Buiteblik

Solet Scheeres. Oor tieners, gedigte en taalonderrig

Friday, January 17th, 2014

Gedig: Fanie Viljoen. Beeld: Nicolene Louw

 

My dogter en ek lê op die bed en ek lees vir haar gedigte. Ek lees Afrikaanse gedigte uit die mooi bundel: “Toulopers”

“Dis nogal sad, tipies tiener,” sê my kind.

Ons lees Emily Dickinson. Deesdae kan jy haar bundels gratis aflaai.

Series One:

VI.

If I can stop one heart from breaking,

I shall not live in vain;

If I can ease one life the aching,

Or cool one pain,

Or help one fainting robin

Unto his nest again,

I shall not live in vain.

“Dis ʼn bietjie soetsappig, dink jy nie?” sê my kind. Sy het, soos die meeste Nederlandse tieners, ’n oorwaardering vir die woord “stoer doen.”

Ek lees vir my dogter gedigte omdat haar skool onlangs besluit het om nie meer die digkuns-gedeelte in hulle Nederlandse taalonderrig te behandel nie. Ek loop nou al weke lank te koop met my teleurstelling in ’n sisteem waar ’n skool self  kan besluit of digkuns welkom is in die klaskamer of nie. My dogter se skool het blykbaar besluit Nederlandse taalonderrig moet meer fokus op sake soos die ekonomie.

“Wat lees jy dan as jy verlief is, of as jou hart gebreek het?” vra ek.

“Ek luister na musiek of kyk na goed op youtube,” sê sy.

“Dit is ook ’n vorm van digkuns.”

“Ja, maar nie so outyds nie.”

“Skryf jy soms liedjies of gedigte?” wil ek weet.

“Nee, joh, ben je gek geworden?”

Daar is nogal baie vrolike, “gek” gedigte vir oud en jonk in Nederlands. Klein bundeltjies vol kleur en lawwigheid wat die toestand van die mens op ’n aweregse manier bekyk. Een so ’n publikasie is: “het liefst wil ik een wonder, gedichten voor kinderen van 6 tot 106.” Dit word deur Plint uitgegee. Plint kombineer graag poësie en beeldende kuns in hulle publikasies.

Ons lees ’n gedig van Simon van der Geest:

 

Ik ben zo lenig door de warte

En zo warrig door de lente

Ben in de bladerbloesemwar

De kiezelende stralenwar

De gniechelende stikkewar

De stommestillestarenwar

Ik bloos me alle kleuren

Spruttel woorden uit mijn mond

Ze strikkelen mijn lippen over

Donker languit op de grond

Ik warrel en ik zwarrel maar

Ik krabbel wel een brief

Zo hardop zeggen lukt me niet

Ik vind je veel te lief

 

“Dit is grappig,” sê my dogter. Ons blaai verder en ek ontdek ’n gedig van een van my gunsteling Nederlandse digters, Tjitske Jansen:

Dichter: Tjitske Jansen. Beeld: Janpeter Muilwijk

 

Mevrouw Julia doet de ramen open

en ze weet geen woord voor de lucht die haar wangen aanraakt

en de zon heeft de kleur van honing

en ze weet

vandaag gaat het gebeuren

en ze denkt

maar eerst blijf ik nog even staan.

 

Ek prober my dogter se aandag nog ’n tydjie langer koop en lees vir haar uit Pat Donnez se bundel. Hotemetoten die volgende gedig:

 

Heb jij dat ook wel?

 

Heb jij dat ook wel

dat je denkt: verdorie,

mijn mama die kan zeuren.

Ik zou haar zo verscheuren

in duizend snippers van gekleurd papier

en ze laten vliegen, heel ver weg van hier.

Heb jij dat ook wel

dat je denkt: verrek,

mijn papa is een idioot.

Ik zet hem op een grote boot

voor een verre reis op de Stille Oceaan

of beter nog, hij krijgt een ticket naar de maan.

Maar dan denk je:

ach, ze zijn toch zo klein

doe wat water bij de wijn.

Heb jij dat ook wel?

Pat Donnez

My dogter lag. “Ek sal probeer om meer gedigte te lees,” sê sy, “maar dan moet jy ook ’n bietjie na goeters op YouTube kyk.” Sy plant ’n soen op my voorkop. “Jy is so snaaks, Ma.”

Een Nederlandse digter wat hom altyd met die jeug en digkuns bemoei het, was Willem Wilmink. “Ik las met de klas een heerlijk gedicht,” ’n reël uit Wilmink se gedig; “de bezielde leraar” is vanjaar die tema van die 100 jarige viering van die Vereniging Levende Talen.

Toen ik voor het eerst al die kinderen zag,

stond ik voor de klas met een vrolijke lach:

de septemberdag leek op een lentedag.

Ik las met de klas een heerlijk gedicht,

daar stond: ‘ik vin je zoo lief en zoo licht’ -

toen kreeg ik een propje in mijn gezicht.

‘Het is met de orde

dus nooit wat geworden.’

Ik las Anne Frank en ‘Het bittere kruid’

en ook het ontroerende eind van ‘Turks fruit’,

maar ze schreeuwden en tierden en lachten me uit.

Ik las Willem Elsschot: ‘Lijmen’ en ‘Tsjip’

en één of twee toonden heel veel begrip.

Toen kreeg ik een eikel tegen mijn lip.

‘Het is met de orde

dus nooit wat geworden.’

Toen heb ik beloofd: ‘Als er minder kabaal is,

als in dit lokaal de toestand normaal is,

dan heb ik hier: een gedicht van Vasalis!’

Ze hielden niet op, dus ik pakte mijn tas

en mompelend verliet ik de lastige klas

en toen koos ik een vak dat rustiger was.

Met mij gaat het goed. Met de kinderen niet:

voor hen geen Carmiggelt en geen Annie Schmidt,

zij moeten het doen met de pitamientjes

die de STER-reclame hun biedt.

Willem Wilmink

 

Of dit in 2014 slegter sal gaan as in die verlede, met die stand van poësie in Nederlandse skole, weet ek nie regtig nie. Op youtube gebeur daar in elk geval van alles en nog wat. Al wat ek weet is dat ek in die jaar wat voorlê sommer baie meer gedigte vir my dogter gaan lees en dalk self een of twee skryf.

Gedicht: Bies van Ede. Beeld: Merijn Bolink

Taal

 

Hoe zwaar is taal, wat weegt een woord?

‘Wilt u het halfom of mager?’

‘Mag’t ietsje meer zijn?’vraagt de slager,

‘Aan een stukje, of in plakjes?’

 

De groenteboer denkt even na.

‘Geschrapt?’ vraagt hij, ‘of liefst panklaar?

Het zit afgepast in zakjes,

hoeveel wilt u? Zeg het maar.’

 

De krantenjongen op zijn fiets

zegt: ‘Maandag weegt taal bijna niets,

maar de weekendbijlagen,

dan is de taal haast niet te dragen.’

 

Wat weeg een woord, hoe zwaar is taal?

‘Ik weet het niet,’ verzucht de dichter

‘maar als mijn gedicht gemaakt is

Voel ik mij wel stukken lichter.’

Bies van Ede

 

Bronne:

Loomis Todd, M & Higginson, T.W       Poems by Emily Dickinson, Series One           A publication Domain Book

Donnez,P         2008     Hotemetoten. Gedichten voor kinderen en andere grote mensen            Uitgeverij De Arbeiderspers: Amsterdam       ISBN 9789029566384

Graus, J red.    2013     Ik las met de klas een heerlijk gedicht. Honderd jaargangen Levende talen         VLLT: Utrecht            ISBN 9789082158205

Jacobs,J red.   2011     Toulopers. Verse vir Tieners.     LAPA Uitgewers:Pretoria ISBN 9780799349627

 

Leon Retief. Winter in Saskatchewan

Wednesday, January 15th, 2014

 

Hold my coffee and watch this… Kanadese is verslaaf aan koffie. Tim Horton’s is ʼn Kanadese ketting “restaurant” (let asseblief tog op die aanhalingstekens) beroemd vir sy koffie, met meer as 3 000 takke. Wanneer mens hier praat van “a Tim Horton’s” is dit sinoniem met koffie. Elke oggend wanneer ek by die werk aankom sien ek hoe baie van my medewerkers – dokters, klerke, verpleegsters en so voorts, selfs ook pasiënte – opdaag met ʼn beker Tim Horton’s in die hand – wat meer is, mens sien dikwels hoe motorbestuurders met ʼn beker koffie in die hand die gladde strate navigeer. Interessant genoeg is daar wetgewing wat belet dat mens ʼn selfoon gebruik wanneer jy in beheer van ʼn voertuig is maar as jy ʼn Tim Horton’s in die hand het is dit nie ʼn oortreding nie. En op pad huis toe na werk word weereens ʼn Tim Horton’s gekoop. Ek moet sê dat ek nou nie juis dooi oor daai koffie nie maar nou ja, Kanadese drink al van kleins af Tim Horton’s se koffie en weet seker nie van beter nie.

Soos alle ander lande het Kanada vier seisoene maar hier het die seisoene ander name: amper winter, winter, nog steeds winter en padherstelwerk. Winters in Saskatchewan, dit wil sê die prêries, is moer lank en moer koud. Ons het sneeu op die grond vir vyf maande van die jaar maar die winter van 2012-2013 was langer, dit het ses maande geneem voordat die laaste bietjie sneeu gesmelt het. Dan het mens nog ʼn maand lank ʼn lelike bruin, modderige pappery voordat als sommer net so somer word. Jirre, ek begin nou klink soos ʼn Kanadees wat aanhoudend wroeg oor die winter…

 Hoe dit ook al sy, wanneer mens hier woon moet jy in die winters aanpas by ʼn hele nuwe lewenswyse. Daar is twee temperature waarop mens ag slaan: die absolute temperatuur, oftewel dit wat die termometer aandui en dan die aanvoelingstemperatuur (wind chill). Laasgenoemde is die belangrikste want dit is wat mens aan jou bas voel wanneer jy buite jou knus, sentraal verwarmde huis of woonstel is. In die winter wissel absolute temperature hier meestal tussen ongeveer -15°C en -35°C, met ekskursies na ʼn soms byna subtropiese +1°C tot -1°C, maar die teenoorgestelde is ook waar en dis veral dan wanneer mens ag slaan op daai aanvoelingstemperatuur. As jy wil weet wat die situasie dan is, dan kyk jy na die verslag van CFB (Canadian Forces Base) Moose Jaw waar 15 Vleuel van die Kanadese lugmag gestasioneer is.

 

Observed at:

CFB Moose Jaw

Date: 8:00 AM CST Sunday 5 January 2014

Condition:

Not observed

Pressure:

104.4 kPa

Tendency:

rising

Temperature:

-33.1°C

Dewpoint:

-37.3°C

Humidity:

66%

Wind: WNW 34 km/h

Wind Chill:

-51°C

 

As mens dus wil uitgaan trek jy maar soos ʼn Eskimo aan en as jy dom genoeg is om nie handskoene te dra nie is jy by -50°C binne drie tot vyf minute jou vingers permanent kwyt weens vriesbrand. Kanadese haat die winter maar na byna ses jaar hier is dit steeds vir ons ʼn avontuur. My vrou Lesli en ek stap gewoonlik na waar ons wil wees – ek moet byvoeg dat dit maklik is want ons woonstel is baie naby downtown Moose Jaw. Nogtans, wanneer die temperature hier by -40°C is, dan raak dit onplesierig wanneer mens langer as sowat 15 minute buite is.

Mens kan spesiale winterbande aanskaf (sagter rubber met dieper en breër  groewe) en dit help inderdaad wanneer mens op sneeu ry. Die ding is egter dat verkeer die sneeu op die strate kompakteer tot ys en dan kan mens net sowel skaatse onder jou kar hê – maak nie saak watse bande jy het nie, die kar glip en gly en volg soms sy eie neus. Dit kan nogal opwindend word…

Ek het al voorheen gedigte van Glen Sorestad van Saskatoon, ook in Saskatchewan, geplaas. Elke winter met die sonstilstand stuur hy ʼn gedig aan sy vriende en hier is drie van vier wat ek van hom ontvang het. Ek deel sy sentimente oor bestuur op ʼn “ice-caked city” alhoewel ek nou nie so gatvol oor die winter word soos hy nie. Die small ghosties and goblins waarna hy verwys is Halloween.

 

Upon Reaching the First Day of Winter

 

So now we have reached the first day of Winter,

why am I already so tired of it? I’m serious.

Can it be because here we’ve been treated to ice

and snow since before the night small ghosties

and goblins stuffed their gobs from their sacks?

Or has it something to do with my undiagnosed

but well advanced  Shoveller’s Back Syndrome?

I have moved greater snow volume this autumn

than an Inuit construction crew at hunting camp.

Yes, I know, I’m sounding like a crabby senior,

one of those forever-carpers everyone ignores.

But this morning when the rising sun cracked

the eggshell crust of snow, off to the southeast

in the general direction of Miami, I’ll confess

my thoughts honed in on sand, sea and sun,

not on a set of practical snow tires to navigate

the banana-peel perils of an ice-caked city.

I had no thoughts – nada — about longest night

ushering in a new season, as if it were an occasion

I would want to celebrate.  It is only a reminder.

Though coming days will mete new light in minutes,

we have learned to be realistic – key to survival.

Three months down, three more months to go.

 

Die prêries, winter en somer, het hul eie bekoring alhoewel dit dikwels afgemaak word as maar net plat en eentonig . Wanneer mens op die hoofweë ry is dit dikwels die geval maar as mens bietjie van die gebaande weë afwyk vind mens soms landskappe wat jy nie sommer verwag nie en waarna mens lank kan staan en kyk. Geen hoë berge of indrukwekkende kranse nie maar in die somer ʼn bekoorlike spel van lig en kleur, opeengestapelde wolke en son, skakerings van groen (koring) en geel (canola), die landskap se sagte groen rondings en die glinster van son op water is byna oral. In die winters ʼn strak, onvergewende wit verlatenheid van horison tot horison, kaal swart boomtakke wat skerp afets teen die sneeu, ʼn waterige sonnetjie na aan die horison – en tog ʼn vreemde bekoring wat tot ons spreek.

George Ault (1891-1948) was ʼn Amerikaanse skilder en alhoewel die prêries in die VSA nie naastenby so koud word soos in Kanada nie het dit net soveel sneeu. Drie van sy skilderye vat vir my die gees van die prêries vas soos geen ander werk waarvan ek weet nie.

 

 Daylight at Russell’s Corner

 

Poem for the Winter Solstice

 

One morning you raise the east window blinds

and there is the sun, hunched on the horizon,

doing its best to break free, shunting aside

a few clouds as it hoists itself in readiness to skate

a frigid rink of sky, firing that cloud layer

with deceptive warmth, an intense roseate glow.

 

This is winter morning, you say to yourself,

but then you realise – and it comes as a shock –

that the sun has risen so far south, you feel

your house has been wrenched a quarter-twist

to the right while you slept. You check your watch –

migod, it’s coming nine o’clock.

When did this happen?

 

The wall calendar tells you it’s December,

but something deep within you has clung

to the lingering warmth of snowless autumn.

The body deplores this retreat towards the dark,

the dimming days, the physical affront of cold.

Already, unseen cervices within us are busy

re-programming the spirit for spring.

Bright Light at Russell’s Corner

 

When Darkness Comes

 

The looming of another winter gnaws

at me like an unwanted appointment.

Each year the condition worsens

and I know darkness is the root

of this malaise, the virus that erodes

and breaks down my spirit.

