Leon Retief. Glen Sorestad in Kuba

Tuesday, October 14th, 2014



Ter inligting aan nuwe lesers van Versindaba en om moontlik ‘n paar geheues te verfris: Glen Sorestad is ‘n Saskatoonse digter en een van die leidende figure van die prêrie-digkuns. Ek is al ‘n paar jaar met hom bevriend en van sy gedigte het al op hierdie webwerf verskyn. Na ‘n onlangse besoek aan Kuba het ek die volgende van hom ontvang:

 Cuba is one of the many small islands in the Caribbean Sea lying between North and South America and as such, it is a popular tourist destination, especially for Canadians who have had an interesting historical attachment to Cuba since 1959 when Fidel Castro took over control of the island. Canada has been a supporter of the island nation, whose north shore lies only fifty miles or so south of the southern tip of Florida, a nation which has been almost peevishly blockaded by the U.S. since 1960. My wife and I have made three trips to Cuba and have come to be fascinated with the island and its people, so much so that I fear we have both fallen in love with the Cuban people. Despite the incredible hardships ordinary Cubans have faced for over 50 years as a people blockaded by the world’s most powerful nation, the Cubans have proved themselves a most remarkable people. One of the most highly educated nations in the world, Cuba and its people are also among the most talented artistically and nowhere is that more evident than in their completely remarkable musical scene. We immensely enjoy our time in Cuba with these friendly, hospitable and unusually gifted people. I hope my poems are a reflection of how highly we regard the Cuban people we’ve met and how privileged we feel to be welcomed into their midst.

Glen beplan om ten minste sommige van hierdie gedigte, heel moontlik in verwerkte vorm, in te sluit in ‘n bundel wat voorlopig die titel het van Dancing with Dinosaurs: Cuban Poems.

It All Began With 82


It’s all so utterly preposterous.

Really, just think about it.

Can anything be more brash,

more completely outrageous?

Imagine what Clint Eastwood

could do with a story like this!

Start with a small armed force –

a rag-tag army, aiming to overthrow

a firmly entrenched dictator

with an assault from the sea

in a single landing craft

(named Granma, for pity’s sake!),

an invading army of 82 men!

Look, I’m not making this up –

it’s a matter of public record.

Can you imagine an invasion

less likely to succeed? Then,

when the attacking force lacks

the element of total surprise

in the face of daunting odds,

and when the eighty-two are

summarily reduced to nineteen,

who flee to the rugged heights

of the Sierra Maestras, that fiasco

should have written finis

to such an ill-conceived scene.

Had Fidel and Raul and Che

been among the initial fallen,

the story would have ended

in the bloody streets of Santiago.

But the trio was of the nineteen

and they wrote a different ending –

one even Eastwood would

never get away with..


The Gracious Waiter


Osmani is a tall Cuban whose lineage appears rooted

in the Middle East. A most gentle, gracious soul,

he lacks the ebullience of his fellow waiters.

Quiet and efficient, Osmani glides about his job,

with neither fuss nor favour, serene, as if serving

a host of angels. How could anyone not like him?

Like most dining room servers he was here two years ago,

likely much longer. Such positions are sinecures

for Cubans.  Easy to imagine the senior waiters having

spent their entire working lives here.

Osmani, the gracious waiter, offends no one.

Wrapped in his distinct aura of silent warmth,

he returns home each night better off than when

he began the day, thankful for this tired crumbling

resort hotel and its ongoing life as winter home

for hosts of geriatric Canadian sun-seekers.


How Day Unfolds on the Playas

Each morning after the sun lights the sands,

young men who work the tourist-only beach

begin their job of hauling out of night storage

the white plastic chairs, matching tables,

large green parasols to shade the mostly white

sun-bathers from omnipotent sun. They set

everything out on the manicured sand for tourists

to loll away their day according to their desires.

Before sundown, these same young workers will

begin the process of undoing, of deconstruction.

One by one, two by two, they stack and hoist

and tote all the paraphernalia away from the sand,

back into the security of the night storage shed.

This Sisyphusan task must and will be repeated,

day after day; it is the bloodstream that feeds

daily life on the groomed sand of the Playas.


Afternoon Seminar


Around 2:00 in the afternoon a half dozen or more taxis

pull up alongside our Cuban hotel and park. They are

ready for fares, of course, but this is the slow time

at this beachfront hotel, so the cabbies all clamber out,

exchange greetings, handshakes or high fives,

then sit together on the grass to talk. They become

vociferous, animated, and though I know little Spanish,

I imagine they are chewing on the very same bones

workers on a break would be gnawing in my country,

or any other – local politics, sports, families, and sex.

Occasionally a fare shows up and one of them returns

to the reality of work, but chances are another cab arrives

and a new driver is welcomed to the ongoing deliberations.

Afternoon wanes and one by one, each cab driver leaves,

but the next day some combination of them will reassemble

alongside the hotel and the seminar of Cuban taxi drivers

will reconvene to continue their search for enlightenment.


Looking North

Here on Playas del Este, popular beaches east of Havana

on Cuba’s northern shore, from our window I look north

across the moving Gulf waters to where America,

in all its might and fervour, its zeal and self-proclaimed rightness,

is not even the faintest outline, an incomplete thought.

The most powerful nation on earth — invisible to the eye

as I gaze across this ceaseless sea, waves that crashed here

before all nations, large and small, that will in the end

outlast them all. The Gulf keeps things in perspective.

Here, its hue might even be a Cuban shade of blue.

I am just reporting to you what I see.


© Poems: Glen Sorestad. 2014

(deur Leon Retief)

Yves T’Sjoen. “Sy drif en drang” – Dirk J. Opperman in de sterrelingse nacht van Jonkershoek

Tuesday, September 23rd, 2014


Gisteren is op initiatief van het Departement Afrikaans en Nederlands van de Universiteit Stellenbosch het eeuwfeest van Dirk Jan Opperman (1914-1985) met luister en bloemen gevierd. Op 29 september 2014 zal het precies honderd jaar geleden zijn dat deze dichter, bloemlezer, criticus en hoogleraar is geboren. Opperman is een geprezen en geprijsd dichter-criticus met in totaal vier eredoctoraten van Zuid-Afrikaanse universiteiten. Het ging maandag over een icoon van de Afrikaanse letteren.

Het huldebetoon bestond uit een opeenvolging van persoonlijke getuigenissen, onder anderen van André P. Brink, Etienne Brits en Lina Spies, spitante en wel eens larmoyante anekdotes en de voordracht van een keur uit Oppermans verzamelde gedichten. Opperman had nogal wat verzamelde gedichten uitgegeven en een Groot Verseboek – waarvan Brink later het redacteurschap zou overnemen. Oud-collega’s en studenten, onder wie de professoren Ronel Foster, Joan Hambidge, Chris van der Merwe en feestorganisator Dorothea van Zyl, alsook twee van de drie dochters van de schrijver-academicus voerden het woord in een goedgeluimd auditorium van het Wilcocksgebouw, de plek waar vroeger het departement was gevestigd.

In mijn colleges over Afrikaanstalige literatuur aan de Universiteit Gent krijgt Opperman een hoofdrol toebedeeld. Obligaat zijn de referenties aan zijn multitaskende aanwezigheid in het Afrikaanse literaire bedrijf, van canoniserende anthologist en proactieve apologeet van dichters en hun bundels tot charismatisch initiator van het Letterkundig Laboratorium in Stellenbosch. Ik lees dan vooral gedichten zoals ‘Ou kandelaar’ en het veel gebloemleesde ‘Dood van Opperman’. Gerrit Komrij heeft onder meer die teksten opgenomen in zijn persoonlijke staalkaart De Afrikaanse poëzie in 1000 en enige gedichten (1999).

De dichter Opperman was geen belijdeniskunstenaar. Hij had het herhaaldelijk, in lezingen en essays, over het gedicht als een objectief correlaat. In de schrijver ging een Afrikaanse T.S. Eliot schuil: gedichten met een gesloten structuur of, zoals Etienne Brits het gisteren verwoordde, poëzie waarin zo veel méér schuilgaat dan de tekst voorwendt. Het is, met Joan Hambidge, de poëzie die de schrijver vandaag in leven houdt. Het proefschrift Digters van Dertig mag dan wel nog steeds geroemd worden, het is de dichter die vandaag wordt gelezen. Ik vraag me daarbij af in hoeverre Oppermans dichterlijke oeuvre en poëticale opvattingen nog doorwerken in de literaire productie van jonge dichters in het Afrikaans. De lectuur door Joan Hambidge van enkele gelegenheidsgedichten kan wijzen op een doorwerking, in de periode na het optreden van onder anderen Lina Spies,maar Hambidge was dan ook alweer een betrokkene, een bevoorrecht  toeschouwer tijdens Laboratoriumsessies die de poëziegoeroe Opperman regelmatig in de Eikestad organiseerde.

De viering baadde in een atmosfeer van gezellige welwillendheid en droeg ook wel een zweem van nostalgisch besef. Na afloop toog ik naar het huis waar Opperman heeft gewoond, nu omzoomd door een kale witte muur en beveiligd tegen het gevaar.

Gisterenavond is de evergreen van de Afrikaanse dichtkunst voorgelezen door Johan Nel. Het gedicht doet me soms denken aan Jan van Nijlens ‘De dubbelganger’, waarin de schrijver een personage opvoert dat zijn naam draagt. Er zit, in tegenstelling tot Van Nijlen, zelfspot in Oppermans tekst: “jy sou hom nooit/aangesien het vir ’n digter”. Dat laatste deed men gisteren in Stellenbosch niettemin met empathie en trots: een dichter is gefêteerd in een volstrekt wit auditorium.

Jonkershoek was mooi in de lentenacht. Ik dacht er aan de woorden dat “hy driftig oorlog [het] verklaar/teen skyn, teen skynheiligheid”. Die oorlog woedt nog elke dag.




Hy was ’n mens van hierdie grond

en het as mens doodnugter

tussen sy medemense rondbeweeg —

jy sou hom nooit

aangesien het vir ’n digter.


In swaar tye van ons stryd:

die oorgang dertig — vyftig,

het hy driftig oorlog verklaar

teen skyn, teen skynheiligheid

en die belangrike barbaar.


Groot ingespan en groot ontspan,

soos Goethe gesê het:

‘Niks mensliks

het hom ooit verbygegaan.’

Dit was Dirk Opperman.


Later was daar in sy drif en drang

wel iets angswekkends, en sy vriende

het dikwels onder mekaar die vraag

gestel: “Waarom word dié driftige man

se einde dan so tragies vertraag?’


Nogtans, sy dood die bly ’n skok,

soos die dood van elke mens maar skok.

Aan sy vrou en kinders

wat bewus was van sy doel,

spreek Die Burger sy diepste meegevoel.



© DJ Opperman (Uit: Komas uit ‘n bamboesstok, 1979: Human & Rousseau)



Egonne Roth. Woord en Beeld in Thessaloniki

Thursday, September 4th, 2014

My gids vir Griekeland het seker so 600 bladsye waarvan slegs 5 tot 6 aan Thessaloniki gewy is. Die oningeligte afleiding is dat daar nie veel is om in die stad te sien nie. Onwaar!

“Die goedkoopste vlug Griekeland toe is na Thessaloniki,” verduidelik Judy vir my, “en die stad het ’n ryk Joodse geskiedenis. Jou geliefkoosde Yehuda Poliker kom van daar. Kom ons gaan kyk!” Ons bespreek die vlug en ’n hotel in die sentrale deel van die stad naby die Joodse museum. Ons land daar op ’n  Maandagaand – die temperatuur  kort onder die 30 grade.  Ek kreun. Ek haat hitte. Hoekom is ek nie in die koue Kaapstad nie? Of in Sutherland?

