,

 

 stoking, to have felt the chest thicken with brightness.

                 as though light were substance, as though it

                              carried the dark field inside itself, gleaming

                                         to have breathed that brightness, have become

 

weight, that roll of hills

          their brocade of wheat and barley.

                    To have lifted to the horizon

  

like earth, fallen

             like a rib-cage, stillness,

 

 a long sigh of dust.

 Werner Herzog  het in ek dink 1995 ʼn ietwat fantasieryke film (slegs ʼn uur lank) oor Gesualdo gemaak. Nie als in hierdie film is die waarheid, die hele waarheid en niks anders as die waarheid nie maar dis tog insiggewend vir sowel die musiek wat uitgevoer word, die kommentaar wat gelewer word en as voorbeeld van die folklore wat rondom hierdie komponis ontstaan het. Enkele opmerkings: 1) dis onwaarskynlik dat Gesualdo sy jongste seun om die lewe gebring het. 2) Ek betwyfel dit baie sterk dat die twee kadawers wat op ʼn stadium getoon word wel die van Gesualdo se vrou en haar minnaar was – as mens na die manlike kadawer kyk dan het hy ooglopend ʼn taamlik vergrote hart wat na my mening liewer dui op kongestiewe hartversaking as oorsaak van dood as moord, mens verwag nie sulke patologie by ʼn jong man nie. 3) Navorsing wat gedoen is nadat die film gemaak is het bevind dat die gebou wat Herzog aandui as die toneel van die moord inderdaad nie korrek is nie alhoewel dit op daardie tydstip as sulks aanvaar is. 4) Die bed waarin Gesualdo glo sy vrou en haar minnaar vermoor het is nié die een waar die daad gepleeg is nie. 5) Gesualdo se kasteel is in 1980 baie erg beskadig tydens ʼn Aardbewing en restourasie is nog baie ver van voltooi.

http://www.youtube.com/watch?v=B6iaghGYSjc