 

Perhaps it’s the metaphor in all of this

that’s bothering me. Did I fear the dark

as a child? As the sun slinks further south

and sunset plunges us closer to the gloom

of longest night, I watch daylight fade

by four and I feel the familiar dismay.

 

Only the promise of turnaround,

that longest night, after which light,

ever so cautiously, snails its way back,

is a rejuvenating tonic, an intravenous

sufficient to launch the cure, drip by drip,

as minute by minute, the migrant sun

seeks out and finds a fissure in the dark,

enough to usher a return of light.

 

January Full Moon
 
© Leon Retief / 2014 
 

Hilda Smits. Oor Tarkovsky, Tyd, Spieëls en Polaroid Foto’s

Tuesday, January 7th, 2014

 Tarkovsky op die filmstel van The Sacrifice, 1986.

“…a stone is a kind of diary of the weather, a meteorological concentrate as it were.  A stone is nothing but weather excluded from atmospheric space and put away in functional space.  Meteorology is more basic than mineralogy: it encompasses it, washes over it, it ages and gives meaning to it.  [It] is not only the past, it is also the future: there is periodicity in it”, (Mandelstam, 1933, bl.  103).

Hierdie aanhaling van die Russiese digter, Osip Mandelstam, voel vir my soos ‘n metaforiese beskrywing van my gunsteling regisseur, Andrei Tarkovsky se outobiografiese film, Mirror.  Tarkovsky se poëtiese film voel soos ‘n steen wat al die elemente – vuur, water, wind aarde – van die seisoene oor jare absorbeer. Sy film praat in stemme van Bach, die wind oor die lang gras, die knetter van ‘n vuur terwyl ‘n skuur afbrand, die drup-drup van ‘n lekkende dak, blare onder voet…“Above all, I feel that the sounds of this world are so beautiful in themselves that if only we could listen to them properly, cinema would have no need for music at all” (Tarkovsky, 1986).  In ‘n stroom van bewussyn duik fragmente van sy kinderjare op,  vervaag die grense tussen swart/wit en kleur, verlede en hede,  tussen surrealisme en werklikheid, word jy meegesleur in ‘n vloed van onthou.

Oor herinneringe aan ons kinderjare skryf Tarkovsky (1986), “Generally people’s memories are precious to them.  It is no accident that they are colored by poetry.  The most beautiful memories are those of childhood…There’s an enormous difference…between the way you remember the house in which you were born and which you haven’t seen for years, and the actual sight of the house after a prolonged absence.  Usually the poetry of the memory is destroyed by confrontation with its origin”. (Tarkovsky, 1989, bl. 29).

Tarkovsky en sy pa, die digter Arseny Tarkovsky

 

Sy pa, die Sowjet digter en vertaler Arseny Tarkovsky, het die gesin verlaat gedurende Tarkovsky se kinderjare, en sy gedigte vleg deurgaans deur die film soos ‘n stem.  ‘n Stem van wyse alomteenwoordigheid, maar ook van afwesigheid en verlies.  Een so ‘n gedig wat voorgelees word is “First Meetings”,

 

We celebrated every moment

Of our meetings as epiphanies,

Just we two in all the world.

Bolder, lighter than a bird’s wing,

You hurtled like vertigo

Down the stairs, leading

Through moist lilac to your realm

Beyond the mirror.

 

When night fell, grace was given me,

The sanctuary gates were opened,

Shining in the darkness

Nakedness bowed slowly;

Waking up, I said:

‘God bless you!’, knowing it

To be daring: you slept,

The lilac leaned towards you from the table

To touch your eyelids with its universal blue,

Those eyelids brushed with blue

Were peaceful, and your hand was warm.

 

And in the crystal I saw pulsing rivers,

Smoke-wreathed hills, and glimmering seas;

Holding in your palm that crystal sphere,

You slumbered on the throne,

And – God be praised! – you belonged to me.

Awaking, you transformed

The humdrum dictionary of humans

Till speech was full and running over

With resounding strength, and the word you

Revealed its new meaning: it meant king.

Everything in the world was different,

Even the simplest things – the jug, the basin -

When stratified and solid water

Stood between us, like a guard.

 

We were led to who knows where.

Before us opened up, in mirage,

Towns constructed out of wonder,

Mint leaves spread themselves beneath our feet,

Birds came on the journey with us,

Fish leapt in greeting from the river,

And the sky unfurled above…

 

While behind us all the time went fate,

A madman brandishing a razor.

 

@Arseny Tarkovsky. Uit Life, Life: Selected Poems by Arseny Tarkovsky (1997)

 

Die konsep van Tyd, van die wêrelde wat dit omsluit, is iets wat Tarkovsky na aan die hart lê in nie net sy films nie, maar ook sy boek Sculpting in Time (1986) en sy dagboek Time within Time (1970 – 1986).  Soos in T.S.  Eliot se gedig Burnt Norton skryf Tarkovsky (1986) oor Tyd:

“Time is said to be irreversible.  And this is true enough in the sense that ‘you can’t bring back the past’, as they say.  But what exactly is this ‘past’? Is it what has passed? And what does ‘passed’ mean for a person when for each of us the past is the bearer of all that is constant in the reality of the present, of each current moment? In a certain sense the past is far more real, or at any rate more stable, more resilient than the present.  The present slips and vanishes like sand between fingers, acquiring material weight only in its recollection.  King Solomon’s rings bore the inscription, ‘All will pass’; by contrast, I want to draw attention to how time in its moral implication is in fact turned back.  Time cannot vanish without a trace for it is a subjective, spiritual category; and the time we have lived settles in our soul as an experience placed within time.”   (Tarkovsky, 1986, bl.58).

Ter gedagtenis aan Tarkovsky vertaal ek sy pa se gedig жизнь жизнь of Life, life.  Ek het ook so tussen die lees en Google op ‘n spul van Tarkovsky se polaroid foto’s afgekom, en het ge-inspireerd ‘n paar eksperimente hieronder vasgepen.

 

1

 

Ek glo nie in tekens en vrees nie

voorbodes nie.  Ek vlug nie weg van laster

of van gif nie.  Die dood bestaan nie.

Almal is ewigdurend.  Alles is ewigdurend.

Geen punt om die dood op sewentien,

of op sewentig te vrees nie.  Daar is net die hier en nou, en lig;

geen dood of duisternis bestaan nie.

Ons staan almal reeds op die strand;

ek is een van die wat die nette sal insleep

wanneer ‘n skool van onsterflikheid verby swem.

 

2

 

As jy in ‘n huis woon – die huis sal nie ineenstort nie.

Ek sal enige van die eeue oproep,

binne gaan en ‘n huis daar bou.

Dit is waarom jou kinders en jou vroue

saam met my om een tafel sit  -

dieselfde vir stamvader en kleinseun:

die toekoms word nou volbring,

en wanneer ek my hand effens lig,

sal al vyf balke lig met jou bly.

Elke dag het ek my sleutelbeen gebruik

om die verlede mee op te stoor, en asof dit uit hout bestaan

het ek tyd gemeet met geodetiese kettings

en oor dit gemars, asof deur die Ural berge.

 

3

 

Soos ‘n kleremaker het ek die tyd verstel om my te pas.

Ons het na die Suide gestap, stof bo die trappe laat rys;

die lang onkruid het gebrand; die sprinkaan het gedans,

sy antenna aan die perdehoef geraak – en ‘n voorspelling gemaak,

my gedreig met vernietiging.  Soos ‘n monnik

het ek my lot gegord tot die saal;

en selfs nou, in hierdie komende tye,

staan ek in die stiebeuels soos ‘n kind .

 

Ek is tevrede met onverganklikheid,

vir my bloed om van tydperk tot tydperk te vloei.

Tog, vir ‘n knus hoekie waarop ek kon staatmaak

sou ek gewilliglik my hele lewe gegee het

toe haar vlieënde naald

my soos garing regoor die wêreld gepluk het.

 

 

spin die aand kat-suutjies deur die spoel

in die regisseur se hand

die vlak gras is water die wit lig ‘n klank

twee bome waaksaam

jy is ‘n oog omsingel die ronde nag

die grond is vrugbaar hier

waar jy stap

 

wag met die lyf van ‘n hond

elke senuwee soos ‘n harp elke spier gespan

vir die mis prik jou ore

oneindig die veld

haal jou in

 

 

waar jy staan praat die grond

modderig binnesmonds die heining

se taal van slagtand & skaduwee

breek die veld branders

‘n huis soos ‘n babavuis

by jou voete ‘n hond so lojaal

soos die son soos die heining om

 

 

Meer oor Tarkovsky, sy films en boeke:

 

http://andrei-tarkovsky.com/

 

http://en.wikipedia.org/wiki/Andrei_Tarkovsky

 

Sy films verniet aanlyn:

 

http://www.openculture.com/2010/07/tarkovksy.html

 

Bronne:

Brown, C.  en  Merwins, W.S.  Merwin.  (2004).  The Selected Poems of Osip Mandelstam.  New York: New York Review Books.  (Oorspronklik in 1933 gepubliseer).

Rounding, V, en  Robinson, M.R.  (1997).  Life, Life: Selected Poems by Arseny Tarkovsky.   Maidstone, Kent: Crescent Moon.

Tarkovsky, A. (2006). Instant Light: Tarkovsky Polaroids. London: Thames & Hudson. Aanlyn: http://www.diphotos.net/JJ/Tarkovskij/Web/li.htm

Tarkovsky, A. (1989).  Sculpting in Time.  Texas: University of Texas Press. (Oorspronklik in 1986 gepubliseer).

Carina van der Walt. Elegie vir Mandela

Friday, December 6th, 2013

 

5 Desember 2013

Nou is ons ikoonloos.

Die wêreld het sy grootste man aan die begin van die een-en-twintigste eeu verloor:

NELSON ROLIHLAHLA MANDELA

 

Hoe is dit moontlik dat ek na die nuus om tien gisteraand verdwaas deur die huis dwaal? Waarom die hartseer soos groot, heel eiers in my keel? Was die trane nadat ek hulle nie afgesluk kon kry nie, opreg? Is ek vandag saam met die massas verslae oor sy dood, hoe lank dit ook al verwag is? JA

 

Mandela het ek nooit ontmoet nie, maar hy het vir my ‘n sleutel gegee waarmee ek my nuwe lewe kon oopsluit. Afstand is ‘n groot katalisator. My fokus op my land en my mense is skerp. Mandela se sleutel het ek aan dié kant van die wêreld ontdek. UBUNTU

 

My respek vir hom, wat hierdie woord uitgeleef het, het gegroei elke keer wat ek ontdek het ubuntu wérk vir my. Ek kan verstaan dat hy vir baie mense ‘n soort Jesus-figuur geword het. Dit ontstel my nie.  Alle gelowiges en ongelowiges glo tog hulle dra ‘n klein bietjie Jesus of ‘n x-faktor in hulleself rond. Is dit nie so  nie? Maar die meeste mense maak ‘n lelike brousel van hulle lewens en steek daardie x-faktor diep-diep weg. Mandela het sy Jesuskant of  x-faktor of ubuntu nie weggesteek nie, maar uitgestraal – ondanks jarelange helse lyding wat daaraan vooraf gegaan het onder apartheid.   

 

Ek moes sý idee, ubuntu, my eie maak. Ubuntu het die sleutel geword om my voete te vind tussen mense met ‘n ander mentaliteit,  genuaseerder omgangsvorme, fyner omlynde klasseverskille, ongemaklike nuuskierigheid, ‘n eeue ou taal met ‘n groter woordeskat, ‘n skerp argumentarsenaal en onthutsende soms ontstellende humor – om maar enkele verskille te noem. Ek moes leer om oor my ek-gerigtheid te stap; om mense se tekortkominge te aanvaar soos hulle myne moes aanvaar; om hande te vat en te wéét – ons het net mekaar met al ons goeie en al ons slegte eienskappe.  Saam moet ons die wa deur die drif trek.

 

Nou het ons nie meer vir Mandela nie.

 

Dorkas vir Mandela

(belydenis en lof)

 

ek was die donkie met oogklappe aan

gemuilband deur ’n verhaal oor die volk van god

het die woord kafir spontaan uit my mond gegroei

met dorings & distels wat geil & hardnekkig gebloei

het winkelhake deur weggooiklere & ooptoonskoene geskeur

het Sondae is ek gestorie dikgevreet aan soetkoek kon ek tuis

wegkyk vir die dorings van middagete uit ’n getijpte blikbord eet

wegkyk vir die distels van flou koue koffie uit ’n afoorbeker drink

selde of ooit het ek opstandig gebalk oor tallose klappe teen kake

of gebloei oor die geskater agter bulterriërs se hakskeenbyte

my kop het ek tweedosyn male teen dieselfde klippe gestamp

toe weggehardloop met my lewe in ’n streepsak suiker op my rug

 

die bagasie van apartheid is saam agter my oogklappe

ek het nouliks geweet van hulle helder geleerde man

wat geweier het om in gelid te loop met ’n blaffende sipier

& die rook van gebrande bande & traangas & opslagkoeëls

geabsorbeer het vir elke Slegs Blankes-bank in elke park

& elke Slegs Blankes-toilet

Slegs Blankes-asdrom

Slegs Blankes-padblokkade

Slegs Blankes-caspir

 

kaalvoet was hy in ’n kalkgroef op ’n verlate eiland so god-

verlate soos ons myndorp se strate na ses in die aand

wanneer die werkers se pastyd vir die dag verby was

hý wat dag in dag uit maand in maand uit jaar in jaar uit

klippe moes kap totdat sy hande & sy rug krom gekramp

& sy oë sonder oogklappe gesweer het     van te veel wit

 

die donkie met die ingeperkte blik die oorwoekerde tong

het stil-stil geleer by die verdwaalde Dorkasse van haar taal

& geluister hoe hulle woorde soos goeie saad in harte plant

soms met ’n gedig soos ’n verdwaalkoeël die kaalvoetman tref

alleen in die stofwolk van die groef en die steen in sy hart splyt 

ek moes leer om skerp te kyk my woorde te tel      & te swyg

 

nou is ek die Dorkas uit ’n tweede werpsel van apartheid

ek het die muilband gebreek elf duisend kilometer ver

weggehol bloeiend & loeiend & balkend & verskrik gekwes

gevaarlik soos ’n halfgeleerde Afrikaner met sterk verhale

van god verlate onder hierdie grouwit hemel moes ek leer

van die lang grys kaalvoetman se sterk medisyne

 

ubuntu het ek gevreet soos pille teen

die haak-en-steekbos van boikot agterdog

ubuntu het ek gesluk vir die vergeet van

die dorings en distels wat Fort Europa beskerm

wegkyk van my as verdagte Dorkas met ’n dunsooldroom

ubuntu was daardie lang grys man se onverdunde muti

vir stadig gesond word met motho ke motho ka batho*

 

Dorkas kom nou met goud & wierook & mirre uit die weste

ontydig laat & vertwyfeld met haar dankie sê vir sy alles weet

niks vergeet & tog vergeef want ubuntu hou haar staande teen

dié noorderlinge met hulle koel berekende bloed in die are

& Dorkas buk voor die man met sy deurleefde wysheid

onwaardig om hom te abba na die een of ander Nuwe Jerusalem

 

Enkele dankwoorde:

Dankie Alister Sparks, dat jy in die laaste maande van Mandela se lewe soveel respek vir hom gehad het, dat jy geweier het om op ‘n persfoto saam met hom te staan. Jou eerbied vir hom in sy verswakte toestand keer die beeld van hardvogtige joernaliste op sy kop. Jy is die “gentleman” van die Suid-Afrikaanse joernalistiek. Dit was ‘n voorreg om jou hier in Tilburg te ontmoet.