Gou ontdek ons dat ons in ’n stad van die mees vriendelike en hulpvaardige mense is. Die ontvangs by die hotel, die vrou wat ons kamer skoonmaak, die mense op straat wanneer ons verdwaal, die man in die Vodacom winkel wat ons help om ons nuwe Griekse simkaarte te installeer – so kan die lys groei en groei.

Joodse Museum

Ons is verras deur die hoeveelheid  besienswaardighede wat ons vind. Die Joodse Museum is puik volgens die nuutste  uitstallingsbeginsels georganiseer. In 1917 was meer as 50% van die bevolking van die stad Joods; teen die einde van die Tweede Wêreldoorlog was meer as 90% van die Jode in Griekeland vermoor deur die Nazis. Vandag is daar weer tenminste twee aktiewe sinagoges in Thessaloniki. Verder is daar die ou Romeinse agora, die Byzantynse stadsmure met hulle soliede vestings, die Wittoring op die seefront, ’n puik argeologiese museum en dan is daar die Museum vir Fotografie.

Dit was vir ons die heerlikste ontdekking: ons was bestyds om die Photo Biennale of liewer ‘n deel daarvan te kon sien. Die afgelope drie biennales vorm ’n tematiese trilogie (Tyd-Chronos:2008, Plek-Topos: 2010-2011, Diskoers-Logos: 2014) Hierdie jaar is die fokus op die tema Diskoers of Woord en is ontwikkel deur verskeie gebeure (uitstallings, besprekings, parallelle gebeure, vertonings, konserte) op meer as 20 lokale in Thessaloniki.  Die publiek het die geleentheid om oor ‘n 1000 werke deur 100 Griekse en internasionale kunstenaars uit 23 lande regoor die wêreld te ontmoet. Hierdie kunstenaars gaan – sommige meer natuurlik, ander minder so – met die interaksie van teks en beeld in hul werk om. Naas hierdie uitdrukkings gevind in die werke self, bied verskeie kundiges en individue in die veld van fotografie uit verskillende lande oop gesprekke aan, gee meesterklasse en werkswinkels. Ons het slegs die voorreg gehad om die hoofuitstallings te sien.

“Logos manifests itself here in a primary obvious manner. In many works it is used as raw material: the alphabet serves as an object to be photographed, literally depicting logos. In other cases it presents itself with the energetic presence of language, which in the form of a text participates equally with image to form a conception of a whole work for the viewer, while many series refer directly to literary genres, such as diaries and autobiographies”. (Uitstallingsteks)

Hierdie tema fassineer my al geruime tyd. ‘n Mens sou kon argumenteer dat die Judaïsme op die ontvangs van ’n beeld en teks – naamlik die twee tablette van Moses met die tien gebooie op geskryf – gegrond is, terwyl die Christendom op die woorde “En die woord het vlees geword en onder ons kom woon”, gebou is. Die woord het dus gestalte in die figuur van Jesus gevind. Teks / woord staan dus in ’n spesiale verhouding tot beeld en in hierdie uitstalling word hierdie verhouding  binne die kunsvorm van fotografie ondersoek.

Ek het voorheen geskryf oor ’n uitstalling in London waar handgeskrewe sowel as gestikte gedigtes elk op dieselfde wit A4-bladsye deur vlugtelingjeugdiges die grondmaterial vir ’n kunsuitstalling geword het. By die Photo Biennale in Thessaloniki is dit ook, maar gegee die aantal kunstenaars wat deelgeneem het, is die variasie op die tema veel wyer ondersoek.

So byvoorbeeld werk die kunstenaars, Elena Sukhoeva, Victor Khmel en Sergey Lutsenko uit Rusland saam om ’n beeld van ’n kunswerk met letters in spesifieke landskappe te skep wat dan gefotografeer word as beeld vir die toeskouer om te sien. Dus,word die oorspronklike installasie net deur die drie kunstenaars gesien. Die letter in die sneeu word met behulp van ander letters gevorm en staan in verhouding tot die ander beelde in die foto.

Ander kunstenaars gebruik ander tegnieke om die woord en beeld te verbind. Ook die Suid-Afrikaanse kunstenaar,  Brent Meistre,  is verteenwoordig en in sy werk word woorde dan die beeld, wat dien as voorwerp om te fotografeer. Die foto’s is tydens die werksaamhede van die Waarheids- en Versoeningskommissie in Grahamstad, in die dorp geneem. Die outeur fokus op woorde wat destyds volop in omgang was.

Brent Meistre

Dis was lekker om so ver van Suid Afrika ’n tuisbeeld te sien. Minder  ‘aangenaam’ miskien, maar tog wel aangrypend was beelde wat negatiewe ervarings uitgebeeld het – wat spreek van die misbruik en geweld en smart van die mens. Ek gee net enkele voorbeelde:

Die ironiese kommentaar in die foto gebruik as posterbeeld vir die Biennale van die vrou wie se mond deur die liefde gesnoer word.


Die beeld van die vrou wie haar naam nie kan skryf nie.

Uit ’n reeks oor straf op skool kom beelde waar die sinloosheid van sekere soorte straf verander tot iets sinvols – twee gedigte wat op ironiese wyse kommentaar leer. Ek deel hierdie foto’s liewer as om dit te probeer oortik, want dit is juis die tipografie wat die sin van die woorde weerspieël en dus deel van die kommentaar is.

Die beskryfde kind wat die aksie van die fotograaf naboots…

Ons loop uit die koel donker gebou waar ons die laaste deel van die uitstalling besigtig het, in die warm laat middagson wat dans op die water en belowe onsself: oor twee jaar is ons terug in Thessaloniki om die volgende Biennale by te woon en om al die ander plekke wat ons hierdie keer gemis het, te ontdek en te geniet.

Louis Jansen van Vuuren. Geportretteer

Tuesday, June 10th, 2014

 Chuck Close. Big Self Portrait 1967 –1968 acrylic on gessoed canvas 273.1 x 212.1 cm

up close and personal


Die skandaal rondom Taylor en Burton se frisson tydens die verfilming van Cleopatra in 1963 roep vir my duidelike beelde op – ’n tipe retinale-replay- anamnese wat in my geestes oog terug speel so die epic’s uit die sestigerjare. – ek lees die beelde soos ’n teekoppie: ek sien ’n paar portrette, die een is van Elizabeth as die regentes van die Nyl en dié een van haar as vlugtige muse vir die kwaaijong pop-kunstenaar Andy Warhol. Beide laat my sidder. Eersgenoemde, omdat ek goed kan onthou wat ek en my maters in 1963 as dertienjariges met die kleur bylae uit die Vaderland en die, in ons huis, verbode, Personality gedoen het. Laasgenoemde, omdat Warhol se portret, Blue Liz as Cleopatra, steeds in sy skokkende eenvoud , geweldig krag uitstraal.

Terug na die land van die van Cleo en Tut. Toet ? As eerstejaar in Stellenbosch se kunsdepartement  is ek verstom om te leer dat daar duisende jare gelede in Egipte reeds geverfde portrette bestaan het. Maar wat sal ek dan weet, vars uit Middelburg met sy stofpaaie. Die enigste portrette wat ons daar ken, is afkomstig uit ’n donker ruimtetjie langs Fakkel -winkel: Studio Stella Nova. Die inwoners is almal daar verewig – in glans-of suède-karton. Almal se ooghare is met ’n fyn kwassie by-geverf. Miskien is dit juis hier waar my brandende passie vir kwassies begin het. Ek dwaal af. Die legendariese Egiptiese Fayum portrette is besonderse kunswerke wat ons deur die eeue bly bekoor. Sommige geskiedkundiges meen dat die Koptiese( rofweg tussen die 3de en 9de eeu n.C.) portrette direk van die lewendes geskilder is en nie, soos ander argeoloë dink, dat dit eers na-doods geskep is nie. Hoe dit ook al sy, dis van die mees aangrypende portretkuns uit ons geskiedenis. Die kunswerke, wat op hout panele geskilder word, word as mummie-portrette op die oorskot aangebring. Die eerste ID Kaarte.( Hulle word meestal in enkoustiek of eier-tempera uitgevoer.)

Wat is so aardig aan ’n portret en wat presies is ’n portret? Daar word soveel geskryf en gesê oor die ontwykende konsep. Met hierdie skryfsel tas ek slegs na ’n paar hoeke . Dalk kyk ons ’n paar mooi  dinge raak. Dis so half en half die idee van die hele idee.

Vir jare was die Venus van Willendorf die oudste portret… dis ‘’n uitbeelding/afbeelding  van ’n vrugbaarheids- godin of Venus. Argeoloë plaas haar geboortedatum om-en –by 28000 jaar gelede. Onlangs word daar in Duitsland ’n ouer Venus ontdek – die Venus van Hohle Fels, sy is glo reeds 35000 jaar oud. Party mense is van die mening dat ’n ‘werklike’ portret die afbeelding van ’n lewende wese is, een met eiesoortige en unieke eienskappe- en natuurlik, gelaatstrekke – nie ’n geïdealiseerde fantasie-vlug oor ’n goddelike nie. Die British Museum bied in 2013 ’n tentoonstelling getiteld: Ice Age: Arrival of the Modern Mind aan. Die lok-stuk van die tentoonstelling is, volgens die organiseerders, die oudste portret in die geskiedenis van die mens. Die portret is dié van ’n vrou wat 26000 jaar gelede gelewe het. Wat die portret uniek  maak is die feit dat die beeldhouwerk spesifieke gelaatstrekke  en persoonlikheid het. Die kuratrise van die tentoonstelling sê:  “The reason we say it is a portrait is because she has absolutely individual characteristics. She has one beautifully engraved eye; on the other, the lid comes over and there’s just a slit. Perhaps she had a stroke, or a palsy, or was injured in some way. In any case, she had a dodgy eye. And she has a little dimple in her chin: this is an image of a real, living woman.”


Wat is dan ’n goeie definisie van ’n portret?

Oxford aanlyn definisie:

  1. 1.     A painting, drawing, photograph, or engraving of a person, especially one depicting only the face or head and shoulders: a portrait of George III
  1. 2.     A representation or impression of someone or something in language or on film or television: the writer builds up a fascinating portrait of a community

Digter, Lina Spies stuur aan my die onderstaande gedig met die kunswerk/selfportret wat haar niggie gemaak het.



Jy noem jou selfportret “Buitestander”

maar jy het jou geteken

binnenshuis voor ’n ruit

en jy kyk nie uit na wat sigbaar is

anderkant die glas nie

maar hou jou oë neergeslaan

sodat net wie jou in lewende lywe ken,

weet dat jou kykers

glansende kristaldruifkorrels is.

En wat het van jou lugtige aard geword?

Het jy jou soos ’n skoenlapper

misgis met die grootte van die lentetuin

asof jy nie meer daarin hoort

noudat dit oorvol kleur

oor sy kante stoot nie

en het jy jou vasgevlieg

onder teen die spannet oor die stoep

waarteen jy fladder

om boontoe te styg

en weer jou vrye vlug voort te sit

van blom tot blom?

Jou wimpers lê

onder jou halfmas ooglede

houtskool vlerkies skaduwee.

© Lina Spies

Corlie de Kock. Buitestander. Houtskool op papier

Die selfportret is op sigself  ’n perd met vlerke. Of iets wat wil/kan vlieg.

