Buiteblik

Carina van der Walt. Roetes

Thursday, September 10th, 2015

Roetes - Die siel vd Mier

Aan die einde van 2014 het die aantal vlugtelinge wêreldwyd amper op 60 miljoen gestaan. Teen hierdie tyd van 2015 is daardie merk lankal oorskry. Dit is die meeste vlugtelinge ooit in die geskiedenis van die mensdom. Die huidige vlugtelingstrome na Europa toe word in drie hoofgroepe verdeel: die Wes-Mediterreense roete, die sentrale Mediterreense roete en die Oos-Mediterreense roete. Op die Wes-Mediterreense roete probeer mense om per boot Spanje in te kom via die Straat van Gibraltar in Marokko. Dit is egter die kleinste stroom vlugtelinge uit Afrika. Hulle kom veral vanaf Mali, Ivoorkus en Senegal, maar selfs ook uit Nigerië wat as ’n welvarende Afrikaland beskou word. Die sentrale Mediterreense roete is baie besiger. Die kortste roetes oor die Middellandse See is uit hawens in Tunisië en Libië na die drie klein Pelagiese eilande van Italië: Lampione, Lampedusa en Linosa. Ook die groter Italiaanse eilande Malta en Sicilie is gewilde bestemmings om Europa binne te kom. Op hierdie roete kom die mense uit Niger, die Demokratiese Republiek van die Kongo, Soedan, Suid-Soedan, Somalië en Eritrea. Die Oos-Mediterreense roete is amper net so besig soos die sentrale roete. Die Griekse eilande Kos en Lesbos dien as springplanke vir vlugtelinge uit Sirië, Afganistan en Irak op pad Europa toe. Dit is nie die enigste vlugroetes nie. In hierdie bydrae is die fokus egter op die Middellandse See en spesifiek op vlugtelingstrome uit en in Afrika.

Daar is tans veral twee beweegredes vir vlug: oorlog en armoede. In verskeie Nederlandse koerante word hierdie twee oorsake teenoor mekaar opgeweeg. Dikwels word beweer dat oorlogsvlugtelinge nie sommer weer sal terugkeer na hulle vaderland toe nie, maar waar mense vlug vir iets soos hongersnood, armoede of politieke vervolging is dit ’n ander saak. Hulle bly hunker na teruggaan. ’n Parallelle tipe gedragspatroon kon ek onlangs ontdek onder miere in ’n klassieke Afrikaanse werk: Die siel van die mier van Eugène N. Marais (2007, Protea Boekhuis). Op p.45 tot 47 skryf Marais in ’n sjarmant ouderwetse geselstrant daaroor.

“Die swart padmakermiere … word in baie dele van Suid-Afrika aangetref. Hulle maak voetpaadjies somtyds honderde treë lank waarlangs hulle alle soorte plant- en grassaad na die nes aandra. Die komende miere het elkeen ’n wit grassaadjie in die bek; dié wat gaan, is pikswart. … Die padmakermiere is baie bang vir water. Vloedwater is hulle grootste natuurlike vyand – en weet jy waarom? Hulle is oorspronklik woestynmiere… Diep ingewortel, derhalwe, is die vrees vir hierdie aartsvyand van hulle ras. Al raad wat hulle weet, is vlug – vroegtydig en so ver moontlik.

As ’n mens nou ’n slootjie oor ’n pad grawe en met water vul, veroorsaak dit die grootste verbystering onder die padlopers. Aan al twee kante vergaar ’n opgewonde drom miere en dit neem baie, baie lank voor dit hulle byval dat ’n omweg-maak ’n maklike oplossing is. Voor hulle dit egter doen, plaas jy ’n dun grasstrootjie as ’n bruggie oor die watergrag, en dadelik sal jy die geleentheid hê om ’n baie eienaardige en geheimsinnige gedrag gade te slaan. Sorgvuldig toets die miere die gevaarlike brug. Een vir een waag sy voorlyf op die strooi. Met die agterpootjies vas aan die wal geklem, rek hy sy lyf uit op die strooitjie. Hy woel met die voorpootjies en voelhorings en dan word hy in die water gewaar en trek terug – haastig – om sy maats te vertel dat die brug uiters onveilig is. Dit is wat gebeur aan die neskant van die brug, waar die onbelade miere ophoop. Aan die ander kant van die brug – die verste van die nes – is die gedrag van die miere heeltemal anders. Hier arriveer die miere, elkeen met ’n grassaadjie belaai. Meestal is die grassaadjie so groot en swaar dat die loop van die mier vreeslik belemmer en bemoeilik word. En wat gebeur by die brug? Met die minste tekens van huiwering stap elke mier voort op die strooi met sy reusevrag. Somtyds slaan hy om, maar hy klou aan die brug met al sy pootjies vas en gaan oor, en altyd bring hy sy vrag in veiligheid en haas hom voort na die nes asof niks gebeur het nie. Hier staan jy voor ’n raaisel: die onbelade mier is bang om hom op die brug te waag; die belade mier loop oor met ’n vrag wat die passasie honderd maal moeiliker maak. …

Kan die leser raai waarom die onbelade mier weier om oor die brug te gaan en die belade mier nie? …

Die gedrag van die onbelade mier wat van die nes af weggaan, word gedetermineer deur ’n enkele sielsdrang: om kos te gaan haal. In ieder geval is dit nie ’n sterk sielsdrang nie; dit moet selfs opereer teen die ewigdurende en groot sielsverlange: huis toe, die sterkste van alle psigologiese drange, behalwe die seksuele (waar dit in ’n enkeling bestaan). As ons ’n bietjie hoër op die leer klim, noem ons dit heimwee. Die miere wat met die saad terugkom, word getrek deur twee van die sterkste instinkte: (1) huis toe en (2) die kos na veiligheid bring. Dit is net asof jy draadjies aan die miere vasbind en hulle daarmee trek. Die draadjie wat die mier weg van die nes trek, is baie swak. Voor die gewaarwording van gevaar en die daaropvolgende teenstand breek die draadjie. Aan die terugkomende mier is twee sterk drade vas, wat selfs in doodsgevaar nie kan breek nie.”