 

Net soos wat dit ’n voorreg was om die apartheidsfotograaf Alfred Khumalo jare gelede op ’n vlug tussen Kaapstad en Johannesburg te ontmoet. Die man wat foto’s van die wolke gemaak het, het vir my gevra waar kan hy my (tot op hede nog ongerealiseerde) digbundel koop. Dankie vir die inspirasie, meneer Khumalo – al is ook hierdie woorde van my te laat aan u gerig.

 

En dankie aartsbiskop Desmond Tutu wat in Den Haag by die onthulling van Mandela se standbeeld verlede jaar die volgende eenvoudige woorde kon voorbid: “We love you, God. Thank you, God.” Niks hieraan het verander nie. Bid vir ons land. Ons treurende mense. Ek is stil.        

Louis Jansen van Vuuren. November

Friday, November 29th, 2013

 

Dis ’n skok vir enige sisteem om uit die woestyn se hitte in die sneeu te beland – om soos blits gekookte aspersies in yswater gedompel te word omdat dit stellig die verleidelike vars kleur bewaar. Dit werk nie vir my Dubai-tan nie. Ek sluk eerder gedwee my Echinaforce-doepa teen dreigende griep en verkoue.

Klimaatsverandering is een ding, die innerlike sprong van warm na koud is ’n gouskat met ’n stomp stert. Daar in die Suide is November die voorspel tot die somer.  Mens loop oor skulpe saam met jou beminde en droom van die eerste kreef uit Weskuswater. Jy verken Platbos saam met jou dogter in die Overberg en raak verlief op die gevlekte stamme van die Witstinkhoutboom. En die wind.

 

 

Gedig vir die wind

 

Wind jy’t my besoek die dertigste November,

oosnoordoos die heelnag deur, die oggend weer

en nou nog steeds ’n ruk- en plukgevaarte

dwars-bemoerd, balsturig, ’n onvoorspelbare

kalant. As kind het ek jou reeds besweer

met ’n frivole naam – Don Juan van winde –

oossuidoos, ’n ligsinnige verfraaiing.

Nou’t jy jou gewreek sien ek, my witstinkhout

van twaalf jaar oud se rug gebreek, ’n splint

wat wit by sy verslane romp uitsteek,

die oergroot vy gesplyt en uitmekaar –

gekloof, ’n volle drag aan elke tak

Uit alles wat ’n mens moet mis bot kompensasie,

nou verlaat ek my op lesers vir wie ek elk

van my berooide bome weer oprig en bevolk,

die witstinkhout met witbontrokkies wat in sy top

hul verre naby viertoon fluit,  die vy met vye

uit die lug gehou soos in ’n kunswerk

van Magritte, kompakte groen nodules

onder lugbrûe van verdriet. Vir elke oog wat kan verbeel

staan hulle weer op uit wit papier met rus

in vrede, voëls en vrugte gegraveer.

En ek? ’n Windkei onder waaisand, ’n dreikanter,

geboen, gepok, geskuur, gegroef en ondergrawe,

geen rede tot reduksie van repliek,

beproef my na my werk, noordoos,

’n regte yardang skerpgepiek, niks minder

as ’n veld zastrugi hierdie reëls –

ek en myne, ons dra jou merk

maar in ons terme.

 

Marlene van Niekerk. Kaar. Human & Rousseau. 2013

 

Willy Verginer

 

Hier in die Noorde is Novembermaand die poort na ’n uitgestrekte winterlandskap waarin mens gereedmaak vir die koue en die donker. Dit word ’n periode van refleksie waartydens mens die verloopte jaar in oënskou neem.  November in die Noorde is handrem tyd. Briek aandraai-tyd. In die truspieëltjie verdwyn die jaar se kom en gaan… dis amper vakansietyd en Krismis knipoog grootoog uit Carrefour se glansbrosjure. My oog val onwillekeurig op die mylmeter. Ek besef dat ek my eie November betree.

 

’n brief van hulle vakansie

 

vir oubaas:

 

Noudat ek uitgeswel van lyf is, kan ek treur

oor die eelte van my vader, die lugoë van my ma,

die skamel offerandes van hulle gebede as hulle my

op die knieë van hul Gij Here God lê;

 

noudat ek agter ’n baard kou kan huil

as hulle snags my naam fluister met die ruite

donker knippende oë in die wind, oor die visolie

vir my griep, die ingelegde perskes (albertas) op die rak

 

In sy sestiger jaar swem my pa in Stilbaai se see

en stap myle vêr oor die sand met sy reguit bene

in ’n kortbroek en speel krieket op die duine

en eet alikruikels in die Sea View-losieshuis

 

want hys ’n bokser dokter boer

’n kaptein en ’n held ’n indoena tussen grysaards –

En as die reën soos ’n gesluierde bruid oor die see kom

word die lieflinghond ( Trixie) lam;

 

drie dae veg die veearts en buig dan die knie

en hulle dra die lyk terug na Kafferskuilsrivier

die plaas van hulle jong liefde en plant die saad

’n soenoffer in die diep grond se skoot

 

want nou is hulle minnaars

stil bome in die najaar met die wind

strelende drome in die takke

onder komete leeftye lang wêrelde

 

My ooms sterf soos kapok in die son

hartaanval beroerte kanker en tering

en my pa word stiller en meer verskriklik

van dop tot dop

 

Hier waar die harde winters en nat somers

my lyf ongenaakbaar skil, treur ek oor

die soet hart van my moeder

my pa se stil en bitter krag

 

Breyten Breytenbach. Die gewildste Afrikaanse gedigte. Human & Rousseau. 2013

 

Die hullabaloo oor watter variant-filosofie die postmodernistiese denke vervang is immer veranderend. Soos die sterrehemel in November. Alan Kirby het reeds in 2006 begin praat van pseudo-modernisme, daarna volg benamings soos participatism en post-millennialism. In 2010 gebruik kultuur-teoretici Robin van den Akker en Timotheus Vermeulen die term meta-modernisme. Hulle beskou hierdie bewussyn as iets wat verby moderne en postmoderne strategie beweeg. Hulle verwys na ’n ‘ informed naivety’, ‘pragmatic idealism’ en ‘ moderate fanaticism’ as reaksies op onder andere die klimaatsverandering , die finansiële krisis en politieke onstabiliteit.

“…another sensibility that negotiates between a yearning for universal truths and relativism, between desire for sense and a doubt about the sense of it all, between hope and melancholy, sincerity and irony, knowingness and naivety, construction and deconstruction.

The prefix ‘meta’ here refers not to some reflective stance or repeated rumination, but to Plat’s metaxy, which intends a movement between opposite poles as well as beyond.”

Kunstenaars, skrywers en skeppers wat glo metamodernisme weerspieël is rolprentmakers soos Michel Gondry en Wes Anderson, klank-kunstenaars soos CocoRosie en Devendra Banhart, die kunswerke van Peter Doig Paula Doepfiner, skrywers soos Haruki Murakami, Roberto Bolaño, David Foster Wallace en Jonathan Franzen.

 

CocoRosie

 

The end of time


This is the end of time
Lets all hug and say goodbye
This is the end of time
We are all heavenward and weary

The babes
The Guns
The waste
The punks
I don’t need no human friends
The cars
The wars
The shopping malls
I can leave you all behind
And I will chase my brother’s shadow
Leave my own hung in the closet
The stars that I could hardly see
I know you’re looking down at me

And Jesus by the way dear lord
You always protected me
From fathers harm, his wicked laugh
It echoes through the canyon
The earth will spit us out one day
Like broken angels cast away
Lets just hug and say goodbye
We are all heavenwards and weary

This is the end of time
Lets all hug and say goodbye
This is the end of time
We are all heavenward and weary

But love will come into our hearts
On that final day where life
Meets us at the edge of time
This will not be televised
The televisions all have died
Filled with water-cyanide
Angels, winged ones will survive
We are all blind smoke in our eyes
So lets just hug and say goodbye
We are all heavenwards and weary

This is the end of time
Lets all hug and say goodbye
This is the end of time
We are all heavenward and weary

CocoRosie.Tales of a GrassWidow. City Slang.2013

Vir die laaste paar jaar lyk dit asof Quentin Meillassoux se Speculative Realism die etiket vir ’n nuwe filosofies hoofstroom-denke word. Hoe dit ook al sy, almal is dit eens dat post-modernisme se doppie geklap het en dat opkomende tegnologie die aard van die skrywer, die leser en die teks onherroeplik verander het en dat gevoelentheid ook aangepas word.   As mens vandag na die kulturele markplek kyk, die boeke lees, na 21ste eeuse rolprente en Televisieprogramme kyk, na die nuutste musiek luister, is die spore van Derrida, Foucault en Baudrillard so te sê onsigbaar. Die visier is elders gerig – wat mik na ’n soort kritiese realisme wat aandag skenk aan ’n eietydse kulturele produksie. Die rolspelers bel, klik, druk, surf/verken, laai af, delete/skrap, like en verkas. Hulle share, connect, scroll, follow en tweet.

  

Moderne liefde

 

Jy was my attachment

Wis nie jy dra ’n virus

en nou maande na die tyd

is ek siek van verlang, onthou,

verlang, onthou

omdat my Norton nie jou

spesifiek gekodeerde boodskap kon uitwis.

 

Dus, nou is alles besmet.

My files van onthou. Ons liefde saam.

Jou hartstog soos ’n vlietende e-pos.

 

Iewers glo – lank na delete gedruk is – bly

’n boodskap, ’n hiëroglief, bestaan.

Ek sal jou nooit nie nooit onthou nie.

Ek sal jou nooit nie nooit vertrou nie.

Weg na die recue files is jy.

Vir eendag, miskien eendag

as liefde argeologies gesproke

 

weer moontlik of uitvoerbaar is.

 

Joan Hambidge. Kladboek. Protea Boekhuis.2008

  

Meillassoux se denkpatroon dwing ons om aan die wêreld te dink voordat daar mens was… en om te kyk na die toestand waarin ons wêreld homself nou bevind. Daar bestaan ’n bewustheid van ’n tweeledige ‘landskap’ – pre-apokaliptiese en post-apokaliptiese. Die aweregse  nostalgie is ’n verlange na ongeskondenheid…. maar met ’n vretende vrees dat dit dalk te laat is vir die mens en die aarde om te herstel van sy eie siellose hardhandigheid. ( Die gevoel is so intens dat Jonathan Franzen in The Kraus Project (2013) die internet wil afskryf en ’n voor-digitale lewe herroep.)

 

Op 1 November word Toussaint in Frankryk en Dia de los muertos in Mexiko gevier. Ander vier die eerste November as dié dag waarop miljoene monargvlinders, klokslag, na die dennewoude in die Mexikaanse berge vlieg. Daar word geglo dat dit die siele van afgestorwenes is wat op die dag terugkeer.

Hierdie jaar, vir die eerste keer in geskiedenis, het die vlinders nie gekom nie. Nié op die eerste November nie. ’n Paar handjies vol het ’n week later drupsgewys verbygekom. In verbysterende lae getalle. Verlede jaar se verdrietige sestig miljoen lyk nou weelderig in vergelyking met die ontstellende drie miljoen wat sovêr die maand verbygekom het. Soortgelyke probleme bedreig ander insekspesies. Die lot van die bye gemeenskap is ewe benard…

 

Heart of the Monarch

 

Lesser fritillaries or crescents might

have lost their  tribe in the Piedmont,

or some wayward zone, sailing northward like

tiny spinnakers over upper-austral regions

 

of deciduous hickory and gum

but near where flat coastal plains

verge westward across forests, overcome

by spring, the African-winged, black-veined

 

monarchs revive across the temperate

Mayish sky. Assembling each late noon

for sleep, the young bachelor males alight

in unison, the flash and dazzle of venation

 

klatched near a pond’s muddy crevasse.

This puddle club of monarchs, weary and peaceful,

dozes – unappetizing to the thrasher,

the rough-winged swallow, or the needle –

 

billed hummingbird – abdomens chock-full

of milkweed, foul-tasting to hungry fowl.

So this sleeping assembly, fearless, roosts till

Morning, when the herd ascends, their spiracles

 

Yawing as they make their way, steadfast.

Out of vivariums, out of seclusion

from under stones and turfy grass, the half-

grown caterpillar emerges; out of unsewn

mats of silk; out of wintery lethargy,

the hibernating chrysalis unruffles

its royal self, its larval life a wee

memory; out of the land of Nod, adults

 

begin their lazy, deliberate flights

( the conspicuous monarchs, mind you, not

the miniature, mimicking viceroy!)

these flower-eating kings, farsighted,

 

as the make their way across the psalm of America

toward Milwaukee and Manitoba.

There’s nothing to fear. They’re on their way.

 

Henri Cole. Pierce the skin. Farrar Straus Giroux. 2010

 

 

In die maand van November skitter Venus na sononder op haar helderste. Later in die aand maak Jupiter blink, maar na middernag is dit Mars wat die hemeltrans verlig.

 

hondster

 

As die winter ovaal maak in die noorde

skuif die hond oor die Melkweg op

verby dubbel-sterre en ‘n donker gat

 

As die somer ovaal maak in die suide

skuif Procyon verby ’n supernova

met ‘n witdwerg as behoeder

 

As die tye drie-ster in die hemel

skuif Betelgeuse uit sy goddelike oksel

en vergloed die nag en hemeltrans

 

Maar as die lente nuutmaak in ons wese

skop ons nes op Lemoenkop se hange

met bloulelie en boegoe in die sterrereën

 

           ek sing vir jou, my sater, van die lotusblom se skyn

           van fonteinbosbotsels  en die gloed van heuningtee:

            padparadascha

           padparadascha

 

Louis Jansen van Vuuren. 2013

 

Adrienne Rich

 

Friend,

by Jean Valentine

 

You came in a dream, yesterday

–The first day we met

you showed me your dark workroom

off the kitchen, your books, your notebooks.

 

Reading our last, knowing-last letters

–the years of our friendship

reading our poems to each other,

I would start breathing again.

 

Yesterday, in the afternoon,

more than a year since you died,

some words came into the air.

I looked away a second,

and they were gone,

six lines, just passing through.

 

for Adrienne Rich

2013

Karen Kuhn. Binne Afwesigheid

Monday, November 18th, 2013

Op 26 Januarie besoek ek en my pa die dorpie Oświęcim (Auschwitz) in die suide van Pole, waar ons na Auschwitz I en Auschwitz-Birkenau konsentrasiekampe toe gaan. Presies ’n dag voor die kampe op 27 Januarie 1945, 68 jaar later bevry is.

 

Ongeveer 1.1 miljoen mense het in hierdie twee kampe gesterf, hetsy in die gaskamers, van hongerte, siektes, koue, marteling of mediese eksperimente.

Maar na al die films, boeke, dokumentêre en maande in Pole, is daar niks wat ’n mens kan voorberei op dié besoek nie.

 

Met die temperatuur wat gedaal het tot -19 grade was dit ietwat warmer as die winter van 1945.

 

Die besef van die afwesigheid van warmte

Magdalena Klein, gebore in 1920 was die jongste kind van ’n Joodse familie van Noordwes Roemenië. Saam met haar familie is sy met geweld verwyder na ’n Joodse ghetto in Oradea, Roemenië en is later na Auschwitz-Birkenau gedeporteer.

Die besef van die afwesigheid van veiligheid

Pearls and Lace is ’n bundel wat saamgestel is uit ’n keur verse uit Klein se dagboek en vertaal is uit Hongaars deur haar niggie Susan Simpson Geroe.