Ruan Huisamen is ’n kunstenaar wat sy onderwerp, in die geval, die self, stip betrag…hier is sy selfportret in ‘n half-voltooide hoedanigheid. Sy werkmetode is sistematies en akkuraat; elke haar en huidmondjie word betrag en noukeurig in houtskool weer gegee.

Ruan se selfie hier….

Ruan Huisamen. Selfportret (onklaar) Houtskool op katoen papier 2014



The stamina of an old long-noble race

in the eyebrows’ heavy arches. In the mild

blue eyes the solemn anguish of a child

and here and there humility-not a fool’s

but feminine: the look of one who serves.

The mouth quite ordinary large and straight

composed yet not willing to speak out

when necessary. The forehead still na?ve

most comfortable in shadows looking down.

This as a whole just hazily foreseen-

never in any joy of suffering

collected for a firm accomplishment;

and yet as though from far off with scattered Things

a serious true work were being planned.

Rainer Maria Rilke 1906    



Carina van der Walt. In aanloop tot Poetry International, Rotterdam 2014

Wednesday, June 4th, 2014


Wie die poësiewêreld ken, ken Poetry International. Hierdie jaar staan die poësiefees onder andere in die teken van die feesvieringe rondom tweehonderd jaar na die afskaffing van slawehandel. Die digter wat dié idee as gas seker die sterkste beliggaam is Antoine de Kom, VSB-poësiepryswenner van 2013 met Ritmisch zonder string (Querido).

De Kom is in Den Haag gebore, maar het ’n paar jaar van sy jeug in Paramaribo, hoofstad van Suriname – ’n noordelike landjie in Suid-Amerika, deurgebring. Daar lê sy eintlike wortels, want De Kom se oupa was die swart skrywer en aktivis Anton de Kom. Anton de Kom (1898 – 1945) is gebore en getoë in Suriname, maar emmigreer in 1920 na Nederland. Hy trou met die Nederlandse Nel Borsboom. Uit hulle huwelik is drie seuns en ’n dogter gebore. Anton de Kom se bydrae tot die opkoms van ’n swart bewussyn in beide Suriname as eerdere Nederlandse kolonie en in Nederland sélf, kan in Suid-Afrika vergelyk word met Steve Biko en die Black Consciousness Movement. Toe hy en sy gesin in 1933 vir vyf maande teruggaan Suriname toe, is hy in Nederland as ’n gevaarlike kommunis beskou. In Suriname rig hy binne die eerste maand ’n adviesburo op vir die arbeidsregte van arbeiders. Nie lank daarna nie word hy vir drie maande in die gevangenis Fort Zeelandia gestop. Die rede? Omverwerping van gesag. Toe hy en sy gesin in Mei 1933 na Nederland terugkeer, is hy as ’n held ontvang. Oupa De Kom se bekendste boek was Wij slaven van Suriname (1934, Uitgever De Baanbreker). Hy het ook vir die onwettige Haagse tydskrif De Vonk geskryf. Anton de Kom word deur die Duitsers gevange geneem en sterf op 29 April 1945 – ’n paar dae voor die einde van die tweede wêreldoorlog – in die Duitse konsentrasiekamp, Sandbostel.

Hierdie agtergrond is nodig om te verstaan waarom kleinseun en digter Antoine de Kom homself op die webwerf van Poetry International bekendstel met die woorde: “My identity is much darker than the way I look.” Hy was tydens sy jeugdige verblyf in Suriname verras dat hy as kleinseun van Anton de Kom as die “white Dutchman” beskou is. Na twee geslagte in Nederland is De Kom baie witter as wat hy oor homself voel. Dit was die vonkie van sy eie lewenslange identiteitskwessie, wat saam met ’n begrip vir die tropiese bewussyn sy digterskap vandag teken.

Hy debuteer met Tropen (1991) en word dadelik genomineer vir die C. Buddingh’-prys. Daarna volg De kilte in Brasilia (1995) en Zebrahoeven (2001). Twaalf jaar later verskyn Ritmisch zonder string en beskryf die NRC-Handelsblad die bundel op die omslag:

“De Koms gedichten zijn één en al spanning en contradictie: tussen Europees en ‘tropisch’, blank en zwart, het bijzondere en het universele, structuur en ontbinding, Mallarméaans formalisme en ‘onzuiver’ engagement, persoonlijkheid en ontindividualisering, sensualiteit en reflectie – niet tot een verzoening te brengen tegenstellingen die hij als Surinaamse Nederlander van gemengd bloed letterlijk belichaamt.”

Hierdie bundel is in Suid-Afrika ook bekend, want Die Burger hou dit kort en kragtig by:

“In sy bedaarde voordrag smeul ’n woede getemper met humor.”

In Ritmisch zonder string is daar baie verwysings na lande rondom die Middellandse See. De Kom het al gedige in Istanbul en Damakus geskryf en na Suid-Afrika, Honduras en Hawaii gereis. Hierdie vreemde wêrelde word in die bundel gekombineer met sy visuele taalgebruik. Hy is nie bang om uit die slang van Sranantongo (of Negerengels, vandag meer beïnvloed deur Nederlands) en folklore vir sy gedigte te put nie. Dit dra by tot ’n besonder kragtige aanbod van poësie.

De Kom is in sy werk geneig om die tradisionele versvorm te ignoreer deur die grense van poësie te probeer opskuif. Dit doen hy in die vorm van prosagedigte. Tog moes hy erken dat hy baie versigtig moet wees dat die boodskap nie die oorhand kry nie, soos wat dit dikwels in Surinaamse poësie die geval is. “With me the aesthetic always has to hit back at the ethical aspect.”

Antoine de Kom se poësie getuig van groot toewyding. As Afrikaanse leser voel ek in sy gedigte die son prik en die stof onder my kaalvoete, terwyl die hond warempel nog ’n voël gevang het. Dis baie herkenbaar. En tegelykertyd is dit eksoties met ’n leë hangmat, beloftevolle wisselvingers, ’n dreunende beat wat aangewaai kom op die wind… en ander vreemde woorde waaraan ons in sy gedigte kan proe. Daar wag ’n fees in Rotterdam. En deel van fees is dat die Afrikaanse digter Charl-Pierre Naudé ook gaan optree.

Lees hieronder die Afrikaanse vertaling van noudat die son (p.59) uit Ritmisch zonder string.


noudat die son

laer hang is dit des

te warmer en ek vrees dat

êrens – die jongste

van ons honde het pas ’n duif opgeëet.

klein bruin veertjies oor die plaveisel

verspreid. ek het gister vir myself

 gewaai. ek sal more

vroegoggend die land verlaat


die honde maak asof hulle slaap.

my hangmat is leeg. bo die kus

dryf die rooi en wit van voëls

deur die groen. ek ruik soos hout

tog bietjie surig. en verder is daar stof

en natuurlik die gevoel om uiteindelik

hier tuis te hoort: by die cambio* was daar

die klein wisselvingers van ’n bruid sy

doen dinge en het

nog gou-gou iets liefs gesê oor betaal

betaal maar en kyk

het sy gesê terwyl sy op skulpsand by die see staan.

vanuit die verte het ’n dreundende techno

beat aangewaai. en ek sal netnou

aangespreek word en dan

sal dit blyk dat ek nie bestaan nie dat familie

in my plek gekom het in

klere uit ’n baie ander tyd as ons s’n

hulle kleur en tongval oorval my net soos

die beat op die wind

wat laat in die middag opsteek toe

omgevalle leë bokse teen die kar streel

terwyl daar laos* in die son lê en droog

op ’n beteëlde tafel

*cambio – winkeltjie waar jy geld (euro’s vir die Surinaamse dollar) kan ruil inruil teen die jongste wisselkoerse

*laos – ’n soort gemmerwortel, maar kleiner en donkerder as gemmer

Vertaling @ Carina van der Walt


Antoine de Kom

Hilda Smits. Frank Stanford, ‘n slagveld, Putin, en die maan.

Sunday, May 4th, 2014

Frank Stanford. Foto deur Fred Kuhlman Jr.

Ek het so twee jaar terug op ‘n Herfsdag in New York vir die eerste keer oë op Frank Stanford se “The battlefield where the moon says I love you” gelê. Dit was ‘n week van eerste ontmoetings – Ben, New York, ‘n Tyrannosaurus rex, Stanford se epiese 15 283 lyn gedig. In die afwesigheid van strofes of punktuasie lees ek Stanford soos wat die mense hier in Nashville die Bybel lees – in geen spesifieke volgorde, vreeslik entoesiasties, honger vir inspirasie, en op tye wanneer ek eintlik ander dinge moet doen. Daar is iets aan ‘n 15 283 lyn gedig wat my afgunstige muse se rughare soos ‘n kat laat rys. Op dae wanneer ek soos die wafferse Kafka (sonder al sy kwale) wil voel, maar net aan uie, werkopdragte, die skobbejak Putin, en die son op die stoep kan dink, sit ek met my neusvleuels tussen Stanford se blaaie vir inspirasie. En dan dink ek weer aan uie en Putin.  Onlangs kom ek op nog ‘n juweel af op bladsy 244. Ek vertaal dit hier:


Ek word wakker en dit reën op die vlot.

‘n Duisend Sjinese martelare, ‘n orkes, en ‘n boek met dierefabels,

so die gat in die emmer maak nie saak nie.

Jy vind my naak en dood langs stilte en water.

Jy sien die wolwe kerm oor my spore in die sneeu,

die reise wat ek onderneem het, die vlieë wat ek doodgeslaan het.

Die dood is in die ruïnes van die aarde wat voor die skare buig met ‘n sakdoek,

dit is in my liggaam van twee skaduwees,

in die bloedige aand, en in die verminkte boesem

van ‘n sak gesteelde appels. Dit is waar meisies aan hulleself vat

wanneer die wind oor hulle bloese waai.

Die dood is sy eie ontheiliging,

dit is oop gespes en handdoeke.

Die dood sweet soos ‘n eier in ‘n broeikas.

Jy kan dit proe in melk en in seëls.

Dit is iewers in die bodem van die boot.

Dit lê in hinderlaag vir ‘n kind alleen en wag, dit is net soos die kind,

sy wimpers en knieë en elmboë,

die vlek in die tuin.

Die dood is soos ‘n anker, soos ‘n geruïneerde net.

Dit is golwend onder die blou vel, soos die lyk van ‘n meisie deur ‘n slang gepik.

Jy sien dit in die nag, jy gooi klippe

dit keer terug, en broei uit op jou kussing.

Dit wil ‘n drom van jou vel maak.

Dit wil jou aandag hou met ‘n blou lig.

Gooi jou skaduwee onder die boom, Judas.

Dit neurie trou met my, neem hierdie ring,

en spoeg in jou oog soos ‘n sprinkaan.


Stanford is in 1948 in Richton, Mississippi gebore en deur sy weduwee ma opgegee vir aanneming. Hy publiseer The battlefield where the moon says I love you en ses korter digbundels in sy twintigs. Hy pleeg selfmoord op die ouderdom van 29 deur homself drie keer in die hart te skiet tydens ‘n onderonsie tussen sy vrou, die skilder Ginny Stanford, en sy minnares, die digteres C.D. Wright Sedertdien het hy ietwat van ‘n kultus figuur in die Amerikaanse briewe sirkels geword. Volgens die wikipedia is Stanford se nalatenskap gehul in legende, raaisels en foutiewe informasie. Stanford het glo self die lyn tussen fiksie en werklikheid in sy briewe vervaag, en vele gepubliseerde artikels en opstelle verwar selfs die mees basiese besonderhede soos sy geboortedag en dorp. Baie van die raaisels rondom sy nalatenskap is skynbaar as gevolg van sy eie fabrikasies.