Op sommige kruispunte op die aardbol krioel strome vlugtelinge vandag dus net soos Marais se miere. Party sal vir altyd weggaan waar die nes onherkenbaar verwoes is. Ander sal net vir ’n rukkie weggaan – totdat die hondersnood, armoede of onderdrukkende politieke bestel wat hulle weggedryf het uit hulle vaderlandse nes weer verby is.

Onlangs het ’n wanhopig arm pa in Ivoorkus sy agtjarige seuntjie Abou geleer hoe om vir ’n paar uur in ’n wieletjiestas te oorleef. Sy plan is egter deur die Spaanse grenswagters gefnuik. En die wêreld was verstom. Wat ouers nie alles sal doen om vir hulle kinders ’n beter toekoms te probeer gee nie! Dis ’n “beter toekoms” wat baie aanloklik lyk op een van die miljoene selfoonskermpies in die uitstekende selfoonnetwerk dwarsoor Afrika.

 

kofferkind

 

kofferkind

 

hij begreep niet dat hij zonder navelstreng

– tijdelijk terug in de baarmoeder –

van zuurstof afgesneden zou worden

dat zijn hoofd licht wollig zou worden

wanneer het vliegtuig opstijgt

 

niet dat de  ͦ C in de laadruimte

op hoogte

te snel zou dalen

voor een blootsvoets Afrikaans kind

foetus in hemd & korte broek

 

gisteren nog de laatste training navelstaren

in Ivoorkust ging hij de kleine koffer in

die prikkelende vingers tintelende voeten

voorspelden met elke meditatie het loswoelen

uit het zand van zijn arme moederland

 

vader reisde een heel eind mee

Mali Mauritanië Marokko

– daar voor het allerlaatst:

omkopen instoppen groeten –

goed getraind voor zijn geboorte in Europa

werd hij plotseling prematuur verlost

door een douanescan in Marrakech

 

@Carina van der Walt, 2015

 

En terwyl Europa se gewete baie stadig wakkergeskud word deur sulke ekstreme voorbeelde, bestaan die grootste vlugtelingkamp ter wêreld in die Keniaanse Dabaad. Die aantal Somaliese vlugtelinge het in 2011 al op 400 000 gestaan, maar sedertdien het omtrent als daar versleg. Na die onlangse terreuraanval op studente in Garissa het Kenia die VN versoek om hierdie vlugtelingkamp in Dabaad te ontruim. Waarom? Dabaad huisves lankal nie nét vlugtelinge nie, maar het ook die tuisbasis geword van al-Shabaad wat terroristiese aanslae uitvoer in Kenia.

Suid-Afrika? Dis algemene kennis dat ook ons grense aan die suidpunt van Afrika oorspoel word met vlugtelinge uit lande soos Zimbabwe en Mosambiek. Kampe is daar nie, maar duisende vlugtelinge probeer tog om op voetsoolvlak ’n nuwe lewe op te bou binne een van die sterkste ekonomieë van Afrika. Welkom is vlugtelinge ook nie in Suid-Afrika nie. ’n Mens hoef maar net die woord “xenofobie” te sê of skryf en almal dink nog steeds aan ‘n grusame “neckless” foto wat in die wêreldpers rondgezoem het.

 

Roetes

 

 Sei amai?*

 

ga zei zijn moeder

ga naar het zuiden

stop niet

voor je het volgende ziet:

 

een berg zoals een reuzenschorpioen

met een groot plat hoofd tussen

2 scharen – Leeuwkop & Seinheuvel

12 segmenten telt zijn lijf

de gekrulde staart ligt slapend

met een giftige punt

richting Valsbaai

 

zo verliet Simon de Shona jongen

op moeder’s verzoek

zijn vertrouwde omgeving

de Matopo heuvels

 

***

 

hij zocht

hij zocht naar een overgang

tussen het prikkeldraad bij Musina

verstopte zich op de trein naar Johannesburg

belandde in Hoedspruit

kroop blind onder een zeil

voor de stampende doortocht naar Mangaung

 

hij bloedde op de voettocht naar de Grote Gariep

bloedheet de dagen & vrieskoud de nachten

door een half-om-halfwoestijn

de Grote Karoo

 

hij kroop door de donkere long

van een scherpgepunte berg

die roerloos in de zon ligt

zoals een Ouvolk

 

tot slot werd

de Shona jongen

op de Kaapse Vlakte uitgespuugd

vlak voor de scharen van die schorpioen

 

***

 

een nieuwe pagina

een pop-up huisje

een leuk bedrijfje

in de staart van de schorpioen komt roering

 

Simon’s energie irriteert

zijn handel is illegaal

hij steelt ons werk

hij vrijt met onze vrouwen

hij stinkt

hij is vreemd & lelijk

gevaarlijk

 

dan ontwaakt de schorpioen

krult zijn staart in tomeloze toorn

wijst in de richting van de Matopo heuvels

& steekt vlammend toe

 

*Waarom moeder? in het Shona

 

@ Carina van der Walt, 2015

Leon Retief. Die Lewe, Dood en Onsterflikheid van Henrietta Lacks

Wednesday, August 26th, 2015
Henrietta Lacks 

.