 

It’s Springtime

 

It’s a sad, cloudy day.

It’s snowing, since it’s still March.

Perhaps tomorrow the sun will shine

And the children’s snow balling will be divine.

 

And trees will put on lovely jewels,

Nature will make everything bloom.

We will enjoy summer again,

All will be joy, no sadness will remain.

 

We will walk in the fields, among flowers,

We will lie on the grass, behind wheat stalks,

We will greet everything with an innocent smile,

It’s spring again; once again it’s springtime!

Die besef van die afwesigheid van lig

 

Die gedigte lewer getuienis van die sterk paradoks tussen die koue realiteit van haar omstandighede en haar jeugdige liefde vir die lewe.

 

A Little Bird

 

A little bird

Perches on a branch.

A beautiful, golden-feathered

Little bird.

 

Her eyelids

Are closed in sleep.

She may have beautiful dreams,

Perhaps.

 

How wonderful to be

A little bird,

To wake up

And fly away.

 

Die besef van die afwesigheid van vryheid

Klein se familie sterf in Birkenau. “I always Knew” is een van ’n reeks verse wat sy vir haar oorlede moeder skryf:

I Always Knew

 

I always knew how much I loved you,

That I could never leave you behind.

My body may be a worthless worm,

But my soul from yours will never be torn.

 

Years were passing and the horrible curse came true.

They locked us millions in cattle cars,

And even to you, so faithful to the Almighty,

The murderers denied immunity.

 

I couldn’t do for you a thing.

Watching you my eyes were weeping.

I wanted to follow you everywhere – even

At the price of my life, I thought then.

 

But on a horrible night, as our train

Slowed down and stopped in the open plain,

They stole you from me, my only treasure.

And yet, I could continue on further.

When the snow fell, I worried about you only,

You were by my side at every step.

When I got tired, you led me ahead,

You stroked me, you held my hand.

 

This is how I survived the dreadfully big struggle

And I returned to the old abode.

Since then I always search to find you, to reunite,

I expect you morning, noon, and night.

 

I always knew how much I loved you.

My soul has never left you, followed you even then.

And down here, lifelessly, I play a farce – I mime,

This world is no longer mine.

 

Die besef van die afwesigheid van liefde

 

Klein het die gebeure oorleef, maar egter nie haar verlies nie. Sy raak na die oorlog al hoe meer ’n kluisenaar en sterf in Junie 1946 aan ’n oordosis medikasie.

’n Oorweldigende besef wat jou na die tyd bybly, jou jaag, by jou spook en jou aanhou herinner:

Die besef van die noodsaaklikheid

van digkuns

en bo alles die aanwesigheid van Menslikheid.

 

Bibliografie:

Klein, M. & Geroe, S.S. 1996. Pearls and Lace. Santa Barbara, Calif: Fithian Press.

Leon Retief. Gedugte geoloë en gedigte Geologie

Monday, November 11th, 2013

 

Op die kruin van die Sunwapta-pas in die Rockies:

 my vrou Lesli kyk terug na die pad wat ons so pas gery het.

 

Gedugte geoloë en gedigte Geologie

 

 We find no vestige of a beginning – no prospect of an end. James Hutton (1726-1997)

 

The Geology of Norway

 

I have wanted there to be

no story. I have wanted

only facts. At any given point in time

there cannot be a story: time

except as now, does not exist.

A given point in space

is the compression of desire. The difference

between this point and some place else

is a matter of degree.

This is what compression is: a geologic epoch

rendered to a slice of rock you hold between

your finger and your thumb.

That is a fact.

Stories are merely theories. Theories

are dreams.

A dream is a carving knife

and the scar it opens in the world

is history.

The process of compression gives off thought.

I have wanted

the geology of light.

 

They tell me despair is a sin.

I believe them.

The hand moving is the hand thinking,

and despair says the body does not exist.

 Something to do with bellies and fingers

Pressing gut to ebony,

thumbs on keys. Even the hand

writing is the hand thinking. I wanted

speech like diamond because I knew

that music meant too much.

 

And the fact is, the earth is not a perfect sphere.

And the fact is, it is half-liquid.

And the fact is there are gravitational anomalies. The continents

congeal, and crack, and float like scum on cooling custard.

And the fact is,

the fact is,

and you might think the fact is

we will never get to the bottom of it,

but you would be wrong.

There is a solid inner core,

fifteen hundred miles across, iron alloy,

the pressure on each square inch of its heart

is nearly thirty thousand tons.

That’s what I wanted:

words made of that: language

that could bend light.

 

Evil is not darkness,

it is noise. It crowds out possibility,

which is to say

it crowds out silence.

History is full of it, it says

that no one listens.

 

The sound of wind in leaves,

that was what puzzled me, it took me years

to understand that it was music.

Into silence, a gesture.

A sentence: that it speaks.

This is the mystery: meaning.

Not that these folds of rock exist

but that their beauty, here,

now, nails us to the sky.

 

The afternoon blue light in the fjord.

Did I tell you

I can understand the villagers?

Being, I have come to think,

is music; or perhaps

it’s silence. I cannot say.

Love, I’m pretty sure,

is light.

                You know, it isn’t

what I came for, this bewilderment

by beauty. I came

to find a word, the perfect

syllable, to make it reach up,

grab meaning by the throat

and squeeze it till it spoke to me.

How else to anchor

memory? I wanted language

to hold me still, to be a rock,

I wanted to become a rock myself. I thought

if I could find, and say,

the perfect word, I’d nail

mind to the world, and find

release.

The hand moving is the hand thinking:

what I didn’t know: even the continents

have no place but earth.

 

These mountains: once higher

than the Himalayas. Formed in the pucker

of a supercontinental kiss, when Europe

floated south of the equator

and you could hike from Norway

down through Greenland to the peaks

of Appalachia. Before Iceland existed.

Before the Mediterranean

evaporated. Before it filled again.

Before the Rockies were dreamt of

And before these mountains,

The rocks raised in them

chewed by ice that snowed from water

in which no fish had swum. And before that ice,

the almost speechless stretch of the Precambrian:

two billion years, the planet

swathed in air that had no oxygen, the Baltic Shield

older, they think, than life.

 

So I was wrong.

This doesn’t mean

that meaning is a bluff.

History, that’s what

confuses us. Time

is not linear, but it’s real.

The rock beneath us drifts,

And will, until the slow cacophony of magma

cools and locks the continents in place.

Then weather, light,

and gravity

will be the only things that move.

 

And will they understand?

Will they have a name for us? – Those

perfect changeless plains,

those deserts,

the beach that was this mountain,

and the tide that rolls for miles across

its vacant slope.

 

         Jan Zwicky

 

Wanneer mens sekere wêrelddele besoek, en in Kanada veral veral Nova Scotia, die Rockies en Newfoundland kan mens nie help om te wonder oor die geologiese agtergrond van die tonele wat mens gadeslaan nie. Waarom lyk die landskappe soos hulle lyk? En as mens die vraag geografies verder voer: waarom lyk die oppervlak van die aardbol soos dit lyk? Waarom word sommige verwante gesteentes duisende kilometer uitmekaar aangetref? Wanneer mens dieper begin delf, nie net in die geologie op sig self nie maar ook in die geskiedenis van hoe ons tans weet wat ons weet dan kom mens af op ‘n fassinerende maar grootliks onbekende stukkie geskiedenis van die natuurwetenskappe, geskiedenis van dinge wat ons vandag as vanselfsprekend aanvaar maar wat destyds die onderwerp van hewige meningsverskil was.

 

Fjord in die Gros Morne National Park in Newfoundland.

Drie mense het ‘n reuse-bydrae gelewer op die gebiede van biogeografie en geologie: hulle het die fondament gelê vir een van die belangrikste begrippe in geologie, fundamenteel tot hierdie vakgebied en ons verstaan van die planeet waarop ons leef:  plaattektonika, oftewel sogenaamde kontinentale dryf. Die eerste was Alfred Russel Wallace, net een “l” in sy tweede naam as gevolg van ‘n spelfout toe sy geboorte geregistreer is. Meeste lesers van Versindaba is seker bewus  van sy bydrae tot die ontstaan van die evolusieteorie maar hy het ook op ‘n ander gebied diep spore getrap, te wete biogeografie, ‘n vakgebied wat nie net van integrale belang is vir die studie van evolusie nie maar wat ook jare na sy dood sterk bevestiging gelewer het vir plaattektonika.

Alfred Russel Wallace (1823-1913)

Wallace se naam leef vandag voort in ‘n denkbeeldige lyn wat Indonesië naastenby in die helfte verdeel. Eilande aan die weste van hierdie lyn sluit in Sumatra, Borneo, Java en Bali, aan die ooste lê onder andere Lombok, Sulawesi en Timor. Daar is sedertdien ook twee ander lyne in daardie gebied getrek maar dis nie nou nodig om daaroor uit te wei nie.

Die Wallace Lyn

Tydens sy omswerwinge het Wallace opgemerk dat die dierelewe in die eilande van die westelike deel van die argipel ooreenstem met die fauna in kontinentale Asië terwyl die eilande aan die oostekant weer diere het soos wat in Australië aangetref word. Die skeidslyn tussen hierdie twee groepe fauna is later na Wallace vernoem. Wat hom veral getref het was dat sommige van die eilande met ooreenstemmende dierelewe  ver van mekaar geleë was terwyl ander wat weer naby aan mekaar was geheel en al verskillende spesies bevat het. Dit was veral opmerklik in die eilande Bali en Lombok wat deur slegs 35 kilometer seewater geskei word. Sy bevindings is op 3 November 1859 in sy afwesigheid aan die Linnean Society voorgedra, sewentien maande na Darwin se voordrag oor evolusie. Terwyl hy nie ‘n duidelike verklaring vir hierdie verskynsel kon gee nie het hy wel gespekuleer: “Facts such as these can only be explained by a bold acceptance of vast changes in the surface of the earth”, en hy praat ook van ‘n “great Pacific continent (which) probably existed at a much earlier period.”

Dit het meer as ‘n eeu geneem voordat daar ‘n verklaring vir Wallace se lyn gevind is. Ek dink dat hy baie in sy noppies sou wees as hy kon weet watter noue ooreenstemming daar is tussen die lyn wat hy getrek het en die grense van die tektoniese plate soos later vasgestel. Eone gelede was die gebiede waar Wallace sy ekspedisies onderneem het se posisies heeltemal anders as vandag en kon diere vrylik migreer omdat sommige van die betrokke eilande deur landbrue verbind was. Daar was egter geen sodanige brue tussen die plate self nie. Met verloop van tyd het die bewegings wat deur die plate veroorsaak is tot gevolg gehad dat die eilande nader aan mekaar beweeg het om uiteindelik in die posisies te lande te kom waar ons hulle vandag vind.

Wallace was egter nie die eerste wat gewonder het oor “vast changes” nie. Francis Bacon het al in 1620 geskryf oor hoe die vastelande “pas” en die Comte de Buffon het in 1778 ook oor hierdie verskynsel gespekuleer. ‘n Jaar voor Wallace se voordrag het die Fransman Antonio Snider-Pellegrini  ook vermoed dat die kontinente eens op ‘n tyd saamgevoeg was in ‘n superkontinent wat hy Pangea genoem het, na die Grieks vir “totaal” en “Gaia’ vir moeder aarde. Wikipedia se stelling dat hierdie woord eers in 1927 geskep is tydens ‘n kongres waar Wegener se teorie bespreek is (meer oor hom en sy teorie later) is verkeerd. Dit was in elke geval nie rocket science om te sien dat die buitelyne van sommige kontinente pas nie en met verloop van tyd is uitgewerk hoe Pangea destyds daar uitgesien het. 

Pangea

Wallace se spekulasies ten spyt was die algemeen aanvaarde opinie destyds dat kontinente slegs in vaste vorms bestaan en dat hul morfologie alleen verander wanneer dele van vastelande of eilande onder die oppervlak van die see verdwyn of weer bo seevlak verskyn. Die eerste persone wat met meer as net spekulasies te voorskyn gekom het was Alfred Wegener en Alexander du Toit.

Alfred Lothar Wegener (1880-1930)

Alfred Wegener was ‘n weerkundige. Dat hy geen formele opleiding in geologie gehad het nie het heelwat weerstand uit geologiese geledere tot gevolg gehad maar ek vermoed dat die kopskuif om te kan aanvaar dat kontinente in werklikheid van posisie kan verander vir baie geoloë nie maklik was nie. Hy het opgemerk dat daar besliste diskontnuïteite bestaan (wat ek nie verder gaan bespreek nie) in die fossielrekords wat in verskillende kontinente aangetref word. Verdere oorweging sowel as sekere geologiese waarnemings het hom laat besluit dat hierdie probleem elegant opgelos kan word as die kontinente in die jaar toet as een groot superkontinent saamgevoeg was.

In 1915 publiseer hy “Der Entstehung der Kontinente und Ozeane”, oftewel, “Die Ontstaan van Kontinente en Oseane” waarin hy postuleer dat kontinente in die verre verlede met mekaar in kontak was as een groot vasteland. Die boek het fel kritiek ontlok, meestal omdat Wegener nie ‘n meganisme kon voorstel wat die verskuiwing van die vastelande kon verklaar nie. Hierdie kritiek het hom skynbaar nie veel gepla nie. Volgens wat ek oor Wegener kon uitvind was hy ‘n besonder aangename persoon en hy het maar net doodluiters voortgegaan met sy weerkundige navorsing. In 1930 was hy deel van ‘n ekspedisie in Groenland en op 1 November het hy en sy metgesel Rasmus Villumsen ‘n reis vanaf die binneland na die kus aangepak. Nie een van die twee is weer lewend gesien nie. In Mei die volgende jaar is ‘n ekspedisie gestuur om na hul lyke te soek. Wegener se liggaam is in ‘n tent gevind waar hy in sy slaapsak lê, waarskynlik is hy in sy slaap dood as gevolg van ‘n hartaanval. Villumsen, so word gedink, het op sy eie die kus probeer bereik maar hy is ook iewers dood en sy lyk is nooit gevind nie. Wegener se liggaam kon nie afgevoer word nie en die ekspedisie het ‘n kruis opgerig langs sy lyk, op die gletser waar hy gesterf het. Iewers in die 1950’s het nog ‘n ekspedisie weer daar verby gereis. Die gletser het teen daardie tyd alreeds verder beweeg, die kruis en Wegener se liggaam was nie meer te sien nie.

 

Alexander Logie du Toit (1878-1948)

 

 Alexander du Toit, ‘n Suid-Afrikaanse geoloog, het Wegener se teorie entoesiasties ondersteun in “Our Wandering Continents” wat in 1937 gepubliseer is. Anders as Wegener was hy bereid om in polemieke betrokke te raak en hy en die beroemde paleontoloog George Gaylord Simpson het hewige meningsverskille in wetenskaplike joernale gehad. Ten spyte van Wegener en du Toit se pogings is die teorie egter nie algemeen aanvaar nie alhoewel dit tog ‘n betekenisvolle groepie ondersteuners gehad het.