The battlefield where the moon says I love you, Stanford, F. (1977).


In die inleiding van sy boek skryf Stanford se minnares die volgende “I do not know whether he was drinking steadily or heavily – water or strictly whiskey. I believe he was both dreaded and loved for his intelligence, his beauty, and his pervasive mystery. I believe that the poem anchored him to the world, and that it stood solidly between himself and a much earlier death than he died. He wrote ‘I’ll just bleed so the stars will have something dark to shine in’. What can you say to that”. ..Wright, C.D. (1978). ‘n Gedig getiteld “Instead”, vertaal uit sy digbundel, You, wat na sy dood in 1978 deur C.D. Wright gepubliseer is:


Die dood is ‘n goeie woord.

Dit keer dikwels terug

wanneer dit baie

donker is buite en warm

soos ‘n visserman

oor sy limiet,

sonder pyn, seks

of melancholie.

Jonk soos wat ek is

hou ek lig vir hierdie boot.


Toe die res van julle nog kind was

het ek ‘n monnik geword

van my eie verbeelding.

Dae en nagte het oor die bordeel

gedryf soos spinnerakke op ‘n meer,

‘n klooster gevul met lawaai en meisies.


Die maan gooi die messe,

die digters eggo totsiens,

en sleep die stilte soos nette in.


Digby my huis was ‘n eiland

waar ‘n perd alleen gestaan en skuim het.

Abednego was sy naam

skemerig, so wreed soos ‘n gedig

teenoor ‘n swart sigeuner.


Verdriet en whisky

kos meer as vriende.

Ek besoek tronke,

weeshuise, kroeë,

hopend om hulle weer te sien.

Wilgers, ys,

aas, geen geld.

Jy sal dit binnekort moet sê, jy weet

aan jou vrou, jou kind, jouself.


‘n Gedig vir Ben wat my aan Frank Stanford, Brooklyn, die 76’ers en die definisie van ‘n goeie bagel voorgestel het.




ons stap in die pad af krieke skree in die kele van bome

Stravinsky net vir ons

ons laat die stoep agter die huis asof ons nie daar bly nie

en stap myle verby vensters waarin TV’s

so gesellig soos goudvisse flits

huise waarin mense so gesellig soos gesinne is


skil die donker af

die magnolias hang gloeiend en hoog swanger in bome


swart is die pad wat sweet soos ‘n slaaf onder voet

jou hand is warm en benerig soos die vibrasies van ‘n voël jou stem

knetter soos ‘n buitelandse enjin tussen ons


diep-long drink ek die magnolias in

vannag sal ek droom van die dronk mot wat al om die stoep lig gons



Nog ‘n foto van ‘n poel water in New York


Bronne & meer oor Frank Stanford en The battlefield where the moon says I love you:






Leon Retief. Landart

Friday, April 18th, 2014


Dennebos naby Banff, Alberta


René Bohnen se baie mooi inskrywing oor landkuns, sowel as Susan Smith se kommentaar (‘n Klippie onder jou kaal voet…”) het twee dinge tot gevolg gehad: ten eerste, reg of verkeerd, het ek gedink aan my geliefkoosde Kanadese digter Don Domanski, nie omdat daar noodwendig ‘n direkte en noue verwantskap is tussen sy verse en landkuns nie maar omdat hy die omgewing, die plantegroei, diere, dinge en soms ook die verval in landskappe met sulke ryk metafore ineenvleg met ons menslike ondermaanse ondervindings dat dit werklik tot my spreek – miskien op ‘n ander wyse as wat landkuns dit doen – maar tog ook – en nie minder treffend nie.

Die tweede ding wat ek gedoen het was om ‘n soektog op tou te sit na Kanadese landkunstenaars. Ek dink sulke gediertes is maar dun gesaai maar een sodanige kunstenaar wat ek hier te lande kon vind is Diana Thompson, wat goedgunstiglik toestemming verleen het dat ek foto’s van haar werke vir hierdie inskrywing kon gebruik.


Picea glauca deur Diana Thompson.

In 2001 I went to a remote corner of northern BC with a plan.
I wanted to see if I could make a work of art with only my hands
and what I found around me – nothing else.
What I found were spruce cones, thousands of them.
I spent three weeks gathering and carefully placing cones
around five White Spruce trees.
On one of my days off I hiked to the Llewellyn Glacier.
The way the ice flowed through the valleys influenced the way
that I arranged the cones streaming around the trees.
When it was finished,
I gathered some people around to view it,
documented it, then left it for the squirrels.


René se heeltemal verkeerde beskrywing van haarself as “a bear of very little brain” het my herinner aan Domanski se gedig Ursa Immaculate, so hier is dit:




night swept back over the headlands

someone’s sign language alone in the forest

scratching words in the air    haunting

narrow spaces between the pines


hieroglyphical pheromones carried on the breeze

anagrammatical gestures almost apparitional

                                          almost perceptible


midnight and a redtail asleep in his negative theology

luciferin shine of fireflies    a coyote folding the pleats

of her wound     swaying her god with the pain

with the suffering that falls through belief’s chasm

that small caesura between the flesh and bone


I’ve been sitting alone beside the lake    subbing

for a rock or a blade of grass    watching

the phrase ex nihilo feather the water’s surface

and faces of the Julii shine out from drab houses

                                                  of the midge larvae


the moon puts on a clean white shirt and rises

I lean back into the blood of my shoulders

and neck    into the pure vowels of my spine

vocalic pins attaching vertebrae to my nerves

what was mutely sung by everything nameless

                                          everything forgotten.



solitude is our nourishment and redemption

in a world that is sensed rather than understood

quietude our reprieve from the skin trade

of language    so I come to seek refuge here

in the stillness spreading among evergreens

like the dissemination of algae     like nightjars flying

through first kisses and Chinese whispers


we should confine ourselves to the present

as Marcus Aurelius wrote    but it’s a hard sell

when memories like pollen set ablaze

                                  fall from the air

with their final wish for us in hand

reddening the meditative colours

of each moment     white and off-white

pearly counterpoint to words and meaning

moony phosphorescence in the marrow


moonlight makes the world seem more absent

the blood of things more secretive and present

phenomena hushed and all breathing space

lit by a saurian light    bioluminescent glow

in the brain stem    our reptilian brain

like a pre-existent prayer that sometimes

rises out of story and flesh


I stand up and walk along the water’s edge

beside me a heron’s footprints runs line after line

like typographical errors in the glistening mud

above me moths chaperone the musculature

of stars and the Delphic shudder of a cloud

                prophesying a bright green world


it’s difficult to know the sanctitude

of things      bloodsqualls metabolized

hatched and cross-hatched    blackened down

                                       to flesh and gesture

hard to imagine all the tongues tied in the weeds

all the heartbeats time-lapsed beneath each stone

life incessantly singing to itself in the night

funereal lips and luminous throats


it’s difficult to know the sanctitude

of ourselves    as we breathe the rapture of time’s

cadences deep into our lungs    along with the given

sum and cipher of human concerns

downshifting them through vein and bone

our entire lives magnetized to a shining point

each day    able to be carried away with a sigh


in the end being human is a long and wordless

journey     ask the dead caught and released

along the margins of a stag’s breath

ask them as they descend the wooden steps

of the birch trees     that go far underground

till they reach Ursa Major    Ursa Immaculate

                                    Bear of the Clear Heart.




walking along the shore    every footstep

a homecoming    every blade of bracken

                             with a finger to its lips

the earth imagining a physical world

my body shoulder-deep in a Dantean fluidity

In the middle of my life, I went astray

And I awoke in a dark woord


in the middle of my life I’m standing

next to the quillwort     listening

to nettles grinding their teeth     to saplings

asleep in their funereal branches

to my every thought like a breath

loosened from a windowpane


this is the hour when Ursa Major comes as

a supplication     stars like bees sworn to light

when all our religions feed the shadows

of uncertainty to its most silent angels

when all our philosophies sound like small

animals beating their children in the grass


this hour is called wearing dark clothes

beneath your skin    this is called walking

through the forest with zero gravity behind

your eyes     this is called sign language

without an owner     emptiness of this hour

this is called the pale jawline of infinity

and flesh     called opening your mouth

without a sound.


Raincatcher deur Diana Thompson

The enormous red cedar trees in the Great Bear Rainforset were a source of fiber for the indigenous people of the area.. They wove their clothes, hats and baskets from cedar bark
and roots. By draping the tree with pale green cotton yarn (the kind used for knitting sweaters)
in shapes that echoed  the curve of the branches, I was speaking about
the physical connection between our bodies and the body of the tree.
The cotton cord would fall off (rot off) within a few months in the saturated Great Bear Rainforest.
(Tests at  my home, where it rains less, have shown it only lasted three months )




sunlight on pine boughs      saints asleep in the Great Bear

the Great Bear asleep in the North Mountain     everything waiting

for the next words to be spoken     something to stir water and gravel

to braid soil and light     a few phrases left over

from the creation of the world and it sparrow’s heart.




Tuesday   blank hours of summer lazing in the heat

time presupposes time    endlessness of afternoons lost

in their own alchemical sense of surfaces and shadows

bees hyperkinetic across meadows    each takes at least

sixteen days to make    sixteen afternoons of heaven’s push

and heed     transubstantiation     afternoons into flesh

                                                          flesh into honey.



a new day in the Annapolis Valley    crows like prayer wheels

spinning above spruce spires    water bears rehydrated

antsqualls in flight    the calligraphy of a spider’s web torn

by the wind     topography of a feather     abandoned shoe

in the mud    its laces tied around the hour     ready to begin

again    to accompany us on our journey    our little junkets

along the edges of oblivion    treasures of the begotten

and half-begotten    such resplendence such intransitive

moments    such fortunes near at hand.





deadfall of light and its amenities    retinal light leaking into

the blindness of chickweed    white clover leaning

into the sun’s maculae    ferns lifting their fronds     rhizomes

sending up parts of speech to answer the call to ascension

chlorophyll our eternal contemporary    old friend with green

raiments and pockets full of maps to places we’ll never go

or even think of going     not faraway destinations     just here

in that spot     three feet away.




water’s shorthand in the gully    its signature carried downstream

countersigned by the river    authenticated by the sea    wave sway

and memory    pointing to the horizon’s keel    upturned

and freeze-framed    where the stars abound just beyond the blue

abound and take us in    where no one else will   we live

in meridian light forever    we live our life on a waterdrop

with its young-bearing rapture and weight

Queen of Breath    Madonna of the Diaphanous Life.




cliff swallow above the valley floor    her mind a bit of night sky

flying through daylight    galaxies and stars turning    in synch

with her every move    a celestial static around her body and wings

like a steady rain falling inside a cathedral    while on the ground

a bit of moss on a branch    about a cloud of mosquitoes

coming back from the other side    with angels on their breath.




a vole`s divinity beneath the ground cover    blush of isness

in every leaf    the ungod of things holding on to secrets

ministering to the dark and arabesque waters of the past

hue of the curlew`s cry    colour of inclement silver    midday

patdown of absence    our absence    our postbeliefs carried

off by the breeze    no one to stand in for us    to take our burdens

down to the river and ferry them along    to take our words away

only the redtail to watch over us    only that redtail and that cloud.




a cloud    marl-coloured    a cool rinse drifting along

the whole world listening to its silent approach and fade

little voice    like a pale acolyte from Thrace    lost in prayer

while we align ourselves with a grace that glosses up the sheen

of our disaffections    sitting with weeds and stones

like Skellig monks contemplating the sea     waiting for the future

coming through dry grass    through the split-ends.