Die Lewe, Dood en Onsterflikheid van Henrietta Lacks

 

Ready for Harvest (in memory of Henrietta Lacks)

Shonna

This is not about you.
This is not about
the transmutation
of your jail celled mind
wrapped in self-help
and cellophane.

This is not about
your new found
discovery
discovering me
and my afflictions
according to the
white man’s diction
a dictation
of my past
extracted
and examined
under the microscopic
power of time.

This is not about
your self-defined
enlightenment
when you made
a deal to unearth
the truth of HeLa
coated in dust
covered particles
of HeLa
on your nightstand
and I laid
in a grave
unmarked.

This is not about
my big lips
and thick hips
under dirty covers
running a sweat
fever on my thighs
shaking feet in stirrups
and the pain was rich
after a tight pinch
and I didn’t know
what part of me
had been snipped
to grow cold
and never die.

No, this is not about you.

This is about me.
A historic legacy
left to thrive across the time
less chains of nucleic
tidal waves
Covalent bonds
could never rival
the strides of this soul
miles beyond
the distant
COLORED ENTRANCE
something brewing
inside dividing
inexplicable replication,
readying for harvest
behind a dried tobacco field

Dit is interessant hoe skynbaar nuttelose stukkies informasie vir jare in mens se agterkop kan wegkruip, elke nou en dan uitspring en sê hei, hier is ek, onthou jy my nog? En (vingers al trommelende op die tafel) wanneer gaan jy iets daaromtrent doen?

In die module oor ginekologiese maligniteite tydens my voorgraadse studies, meer jare gelede as wat ek graag sal wil hê, het die dosent tydens ‘n lesing oor servikskarsinoom so half terloops melding gemaak van HeLaselle. Hierdie selle is gekweek van ‘n tumorbiopsie van Henrietta Lacks – die dosent het haar naam verkeerdelik aan ons verstrek as Helena Lacks wat in retrospek nie verbasend is nie want vir ‘n lang tyd was daar verwarring oor Henrietta se regte naam en van. Ons is ook vertel dat daar wêreldwyd soveel kulture van HeLaselle bestaan dat die gewig daarvan etlike tonne beloop. Hmmm, het ek gedink, dit klink interessant, ek moet beslis meer hieroor uitvind.

Al die gewone daaglikse dinge van studeer, werk, familie, ander belangstellings en (met wisselende sukses) probeer om mens te wees, het egter veroorsaak dat dit vir jare en jare slegs ‘n voorneme gebly het totdat ek ‘n paar maande gelede uiteindelik my gat in rat gekry het (moenie my vra waarom juis nou nie, ek weet self nie) en begin het om literatuur oor Helena Lacks en haar selle te versamel. So kom ek toe onverwags af op ‘n fassinerende en eintlik aangrypende verhaal van lief en leed, toeval, wetenskaplike prestasie, verwarring, onkunde, rassediskriminasie, etiese mynvelde, obsessie en mediese paternalisme. Mens kan die verhaal van Henrietta en haar selle uit twee hoeke beskou: eerstens as ‘n toonbeeld van die bekoorlikheid van wat die wetenskap kan vermag en die insigte wat dit ons gee en tweedens hoe pasiënte, en veral swart pasiënte (nie net in die VSA van die vyftigerjare nie, maar ook vandag nog, wêreldwyd) te dikwels verdwyn in die kil labirint van ‘n onpersoonlike mediese masjien.

 *

Henrietta Lacks was ‘n swart Amerikaanse vrou, gebore as Loretta Pleasant, op 1 Augustus 1920 in Roanoke, Virginia. Dis nie bekend waarom of wanneer haar voornaam na Henrietta verander het nie. Volgens alles wat ek oor haar kon uitvind was sy ‘n baie aangename, opgewekte, mensliewende en hardwerkende persoon wat haar bes gedoen het om die nou en reguit paadjie te bewandel en alles feil gehad het vir haar familie en kinders, veral vir haar verstandelike gestremde dogter Elsie. Dieselfde kan nie van al haar familielede, insluitende haar kinders, gesê word nie. Gegewe die sosio-ekonomiese omstandighede waaronder die Pleasants en Lackse moes leef moet hierdie nie as ‘n vingerwysing beskou word nie. There but for the grace of God…

 For My People

Margaret Walker

For my people everywhere singing their slave songs

repeatedly: their dirges and their ditties and their blues

and jubilees, praying their prayers nightly to an

unknown god, bending their knees humbly to an

unseen power;

For my people lending their strength to the years, to the

gone years and the now years and the maybe years,

washing ironing cooking scrubbing sewing mending

hoeing plowing digging planting pruning patching

dragging along never gaining never reaping never

knowing and never understanding;

For my playmates in the clay and dust and sand of Alabama

backyards playing baptizing and preaching and doctor

and jail and soldier and school and mama and cooking

and playhouse and concert and store and hair and

Miss Choomby and company;

For the cramped bewildered years we went to school to learn

to know the reasons why and the answers to and the

people who and the places where and the days when, in

memory of the bitter hours when we discovered we

were black and poor and small and different and nobody

cared and nobody wondered and nobody understood;

For the boys and girls who grew in spite of these things to

be man and woman, to laugh and dance and sing and

play and drink their wine and religion and success, to

marry their playmates and bear children and then die

of consumption and anemia and lynching;

For my people thronging 47th Street in Chicago and Lenox

Avenue in New York and Rampart Street in New

Orleans, lost disinherited dispossessed and happy

people filling the cabarets and taverns and other

people’s pockets and needing bread and shoes and milk and

land and money and something—something all our own;

For my people walking blindly spreading joy, losing time

being lazy, sleeping when hungry, shouting when

burdened, drinking when hopeless, tied, and shackled

and tangled among ourselves by the unseen creatures

who tower over us omnisciently and laugh;

For my people blundering and groping and floundering in

the dark of churches and schools and clubs

and societies, associations and councils and committees and

conventions, distressed and disturbed and deceived and

devoured by money-hungry glory-craving leeches,

preyed on by facile force of state and fad and novelty, by

false prophet and holy believer;

For my people standing staring trying to fashion a better way

from confusion, from hypocrisy and misunderstanding,

trying to fashion a world that will hold all the people,

all the faces, all the adams and eves and their countless generations;

Let a new earth rise. Let another world be born. Let a

bloody peace be written in the sky. Let a second

generation full of courage issue forth; let a people

loving freedom come to growth. Let a beauty full of

healing and a strength of final clenching be the pulsing

in our spirits and our blood. Let the martial songs

be written, let the dirges disappear. Let a race of men now

rise and take control.