Die bevestiging van Wallace, Wegener en du Toit se werk het uit ‘n onverwagte oord gekom. Keith Runcorn (1922-1995) was ‘n geofisikus met ‘n belangstelling in geomagnetisme en wat graag wou weet of die aarde se magnetiese veld met verloop van tyd verander het. Dit was reeds bekend dat gesmelte rotse (basalt, die produk van vulkaniese aktiwiteit) tydens die proses van afkoeling die polariteit en rigting van die heersende magnetiese veld, dit wil sê van die aarde, tydens die afkoelingsproses aanneem. Hierdie verskynsel staan bekend as remanente magnetisme. Interessant genoeg was dit Pierre Curie, Marie se eggenoot, wat hierdie verskynsel beskryf het en die temperatuur waarby rotse (of enige ander geskikte materiaal) die karaktertrekke van die omringende magnetiese veld aanneem staan bekend as Curie punt of Curie temperatuur.

Runcorn en sy medewerkers het in 1954 hierdie paleomagnetisme bestudeer, onder andere met behulp van ‘n sfeer bestaande uit 18,7 kilogram suiwer goud (wat deur ‘n baie skeptiese Koninklike Britse Munt aan hulle geleen is) en verskeie gesteentes in Engeland ondersoek. Hulle het gevind dat daar inderdaad betekenisvolle variasies was in die magnetisme van rotse in verskillende geologiese eras en dat daar slegs een van twee verklarings kon wees: óf die aarde se magnetiese pole het met verloop van tyd van posisie verander óf die kontinente self het verskuif.

As die magnetiese pole inderdaad sou verskuif het sou dit een stel bevindings gelewer het, as die vastelande wel van posisie verander het sou geheel en ander data gevolg het. Die paleomagnetisme van ander kontinente is ondersoek en dit het ondubbelsinnig getoon dat ja, die kontinente HET bleddiewil beweeg!

Die volgende ooglopende vraag was: hoe op aarde kon die kontinente verskuif het? Watter meganisme was hiervoor verantwoordelik? Al manier waarop dit kon gebeur sou wees as die seebodem uitsprei, maar empiriese gegewens was nie beskikbaar nie.

Ron Mason van Caltech is die persoon wat die antwoord gevind het. Hy was bewus van geklassifiseerde inligting wat tot die beskikking was van die VSA se vloot – navorsing oor ondersese magnetisme wat die vloot wou gebruik om aan hul duikbote skuilplekke te verskaf. Hoe op aarde hy dit reggekry het weet ek nie, maar hy het daarin geslaag om aan te sluit by Project Magnet soos die vloot dit genoem het. Hulle het ingestem dat ‘n skip van die Kuswag, die Pioneer, Mason se magnetometer agteraan die skip sleep terwyl dit waarnemings doen.

Die Pioneer het sy opnames begin in die Noord-Atlantiese Oseaan, naby Vancouver Eiland in Kanada. Vir maande het die skippie heen en weer gevaar teen ‘n konstante vyf knope per uur en die resultate, daar en elders, was onbetwisbaar: die seebodem was besig om stadig uit t sprei, soos ‘n laken wat tussen twee aaneenpassende matrasse ingedruk is en stadig uiteen getrek word. Uiteindelik was daar ‘n antwoord vir Wallace se waarnemings, vir Wegener en du Toit se teorie.

Groot ondersese riwwe is besig om magma na die seebodem se oppervlak te stoot en dit veroorsaak dat sommige kontinente weg van mekaar beweeg en in ander gevalle weer nader aan mekaar. Dit gebeur natuurlik nie net onder die see nie maar ook op vastelande, die Rockies en die Himalayas is voorbeelde van kontinentale plate wat teen mekaar vasgedruk word en berge tot gevolg het. Dit was vir my nogal iets besonders om op Signal Hill in St. John’s, Newfoundland te staan en te weet dat hierdie rotse onder my voete eens op ‘n tyd deel was van gesteentes wat tans in Marokko aangetref word.

Sedertdien is die grense van die verskillende plate gekarteer .

Kontinentale plate

Die volgende paar verse is deur Don Mckay wat in 2007 die Griffin Poësieprys gewen het vir sy bundel Strike/Slip waaruit ek ‘n paar gedigte gaan plaas, maar eers sy voordrag by ‘n poësie voorlesing uit hierdie bundel:

http://www.youtube.com/watch?v=8XquE0jlUtU

Oor die term strike/slip, ek gaan dit maar verduidelik in die taal van die veroweraar (soos Engels in my prille jeug aan my beskryf is deur ‘n stok-horing ou omie wat in sy eie prille jeug aan die Anglo-Boere-oorlog deelgeneem het) want ek weet nie wat die Afrikaanse woorde is nie, indien dit bestaan: “ a strike/slip fault (in contrast to a thrust fault) is a high-angle fault along which rocks on one side move horizontally in relation to rocks on the other side with a shearing motion. Examples are the famous San Andreas Fault… the Great Glen Fault in Scotland and the Creek-Leach River Fault on Southern Vancouver Island.” Bogenoemde kom uit die notas wat Mckay hulpvaardig agter in sy bundel verskaf.

Resensente van Mckay se bundel skryf onder andere: “(he) walks us out to the uncertain ground between the known and the unknown, between names we have given things and things as they are… “ en” He walks the strike/slip fault between poetry and landscape, sticks its strange nose into the cols silence of geologic time, meditates on marble, quartz, and gneiss… “

 

DEVONIAN

 

Then someone says “four hundred million years” and the words

tap dance with their canes and boaters through

the spotlight right across the stage unspooling out the

stage door down the alley through the dark

depopulated avenues (for everyone is at the theatre) toward

the outskirts where our backyards bleed off into

motel

               rentall

                                stripmall

                                                       U-haul past willowscruff, past ancient

rusting mercuries along the lovers’ lanes the coyotes lure

our family pets down all those creekbanks where we

always did whatever anyway and left our bodies

blurring into brush the words slur into is it sand or

is it snow that blows its messages across

the highway through the headlight beam the dried-up

memories of water how the waves were how

the light that fell so softly through the depths was

intercepted by the lobe-finned fishes flickering among the

members of the audience still staring at the empty stage – four

hundred million years, yes, that’s a long

long time ago.

 

QUARTZ CRYSTAL

 

It rests among the other stones on my desk – small chunks of

granite, wafers of schist and slate – but it has clearly arrived

from another dimension. While the others call, in the various

dialects of gravity, to my fingers, the quartz crystal is poised to

take off and return to its native aether. Some act of pure atten-

tion – Bach’s D Minor concerto for instance – was hit by a

sudden cold snap and fell, like hail, into the present. Here it

lives in exile, a bit of locked Pythagorean air amid the pleasant

clutter of my study: simple, naked, perilously perfect.

 

Just the same, I can pick it up, I can number its faces, I can

hold its slim hexagonal columns in my fingers like empty

pencils. Who do I think I am, with my little dish of stones, my

ballpoint pen, my shelf of books full of notions, that I should

own this specimen of earth’s own artifice, this form before

mind or math, its axes reaching back to the Proterozoic, its

transparence the Zen before all Zen? It becomes clear that I

must destroy my watch, that false professor of time and free

its tiny slave. No problem – a few taps with a piece of Leech

River schist and the deed is done. But more is required. What?

Off with my clothes; how else but naked should we approach

the first of symmetries? Still insufficient, I can tell, although I

can also feel waves of dismay radiating from my reference

books, their mute embarrassments on my behalf. It is just the

sort of thing they feared might happen when the first stones

moved into the neighbourhood.

 

What next? Unfortunately, it appears I must set aside my

fingers and thumbs, those tricky manipulators who have so

busily converted rock to stone, who perpetrated the pyramids

and silicon valley: go clasp yourselves in the dark until you

learn to sit still and attend. More?

 

                          I give up baseball, with its derivative threes

                          and dreams of diamond.

                          I foreswear the elegant pairs and numbered runs

                          of minuet and cribbage.

                          I renounce the fugue. Dialectic,

                          I bid you adieu. And you,

                          my little poems, don’t imagine I can’t hear you

                          plotting under your covers, hoping to avoid

                          your imminent depublication.

 

While the crystal floats like a lotus on my palm, bending the

light from a dying star to dance upon my coffee cup this

fine bright Cenozoic morning.

 

‘n Varve (ek weet nie wat die Afrikaans is nie) is die jaarlikse neerlegging van sediment in gesteentes soos byvoorbeeld sandsteen.

 

VARVES

 

As I approach the high sandstone cliff with its stacked, individual,

terribly numerable varves, I think of George from group,

who was unable either to stop collecting newspapers or to

throw them out. He would describe – not without some pride,

or at least amazement at his own extremity – how his basement,

then living room, then bedroom had over the years

become filled in with stacks of the Globe and Mail, the Sun, and

the Glengarry News, all layered sequentially, until he was

reduced to living in the middle parts of his hallway and kitchen, his

life all but occluded by sedimented public time. Unlike George’s

collection (which of course I saw only in my mind’s eye), the

cliff’s is open to the eroding elements, so that bits have fallen

off to form a talus slope of flat, waferlike platelets at its base.

This one in my hand has been clearly imprinted by a leaf –

simple, lanceolate, probably an ancestor of our ash or elder.

Published but vestigial, gone like an anonymous oriental poet,

its image still floating on the coarse grains of summer.

           On the flip side, winter. Under the eyelid of the ice. How

often I thought of writing you, but the pen hung over the page.

All the details on the desk too shy to be inscribed. To settle, to

hesitate exquisitely, at last to lie, zero among zeroes. Much listening

then, but no audience. Rhetoric elsewhere. Language

itself has long since backed out of the room on tiptoe.

 

          Sometimes we believe that we must diagnose the perils of

the winter varve, and so do our talk-show hosts and shrinks,

who number its shades and phases as though it were pregnancy

renversé, with suicide at the end instead of a baby. As though

death were really death. As though the unspoken were failure.

Having misread even the newspapers. Having been deaf to the

music of the beech leaves, who will cling to their branches until

spring, their copper fading to transparency, making a faint

metallic clatter.

 

GNEISS

On the Isle of Lewis, be sure to stop at Callanish and spend some time

at the circle of standing stones erected by our neolithic ancestors.

          Touring Scotland by Automobile

 

There is not much raw rock in that sentence, with its persuasive

sibilants, not much scarp or grunt to remember the penalties

paid – the load of it, the drag, the strained backs, smashed

hands, and other proto-industrial injuries. It was not so long

before this, not one whole afternoon as measured in the life-

times of those upright slabs, that our ancestors had themselves

achieved the perpendicular. Now they required that some of the

rocks that comprised their island should stand up with them

against the levelling wind and eroding rain. And further, that

they should form lines leading to the most common and

hopeful of human signs – the circle of connection, of return.

They insisted that rock be stone.

 

           From across the heath it appears – and perhaps this testifies

to the brilliance of our ancestors as landscape artists – that

the amiable rocks have taken this on themselves, getting up as

you or I might do, as a sign of respect. By presenting themselves

in a rough circle they are simply performing a courtesy,

 like ships flying the flag of a country they are passing though.

They arrange themselves into an image of the eternity we

crave rather that the brute infinity we fear.

 

            But close up it is more likely to be the commotion of stress

lines swirling within each slab that clutches at the heart – each

stone a pent rage, an agon. None of the uniform grey of limestone,

that prehistoric version of ready-mix concrete, in which

each laid-down layer adds to the accumulated weight that

homogenizes its predecessors. Think instead of Münch’s The

Scream with its contour lines of terror; then subtract the face.

Or you could turn on the weather channel to observe those

irresponsible isobars scrawling across the planet. Imagine our

Ancestors tracing these surfaces, whorled fingertips to gnarled

rock, reading the earth-energy they had levered into the air.

They had locked the fury into the fugue and the car crash into

the high-school prom. They engineered this dangerous dance.

Better stop here. Better spend some time.

 

 

Leon Retief. Die Griffin toekennings vir poësie

Thursday, November 7th, 2013

 Die Griffin poësieprys is na die beste van my wete een van die grootste ter wêreld wat net vir die digkuns bestem is. Hierdie prys is in 2000 in die lewe geroep deur die Kanadese sakeman Scott Griffin en word jaarliks toegeken aan een Kanadese digter en een digter van enige land ter wêreld (Kanada ingesluit) wat in Engels dig. Die bekroonde bundels moet in Engels wees. Die prysgeld word as volg toegeken: $10 000 aan elk van die sewe wat op die kortlys verskyn (vier internasionale digters en drie uit Kanada) en dan $65 000 aan elk van die twee finale pryswenners. Dit beteken dat elke pryswenner dan $75 000 in sy sak steek. Gesien die feit dat die mediane inkomste vir ‘n Kanadese gesin (gesin, nie enkeling nie) verlede jaar $76 000 beloop het is dit beslis ‘n stywe bedraggie. Toe ek laas gekyk het was een Kanadese dollar sowat R9,50 werd. Mens kan ook aflei dat daar nie broodgebrek in die Griffin-huishouding bestaan nie.

Vir diegene wat belangstel: slegs uitgewers mag ‘n boek voorlê en dit moet ‘n eerste uitgawe wees, oftewel, dit mag nie voorheen in enige land ter wêreld gepubliseer wees nie. Vertalings word ook in ag geneem en in daardie geval word die prys 60-40 tussen vertaler en digter gedeel.

Die trustees is Griffin self, Margaret Atwood, Carolyn Forché, Robert Hass, Michael Ondaatje, Robin Robertson en David Young.

Die pryswenners vir 2013 is Fady Joudah vir sy vertaling like a Straw Bird it Follows Me and  Other Poems, ‘n vertaling uit Arabies van die Palestynse digter Ghassan Zaqtan se werke en David Mcfadden se What’s the Score?

Joudah, digter en vertaler, is ‘n dokter in Houston en Mcfadden van Toronto het in 1958 sy eerste bundel gepubliseer. Ek kon nie gedigte opspoor uit die bundels wat die pryswenners was nie en daar is ook maar baie min van hul gedigte op die internet te kry maar hier is een voorbeeld van elkeen se werk.

Mimesis

Fady Joudah

 

My daughter

                        wouldn’t hurt a spider

That had nested

Between her bicycle handles

For two weeks

She waited

Until it left of its own accord

 

If you tear down the web I said

It will simply know

This isn’t a place to call home

And you’d get to go biking

 

She said that’s how others

Become refugees isn’t it?

 

 

 

One-Legged Man in Shorts

 

David Mcfadden

 

 

 

He is standing in front of his home 

surrounded by banana trees in fruit 

in a little side street off the Calzade de Infanta 

in Vedado just east of the university

  

He has a fed-up look on his face His eyes are very bitter 

He is wearing shorts unusual in Havana 

 

He is leaning on a crutch

 

and the stump

of his left leg

amputated

above the knee

is resting on another smaller crutch

at least that’s what it looks like from here

 

 

and I get the impression he lost his leg

 

in the Angolan war of liberation

 

and is tormented daily by the fact

 

his military pension is so miserable

 

he can’t even afford the little food

 

allowed on his ration card

 

 

 

I refrain from asking him

 

if I can photograph him

 

refrain from taking a snap

 

with or without his permission

 

refrain from going up to him

 

and asking how he lost his leg

 

or if he still loves Fidel

 

or how he feels about the spirit of Che

 

or how he feels about the U.S.A.

 

 

 

In fact I just keep walking with both

 

legs and both eyes straight ahead

 

like any self-conscious tourist from the

 

English-speaking universe or for that matter

 

any public agent from any country anywhere

 

on a fact-finding mission in a broken-hearted

 

dolorous dispirited ill-fed city turning to dust— 

 

Leon Retief. Die prins van Venosa

Thursday, October 31st, 2013

 DIE PRINS VAN VENOSA

Carlo Gesualdo ( 1566-1613) word vandag saam met Claudio Monteverdi beskou as een van die toonaangewende en innoverende komponiste van die laat Renaissance. Toe ek toentertyd die eerste keer na sy Miserere geluister het was die musiek vir my so treffend dat ek mettertyd ook sy ander werke begin verken het en vandag is hy een van my geliefkoosde komponiste uit daardie tydperk. Sy musiek het harmonie verder geneem as enigeen totdat Wagner op die toneel verskyn het en sy innoverende gebruik van chromatisme en dissonansie is betowerend. Hy was finansieel onafhanklik en kon hy sy eie paadjie loop, anders as wat die geval was met so baie komponiste van daardie tydperk en ook vir eeue daarna.