our future waits well beyond our hubris and intent    its pulse

far off and oversewn with foliage    its incremental heartbeat

rising from the forest floor    twice removed from human ken

then twice again    the dead nibble at those roots to no avail

desire pillows its light but finds no resting place    no physic

or balm for our ten thousand vulnerabilities    only the nightly

asceticism of a stargaze into the firmament    into photospheres

and waterdrops    a swallow`s mind above the given world.




we spend our days wherever we find ourselves    always suited up

in our storylines    with very little to show outside

of language    not even enough to place on our eyelids as we sleep

our sinews and bones jotting down notes    our demise

written in our little catechism of anecdotes    in those sad chapters

dim and vacant as prescriptions of an afterlife    circumstances

wearing us down and away from the earth on every page.




there`s something about us that inhibits our ability to amend

the stillness to a deeper stillness    to inhabit quietude    to live in

the world    there are not enough reliquaries to hold our saintless

bones    not enough reasons to bring us back from perdition

meanwhile we long and belie that longing    as we write our

confessions    black ink on black paper    meanwhile the sun moves

through nostalgia`s ether    meanwhile something has sicced

the dog rose on the bracken and called the chlorella home.




clambering up the bluff    Hokusai`s wave behind me now

still moving around the circumference of the earth

still carrying sea glass and dead sailors ashore


the forest comes to meet me at the edge with open arms

and the psalm of a breeze    zephyr of feral sighs

bending being just a bit closer to the ground

closer to the centre of things    to the last light of day


I stand watching the Atlantic darken    watching

the great wilderness of the raindrop    at my feet

a rabbit`s skullcap and mouse tibia in the grass

cup white    empty cup and spoon

place setting for one    for the voice that has drifted

far from its body    utterance lost in the undergrowth


up here the lisp of the forgotten can be heard every night

every night the unclottable arteries of the afterlife empty

their black stories onto the rocks below    to be carried

out to sea    to be finned    gilled    deepened by whitecaps

and fathoms    caught in net a universe away.


Diana Thompson se webwerf is te sien by: http://www.dianathompson.net/gallery/gallery.html

 (© Leon Retief)

Hilda Smits. Oor Hemingway se snor & tuimeldroërs

Sunday, March 16th, 2014

Een van ‘n reeks foto’s wat Walker Evans op  New York metro treine geneem het

 Ek was onlangs in New York en het myself voorgeneem om ‘n gedig van formaat te skryf. ‘n Gedig met Lorca se verwoede wenkbroue, Hemingway se vreeslose snor en Kafka se formidale neus. My gedig wou ongelukkig niks weet van sulke dinge nie, en het soos ‘n hardnekkige pug terug gebeur Nashville & tuimeldroërs toe. En my beledig van chauvinisme. Al wat ek kan sê is dat ‘n hele paar talentvolle dames ook verwoede wenkbroue, vreeslose snorre en formidale neuse gehad het. Dink maar aan Frida Kahlo, en Gertrude Stein en Virginia Woolf op die neus front. Ek het darem ‘n paar kiekies van plasse water in Central Park geneem.

Lig & water & die lig was water & die water lig & hier groei hart blik tak & die roes van dit alles onthou jy in die nag as die water met jou eie bene uit die bad loop & die lig


hier in die huis onder die lamp in die stilte

my hond sug in haar drome

dra sy hoenders & bene so groot soos die maan

in haar neusvleuels rond

in die kelder skommel die tuimeldroër solied & eensaam

soos Hemingway se vrouens

onder drie lae muurpapier het ‘n noukeurige hand 1903 & Wright

geskribbel vir ons om oor te wonder

verbeel myself die straatligte hang soos die sagte ingewande van magnolias

oor die pad & hoe gelei die maan vannag soos ‘n swaar silwer mot water

al langs die telefoonlyn af

hier drup die bad haar rooi siklus soos ‘n horlosie tussen kraan & prop

slaap die hond in‘n gedig wat waterig wil wortel skiet

in ‘n droom wil vuur word & die sneeu van vier hande

soos ‘n vliegtuig teen die muur soos die senuweestelsel van ‘n lamp


Nog ‘n plas water in Central Park

Carina van der Walt. Blauwe hemel – verhaal van ‘n gewone man

Thursday, February 20th, 2014


Danie Marais. Hoe ’n gewone man is hy? Dis ’n moeilike vraag om te beantwoord. Hy is in elk geval ongewoon genoeg om onwetend as inspirasie te kon dien vir ’n splinternuwe Nederlandse digbundel. Marais is die hoofkarakter in Blauwe hemel van Kreek Daey Ouwens. Blauwe hemel (Wereldbibliotheek) is op 30 Januarie tydens Gedichtendag 2014 saam met nege ander digbundels in Amsterdam bekend gestel. Onder die tien eregaste was twee digters uit Afrikaanse kringe: Alfred Schaffer met Mens Dier Ding (De Bezige Bij) en Marlene van Niekerk met Kaar (Human & Rousseau). Die enigste debutant was Hannah van Wieringa met Hier kijken we naar (De Harmonie). Haar blomryke taalgebruik het die volgepakte saal beïndruk, maar dit was veral Daey Ouwens en die Vlaming Geert Buelens (met Thuis by Ambo/Anthos) wat met hulle gestroopte antwoorde en skerp opmerkings die vol saal in die holte van hulle hande gehad het.


Hanneke Groenteman het ’n paar vrae aan elke digter gestel. Dis blykbaar moeilik om digters oor hulle werk uit te vra. Daarom het Groenteman ‘n persoonlike vraag vir Daey Ouwens gestel:


Is u ’n swaarmoedige tipe mens?

“Dat ben ik helemaal niet.”


of aan Buelens:

‘n Gedig is so moeilik. Daar is so baie wat mens daaruit kan haal. Hoe kyk u na u gedigte?

“Nou, dat vind ik fijn voor u. Kijk u maar.”


Dat Daey Ouwens nie ‘n pessimistiese geaardheid het nie, kan ek bevestig. Dit is die waan van die dag om die sfeer wat ’n bundel adem, uit te haal en dit dan om die digter se nek te hang. Gelukkig het Groenteman nie vir Daey Ouwens gevra waar sy haar karakters kry nie. Daey Ouwens het Marais in 2007 tydens Poetry International in Rotterdam ontmoet. Hulle het albei doodsbenoud langs mekaar gesit en wag vir hulle voordragbeurte. Toe het hy homself aan haar voorgestel. Die saadjie vir Blauwe hemel is geplant, maar eers moes ’n ander bundel daaroor groei. Daey Ouwens se De achterkant (Querido) was in 2009 genomineer vir die VSB-poësieprys. Die sfeer wat haar werk oproep is loodswaar, laat jou as leser geen ruimte toe nie, gryp jou aan de keel en wurg jou. Daarteenoor is die bladsye in haar bundels redelik kaal. Wat so besonder was aan De Achterkant is dat alles uit die perspektief van ’n dogtertjie vertel is. Die dogtertjie staan tussen haar twee sussies en sien al die ellende van hulle gesinslewe raak en speel doodgaan-doodgaan.


Dieselfde loodsware sfeer kom voor in die ongelukkige huwelik van meneer Danie in Blauwe hemel. Hy lewe uitsigloos van dag tot dag saam met mevrou Danie en haar kat. Eens op ’n tyd was daar ook ’n kind, wat doodgegaan het. En dan is daar die kassier Larissa, oor wie hy dagdroom, met wie hy in  sy gedagtes praat en vir wie hy briewe skryf. Die kontoere van ’n beknellende getroude lewe golf dwarsdeur die bundel in terugkerende beskrywings van suurlemoene, ’n kam, anemone, drome, ’n silwer lepel en meneer Danie se dwangmatige gedrag om strepe te tel. Die “gedigte” is sonder titels. Dit is eerder stukkies poëtiese taal met alles daarin wat van ’n teks ’n gedig maak. Die baie wit op elke bladsy kompenseer miskien vir die swaarte agter die woorde. Hier is die eerste brief aan Larissa (p.7):


Mijn Larissa,


Gisteren waaide een zachte wind, een wind

die ik van vroeger ken. Vroeger was alles

zacht, Larissa. De regen plakte mijn haren

tegen mijn voorhoofd, in mijn nek, tegen

mijn ogen. De wind blies mijn wangen droog.

In de wolken zag ik vriendelijke gezichten.

Nu striemt de regen tegen de ramen, als om

me de schrik op het lijf te jagen. Ik zit

aan mijn bureau. Op mijn schoot ligt de

kat. In geen jaren is een vrouw zo dicht

bij me geweest als vanavond de kat. Als ik

opsta, om iets te drinken te halen, blijft

ze liggen op de warme plek die ik achterliet.


Na die brief vir Larissa volg op die volgende bladsy net:


Mijn naam is Danie.

Ik woon mijn leven lang in hetzelfde huis.

Ik ben moe en trillerig en bekaf.


Die res van die bladsy is skoon. Hierdie naamlose inleiding van die digbundel het nog twee tekste:


Mevrouw Danie ademt als een vogeltje.

Ik koop citroenen, die zwaar zijn als ijzer.

Ik heb een droom.

Ik droom dat ik met een jonge vrouw ben. Ik zal niet met ze zijn.

Ik houd van vrouwen, die ouder worden.

Ik houd van hun blik. De manier waarop ze zitten.

We dansen over een vloer, die dof is als hun huid.

We fluisteren: ‘Lieveling.’




Er kan net zo goed een hemel boven mijn hoofd zijn

in plaats van een plafon.


Blauwe hemel bestaan uit vyftien onderdele, waarvan die langste deel die naam Bestaat niet het. Daarvoor kom Liefde. Dis een van die kortste dele. Lees die twee titels saam en jy kry ’n idee waaroor die bundel gaan. Die poësieleser wat soos ’n speurhond agter die name van die afdelings, agter mooi beelde en die musikaliteit in die taal, agter die briewe vir en gesprekke met Larissa en agter die talle wyse uitsprake aanlees, word oorbluf deur die meesterlike komposisie van hierdie bundel. Die sewende teks in Bestaat niet op p. 63, lui so:


Meneer Danie loopt achter zijn adem,

hij grijpt ernaar met zijn hand. Hij

krijgt hem niet te pakken, Hij klampt

zich vast aan een lantaarnpaal.

“Je moet toch niet meer zo lang weg-

blijven,’ zegt mevrouw Danie. ‘Daar

ben je te oud voor’ Dan vraagt

ze: ‘Wat zullen we eten vandaag?’

‘Wat je wil.’ antwoord meneer Danie.

Alle dagen moet er eten worden gemaakt

en afgezien van de groeten is het

alle dagen ongeveer hetzelfde. Liefde bestaat



Die kortste poëtiese teks in die bundel staan op die volgende bladsy:




Mevrou Danie is die verwaarloosde huisvrou. Sy is die laspos wat meneer Danie se dagdrome met eenvoudige vrae en praktiese takies (soos om ’n gloeilamp te vervang) onderbreek. Sy dring nooit tot hom deur nie. Hy dink:


Wat maakt het uit wat ik doe.

Vraag me wat ik denk.


Vir Daey Ouwens is die volgende woorde ’n soort mantra. Sy sal dit in elke bundel wil gebruik. Dit lyk ook asof sy met elke klik ’n nuwe verhaallyn kan skep, maar die beklemmende angs, wanhoop en swaarmoedigheid is ‘n deurlopende onderdeel daarvan.