Henrietta se ma is oorlede tydens die geboorte van haar tiende kind. Haar pa het nie kans gesien om vir al die kinders te sorg nie en Henrietta het by haar oupa groot geword waar sy ‘n slaapkamer gedeel het met haar neef David “Day” Lacks. In 1935, op veertienjarige ouderdom, het sy geboorte geskenk aan haar eerste kind. Haar dogter Elsie het in 1939 gevolg en in 1941 het sy met Day in die huwelik getree. Henrietta en Day was eers arbeiders op ‘n tabakplaas maar kort na hul huwelik het hulle verhuis na Sparrow’s Point waar Day in ‘n staalfabriek gaan werk het.

Henrietta het slegs graad ses of sewe voltooi en Day net graad drie. Hul kinders het nie juis veel beter gevaar nie. Gesien die rassesituasie in die destydse VSA en die skole wat swart Amerikaners kon bywoon was die opleiding wat hulle wel gehad het na alle waarskynlikheid nie naastenby gelykstaande aan dié van wit Amerikaanse kinders nie. Ek was verstom om uit te vind dat die Lacks-familie nie eers geweet het dat lewende organismes, insluitende mense en dus ook hul ma, uit selle bestaan nie. Hierdie eenvoudige stukkie kennis was vir my vanselfsprekend – ek het gedink almal wat maar net ‘n jaar of twee skoolgegaan het weet dit. Wys jou net hoe onkundig mens kan wees oor ander mense se situasies. Soos een skryfster opgemerk het, die enigste selle waarvan die Lackse wel geweet het was dié wat in polisiestasies en tronke gevind word – miskien verstaanbaar as mens in ag neem dat een van Henrietta se kinders jarelange tronkstraf uitgedien het nadat hy skuldig bevind is aan moord.

Volgens hedendaagse kriteria was Henrietta dus ‘n eenvoudige persoon – eenvoudig in die sin dat sy min skoolopleiding gehad het, min geweet het van politiek, die wetenskappe, letterkunde, kuns of byna enigiets anders. Hierdie “eenvoudige” vrou het egter, deur bloot te leef en te sterf, ‘n enorme bydrae gelewer tot die mediese en biologiese wetenskappe. Sy het haar dood tegemoet gegaan sonder om eers hiervan te weet – ‘n onmerkwaardige en waarskynlik onplesierige lewe gevolg deur ‘n ewe onmerkwaardige maar nogtans onaangename en baie pynlike dood, en daarna ‘n “lewe” wat niemand ooit sou kon voorspel nie.

Henrietta was vir ‘n geruime tyd bewus van ‘n knop in haar binneste – ‘n “knot” soos sy dit genoem het. Sy het egter niks daaromtrent gedoen nie en later swanger geword met haar vyfde kind Joseph. In Januarie 1951, toe die baba sowat vier maande oud was het sy vaginale bloeding opgemerk en ‘n dokter gespreek. Ginekologiese ondersoek het ‘n servikale letsel getoon en die dokter het sifilis vermoed. Dit was heel verstaanbaar want Henrietta is reeds voorheen gediagnoseer met sowel sifilis as gonorree waarvoor sy behandeling geweier het. Hierdie siektes was die gevolg van haar man se buite-egtelike eskapades. Die vermoede dat die letsels sifilities van aard was is na my mening heeltemal redelik gegewe Henrietta se geskiedenis en die feit dat sifilis, soos tuberkulose, bekend is as die groot nabootser – dit kan soos feitlik enige siekte op aarde presenteer. Die biopsie wat tydens daardie besoek geneem is was egter negatief vir sifilis en sy is verwys na die naaste groot hospitaal, Johns Hopkins in Baltimore, wat destyds (soos steeds) een van die toonaangewende hospitale in die VSA was met betrekking tot navorsing en terapie. Anders as sommige hospitale van daardie tyd het Johns Hopkins swart pasiënte behandel maar in aparte sale wat spesiaal vir hulle opsy gesit is.

Johns Hopkins hospitaal soos dit vandag daar uitsien

‘n Biopsie van die tumor is daar geneem en Henrietta is huis toe gestuur in afwagting op die patoloog se verslag wat sowat `n week later gevolg het: epidermoïede karsinoom van die serviks, stadium 1. Interessant genoeg was hierdie diagnose verkeerd, dekades later is Henrietta se histologiese snitte weer ondersoek en is daar vasgestel dat sy in werklikheid adenokarsinoom van die serviks gehad het. Dit was `n verstaanbare fout want in daardie jare was dit nie so maklik om tussen hierdie twee tipes maligniteite te onderskei nie. Dit het ook geen verskil gemaak aan Henrietta se behandeling of prognose nie. Sy is gevra om terug te keer vir behandeling wat aanvanklik daaruit bestaan het dat klein plakette radium oor die tumor vasgewerk is. Voordat dit gedoen is het die chirurg eers twee biopsies van Henrietta se serviks geneem, een van gesonde weefsel en een van die tumor, en dit gestuur na die laboratorium van dr. George Gey in die kelder van die hospitaal.