Hier is sy Miserere:  http://www.youtube.com/watch?v=i3JwLnK6Efw

Gesualdo was egter meer as net ʼn ryk, eksentrieke  edelman wat die tyd gehad het om musiek volgens sy eie smaak te skryf sonder om hom te steur aan heersende modes. Hy was ook ʼn moordenaar en die dubbele moord waarvoor hy verantwoordelik was het die res van sy lewe beïnvloed. Om meer oor die moord te wete te kom, kliek op die skakel na Werner Herzog se film wat ek na aan die einde plaas. Demone oor die dood en sonde het hom geteister, sy musiek het net soos die van ander komponiste van die tyd uiterstes van emosie uitgebeeld en dit met religieuse ekstase en na my mening ook met seksuele ekstase in verband gebring maar Gesualdo het hierdie emosies tot ekstreme grense gevoer. Na sy dood het sy musiek grotendeels in die vergetelheid verval totdat die Britse komponis Michael Heseltine (wat onder dis naam Peter Warlock geskryf het) en Igor Stravinsky sy musiek herontdek het. Sedertdien is verskeie operas oor sy werk en lewe gekomponeer en aspekte van sy musiek het baie ander belangrike komponiste beïnvloed.

“He creeps inside and grabs your soul and is in no hurry to let go,” het die komponis Brett Dean gesê en hy is reg. Ek moet byvoeg dat sy musiek vir my soms so intens is dat ek dikwels nie na meer as een werk op ʼn keer kan luister nie, die enigste komponis wat so iets aan my doen.

Carlo Gesualdo het op ʼn eienaardige wyse in my gedagtes opgeduik toe ek onlangs weer gedigte gelees het deur die  Kanadese digter Jan Zwicky oor wie ek al voorheen ʼn bydrae gelewer het. Sy is skynbaar ʼn goeie violis en duidelik ook goed onderleg in filosofie en die natuurwetenskappe.

 

OPEN STRINGS

 

E, laser of the ear, ear’s

vinegar, bagpipes

in a tux, the sky’s blue, pointed;

 

A, youngest of the four, cocksure

and vulnerable, the white kid

on the basketball team – immature,

ambitious, charming,

indispensable, apprenticed

to desire;

 

D is the taylor

who sewed the note “I shall always love you”

into the hem of the village belle’s wedding dress,

a note not discovered until ten years later in New York

where, poor and abandoned, she was ripping uop the skirt

for curtains, and he came,

and he married her;

 

G, cathedral of the breastbone,

Oak-light, earth;

 

it’s air they offer us,

but not the cool draught of their half-brothers

the harmonics, no,

a bigger wind, the body,

snapped out like a towel, air

like the sky above the foothills,

like the desire to drown,

 

 a place of worship,

a laying down of arms.

                                               Open strings

are ambassadors from the republic of silence.

They are the name of that moment when you realize

clearly, for the first time,

you will die. After illness,

the first startled breath.

 

Uit deel 2 van Beethoven Op. 127, Adagio:

 

The rise of the rib-cage,

           its fall: how unlikely this slight

  

shift of fabric: A tea cup,

           a music box.

  

 Air enters, air flows away:

             How this simple thing

 

 goes on and on, cannot

            help itself, on and on.

 

 A-flat: cream’s richness,

           like a good field in April, a blackness

                      you wanted to eat,

 

  or in August, the string’s breath thick

          with heat and dust, like

                   being able to breathe weight,

 

 stoking, to have felt the chest thicken with brightness.

                 as though light were substance, as though it

                              carried the dark field inside itself, gleaming

                                         to have breathed that brightness, have become

 

weight, that roll of hills

          their brocade of wheat and barley.

                    To have lifted to the horizon

  

like earth, fallen

             like a rib-cage, stillness,

 

 a long sigh of dust.

 Werner Herzog  het in ek dink 1995 ʼn ietwat fantasieryke film (slegs ʼn uur lank) oor Gesualdo gemaak. Nie als in hierdie film is die waarheid, die hele waarheid en niks anders as die waarheid nie maar dis tog insiggewend vir sowel die musiek wat uitgevoer word, die kommentaar wat gelewer word en as voorbeeld van die folklore wat rondom hierdie komponis ontstaan het. Enkele opmerkings: 1) dis onwaarskynlik dat Gesualdo sy jongste seun om die lewe gebring het. 2) Ek betwyfel dit baie sterk dat die twee kadawers wat op ʼn stadium getoon word wel die van Gesualdo se vrou en haar minnaar was – as mens na die manlike kadawer kyk dan het hy ooglopend ʼn taamlik vergrote hart wat na my mening liewer dui op kongestiewe hartversaking as oorsaak van dood as moord, mens verwag nie sulke patologie by ʼn jong man nie. 3) Navorsing wat gedoen is nadat die film gemaak is het bevind dat die gebou wat Herzog aandui as die toneel van die moord inderdaad nie korrek is nie alhoewel dit op daardie tydstip as sulks aanvaar is. 4) Die bed waarin Gesualdo glo sy vrou en haar minnaar vermoor het is nié die een waar die daad gepleeg is nie. 5) Gesualdo se kasteel is in 1980 baie erg beskadig tydens ʼn Aardbewing en restourasie is nog baie ver van voltooi.

http://www.youtube.com/watch?v=B6iaghGYSjc 

Bam Ki Boen. Die herfspampoen

Monday, September 16th, 2013

 Foto: Helize van Vuuren 

 

Vandag is dit die verjaarsdag van een van ons mees gewaardeerde digters. Ter viering van dié besonderse geleentheid het hy onderstaande skryfsel vir plasing gestuur. En vir die duur van vandag pas die naam “Bam Ki Boen” hom soos ‘n handskoen. (Sy woordspel.)

Daarom – Boen apetite, Meester Boen!

*

Die herfspampoen

‘n Man was van plan om vir hom ‘n pampoen te koop vir sy verjaardag die sestiende September die tyd was op hom en hy wou nie nalatig wees teenoor sy vriende nie net nou dink hulle hy is dood sonder om te laat weet dat dit te laat is selfs vir laatwerk die kalf is klaar deur die kerk en hy’t nog in die koster se fyntuin gemis ook. Wat jy waar gaan kry? het sy vrou vir hom gevra. Die kalf? Nee, jou bobbejaan, die pampoen! Jy weet tog die pampoenseisoen is verby dis nou die tyd van vlieë en sampioene en swaeltjies op die vlerk vir vertrek. En pampoene is nie inheems aan hierdie streek nie. Maar is dit dan te veel gevra om iewers ‘n geel pampoen in die hande te kry vir my verjaardag die sestiende September hier is mos ‘n mark in die dorp en geel is tog die kleur van volhoubare onafhanklikheid in die geweste my vriende verwag dat ek die pampoen sal vreet en my bek hou asof dit reeds vol grond is in die aarde by wyse van spreke? Te laat te laat het sy vrou gesê. Die son het nou wel gehurk in eie skaduwee asof sy die hitte uit haar lyf moes baar maar aan die einde van die dag was daar nog pampoen nog versoening nog skoene vir ons dogter wat kaalvoet deur die lewe moet gaan op soek na die goue kalf en waar is die vriende wat jy wil beïndruk selfs jou tjom moes erken jy’s die grootste kakprater in die suidelike halfrond. Maar ons woon dan in die noorde het die man teëgewerp. Wat! Kak is kak noord of suid en jy het so baie gemiddelwêreld-middelwêreld dat ons tot selfs ons tale kwyt is hoekom gaan vang jy nie liewers die maan nie? Omdat ek nog elke jaar ‘n pampoen gekoop het vir my verjaardag die sestiende September het die man gemompel. O wee. Iewers moet daar tog nog ‘n ou pampoen boeppens en geel op ‘n sinkdak lê al is sy ook net ‘n windswelsel wat moet keer dat drome nie die plate lig en wegvlieg maan toe nie. Te laat! sê sy vrou. Selfs al sou daar iets so buiteseisoenliks ingevoer uit Sjina word ook dan nog kan mens nie ‘n dronk bobbejaan op die dak laat klouter nie. Nou praat jy in raaisels sê die man en hou sy kop vas asof hy wil ween. Die tyd is op jou sê sy vrou en dis normaal dat jy nie meer die verskil tussen pampoensoek en maanvloek kan verstaan nie. Hoe meer verslete en deursigtig die vleeskleed hoe digter geweef die sluier om wat moet kom. Wat sou sy van praat? Wat het oogskille met laatwerk te doen? Sal die bobbejaan en die kalf dan baklei vir ‘n sonvrug wat toe nooit bestaan het nie? Beter om dan maar hierdie woordpitjies soos ‘n soen aan die papier toe te vertrou en vir my verbeelde maanskynvriende te stuur. Beter nog om nie te verjaar nie. Maar wat sal ek nou hê om hoog en laag te soek vir my verjaardag die sestiende September?

 

Can Ocells, 16 September 2013    

(c) Bam Ki Boen 

 

Breyten Breytenbach. Kleinreis: Waarheen vlug die voëls in die somer?

Wednesday, August 21st, 2013

Kleinreis: Waarheen vlug die voëls in die somer?

(vir die jong heiligdansers, en vir Andries Bezuidenhout)

 

‘n Gedeelte van Toskane wat minder bekend is as die poskaart-skouspelagtige landskappe in die omgewings van Pienza, Siena, Grosetto en dies meer, is die Casentino. (‘n Teorie vir die oorsprong van die streeknaam ‘Toskane’ is dat hierdie ryk en vrugbare streek die vroeëre hartland van die Etruskers was, en indien jy diep sou grawe kry jy nog steeds tekens van hulle aanbiddingsplekke en grafte. Maar dit nou tersyde.)

Mooi wêreld. Sowat 200 jaar gelede het ‘n Duitse reisiger so berig oor hierdie legkaart van heuweldorpies elk gemurmel langs nou straatjies  rondom ‘n kasteel of ‘n kerk, plaashuise gepunktueer met sipresbome en vergesigte van agtermekaar wingerde en olyfboorde waarvan sommige seker eeue oud moet wees:

“’n Landskap so groot en so ryp met soveel voue en deinings en wydte en variasie, met so baie geskiedenis geskoei deur die mens se hand en skoffelpik en verbeelding, met so ‘n ligrykheid en die verskuiwing van wolke se spore en verkleding op die aarde – dat daar geen maan nodig is om afstand en dimensie te verleen nie, dat maan trouens ‘n indringer sou wees.”

Die Casentino vallei dieper land-in noord-oos van Arezzo is ruwer, steiler en meer bebos. Van Arezzo gepraat (die lewe bestaan uit sywaartse bewegings): gaan besoek gerus daar die Basiliek van San Francisco waar Piero della Francesca tussen die jare 1452 en 1466 sy meesterlike reeks fresko’s, “Die Legende van die Ware Kruis”, geskilder het. Verkneukel jou, vergeet van asemhaal, kyk na die details, laat jou desnoods ophys in ‘n katrolsitplank om die hoër tonele van naderby te besigtig soos ‘n wafferse Juliette Binoche in die verfilmde weergawe van Michael Ondaatje se “The English Patient “. Huil van ontroering. (Ondaatje, verduidelik ‘n dame van Sri Lanka vir my, ontleen sy familienaam aan die sg. Burgers, ‘n Sri Lanka kaste van gemengde Nederlandse en inheemse afkoms – ‘n groep wat, so sê sy, aan die Kaap bekend sou staan as “mense van kleur.”)

Hoog in die Appenynse ruggraat van berge bo die Casentino is die oorsprong van die Arno, daardie rivier wat uiteindelik onder die brûe van Firenze sal deurvloei. Die vallei was die toevlugsoord van politieke vlugtelinge uit Firenze, soos Dante en Petrarca.

(Sywaarts: ek het nie geweet Petrarca, bekend vir sy sonnette in die Toskaanse dialek, het in 1341 ook ‘n lang epiese gedig in Latyn geskryf met die titel Africa nie!)

Dante het hom in jare ‘n raps vooruitgegaan. Na 15 jaar se ballingskap, dit was Meimaand 1315, kry Dante berig dat hy toegelaat sou word om terug te keer na sy geliefde stad, toe bekend vir onluste, opstande en wraak. Hy wys dit egter van die hand omdat die voorwaardes oneerbaar was. “Ek sal nooit weer Firenze binnekom nie. En dan? Miskien sal ek nie weer die sterre se lig sien nie? Kan dit wees dat ek nêrens anders in die wêreld die soet waarheid onder die hemel sal kan bepeins tensy ek terugkeer na my stad nie – sonder glorie maar tot skande van die Florentynse volk? Ek sal tog nie sonder brood gaan nie.”

Die Florentynse stadsowerhede het nie op hulle laat wag nie. “In die naam van God, amen,” word Dante Alighieri en sy seuns en saam met hulle al sy bondgenote tussen die ouderdomme van 15 tot 70 jaar in hulle afwesigheid vir minagting gevonnis: sou hulle ooit weer ‘n voet in die stad sit moet hulle “na die plek van teregstelling geneem word om daar onthoof te word sodat hulle mag sterwe.” Belangriker nog: daar word beslag gelê op al hulle besittings.

Maar ek loop die swerwerskap vooruit.

Na berekening is 1267 Dante se geboortejaar. Hy was nog jonk toe die feodale magstelsel van sy tyd uit die hande van adellikes en grondeienaars geneem is om vervang te word deur die Renaissance oorheersing van winkeliers, ambagslui en die kapitalisme. Terugskouend sou mens kon sê dit was die begin van die groot Vooruitgang afdraend. Vir hom moes dit ‘n sorgvrye jeug gewees het en hy sou later baie terug verlang (“Geen groter pyn dan om die gelukkige jare in tye van nood te onthou nie”) na die stad waar die Fees van Sint Johannes ‘n goeie twee maande elke jaar gevier is met opvoerings, dans- en eetpartyjies, en veral die vermaaklikhede aangebied deur “die Geselskap van Liefde” wat ‘n duidend lede gehad het en in wit geklee al bokspringende elke dag in optog deur die stad beweeg het met allerlei musieke om die bevolking te behaag.     

Dante was glo nie baie lank nie, maar fiks genoeg en goed afgerig in die kunsies van ruiterskap en hoe om die lans, die swaard en die knots te gebruik. Dit sou hom goed te staan kom toe hy as 24-jarige in die eerste linie van die Florentynse kavalarie teen die Ghibelliene van Arezzo moes veg tydens die veldslag van Campaldino, 1289. Hy het daarbenewens ‘n netjiese handskrif gehad en musiek het hom tot trane ontroer.