Klik. We draaien rond de wereld.

We vallen.

We staan op.

We zijn samen.


Daey Ouwens se styl word vergelyk met die debuutbundel van die Vlaamse skrywer, Charles Ducal. Ducal se Het huwelijk (1987) is ’n siniese relaas oor de getroude lewe in ‘n strak vorm en met Bybelse verwysings. In Blauwe hemel ontbreek die Bybelse verwysings. Daey Ouwens se meneer Danie herinner my ook aan John Lancester se roman Mister Philips (2000) – oor ’n onbeduidende mannetjie wat sy werk verloor het en dit dan vir sy vrou wegsteek deur in sy kantoorure deur die strate van London te gaan dwaal. Meneer Danie doen ook niks behalwe dagdroom oor Larissa nie. Sy lewe gaan elke dag sy doodgewone gang. Nie ek of Daey Ouwens weet hoe lyk die Afrikaanse digter Danie Marais se lewe nie, maar die literêre karakter meneer Danie doen sy naam ’n groot eer aan. Dit is ’n briljant gekonstrueerde bundel in fynsinnige taal.

Kreek Daey Ouwens lees voor uit De Achterkant by Literaire Salon in’t Wevershuisje, Junie 2013

Leon Retief. Claudio Abbado

Thursday, January 23rd, 2014

Claudio Abbado (1933-2014)

Abbado was sonder twyfel een van die grootste dirigente van die laaste ongeveer veertig jaar. Hy was tuis in sowel die simfoniese repertorium as in opera, wat hierdie kunsvorm betref is hy vir my op dieselfde stratosferiese vlak as Tullio Serafin.

Oh you men who think or say that I am malevolent, stubborn,

or misanthropic, how greatly do you wrong me….

            The Heiligenstadt Testament


Three miles from my adopted city

lies a village where I came to peace.

The world there was a calm place,

even the great Danube no more

than a pale ribbon tossed onto the landscape

by a girl’s careless hand.  Into this stillness


I had been ordered to recover. 

The hills were gold with late summer;

my rooms were two, plus a small kitchen,

situated upstairs in the back of a cottage

at the end of the Herrengasse

From my window I could see onto the courtyard

where a linden tree twined skyward —

leafy umbilicus canted toward light,

warped in the very act of yearning —

and I would feed on the sun as if that alone

would dismantle the silence around me.


At first I raged.  Then music raged in me,               

rising so swiftly I could not write quickly enough

to ease the roiling.  I would stop

to light a lamp, and whatever I’d missed —

larks flying to nest, church bells, the shepherd’s

home-toward-evening song — rushed in, and I

would rage again. 


I am by nature a conflagration;

I would rather leap

than sit and be looked at.

So when my proud city spread 

her gypsy skirts, I reentered, 

burning towards her greater, constant light.


Call me rough, ill-tempered, slovenly— I tell you,

every tenderness I have ever known

has been nothing

but thwarted violence, an ache

so permanent and deep, the lightest touch

awakens it. . . . It is impossible


to care enough.  I have returned

with a second Symphony

and 15 Piano Variations

which I’ve named Prometheus,

after the rogue Titan, the half-a-god

who knew the worst sin is to take

what cannot be given back.


I smile and bow, and the world is loud. 

And though I dare not lean in to shout

Can’t you see that I’m deaf?

I also cannot stop listening.


Rita Dove


Sien asseblief:







Solet Scheeres. Oor tieners, gedigte en taalonderrig

Friday, January 17th, 2014

Gedig: Fanie Viljoen. Beeld: Nicolene Louw


My dogter en ek lê op die bed en ek lees vir haar gedigte. Ek lees Afrikaanse gedigte uit die mooi bundel: “Toulopers”

“Dis nogal sad, tipies tiener,” sê my kind.

Ons lees Emily Dickinson. Deesdae kan jy haar bundels gratis aflaai.

Series One:


If I can stop one heart from breaking,

I shall not live in vain;

If I can ease one life the aching,

Or cool one pain,

Or help one fainting robin

Unto his nest again,

I shall not live in vain.

“Dis ʼn bietjie soetsappig, dink jy nie?” sê my kind. Sy het, soos die meeste Nederlandse tieners, ’n oorwaardering vir die woord “stoer doen.”

Ek lees vir my dogter gedigte omdat haar skool onlangs besluit het om nie meer die digkuns-gedeelte in hulle Nederlandse taalonderrig te behandel nie. Ek loop nou al weke lank te koop met my teleurstelling in ’n sisteem waar ’n skool self  kan besluit of digkuns welkom is in die klaskamer of nie. My dogter se skool het blykbaar besluit Nederlandse taalonderrig moet meer fokus op sake soos die ekonomie.

“Wat lees jy dan as jy verlief is, of as jou hart gebreek het?” vra ek.

“Ek luister na musiek of kyk na goed op youtube,” sê sy.

“Dit is ook ’n vorm van digkuns.”

“Ja, maar nie so outyds nie.”

“Skryf jy soms liedjies of gedigte?” wil ek weet.

“Nee, joh, ben je gek geworden?”

Daar is nogal baie vrolike, “gek” gedigte vir oud en jonk in Nederlands. Klein bundeltjies vol kleur en lawwigheid wat die toestand van die mens op ’n aweregse manier bekyk. Een so ’n publikasie is: “het liefst wil ik een wonder, gedichten voor kinderen van 6 tot 106.” Dit word deur Plint uitgegee. Plint kombineer graag poësie en beeldende kuns in hulle publikasies.

Ons lees ’n gedig van Simon van der Geest:


Ik ben zo lenig door de warte

En zo warrig door de lente

Ben in de bladerbloesemwar

De kiezelende stralenwar

De gniechelende stikkewar

De stommestillestarenwar

Ik bloos me alle kleuren

Spruttel woorden uit mijn mond

Ze strikkelen mijn lippen over

Donker languit op de grond

Ik warrel en ik zwarrel maar

Ik krabbel wel een brief

Zo hardop zeggen lukt me niet

Ik vind je veel te lief


“Dit is grappig,” sê my dogter. Ons blaai verder en ek ontdek ’n gedig van een van my gunsteling Nederlandse digters, Tjitske Jansen:

Dichter: Tjitske Jansen. Beeld: Janpeter Muilwijk


Mevrouw Julia doet de ramen open

en ze weet geen woord voor de lucht die haar wangen aanraakt

en de zon heeft de kleur van honing

en ze weet

vandaag gaat het gebeuren

en ze denkt

maar eerst blijf ik nog even staan.


Ek prober my dogter se aandag nog ’n tydjie langer koop en lees vir haar uit Pat Donnez se bundel. Hotemetoten die volgende gedig:


Heb jij dat ook wel?


Heb jij dat ook wel

dat je denkt: verdorie,

mijn mama die kan zeuren.

Ik zou haar zo verscheuren

in duizend snippers van gekleurd papier

en ze laten vliegen, heel ver weg van hier.

Heb jij dat ook wel

dat je denkt: verrek,

mijn papa is een idioot.

Ik zet hem op een grote boot

voor een verre reis op de Stille Oceaan

of beter nog, hij krijgt een ticket naar de maan.

Maar dan denk je:

ach, ze zijn toch zo klein

doe wat water bij de wijn.

Heb jij dat ook wel?

Pat Donnez

My dogter lag. “Ek sal probeer om meer gedigte te lees,” sê sy, “maar dan moet jy ook ’n bietjie na goeters op YouTube kyk.” Sy plant ’n soen op my voorkop. “Jy is so snaaks, Ma.”

Een Nederlandse digter wat hom altyd met die jeug en digkuns bemoei het, was Willem Wilmink. “Ik las met de klas een heerlijk gedicht,” ’n reël uit Wilmink se gedig; “de bezielde leraar” is vanjaar die tema van die 100 jarige viering van die Vereniging Levende Talen.

Toen ik voor het eerst al die kinderen zag,

stond ik voor de klas met een vrolijke lach:

de septemberdag leek op een lentedag.

Ik las met de klas een heerlijk gedicht,

daar stond: ‘ik vin je zoo lief en zoo licht’ -

toen kreeg ik een propje in mijn gezicht.

‘Het is met de orde

dus nooit wat geworden.’

Ik las Anne Frank en ‘Het bittere kruid’

en ook het ontroerende eind van ‘Turks fruit’,

maar ze schreeuwden en tierden en lachten me uit.

Ik las Willem Elsschot: ‘Lijmen’ en ‘Tsjip’

en één of twee toonden heel veel begrip.

Toen kreeg ik een eikel tegen mijn lip.

‘Het is met de orde

dus nooit wat geworden.’

Toen heb ik beloofd: ‘Als er minder kabaal is,

als in dit lokaal de toestand normaal is,

dan heb ik hier: een gedicht van Vasalis!’

Ze hielden niet op, dus ik pakte mijn tas

en mompelend verliet ik de lastige klas

en toen koos ik een vak dat rustiger was.

Met mij gaat het goed. Met de kinderen niet:

voor hen geen Carmiggelt en geen Annie Schmidt,

zij moeten het doen met de pitamientjes

die de STER-reclame hun biedt.

Willem Wilmink


Of dit in 2014 slegter sal gaan as in die verlede, met die stand van poësie in Nederlandse skole, weet ek nie regtig nie. Op youtube gebeur daar in elk geval van alles en nog wat. Al wat ek weet is dat ek in die jaar wat voorlê sommer baie meer gedigte vir my dogter gaan lees en dalk self een of twee skryf.

Gedicht: Bies van Ede. Beeld: Merijn Bolink



Hoe zwaar is taal, wat weegt een woord?

‘Wilt u het halfom of mager?’

‘Mag’t ietsje meer zijn?’vraagt de slager,

‘Aan een stukje, of in plakjes?’


De groenteboer denkt even na.

‘Geschrapt?’ vraagt hij, ‘of liefst panklaar?

Het zit afgepast in zakjes,

hoeveel wilt u? Zeg het maar.’


De krantenjongen op zijn fiets

zegt: ‘Maandag weegt taal bijna niets,

maar de weekendbijlagen,

dan is de taal haast niet te dragen.’


Wat weeg een woord, hoe zwaar is taal?

‘Ik weet het niet,’ verzucht de dichter

‘maar als mijn gedicht gemaakt is

Voel ik mij wel stukken lichter.’

Bies van Ede



Loomis Todd, M & Higginson, T.W       Poems by Emily Dickinson, Series One           A publication Domain Book

Donnez,P         2008     Hotemetoten. Gedichten voor kinderen en andere grote mensen            Uitgeverij De Arbeiderspers: Amsterdam       ISBN 9789029566384

Graus, J red.    2013     Ik las met de klas een heerlijk gedicht. Honderd jaargangen Levende talen         VLLT: Utrecht            ISBN 9789082158205

Jacobs,J red.   2011     Toulopers. Verse vir Tieners.     LAPA Uitgewers:Pretoria ISBN 9780799349627


Leon Retief. Winter in Saskatchewan

Wednesday, January 15th, 2014


Hold my coffee and watch this… Kanadese is verslaaf aan koffie. Tim Horton’s is ʼn Kanadese ketting “restaurant” (let asseblief tog op die aanhalingstekens) beroemd vir sy koffie, met meer as 3 000 takke. Wanneer mens hier praat van “a Tim Horton’s” is dit sinoniem met koffie. Elke oggend wanneer ek by die werk aankom sien ek hoe baie van my medewerkers – dokters, klerke, verpleegsters en so voorts, selfs ook pasiënte – opdaag met ʼn beker Tim Horton’s in die hand – wat meer is, mens sien dikwels hoe motorbestuurders met ʼn beker koffie in die hand die gladde strate navigeer. Interessant genoeg is daar wetgewing wat belet dat mens ʼn selfoon gebruik wanneer jy in beheer van ʼn voertuig is maar as jy ʼn Tim Horton’s in die hand het is dit nie ʼn oortreding nie. En op pad huis toe na werk word weereens ʼn Tim Horton’s gekoop. Ek moet sê dat ek nou nie juis dooi oor daai koffie nie maar nou ja, Kanadese drink al van kleins af Tim Horton’s se koffie en weet seker nie van beter nie.