Histologiese preparaat van servikale adenokarsinoom

 

Alhoewel Henrietta die destydse standaard vorm geteken het om toestemming te gee vir die chirurgiese prosedure is daar geen melding gemaak dat biopsies geneem sou word vir navorsingsdoeleindes nie. Dit was destyds algemene praktyk om pasiënte nie met sulke ou beuselagtigheidjies lastig te val nie.

Die vermoë om standhoudende menslike selle te kweek het wetenskaplikes al vir jare ontwyk. Hul spesifieke begeerte was om kulture van enkel seltipes te vestig want hulle het besef dat dit ‘n haas onuitputlike bron van informasie sou wees oor genetika en selfisiologie asook ‘n uitstekende manier om basiese navorsing oor kanker te doen. Een rede vir die gebrek aan sukses was omdat verreweg die meeste seltipes slegs ‘n sekere aantal seldelings, meestal tussen 20 en 50, in ‘n kultuur kon ondergaan voordat dit doodgaan – die sogenaamde Hayflick limiet. Indien daarin geslaag kon word om enkel seltipes vir lang periodes te laat oorleef was die moontlikhede vir mediese en suiwer biologiese navorsing dus byna onbeperk. Hoe meer kompleks die organisme hoe moeiliker was dit om so ‘n kultuur te vestig. Die eerste oorlewende enkel sellyn (L929) is in 1943 deur Wilton Earle gekweek van ‘n sel verkry vanaf een of ander knaagdier, waarskynlik ‘n rot of muis, ek kon ongelukkig nie vasstel nie. Die werklike baanbrekerswerk is egter deur George Gey gedoen.

Toe Henrietta die dag by Johns Hopkins se afdeling vir gekleurde pasiënte instap was George Gey en sy eggenote Margaret, wat hom bygestaan het, al vir byna dertig jaar besig met navorsing oor selbiologie en onder andere aan die eksperimenteer om ‘n standhoudende, oftewel dan onsterflike, selkultuur te ontwikkel. Sy uitgebreide navorsing oor die regte voedingsmedium en omgewing waarin sulke selle kan groei het op die lang duur sy sukses verseker.

George Gey

Van die twee biopsies wat Gey ontvang het, het die een wat van die gesonde deel van Henrietta se serviks afkomstig was gou tot niet gegaan maar die selle wat van die tumor verkry is het onmiddelik teen ‘n verstommende tempo begin verdeel, weer verdeel en weereens verdeel, sodanig so dat Gey binne ‘n kort tyd ‘n groot aantal kulture tot sy beskikking gehad het. Hierdie kulture, moet ek byvoeg, was nie van ‘n enkel sellyn nie maar het bestaan uit epiteelselle, fibroblaste, maligne selle en dies meer maar nogtans, dit was ‘n begin. Sy ideaal was verwesenlik: hy het daarin geslaag om ‘n onsterflike menslike selkultuur tot stand te bring – nie ‘n kultuur van ‘n knaagdiersel soos L929 nie, maar van ‘n mens. Die selkultuur is HeLa genoem na die eerste letters van Henrietta se naam en van. Ek wens ek kon teenwoordig gewees het toe George en Margaret Gey besef het dat hul kultuur bly leef en vermenigvuldig. Trouens, ek wens ek kon hulle ontmoet het.

Gey was ‘n interessante, monomaniese persoon wat geleef het vir navorsing. Sy grootste begeerte – waarskynlik sy enigste begeerte en eintlik ‘n obsessie – was om ‘n kuur vir kanker te vind, ‘n obsessie gedryf deur die pynlike en onuitwisbare indruk wat die lyding van terminaal siek kankerpasiënte wat hy as jong man gedurende die 1920’s gesien het op hom gelaat het – ‘n indruk en herinnering wat hom sy hele lewe vergesel het. Omdat fondse vir navorsing beperk was het hy so baie van sy salaris bestee om instrumente aan te koop asook onderdele waarmee hy self apparate gebou het dat hy en die ongetwyfeld baie geduldige Margaret (die woord “long-suffering” kom in mens se gedagte op) ‘n armoedige lewenstyl moes handhaaf.  Mens kon hom meermale kort na sonop in skrootwerwe vind waar hy voordat die dag se werk begin het aan die snuffel was vir afvalmateriaal (waarvoor hy uit sy eie sak betaal het) en wat hy dan in sy rammelkas van ‘n kar, al wat hy kon bekostig, na Johns Hopkins vervoer het om daar te sweis, saag, buig en timmer om apparate te bou. Een van sy meer interessante maaksels was ‘n kombinasie mikroskoop en rolprentkamera waarmee hy en een van sy nagraadse studente aspekte van die interne werking van selle wou bestudeer. Dit was ‘n monsteragtige gedoente, sowat vier meter by vier meter wat nie in sy laboratorium sou pas nie aangesien die plafon te laag was. Maar nou ja, waar daar ‘n wil is, is daar ‘n weg en Gey het doodeenvoudig ‘n gat in sy kelder-laboratorium se vloer gekap om sy apparaat te huisves.