In 1285 trou hy met Gemma; saam sou hulle vier kinders hê – Giovanni, Jacopo, Pietro en Antonia. Hy begin reis na ander stadstate. In 1290 sterf Bice, die dogter van Folco Portinari, die gevierde Beatrice van sy reeks lirieke wat hy bundel en laat publiseer in 1294 onder die titel van Vita Nuova. Hy studeer filosofie (“My gesig was moeg van al die lees en my oë was so aangetas dat die sterre naderhand dynserig geword het”) en begeef hom wellig toe al in die politiek. Die res is ellendige geskiedenis – deurstraal ook met sy al hoe suiwerder wordende skryfwerk – armoede, afhanklikheid van die gunste en gawes van skelm samesweerders en ander beskermhere en borge, verlammende liefdes-ervarings, later van tyd ‘n rustelose gedwaal deur Italië op soek na strategiese alliansies teen die Swart Guelfs aan bewind in Firenze, die faksie wat die belange van die nuwe bourgeoisie verteenwoordig het. Dante se party was die Wit Guelfs. Sy ballingskap dateer uit 1302 toe hy tydens ‘n uitstedige diplomatieke sending voor die hof gedaag en skuldig bevind word aan bedrog, geldvervalsing, ensomeer. Hy wou of kon nie die boete betaal nie en is toe al veroordeel tot die brandstapel.

Eintlik is sy lewensgeskiedenis af te lees van sy geskrifte.

Hy steek pen in die dak, nogmaals op ‘n vergeefse sending om steun te probeer werf, in Ravenna, die 14de September 1321.

       (Saam met Dante en Giovanni Dodd, ‘n Brits-Italiaanse digter, net buite die Poppi Kasteel.)

 

* * *

  

                lig daag oor heuwels en valleie

                asof die nag se donker kleed

                uitgebrand het tot as:

                in die laagtes smeul ‘n rokie soms

                van die see se kant af,

                kom ‘n geel gloed stadig oor die wye wêreld

                van heuwels en valleie en landerye

                en breë plat riviere,

                laag na laag

                soos die donkerblou huid

                van ‘n ander afwesigheid,

                ‘n ander aanwesigheid,

                weggeskeur word:

                soms kan jy die geluid hoor

                in ‘n ritseling van voëlvlerke

                hoog in die lug,

                bergswawels wat hulle versadig aan lig,

                of ander vlugtelinge op pad

                na die koelte van bosse

                waar flardes van die vel

                weggesteek sal word

                soos ‘n verbleikende vaandel

 

 * * *  

 

 Ons ry deur ‘n magiese woud teen die steil berge uit en kom by ‘n kloosterdorp met die naam van Camaldolesi. In die “Antica Farmacia” waar die monnikke se brousels en konkoksies van plante en heilige water verkoop word (in Dante se tyd al was die eintlike stryd dié teen die Pousdom se aardse houvas op die mense), maar ook swaeltjies en ander voëls wat hulle uit hout sny en dan helder beskilder, trek ‘n langwerpige glaskas (so lyk dit) ons aandag. Dis smal, regop, en van bo tot onder agter ‘n valerige glaspaneel wat dien as deksel of as deur. Bo die kas teen die muur is daar ‘n bordjie wat dit beskryf as “Die Spieël van die Lewe”. Dan sien ons binne-in skaars uit te maak die volledige skelet van (so word ons vertel) ‘n 25-jarige vrou van gemiddelde lengte. Die geraamte is glo 150 jaar gelede in hierdie uitstekende kondisie opgegrawe. Waar? In sierletters staan daar verder op die bordjie geskryf, so iets in die trant van: “Nou kyk jy in ‘n troebel spieël maar binnekort van aangesig tot aangesig.”

Die aptekerin agter die toonbank is blond, mollig en Italiaans mooi. Sy sê sy is toevallig ook 25 jaar oud.

 

 

* * *   

 

 

(someroggend in Ortignano – vir my gasheer, my mede-reisiger)

 

die pere hang in die boom

en aan die lig

om met die somer

                                              vol rypheid te word

 

die somer se wit wolke

                                                het hulle gang

oor die groot land van heuwels

                                                en landerye

en af en toe bou hulle saam

                                                ‘n kasteel

van ruimte gerammel en die skyn

                                                van ligflitse

 

die voëls het hulle sang

elkeen soort vir soort

oor slote en sonvlekke

                                                van die verstand

 

ek sou vir jou ‘n woord of twee

                                                kon vang

as my aandeel van die somer

 

* * *

 

Mens sou jou verhaal so lank kon maak soos Dante Alighieri se omswerwings, so kompleks soos sy illusies en sy politieke skuiwe, sy vrugtelose soeke na bondgenote teen die vooruitgangers en kapitaliste wat van hom ‘n bedelsanger gemaak het, so uitgesponne soos sy metafore, so klokhelder soos sy metafisika en dalk so donker soos sy mistiek. Mens wens jy kon dit so silwerig en presies maak soos sy poësie (nie sy briewe nie), meestal in terza rima neergepen en in alle opsigte so vloeiend aktueel soos die gedigte van ‘n Raymond Carver, en met net soveel ruimte vir die insidentele detail en dit wat op die wieke waargeneem en vasgeskryf word. (Die gedig as voëlent vir nagsangers.)

Maar mens kan nie.

Laat my dus die Romena probeer uitklim.

Die vaevuurberg. Purgatorio is hier geskryf, sekerlik die eerste vier-en-twintig ‘canti’ of gesangeverse, in die tyd toe die Conti Guidi broers vir Dante onderdak gegee het. Wanneer jy die Romena besigtig vanaf Porciano of Pratovecchio, of as jy daarna sou kyk van Poppi se kasteel se kant, dan moet jy jou die neëntien torings en drie sirkels van buitense skanse probeer indink, en die klipmure wat bietjie laer af die terrasse afgemerk en bestendig het en nog net bespeur kan word onder braambosse en ander onkruid. Dink verder en verbeel jou jy sien vir Dante agter een van die kasteelvensters staan, met ‘n uitsig noordwaarts na Pratovecchio, en dat hy besig is om die berg te skets.

Jy weet hy het hier gebly. Jy kan jou voorstel dat die sirkel van drie skutmure en dan die dalende terrasse helling-af na waar die Arno en die Fiumicello vloei vir hom ‘n inspirasie was vir Purgatorio. Jy stel jou voor dat hy daardie stroom sterre gesien het wat nou nog daar is en dat sy hart donker was van onbeloonde liefde. Dieselfde sterre sal weer opduik in Paradiso Canto XXII as voorlied tot die Fiumana di Luce (“Die Rivier van Lig”.) Ook in ander gedigte. En wanneer hy in sy Inferno XXX verwys na die spruite wat van die groen heuwels van die Casentino na benede by die Arno aansluit, dan weet jy hoe belangrik Romena in die skrywe van sy Divina Commedia was.

(Die lewe is beweging: Met ‘n paadjie skuins langs een van die oorgroeide mure kom ons uit by die Branda Fontein – of wat dan daarvan oorgebly het. Uit die klippe syg ‘n lekseltjie water. ‘n Boer of ‘n skaapwagter het ‘n krip hier gebou om die lek-water op te vang vir sy diere. Langs die fontein is ‘n marmerblad teen ‘n rots met ‘n aanhaling uit Dante se Canto XXX.

                Ma s’io vedesi qui l’anima trista

                Di Guido o d’Alessandro o di lor frate

                Per fonte Branda non darei la vista

 

                Maar indien ek die droewe gelaat van Guido

                Of Alessandro of hul broer hier gade kon slaan

                Sou ek dit nie wil mis vir al die water van Branda nie

 

Dis duidelik dat Dante nie die kasteelmenere – die derde broer hier is Aghinolfo – aan sy boesem vertroetel het nie. Op ‘n stadium het hulle ‘n vervalser gehuur, ene Meester Adam, om Firenze se munte na te maak en so die stad se ekonomie te ‘Nigeriseer’. Die vervalste floryne had aan die een kant ‘n afbeelding van Johannes Doper en op die keersy die Franse lelie. Toe Adam op heterdaad betrap is het die broers hom opge-offer en op die brandstapel laat omkom. Vandaar seker Dante se renons in die broers: hulle duik behoorlik geswael in sy hel op . Mense het destyds nogal ‘n obsessie met verbranding gehad! Hoër op in die berge is daar darem ook ‘n gehuggie met die naam van Omomorto, “dooie man”, waar die kleinvolk nou nog klippies pak op ‘n stapel ter herdenking aan ‘n inkommer wat ten onregte daar aan die vlamme uitgelewer is.)       

 

* * *

 

Toe die daglig daal en dit reeds sterk skemer, toe die land gevou word in skakerings van diep groene en grys en potblou, loop ons die steilte uit na waar die Romena Castello soos ‘n donker aanwesigheid te bespeur is. Jy vermoed meer as wat jy kan uitmaak. Op ‘n ander manier is dit asof mens hier langsaam klim deur ‘n laning hoë sipresbome soos versteende vure alkant na waar Dante en sy gids Virgilius kon neerkyk op die kolkende gesukkel van die condition humaine.

               

 

(Al sy skryfwerk hier was darem nie net visionêr of veroordelend nie; Virgilius het hom taks teruggebring aarde toe na meer verdraagsaamheid. In sy De Vulgari Eloquentia is daar bv. ‘n passasie wat ook vandag nog van toepassing sou kon wees selfs in Suid-Afferka waar gespikkelde kapokkies  kekkel asof hulle vir die eerste keer eiers gekraam het, en dat daardie eiers enig van aard sou wees: “Nou, aangesien die Toskaners die mees berugte slagoffers van hierdie geestelike beneweling is, is dit beide van pas en nuttig om die volkstaal/straattaal wat gebruik word in die Toskaanse stede een vir een te ondersoek, en op hierdie manier die blasie van hulle ydelheid te laat bars.”)

Byna niks het oorgebly van die eens imposante kasteel met torings en borswerings nie. Dante se party, die Wit Guelfs wou met alle geweld hulle terugkeer na Firenze forseer (“going home to where it’s better than before,” sou Leonard Cohen sing), maak gemene saak met die Ghibbelliene, en teen Dante se beterwete en advies dwing hulle ‘n veldslag af waar hulle liederlik uitgewis word. Lyke gestrooi oor die rivierwalle. Daarna word die kastele en torings en vestings in die Casentino omver gegooi en gelyk gemaak met die geskiedenis. Van Romena is net ‘n homp tussen sipresbome teen die aandhemel nog afgeteken.

Krieke voorsien ‘n koor van skraapgeluide.

Met die helling af na benede langs die pad wat deur die vallei kronkel is ‘n goed bewaarde, strak en eenvoudige kerkie in die Romaanse styl (pieve) gebou. Dis seker dat Dante hierdie kerk geken het. Langs die weg boontoe het ons ‘n staalpen met ‘n geboë nek in die grond langs die pad gesien. Aan die boog was daar ‘n leë voëlkoutjie opgehang, van yster gemaak en met ‘n rooigeverfde deurtjie wat toegesweis was. Langsaan was daar ‘n bordjie met ‘n gedig van Szymborska.

‘n Paar dae later het ons (Yolande, Giovanni, Dante, Adam en Gufo) teruggekeer soontoe om foto’s te neem. ‘n Priester in burgerdrag, verantwoordelik vir die papplaas langs die kerk – die sentrum vir herstellende dwelmverslaafdes – was besig om saam met ‘n span jong mense ‘n lydensweg teen die heuwel uit te lê met die Szymborska gedig as eerste stasie. Hy het ‘n ware passie vir gedigte.

 

                in die kreupelhout het sy

                ‘n koutjie vir die bosduif gekry:

                sy het dit gevat en hou dit nou

                sodat dit leeg mag bly

 

      

 

 

* * *

 

miskien is elke oggend se gloed

die na-lig van gisters wat uitgebrand is

tot hierdie lig-geel asvlokkies

 

miskien is elke aand selfs wanneer die koepel

                                                skoon oor ons strek

die oond waar alles uitgebrand het

en net kole nog hier en daar gloei

sonder herinnering of verbintenis

 

miskien is die nag die knettering

van dit wat ons verlede noem

die dorre bewegings maar ook die groenhout

en verlepte liefdesblomme

die klere wat ons gedra het om die wêreld te ontmoet

die musiek wat soos ‘n vergeet deur ons harte

                                                geklop het

die krete op ons lippe

sodat ons die ooglede toeknyp teen die bitter rook

en die verwarring van niks meer te wees nie

 

elkeen het gepoog om ‘n verbygaan vas te lê

soos asemhalingtekens in as en in stof

en die gebeentes self het woorde geword

om soos geheue weg te waai in stof en as

 

en ons nie meer daar is nie

al ruik ons soms nog die vlees op die tong

en ons nooit hier was nie

want ons het blind teen die besetter geveg

ons het ons borste vir die duisternis ontbloot

 

miskien is almal wat ooit bestaan het

die statige wals die dreun van tromme

die wekroep tot weerstand

die rose van wonde

die reuk van vars koffie

miskien is alles wat was altyd hier

in elke oggend se gloed

van gisters wat uitgebrand het

 

miskien is ons alles net soos ons niks is

miskien het ons verskriklike vleeslike kennis

‘n wind verby die verbygaan van onthou

miskien het die swart voël in die tuin van nou net

se roep vervlietend geraak aan betekenisbegin

 

maar hoekom dan die treurige lied?

 

 

* * *

 

op die vooraand van ons vertrek uit Toskane

terwyl krieke heuwel-af uit volle longe fluit

omdat ons so aanmekaar onkant speel

 

nog gou die goue maanvrug uit die vyeboom gepluk

want mens wil dit nie daar so hoog in die takke

                laat verrot

en die stoep bemors nie:

die berghange het reeds donkerte genoeg –

om dit môre vroeg in die knapsak saam te dra

voor die oggendster weet van die voël se snik

 

 

Toskane, 7-16 Augustus

 

[© Breyten Breytenbach / 2013]

 

Louis Jansen van Vuuren. Weke van water en die recumbentibus oomblik

Thursday, July 11th, 2013

 

Weke van water en die recumbentibus oomblik

Dit het ophou reën. Daar was bitter min son die laaste paar weke en ek het dit oorweeg om ‘n vlot te bou, sommer met afval kwaste en stomp-getekende potloodstele  - herdenkende aan die ark van ouds. Die eindbestemming :  berg Ararat. Droë grond.  (Gelukkig het my honde webvoete anders was hulle in die groeiende moeraswêreld verdwene.)

’n Paar nuwe bundels het die rokerige klam Meimaand draagliker gemaak. Uit Jacob Polly se nuwe bundel The Havocs.  Picador. 2012

Doll’s House

 

A table set with tiny plates,

the chairs around the paper fire:

diminishment has simplified

the aims and objects of desire,

while blinder faith must still provide

the mincemeat in the wooden cakes,

 

the creaking stair and wind outside.

For you have held your breath to peer

along the shelves of depthless books

lining a room where nothing’s read;

and now, effortlessly giant, look

up to the eaves and in at the beds.

 

Be brave. To live is not to fear

despite the scale of what’s at stake.

Two children lie in matchbox cribs.

Next door a couple, stiff as pegs,

are tucked together, rib to rib,

the bedsheets bound around their legs.

 

What happens if you turn away?

Every god has asked the same,

crouched on a sideboard, just in case

sudden little laughter shakes

a heaven like an empty house

where not a plate nor day will break.

 

&

 

On the Move at First Light

 

Empty morning and the rain lies,

filling the bare field with broken panes

of pink. To loosen, to empty!

To be as full of sky as fallen rain.

  

Robert Robertson is ’n Skotse digter, Hill of Doors is sy vyfde bundel. Picador. 2013.

 

Annunciation

after Fra Angelico

 

He has come from the garden, leaving

no shadow, no footprints in the dew.

They hold each other’s gaze at the point

of balance: everything streaming

towards this moment, streaming away.

 

A word will set the seed

of life and death,

the over-shadowing of this girl

by a feathered dark.

But not yet: not quite yet.