Soos alle ander lande het Kanada vier seisoene maar hier het die seisoene ander name: amper winter, winter, nog steeds winter en padherstelwerk. Winters in Saskatchewan, dit wil sê die prêries, is moer lank en moer koud. Ons het sneeu op die grond vir vyf maande van die jaar maar die winter van 2012-2013 was langer, dit het ses maande geneem voordat die laaste bietjie sneeu gesmelt het. Dan het mens nog ʼn maand lank ʼn lelike bruin, modderige pappery voordat als sommer net so somer word. Jirre, ek begin nou klink soos ʼn Kanadees wat aanhoudend wroeg oor die winter…

 Hoe dit ook al sy, wanneer mens hier woon moet jy in die winters aanpas by ʼn hele nuwe lewenswyse. Daar is twee temperature waarop mens ag slaan: die absolute temperatuur, oftewel dit wat die termometer aandui en dan die aanvoelingstemperatuur (wind chill). Laasgenoemde is die belangrikste want dit is wat mens aan jou bas voel wanneer jy buite jou knus, sentraal verwarmde huis of woonstel is. In die winter wissel absolute temperature hier meestal tussen ongeveer -15°C en -35°C, met ekskursies na ʼn soms byna subtropiese +1°C tot -1°C, maar die teenoorgestelde is ook waar en dis veral dan wanneer mens ag slaan op daai aanvoelingstemperatuur. As jy wil weet wat die situasie dan is, dan kyk jy na die verslag van CFB (Canadian Forces Base) Moose Jaw waar 15 Vleuel van die Kanadese lugmag gestasioneer is.


Observed at:

CFB Moose Jaw

Date: 8:00 AM CST Sunday 5 January 2014


Not observed


104.4 kPa









Wind: WNW 34 km/h

Wind Chill:



As mens dus wil uitgaan trek jy maar soos ʼn Eskimo aan en as jy dom genoeg is om nie handskoene te dra nie is jy by -50°C binne drie tot vyf minute jou vingers permanent kwyt weens vriesbrand. Kanadese haat die winter maar na byna ses jaar hier is dit steeds vir ons ʼn avontuur. My vrou Lesli en ek stap gewoonlik na waar ons wil wees – ek moet byvoeg dat dit maklik is want ons woonstel is baie naby downtown Moose Jaw. Nogtans, wanneer die temperature hier by -40°C is, dan raak dit onplesierig wanneer mens langer as sowat 15 minute buite is.

Mens kan spesiale winterbande aanskaf (sagter rubber met dieper en breër  groewe) en dit help inderdaad wanneer mens op sneeu ry. Die ding is egter dat verkeer die sneeu op die strate kompakteer tot ys en dan kan mens net sowel skaatse onder jou kar hê – maak nie saak watse bande jy het nie, die kar glip en gly en volg soms sy eie neus. Dit kan nogal opwindend word…

Ek het al voorheen gedigte van Glen Sorestad van Saskatoon, ook in Saskatchewan, geplaas. Elke winter met die sonstilstand stuur hy ʼn gedig aan sy vriende en hier is drie van vier wat ek van hom ontvang het. Ek deel sy sentimente oor bestuur op ʼn “ice-caked city” alhoewel ek nou nie so gatvol oor die winter word soos hy nie. Die small ghosties and goblins waarna hy verwys is Halloween.


Upon Reaching the First Day of Winter


So now we have reached the first day of Winter,

why am I already so tired of it? I’m serious.

Can it be because here we’ve been treated to ice

and snow since before the night small ghosties

and goblins stuffed their gobs from their sacks?

Or has it something to do with my undiagnosed

but well advanced  Shoveller’s Back Syndrome?

I have moved greater snow volume this autumn

than an Inuit construction crew at hunting camp.

Yes, I know, I’m sounding like a crabby senior,

one of those forever-carpers everyone ignores.

But this morning when the rising sun cracked

the eggshell crust of snow, off to the southeast

in the general direction of Miami, I’ll confess

my thoughts honed in on sand, sea and sun,

not on a set of practical snow tires to navigate

the banana-peel perils of an ice-caked city.

I had no thoughts – nada — about longest night

ushering in a new season, as if it were an occasion

I would want to celebrate.  It is only a reminder.

Though coming days will mete new light in minutes,

we have learned to be realistic – key to survival.

Three months down, three more months to go.


Die prêries, winter en somer, het hul eie bekoring alhoewel dit dikwels afgemaak word as maar net plat en eentonig . Wanneer mens op die hoofweë ry is dit dikwels die geval maar as mens bietjie van die gebaande weë afwyk vind mens soms landskappe wat jy nie sommer verwag nie en waarna mens lank kan staan en kyk. Geen hoë berge of indrukwekkende kranse nie maar in die somer ʼn bekoorlike spel van lig en kleur, opeengestapelde wolke en son, skakerings van groen (koring) en geel (canola), die landskap se sagte groen rondings en die glinster van son op water is byna oral. In die winters ʼn strak, onvergewende wit verlatenheid van horison tot horison, kaal swart boomtakke wat skerp afets teen die sneeu, ʼn waterige sonnetjie na aan die horison – en tog ʼn vreemde bekoring wat tot ons spreek.

George Ault (1891-1948) was ʼn Amerikaanse skilder en alhoewel die prêries in die VSA nie naastenby so koud word soos in Kanada nie het dit net soveel sneeu. Drie van sy skilderye vat vir my die gees van die prêries vas soos geen ander werk waarvan ek weet nie.


 Daylight at Russell’s Corner


Poem for the Winter Solstice


One morning you raise the east window blinds

and there is the sun, hunched on the horizon,

doing its best to break free, shunting aside

a few clouds as it hoists itself in readiness to skate

a frigid rink of sky, firing that cloud layer

with deceptive warmth, an intense roseate glow.


This is winter morning, you say to yourself,

but then you realise – and it comes as a shock –

that the sun has risen so far south, you feel

your house has been wrenched a quarter-twist

to the right while you slept. You check your watch –

migod, it’s coming nine o’clock.

When did this happen?


The wall calendar tells you it’s December,

but something deep within you has clung

to the lingering warmth of snowless autumn.

The body deplores this retreat towards the dark,

the dimming days, the physical affront of cold.

Already, unseen cervices within us are busy

re-programming the spirit for spring.

Bright Light at Russell’s Corner


When Darkness Comes


The looming of another winter gnaws

at me like an unwanted appointment.

Each year the condition worsens

and I know darkness is the root

of this malaise, the virus that erodes

and breaks down my spirit.


Perhaps it’s the metaphor in all of this

that’s bothering me. Did I fear the dark

as a child? As the sun slinks further south

and sunset plunges us closer to the gloom

of longest night, I watch daylight fade

by four and I feel the familiar dismay.


Only the promise of turnaround,

that longest night, after which light,

ever so cautiously, snails its way back,

is a rejuvenating tonic, an intravenous

sufficient to launch the cure, drip by drip,

as minute by minute, the migrant sun

seeks out and finds a fissure in the dark,

enough to usher a return of light.


January Full Moon
© Leon Retief / 2014 

Hilda Smits. Oor Tarkovsky, Tyd, Spieëls en Polaroid Foto’s

Tuesday, January 7th, 2014

 Tarkovsky op die filmstel van The Sacrifice, 1986.

“…a stone is a kind of diary of the weather, a meteorological concentrate as it were.  A stone is nothing but weather excluded from atmospheric space and put away in functional space.  Meteorology is more basic than mineralogy: it encompasses it, washes over it, it ages and gives meaning to it.  [It] is not only the past, it is also the future: there is periodicity in it”, (Mandelstam, 1933, bl.  103).

Hierdie aanhaling van die Russiese digter, Osip Mandelstam, voel vir my soos ‘n metaforiese beskrywing van my gunsteling regisseur, Andrei Tarkovsky se outobiografiese film, Mirror.  Tarkovsky se poëtiese film voel soos ‘n steen wat al die elemente – vuur, water, wind aarde – van die seisoene oor jare absorbeer. Sy film praat in stemme van Bach, die wind oor die lang gras, die knetter van ‘n vuur terwyl ‘n skuur afbrand, die drup-drup van ‘n lekkende dak, blare onder voet…“Above all, I feel that the sounds of this world are so beautiful in themselves that if only we could listen to them properly, cinema would have no need for music at all” (Tarkovsky, 1986).  In ‘n stroom van bewussyn duik fragmente van sy kinderjare op,  vervaag die grense tussen swart/wit en kleur, verlede en hede,  tussen surrealisme en werklikheid, word jy meegesleur in ‘n vloed van onthou.

Oor herinneringe aan ons kinderjare skryf Tarkovsky (1986), “Generally people’s memories are precious to them.  It is no accident that they are colored by poetry.  The most beautiful memories are those of childhood…There’s an enormous difference…between the way you remember the house in which you were born and which you haven’t seen for years, and the actual sight of the house after a prolonged absence.  Usually the poetry of the memory is destroyed by confrontation with its origin”. (Tarkovsky, 1989, bl. 29).

Tarkovsky en sy pa, die digter Arseny Tarkovsky


Sy pa, die Sowjet digter en vertaler Arseny Tarkovsky, het die gesin verlaat gedurende Tarkovsky se kinderjare, en sy gedigte vleg deurgaans deur die film soos ‘n stem.  ‘n Stem van wyse alomteenwoordigheid, maar ook van afwesigheid en verlies.  Een so ‘n gedig wat voorgelees word is “First Meetings”,


We celebrated every moment

Of our meetings as epiphanies,

Just we two in all the world.

Bolder, lighter than a bird’s wing,

You hurtled like vertigo

Down the stairs, leading

Through moist lilac to your realm

Beyond the mirror.


When night fell, grace was given me,

The sanctuary gates were opened,

Shining in the darkness

Nakedness bowed slowly;

Waking up, I said:

‘God bless you!’, knowing it

To be daring: you slept,

The lilac leaned towards you from the table

To touch your eyelids with its universal blue,

Those eyelids brushed with blue

Were peaceful, and your hand was warm.


And in the crystal I saw pulsing rivers,

Smoke-wreathed hills, and glimmering seas;

Holding in your palm that crystal sphere,

You slumbered on the throne,

And – God be praised! – you belonged to me.

Awaking, you transformed

The humdrum dictionary of humans

Till speech was full and running over

With resounding strength, and the word you

Revealed its new meaning: it meant king.

Everything in the world was different,

Even the simplest things – the jug, the basin -

When stratified and solid water

Stood between us, like a guard.


We were led to who knows where.

Before us opened up, in mirage,

Towns constructed out of wonder,

Mint leaves spread themselves beneath our feet,

Birds came on the journey with us,

Fish leapt in greeting from the river,

And the sky unfurled above…


While behind us all the time went fate,

A madman brandishing a razor.