Gey sou as miljoenêr gesterf het as hy patente uitgeneem het op uitvindings wat hy gemaak het en apparate wat hy gebou het maar hy het geweier om dit te doen en nóg hy nóg Johns Hopkins het profyt gemaak uit HeLaselle alhoewel heelwat ander mense fortuine daaruit verdien het. Anders as baie navorsers het hy geen begeerte vir roem of selfs eers bekendheid gehad nie en self baie min oor sy navorsing in akademiese joernale gepubliseer. Sy verskoning was dat sy werk hom te besig gehou het. Margaret en van sy nagraadse studente het trouens baie van sy resultate opgeskryf en onder sy naam publiseer. Gey se houding was min of meer: as julle wil weet wat ek doen en hoe ek dit doen, kom besoek my laboratorium en kom kyk self. Nuus oor die ontdekking en potensiaal van HeLaselle het egter vinnig versprei en Gey is deur talle wetenskaplikes besoek wat monsters van die selle na hul eie laboratoriums geneem het – Gey het die selle vrylik uitgedeel aan enigiemand wat dit wou hê en dit het nie lank geneem voordat honderde en later duisende laboratoriums wêreldwyd kulture van HeLaselle besit het nie.

HeLaselle onder die elektronmikroskoop

 

George Gey is op sewentigjarige ouderdom gediagnoseer met pankreaskarsinoom, een van die dodelikste maligniteite wat bestaan. Chirurgie het getoon dat die tumor nie resekteerbaar was nie. Voor die operasie het hy gevra dat monsters van sy tumor geneem moet word sodat daar gepoog kon word om van sy tumor ‘n ewe onsterflike selkultuur te kweek. Daar is nie aan sy versoek voldoen nie en hy was skynbaar dik die donner in toe hy dit na die tyd verneem. Daarna het hy hom vrywillig onderwerp aan eksperimentele chemoterapie met middels wat nog nie voorheen op mense gebruik is nie maar hy is kort daarna oorlede. Wetenskaplike tot op die laaste…

Gey is nog tydens sy leeftyd deur baie mense verkwalik omdat hy nie Henrietta se toestemming gevra het om haar selle te kweek nie. Dit is ‘n geldige beswaar maar ek dink dat wanneer mens deur die retrospektoskoop daarna kyk moet mens, so dink ek, ook in ag neem dat die begrip van ingeligte toestemming destyds skaars bestaan het. Soos byna alle menslike aktiwiteite is medisyne ook maar ‘n produk van die tyd en samelewing waarin dit funksioneer.

Die latere kontroversie rondom HeLaselle het heelwat bygedra om nuwe begrippe in mediese etiek te vestig maar ek gaan nie daaraan aandag gee nie. Volgens sommige mense het Gey nooit eers met Henrietta gepraat nie, maar Gey self het dit ontken en vertel dat hy, toe Henrietta al naastenby op sterwe gelê het, haar meegedeel het dat hy ‘n deurbraak gemaak het deur haar selle te kweek en dat sy wat Henrietta is op daardie manier ‘n onskatbare bydrae tot mediese navorsing gaan lewer. Skynbaar was niemand anders teenwoordig nie en Henrietta het sy mededeling nooit aan haar familie oorgedra nie. Dit mag natuurlik wees dat sy op daardie stadium te siek was om Gey se mededeling te onthou of oor te dra en/of dat haar familie, indien sy dit wel aan hulle vertel het, dit glad nie begryp het nie – per slot van rekening het hulle soveel van biologie en medisyne geweet soos die gemiddelde politikus van etiek. Ek is nogal geneig om Gey se weergawe te glo want alles wat ek oor hom kon uitvind dui daarop dat hy met sy obsessie en al ‘n opregte en eerlike persoon was.

Die radiumplakette is later verwyder en ondersoek het getoon dat die servikale tumor verdwyn het. Henrietta moes wel terugkeer na Johns Hopkins vir ‘n reeks eksterne bestralings soos vereis deur die behandelingsprotokol. Die dokters was optimisties en het na ‘n tyd gevoel dat sy genees was – kliniese ondersoeke kon geen verdagte knoppe of letsels opspoor nie.

Naby die einde van die reeks bestralings wou Henrietta by die dokter weet wanneer sy nou gesond genoeg sal wees om nog ‘n kind die wêreld in te bring. Toe sy verneem dat die bestralings haar infertiel gemaak het was sy baie ontsteld en volgens ‘n nota in haar kliniese legger het sy verklaar dat as sy dit geweet het sou sy nooit ingestem het tot behandeling nie. Sy was ten volle bewus van die feit dat sy kanker gehad het en wat die implikasies van hierdie siekte was. Mens moet wonder of die onvermoë om nog ‘n kind te kry vir haar swaarder geweeg het as haar eie lewe en ook wat sy gedink het die dokters aan haar doen.

Drr. Jones en TeLinde, die ginekoloë wat verantwoordelik was vir haar behandeling, het dit egter herhaaldelik in sowel lesings as akademiese publikasies gestel dat pasiënte wat gevaar loop om infertiel te word as gevolg van terapie altyd daaromtrent ingelig moet word. Dit is natuurlik moontlik dat daar ‘n glips kon gewees het en dat Henrietta inderdaad nie ingelig is nie, maar dis ewe moontlik dat hierdie maar net nog ‘n voorbeeld is van ‘n misverstand tussen Henrietta en haar dokters. Nog misverstande tussen die mediese gemeenskap en Henrietta se familie sou volg.

Ten spyte van die dokters se optimisme het Henrietta se toestand agteruitgegaan alhoewel daar tydens die opvolgondersoeke geen kliniese bewyse van tumore gevind kon word nie. Mens moet in ag neem dat dit voor die tyd van rekenaargerigte skanderings of ultraklank ondersoeke was wat ongetwyfeld sou getoon het dat die tumor aan die versprei is. Sy het toenemende moegheid en al hoe meer pyn ondervind, is tot die hospitaal toegelaat maar het kort daarna, na ‘n periode van intense lyding, gesterf. Haar familie wou aanvanklik nie toestemming gee vir ‘n nadoodse ondersoek nie maar het ingewillig toe die dokters hulle meedeel dat die resultate van die ondersoek dalk eendag vir Henrietta se kinders mag help. Daar is niks aan hulle gesê oor die selkulture wat verkry is nie.