 

How will she remember the silence

of that endless moment?

Or the end, when it all began –

the first of seven joys

before the seven sorrows?

 

She will remember the aftersong

because she is only human.

One day

she’ll wake with wings, or wake

and find them gone.

 

 

Twee eksemplare van die the Paris Review en ’n handvol  New Yorkers beland in my klam posbus.

 Uit  the Paris Review Spring 2013: Sylvie Baumgartel

 

Picnic with Mom

 

She goes off to look for birds.

I go for a shot in the dark

With room for cream.

I sneeze.

We eat apple

And throw stones into the water.

Westinghouse lightbulbs make us look old.

Westinghouse blender makes us drunk.

I can’t build a fire for shit;

I’m not a Girl Scout.

She is tall in wooden shoes.

I am a whore in heels.

I put her braid in my mouth

And bite down hard.

  

Uit die The New Yorker May 27 2013

 

 

 

Colosseum

Jericho Brown

 

I don’t remember how I hurt myself,

The pain mine

Long enough for me

To lose the wound that invented it

As none of us knows the beauty

Of our own eyes

Until a man tells us they are

Why God made brown. Then

That same man says he lives to touch

The smoothest parts, suggesting our

Surface area can be understood

By degrees of satin. Him I will

Follow until I am rough outside

As I am within. I cannot locate the origin

Of slaughter, but I know

How my own feels, that I live with it

And sometimes use it

To get the living done,

Because I am what gladiators call

A man in love—love

Being any reminder we survived

 

 

Uit die the Paris Review Summer 2013

 

Henri Cole

Free Dirt

My house is mine:
the choice of menu, 
the radio and television, 
the unpolished floors, 
the rumpled sheets.

It’s like being inside
a rolltop desk. I have
no maid who takes care
of me. Sometimes, 
during breakfast,

I speak French with
a taxidermied wren. 
There is no debt
between us. We listen
to language tapes:

Viens-tu du ciel profound (Baudelaire)? 
Always, I hear a little oratorio
inside my head. Moths
have carried away my carpets, 
like invisible pallbearers.

I like invisibleness, 
except in the moon’s strong, 
broad rays. Some nights, 
I ask her paleness, Will I be okay? 
I am weak and fruitless at night,

like a piece of meat with eyes, 
but in the morning optimistic again, 
like a snowflake that has traveled
many miles and many years
to be admired on the kitchen pane.

Alone, I guzzle
and litter and urinate
and shout. Please do not
wake me from this dream, 
making meals from discrete

objects—a sweet potato, 
a jar of marmalade, 
a bottle of sauvignon blanc. 
Today, I saw a sign
in majuscule for FREE DIRT

and thought, We all have
chapters we’d rather keep
unpublished, in which we
get down with the swirl. 
The little wren perched on my

finger weighs almost nothing, 
just nails and beak. But it
gives me tiny moments—
here at my kitchen table—
like a diaphanous chorus

mewling something
about love, or the haze
of love, a haze that makes
me squint-eyed and sick
if I think too much about it.

What am I but this flensed
syntax, sight and sound, 
in which my heart, not
insulated yet, makes
ripple effects down the line?

In Juniemaand  staan plate irisse, geïrriteerd, in plasse louwarm reënwater rond… rol versigtig hul eerste flappe oop.

 

Iridaceae

 

The iris in spring, unfurls

it’s scented beard.

From a roaming rhizome

seeps the iridescent stain:

purple, blue and fixed magenta…

 

van al vyf

rooi riviere

moet ek drink :

oorleef =vergeet

om sonder dors

gedaanteloos

           te inkarneer

kladloos

wedergebore

geheueloos

lomerig

gewetenloos

lollend

        in die waters van die Lethe

 

LJvV

  

  

Nou’s dit Juliemaand en die somer breek soos doopwater oor ons oop. Als wat  kan kraai en krul  kantel koppe son se kant toe. Twee bundels op my tafel: grond/Santekraam van Ronelda S Kamfer en Nathan Trantraal se Chokers en Survivors. Laasgenoemde  het ’n vriendin sopas vir my gebring uit die Kaap . Sy het blykbaar op die vlug hiernatoe  so ’n bietjie daarin begin blaai – en die verse het haar kop-aan-kop getref.

Die spreekwoordelike recumbentibus moment. Sy moes die lugwaardin oortuig dat dit nie ’n oordaad van chardonnay was wat haar so laat wankel nie, maar  dat dit wel die dun boekie in haar hande is wat so kan skop.

Ek het die voorreg gehad om beide Ronelda en Nathan in Den Haag by die Festival voor het Afrikaans te hoor voorlees uit hulle bundels….daar het ek die eerste uitklophoue vierkantig op die ken gevat.

 

gaan i

 

ons moet gaan

die hele tyd ons

moet gaan

teenwinde hou

ons terug

maar gaan

is wat

ons moet

gaan weer

en weer

mettertyd gaan

ons moet

 

 

gaan ii

 

vergaan

vêr gaan

tydelik is alles

ver-heen en ver-weer

gaan daarmee heen

verlelik is goed

was

 

sovêr

so vêr

 

gaan iii

 

heen is

waar ons moet gaan

altyd heen

teen stormwinde sonde

moet gaan en

wegkom weer dit is

’n moet vir ons om te

gaan

en vir tyd om in tyd

binne-in stil te staan

 

 

Ronelda S Kamfer. grond/Santekraam. Kwela Boeke. 2011

 

 

Woensdag, 16 Februarie 1988

 

Ek is nog klein.

Ek staan allien innie agtejaat

by my ouma-hulle hys en ek voel sad

omdat ek wiet vandag isse boring, unimportant dag.

Ek wiet die dag het niks gedoen

watit worthy maak om onthou te wôtie.

Ek voel sad omdat ek wiet daa was al dysende dae

Soos dié wat ek al kla vegiet et.

’n Mens kyk trug op jou liewe ennie goed wat ytstaan,

Dai is vi jou jou liewe.

Maa dai issie die liewe nie.

Dai issie highlights reël.

Jou liewe isse klom dae wat niks gebee nie.

 

Ek stap narie wasgoed wat oppie lyn hang,

Ek sit my hand tien ’n nat handdoek

en ek dink ek gan nooit die dag vegietie.

 

Nathan Trantraal. Chokers en Survivors. Kwela Boeke. 2013

 

Leon Retief. A thief of impeccable taste

Monday, July 1st, 2013

 

                                               Glen Sorestad

A THIEF OF IMPECCABLE TASTE

Un ladrón de impeccable buen gusto

 

Glen Sorestad is ʼn prêriedigter van Saskatoon wie se verse ek al voorheen geplaas het. Sy jongste twee publikasies is ʼn sakboekie Along Okema Road en dan bogenoemde bundel wat verlede jaar op die rakke verskyn het met die Engelse gedigte op een bladsy en die Spaanse vertaling op die teenoorgestelde bladsy. Die vertalings is gedoen deur Manuel de Jesús Velásquez León, lektor in “Studies van die Engelssprekende Kulture” aan die universiteit José de la Luz y Caballero in Kuba.

Die Thief bevat ʼn voorwoord deur die vertaler, ʼn taamlike lang een om die waarheid te sê, dus sal ek net enkele sinne uit die eerste twee paragrawe aanhaal” “Generally, (Sorestad) lets the words find their own way through the woods, blazing their own trail, up to the hidden clearing of light, the unexpected spot of finding and conception. Once there, the solid power of the poet makes creation endure.”

“The first surprising thing… is that scenes are illuminated by a luminescence that comes from understanding. The lens that visualizes his world is not myopic. Maybe that is why the poetic reconstruction of what has been lived is impeccable, faultless. The plots of reality offered to scrutiny sometimes reveal niches of an almost painful naturalism. One may feel the wintery cold alienation of those earthly artifacts that just seem to be there. Nevertheless there are conducting wires among the objects, underground connecting tunnels providing sense to the structures. In that way, a universe of indifferent, almost astral nakedness is coloured by hope.”

Soos dit teen hierdie tyd waarskynlik vir almal duidelik behoort te wees, Sorestad is nie ʼn hermetiese digter nie. Trouens, ek het tot op hede nog nie ʼn hermetiese prêriedigter teengekom nie. Sorestad se gedigte is vir my kenmerkend van die prêries en prêriedigkuns waarvoor my vrou Lesli en ek lief geword het.

Die bundel het ʼn rustige toonaard, ʼn dikwels mediterende kyk na die prêries en sy mense, sy vriende en na die lang verhouding tussen hom en sy vrou. Dit is dan ook Sorestad se eggenote wat via die digter aan die woord is in The Thief Reflects.

 

LOOKING BACK

 

Sometimes I am shaken

by a desire to return

to that child I was –

endless days under a vast sky,

sun omnipresent as the mongrel

that dogged my footsteps.

 

A half-century and more

removed, I remember each day

bloomed wonder. Never bored,

I did not realise how poor

we were, having so much.

 

On second thought, it’s possible

my retrospective vision is

blurred, selectively smudged.

Perhaps it is our nature to hold

hard to what causes least pain?

 

To indulge moments of nostalgia

is bo act of foolishness. Though

time past will not return,

we still can marvel

at the road we’ve travelled,

at the one that lies ahead.

 

WINTER BURIAL

 

Bullets of snow blast the polished casket poised

in funeral home harness above the open grave.

 

Mourning family huddled close to one another,

drawn snug to the living, their backs buffeted

 

by hard gusts. Needles of ice probe napes of neck.

Vestments aflutter, numb-fingered, the priest

 

clings to his prayer book, while manic wind worries

the pages, snatches words, scatters them like flakes.

 

At the graveside slim fingers of snow writhe,

curl over and descend, while others leap the chasm.

 

Last words said, family, one by one, step to the fore,

red rose each – this final act of love and letting go.

 

The casket lowered, everyone turns away. Wind blows

mourners to cars. Left behind – red roses and snow.

 

THE THIEF REFLECTS

 

Tell me, what have

I stolen from you

that you have missed?

 

Surely you know

I have taken only

inessential fragments

 

you would have shed

without my help.

I can in no way be

 

dismissed as common

thief, nor as cheap

trickster. You must

 

agree I am a thief

of impeccable taste:

I did choose you.

 

SMALL AND FEATHERED

 

Through my cabin window

needled branches interlace

against a splash of sky.

A fidgety Tree Sparrow

perches on the drooping

finger of spruce for a moment,

adding an apprehensive note

to a subdued backdrop

or trees and sky.

 

The bird frets its way

along the thin bone of spruce,

stops a moment,

and I wonder

what thoughts, if any,

run through its mind

this splendid morning?

 

Exorbitant gas prices?

Not an iota. Nor taxes,

nor promises unkept.

But surely every small bird

must, from time to time,

cease its song to reflect

on the precariousness

of being small

and feathered in a world

that prizes neither.

 

EMMA LAKE VESPERS

 

I am curious

to see whether

      that paper birch

leaf

           succeeds

in capturing

just enough breeze

to make

                  a further

quarter-turn

                          and hold

if only for a moment,

 

within its cup

 

                               the dropping sun.

  

 

Emma Lake

 

 

HOURGLASS

 

The evidence lies everywhere. Grains of sand.

Our day are lost in the trivia of meetings,

appointments, To-Do lists, post-it notes stuck

 

to cupboard doors where we can’t miss them,

magneted to the refrigerator door like commandments,

or posted like tearful pleas for lost kittens,

 

terse reminders how our lives have become

a musical score of comings and leavings,

the sound and voices of calendars and daybooks.

 

We ignore the image – the bottom half,

its increasing sand. It is funerals we attend

with growing frequency that give us pause,

 

make us feel the measure, the urgency,

the anticipatory drum roll.

Beat by beat, grain by grain.

                                               

LITTLE ENOUGH

remembering John Newcombe

 

What we want from the start,

most of us, is never little.

 

Our dreams, our desires

seldom come as miniatures.

 

Our appetites are rapacious,

our lusts loom mountainous.

 

Time erodes them all –

dreams, desires, appetite, lust.

 

Floating dust motes in our lives.

Little becomes its own desire,

 

its own measure. Little will do.

It is little, but it is little enough.*

 

*Hierdie laaste reël kom uit ʼn gedig van John Newlove (1938-2003), ʼn vriend van Sorestad. Newlove het om dit saggies te stel ʼn stormagtige lewe gehad, meestal weens sy verslawing aan alkohol. Die gedig waaruit Sorestad aanhaal bevat tot ʼn groot mate outobiografiese materiaal en omdat dit vir my ʼn treffende gedig is plaas ek dit graag.

 

THEN, IF I CEASE DESIRING

 

Then, if I cease desiring,

you may a sing a song

of how young I was.

 

You may praise famous moments,

all of them, of the churches

I broke into for wine,

 

not praise, the highways

I travelled drunkenly

in winter, the cars I stole.

 

You may allow me moments,

not monuments, I being

content. It is little,

but it is little enough.

 

Enkele gedigte uit die pas gepubliseerde Along Okema Road.

 

EARLY MORNING OWL

 

I was awakened about five this morning

by the persistent calling of an owl.

Whoo-hoo, hoo-hoo.

 

I don’t know whether it was horned or barred,

grey or white, long-eared or earless –

I did not see the owl at all.

 

Whoo-hoo, hoo-hoo,

it seemed to call straight to me through

the open window of the cabin.

 

Was it an omen? I ask myself this now,

later in the day when the hooting returns

to resonate loudly inside my mind.

 

I’d rather not see this as an omen or premonition.

Nothing in the articulation or tone made me

think for a moment it was my name

on the creature’s tongue, nor that the bird

intended its message just for me. Perhaps if I

was of the Pacific Coastal people of the rainforest

 

who link the call of the owl with impending death,

I would be predisposed to view such a visitation

as a dark precursor, enough to set every nerve

 

on edge – but I don’t see it that way at all,

perhaps because I regard myself as one who resists

absolutes of most belief systems. Show me.

 

But then, but then…

If I am recalling this early awakening

with accuracy and not creating specifics

 

in the aftermath of the creature’s presence,

something any writer might well incline to do,

I seem to remember the owl hoo-hooed at me

 

from different locations at different times,

spokes on a wheel, the hub being the cabin

where I lay, my eyes looking out a skylight

 

at the morning light, my eyelids still heavy

with slumber as if they ere weighted down

beneath a pair of large George V pennies.

 

FOUR AMERICAN POETS WHO NEVER VISITED EMMA LAKE, BUT IF THEY HAD…

 

Carl Sandburg

 

Rain comes along

with a soft-soled shuffle

on the cabin roof,

stays a short while,

then moves on.

 

 

Robert Frost

 

Something want saying about this spruce –

The homely, forlorn way its limbs droop

As if the Creator had been playing fast and loose

With its upward-reaching arms. A somber troop –

These conifers, ramrod straight, refuse to stoop.

 

 

William Carlos Williams

 

So much depends

upon a green luggage cart

 

with four rubber wheels

waiting in the parking lot

 

empty and expectant

alongside a black spruce

 

 

William Stafford

 

Brother Wind, what news today?

Stop a moment in your turning

of birch leaves and speak to me

of all those places you have been.

 

Perhaps you will recall a house,

abandoned on the gritty plain,

the gathering dust, shreds of hearts

still clinging there, including mine.

 

 

 

 

Leon Retief. vir Gerhard Bothma

Wednesday, June 19th, 2013

Gerhard, ek wil darem vir oulaas net respondeer al is dit nou maar met ‘n spotprent wat ek as inskrywing moet plaas omdat die antwoord-boksie nie grafika kan plaas nie. Groete, Leon.