@Arseny Tarkovsky. Uit Life, Life: Selected Poems by Arseny Tarkovsky (1997)


Die konsep van Tyd, van die wêrelde wat dit omsluit, is iets wat Tarkovsky na aan die hart lê in nie net sy films nie, maar ook sy boek Sculpting in Time (1986) en sy dagboek Time within Time (1970 – 1986).  Soos in T.S.  Eliot se gedig Burnt Norton skryf Tarkovsky (1986) oor Tyd:

“Time is said to be irreversible.  And this is true enough in the sense that ‘you can’t bring back the past’, as they say.  But what exactly is this ‘past’? Is it what has passed? And what does ‘passed’ mean for a person when for each of us the past is the bearer of all that is constant in the reality of the present, of each current moment? In a certain sense the past is far more real, or at any rate more stable, more resilient than the present.  The present slips and vanishes like sand between fingers, acquiring material weight only in its recollection.  King Solomon’s rings bore the inscription, ‘All will pass’; by contrast, I want to draw attention to how time in its moral implication is in fact turned back.  Time cannot vanish without a trace for it is a subjective, spiritual category; and the time we have lived settles in our soul as an experience placed within time.”   (Tarkovsky, 1986, bl.58).

Ter gedagtenis aan Tarkovsky vertaal ek sy pa se gedig жизнь жизнь of Life, life.  Ek het ook so tussen die lees en Google op ‘n spul van Tarkovsky se polaroid foto’s afgekom, en het ge-inspireerd ‘n paar eksperimente hieronder vasgepen.




Ek glo nie in tekens en vrees nie

voorbodes nie.  Ek vlug nie weg van laster

of van gif nie.  Die dood bestaan nie.

Almal is ewigdurend.  Alles is ewigdurend.

Geen punt om die dood op sewentien,

of op sewentig te vrees nie.  Daar is net die hier en nou, en lig;

geen dood of duisternis bestaan nie.

Ons staan almal reeds op die strand;

ek is een van die wat die nette sal insleep

wanneer ‘n skool van onsterflikheid verby swem.




As jy in ‘n huis woon – die huis sal nie ineenstort nie.

Ek sal enige van die eeue oproep,

binne gaan en ‘n huis daar bou.

Dit is waarom jou kinders en jou vroue

saam met my om een tafel sit  -

dieselfde vir stamvader en kleinseun:

die toekoms word nou volbring,

en wanneer ek my hand effens lig,

sal al vyf balke lig met jou bly.

Elke dag het ek my sleutelbeen gebruik

om die verlede mee op te stoor, en asof dit uit hout bestaan

het ek tyd gemeet met geodetiese kettings

en oor dit gemars, asof deur die Ural berge.




Soos ‘n kleremaker het ek die tyd verstel om my te pas.

Ons het na die Suide gestap, stof bo die trappe laat rys;

die lang onkruid het gebrand; die sprinkaan het gedans,

sy antenna aan die perdehoef geraak – en ‘n voorspelling gemaak,

my gedreig met vernietiging.  Soos ‘n monnik

het ek my lot gegord tot die saal;

en selfs nou, in hierdie komende tye,

staan ek in die stiebeuels soos ‘n kind .


Ek is tevrede met onverganklikheid,

vir my bloed om van tydperk tot tydperk te vloei.

Tog, vir ‘n knus hoekie waarop ek kon staatmaak

sou ek gewilliglik my hele lewe gegee het

toe haar vlieënde naald

my soos garing regoor die wêreld gepluk het.



spin die aand kat-suutjies deur die spoel

in die regisseur se hand

die vlak gras is water die wit lig ‘n klank

twee bome waaksaam

jy is ‘n oog omsingel die ronde nag

die grond is vrugbaar hier

waar jy stap


wag met die lyf van ‘n hond

elke senuwee soos ‘n harp elke spier gespan

vir die mis prik jou ore

oneindig die veld

haal jou in



waar jy staan praat die grond

modderig binnesmonds die heining

se taal van slagtand & skaduwee

breek die veld branders

‘n huis soos ‘n babavuis

by jou voete ‘n hond so lojaal

soos die son soos die heining om



Meer oor Tarkovsky, sy films en boeke:






Sy films verniet aanlyn:





Brown, C.  en  Merwins, W.S.  Merwin.  (2004).  The Selected Poems of Osip Mandelstam.  New York: New York Review Books.  (Oorspronklik in 1933 gepubliseer).

Rounding, V, en  Robinson, M.R.  (1997).  Life, Life: Selected Poems by Arseny Tarkovsky.   Maidstone, Kent: Crescent Moon.

Tarkovsky, A. (2006). Instant Light: Tarkovsky Polaroids. London: Thames & Hudson. Aanlyn: http://www.diphotos.net/JJ/Tarkovskij/Web/li.htm

Tarkovsky, A. (1989).  Sculpting in Time.  Texas: University of Texas Press. (Oorspronklik in 1986 gepubliseer).

Carina van der Walt. Elegie vir Mandela

Friday, December 6th, 2013


5 Desember 2013

Nou is ons ikoonloos.

Die wêreld het sy grootste man aan die begin van die een-en-twintigste eeu verloor:



Hoe is dit moontlik dat ek na die nuus om tien gisteraand verdwaas deur die huis dwaal? Waarom die hartseer soos groot, heel eiers in my keel? Was die trane nadat ek hulle nie afgesluk kon kry nie, opreg? Is ek vandag saam met die massas verslae oor sy dood, hoe lank dit ook al verwag is? JA


Mandela het ek nooit ontmoet nie, maar hy het vir my ‘n sleutel gegee waarmee ek my nuwe lewe kon oopsluit. Afstand is ‘n groot katalisator. My fokus op my land en my mense is skerp. Mandela se sleutel het ek aan dié kant van die wêreld ontdek. UBUNTU


My respek vir hom, wat hierdie woord uitgeleef het, het gegroei elke keer wat ek ontdek het ubuntu wérk vir my. Ek kan verstaan dat hy vir baie mense ‘n soort Jesus-figuur geword het. Dit ontstel my nie.  Alle gelowiges en ongelowiges glo tog hulle dra ‘n klein bietjie Jesus of ‘n x-faktor in hulleself rond. Is dit nie so  nie? Maar die meeste mense maak ‘n lelike brousel van hulle lewens en steek daardie x-faktor diep-diep weg. Mandela het sy Jesuskant of  x-faktor of ubuntu nie weggesteek nie, maar uitgestraal – ondanks jarelange helse lyding wat daaraan vooraf gegaan het onder apartheid.   


Ek moes sý idee, ubuntu, my eie maak. Ubuntu het die sleutel geword om my voete te vind tussen mense met ‘n ander mentaliteit,  genuaseerder omgangsvorme, fyner omlynde klasseverskille, ongemaklike nuuskierigheid, ‘n eeue ou taal met ‘n groter woordeskat, ‘n skerp argumentarsenaal en onthutsende soms ontstellende humor – om maar enkele verskille te noem. Ek moes leer om oor my ek-gerigtheid te stap; om mense se tekortkominge te aanvaar soos hulle myne moes aanvaar; om hande te vat en te wéét – ons het net mekaar met al ons goeie en al ons slegte eienskappe.  Saam moet ons die wa deur die drif trek.


Nou het ons nie meer vir Mandela nie.


Dorkas vir Mandela

(belydenis en lof)


ek was die donkie met oogklappe aan

gemuilband deur ’n verhaal oor die volk van god

het die woord kafir spontaan uit my mond gegroei

met dorings & distels wat geil & hardnekkig gebloei

het winkelhake deur weggooiklere & ooptoonskoene geskeur

het Sondae is ek gestorie dikgevreet aan soetkoek kon ek tuis

wegkyk vir die dorings van middagete uit ’n getijpte blikbord eet

wegkyk vir die distels van flou koue koffie uit ’n afoorbeker drink

selde of ooit het ek opstandig gebalk oor tallose klappe teen kake

of gebloei oor die geskater agter bulterriërs se hakskeenbyte

my kop het ek tweedosyn male teen dieselfde klippe gestamp

toe weggehardloop met my lewe in ’n streepsak suiker op my rug


die bagasie van apartheid is saam agter my oogklappe

ek het nouliks geweet van hulle helder geleerde man

wat geweier het om in gelid te loop met ’n blaffende sipier

& die rook van gebrande bande & traangas & opslagkoeëls

geabsorbeer het vir elke Slegs Blankes-bank in elke park

& elke Slegs Blankes-toilet

Slegs Blankes-asdrom

Slegs Blankes-padblokkade

Slegs Blankes-caspir


kaalvoet was hy in ’n kalkgroef op ’n verlate eiland so god-

verlate soos ons myndorp se strate na ses in die aand

wanneer die werkers se pastyd vir die dag verby was

hý wat dag in dag uit maand in maand uit jaar in jaar uit

klippe moes kap totdat sy hande & sy rug krom gekramp

& sy oë sonder oogklappe gesweer het     van te veel wit


die donkie met die ingeperkte blik die oorwoekerde tong

het stil-stil geleer by die verdwaalde Dorkasse van haar taal

& geluister hoe hulle woorde soos goeie saad in harte plant

soms met ’n gedig soos ’n verdwaalkoeël die kaalvoetman tref

alleen in die stofwolk van die groef en die steen in sy hart splyt 

ek moes leer om skerp te kyk my woorde te tel      & te swyg


nou is ek die Dorkas uit ’n tweede werpsel van apartheid

ek het die muilband gebreek elf duisend kilometer ver

weggehol bloeiend & loeiend & balkend & verskrik gekwes

gevaarlik soos ’n halfgeleerde Afrikaner met sterk verhale

van god verlate onder hierdie grouwit hemel moes ek leer

van die lang grys kaalvoetman se sterk medisyne


ubuntu het ek gevreet soos pille teen

die haak-en-steekbos van boikot agterdog

ubuntu het ek gesluk vir die vergeet van

die dorings en distels wat Fort Europa beskerm

wegkyk van my as verdagte Dorkas met ’n dunsooldroom

ubuntu was daardie lang grys man se onverdunde muti

vir stadig gesond word met motho ke motho ka batho*


Dorkas kom nou met goud & wierook & mirre uit die weste

ontydig laat & vertwyfeld met haar dankie sê vir sy alles weet

niks vergeet & tog vergeef want ubuntu hou haar staande teen

dié noorderlinge met hulle koel berekende bloed in die are

& Dorkas buk voor die man met sy deurleefde wysheid

onwaardig om hom te abba na die een of ander Nuwe Jerusalem


Enkele dankwoorde:

Dankie Alister Sparks, dat jy in die laaste maande van Mandela se lewe soveel respek vir hom gehad het, dat jy geweier het om op ‘n persfoto saam met hom te staan. Jou eerbied vir hom in sy verswakte toestand keer die beeld van hardvogtige joernaliste op sy kop. Jy is die “gentleman” van die Suid-Afrikaanse joernalistiek. Dit was ‘n voorreg om jou hier in Tilburg te ontmoet.


Net soos wat dit ’n voorreg was om die apartheidsfotograaf Alfred Khumalo jare gelede op ’n vlug tussen Kaapstad en Johannesburg te ontmoet. Die man wat foto’s van die wolke gemaak het, het vir my gevra waar kan hy my (tot op hede nog ongerealiseerde) digbundel koop. Dankie vir die inspirasie, meneer Khumalo – al is ook hierdie woorde van my te laat aan u gerig.


En dankie aartsbiskop Desmond Tutu wat in Den Haag by die onthulling van Mandela se standbeeld verlede jaar die volgende eenvoudige woorde kon voorbid: “We love you, God. Thank you, God.” Niks hieraan het verander nie. Bid vir ons land. Ons treurende mense. Ek is stil.