Die nadoodse ondersoek het getoon dat die gewas feitlik elke orgaan van haar liggaam infiltreer het en ook dat dit baie vinnig gebeur het – ooglopend was die tumor besonder aggressief. Die oorsaak van dood is aangegee as uremie, die gevolg van nierversaking wat die lewens eis van meeste pasiënte wat aan servikskarsinoom sterf.

THEIR BODIES

David Wagoner

To the students of anatomy at Indiana University

 

That gaunt old man came first, his hair as white

As your scoured tables. Maybe you’ll recollect him

By the scars of the steelmill burns on the back of his hands,

On the nape of his neck, on his arms and his sinewy legs,

And by the enduring innocence

Of her face, as open to all of you in death

As it would have been in life: she would memorize

Your names and ages and pastimes and hometowns

If she could, but she can’t now, so remember her.

They believed in doctors, listened to their advice,

And followed it faithfully. You should treat them

One last time as they would have treated you.

They had been kind to others all their lives

And believed in being useful. Remember somewhere

Their son is trying hard to believe you’ll learn

As much as possible from them, as he did,

And will do your best to learn politely and truly.

They gave away the gift of those useful bodies

Against his wish. (They had their own ways

Of doing everything, as always.) If you’re not certain

Which ones are theirs, be gentle to everybody.

Dit was onvermydelik dat die opspraakwekkende navorsing wat Gey en daardie kollegas aan wie hy van sy kulture uitgedeel het groot opslae in wetenskaplike kringe sou maak en daarna was dit net ‘n kwessie van tyd voordat dit die populêre media bereik. Almal was gaande – ‘n onsterflike selkultuur wat gebruik word vir navorsing oor kanker! Die einde van die Groot K is in sig! (Was dit maar so…) Talle koerante het berigte geplaas maar die Minneapolis Star was die eerste wat die naam genoem het van die geheimsinnige vrou van wie die selle verkry is – maar hulle het haar naam verkeerdelik gegee as Henrietta Lakes. Dit is nie bekend wie hierdie naam aan die pers verskaf het nie, nie Gey of enige van sy nabye medewerkers was daarvoor verantwoordelik nie. Gey is ‘n paar keer deur joernaliste genader vir onderhoude maar hy het telkens geweier om Henrietta se naam aan hulle te verskaf. ‘n Artikel in Collier’s het haar naam gegee as Helen L, ander publikasies het haar Helen Lane of Helena Larson genoem. Daar word spekuleer dat Gey verantwoordelik was vir hierdie verwarring omdat hy die privaatheid van Henrietta en haar familie wou beskerm. Moontlik was dit die geval maar die gevolg was dat Henrietta se familie, indien hulle hoegenaamd geweet het van Helaselle (wat na my mening onwaarskynlik is), onbewus was van waar hierdie selle verkry is.

Gey het besef dat standaardisering van selkulture nodig is en het ook op hierdie gebied baanbrekerswerk gedoen. Daar is geslaag om HeLaselle te kloon – die eerste keer dat so iets met enige sel gedoen is. Die biopsie van Henrietta se tumor het uit verskeie seltipes bestaan soos ek genoem het. Hierdie tipes is van mekaar geskei en elke seltipe is apart gekweek. Dit het wetenskaplikes in staat gestel om meer noukeurige waarnemings en eksperimente uit te voer.

In die vroeë 1950’s het een van die grootste polio-epidemies in die geskiedenis uitgebreek. Jonas Salk het begin werk aan die ontwikkeling van ‘n polio-entstof en twee miljoen kinders is daarmee immuniseer. Daar moes egter vasgestel word of hierdie entstof in alle kinders effektief was sodat die entstof verder verfyn kon word. Dit het behels dat serum van hierdie kinders aan aapselle blootgestel is. As die entstof effektief was sou die selle niks oorkom nie, so nie sou die aapselle doodgaan. Die probleem was egter dat dit ‘n langdradige en baie duur proses was. Die National Foundation for Infantile Paralysis het die navorsing geborg, vermoed dat selkulture die antwoord mag wees en Gey genader om HeLaselle aan hulle te verskaf. Daar is vasgestel dat Helaselle inderdaad baie vatbaar was vir hierdie virus en dit het verdere ontwikkeling van die entstof versnel en ook goedkoper gemaak.

Groot hoeveelhede selle is natuurlik benodig vir hierdie en ander navorsing en ‘n spesiale eenheid is by Tuskegee universiteit – ‘n meestal swart universiteit – tot stand gebring waar swart navorsers en laboratoriumwerkers ‘n leeue-aandeel gehad het in die kweking, verspreiding van en ook navorsing oor hierdie selle. Die wêreldwye aanvraag was egter so groot dat Tuskegee nie kon byhou nie en ‘n maatskappy genaamd Microbiological Associates het die gaping gesien – hulle het besef dat navorsers nie die tyd het om self selle te kweek nie en dat die mark vir hulle wag. Hulle het ‘n enorme industriële aanleg opgerig waar HeLaselle teen ‘n tempo van triljoene per dag gekweek en verkoop is en ewe enorme hoeveelhede geld gemaak.

Hierdie selle is deur navorsers gebruik om baie van die geheime van selbiologie te ontrafel – byna te veel om te noem, aspekte van virologie, chromosome en chromosomale afwykings, kanker, selbiochemie – noem dit en HeLaselle het ‘n bydrae gelewer. Nobelpryse in medisyne en fisiologie is toegeken aan navorsers wat HeLaselle gebruik het: aan die viroloog Harald zur Hausen wat die verband tussen menslike papilloom virus en servikskarsinoom ontrafel het en aan Elizabeth Blackburn, Carol Greider en Jack Szostak vir hul navorsing oor telomere en telomerase.

Bobette Cooper het getrou met Henrietta se seun Lawrence. ‘n Vriendin van Bobette se swaer het by die National Cancer Institute in Baltimore gewerk en eendag in 1973, tydens ‘n besoek aan haar vriendin waar die swaer ook teenwoordig is vra die swaer aan Bobette wat haar van is. Lacks, antwoord Bobette. Die swaer het HeLa selle in sy navorsing gebruik en dit het nie lank geneem voordat hy en Bobette die verband tussen HeLaselle en die Lacks-familie besef het nie.

Bobette, sowel as die res van die Lacks familie, het geweet van die sifilis eksperimente by Tuskegee en hierdie nuus, sowel as die feit dat hulle nooit meegedeel is oor die gebruik van HeLaselle nie, het hulle heel verstaanbaar geweldig ontstel. Hulle was onder die indruk dat Henrietta, of ten minste ‘n deel van haar, iewers in Johns Hopkins lewend was en glad nie geweet wat om te dink nie. Eweneens was hulle onder die indruk dat normale selle van Henrietta op een of ander wyse, onbekend aan hulle, daar bestaan en nie geweet dat dit slegs die maligne selle is nie.

Lawrence het die hospitaal geskakel maar omdat hy glad nie geweet het hoe om sy navraag te verwoord nie was die telefoniste onder die indruk dat hy wou uitvra oor ‘n pasiënt wat op daardie tydstip in die hospitaal was. Hy kon dus geen antwoord kry nie en dit daar gelaat – ontsteld en die moer in, onder die indruk dat Johns Hopkins vir hulle probeer wegsteek watter aaklige eksperimente op ‘n lewende Henrietta gedoen word. Op hierdie stadium het die toeval weereens ingegryp.

Soos met alle menslike aktiwiteite is daar natuurlik die wet van onbedoelde gevolge (wat my altyd baie amuseer) en HeLaselle was geen uitsondering nie. Selle is baie klein goetertjies, dit sal ‘n hele paar miljoen verg om ‘n speldekop te bedek. Die gevolg is dat mens uiters versigtig moet wees dat enige gegewe selkultuur nie ander kulture kontamineer nie. Selle kan op vingerpunte of apparate wat nie voldoende skoongemaak is nie versprei of selfs op stofpartikels deur die lug dryf en lank genoeg bly leef om ander kulture te besmet. In 1966 is daar tot almal se verbasing en ontsteltenis gevind dat letterlik duisende ander selkulture dwarsoor die wêreld deur HeLaselle kontamineer is en miljoene dollar se navorsing was onbetroubaar en dus tot niet. Baie navorsers was traag om hierdie bevinding te aanvaar maar hierdie slegte nuus kon nie gesystap word nie.

In Junie 1973 is ‘n konferensie by Yale belê om die probleem van kontaminasie van selkulture deur HeLaselle te bespreek. Aangesien HeLaselle en baie ander non-HeLaselle nie mikroskopies van mekaar onderskei kon word nie is daar besluit dat daar net een uitweg is om vas te stel of kontaminasie plaasgevind het: genomiese merkers moes gevind word om die verskillende selle te identifiseer. Om dit te kan doen moes DNA van Henrietta se nabye familie bestudeer word sodat Henrietta se gene karteer kon word. Daarvoor sou bloedmonsters getrek moes word van Henrietta se kinders en haar man.

Die Lackse was steeds pasiënte by Johns Hopkins en dit was dus nie moeilik om hulle op te spoor nie. Susan Hsu is gevra om die bloedmonsters te kry. Sy het nie veel geweet van die hele situasie nie en het dus min inligting aan die Lackse verskaf – trouens, Day was onder die indruk dat Hsu aan hom vertel het dat deel van Henrietta steeds lewend is. Wel, korrek tot ‘n mate natuurlik, maar nie in die sin wat Day dit verstaan het nie. ‘n Verdere probleem was dat Hsu, oorspronklik van China, se Engels nie juis te waffers was nie en dit het allerhande verdere misverstande tot gevolg gehad – des te meer so omdat Day se baie sterk suidelike aksent in elke geval moeilik verstaanbaar was. Die twee kon mekaar byna glad nie verstaan nie. Wat ook al die geval mag wees, toe Hsu die bloed getrek het is daar geen vorm aan die Lackse gegee waarin hulle toestemming gevra is vir die navorsing wat gedoen sou word nie.

Ek kan waarskynlik nog twintig of dertig bladsye skryf oor die verloop van die interaksies tussen die Lackse en die mediese gemeenskap maar ek dink dat meeste lesers van Versindaba dit vervelig sal begin vind. Dus: op die ou end, na die verloop van heelwat jare, het die Lackse besef dat daar slegs maligne selle van Henrietta in kulture bestaan, dat sy nie in een of ander vorm half lewend in laboratoriums bly voortleef nie. Vir my is die baie en groot misverstande tussen dokters en Henrietta se man (onadmireerbaar soos hy was) en haar kinders ‘n aanduiding van hoe maklik sulke wanopvattings en gekruisde lyne kan ontstaan. Hoe min bykans ongeletterde mense weet van kennis wat ons as vanselfsprekend aanvaar en hoe ons wat onsself as opgevoed beskou sulke dinge behoort te besef.

Henrietta? Dis bekend in watter begraafplaas sy begrawe is, maar niemand weet presies watter van die ongemerkte grafte in daardie begraafplaas Henrietta se spreekwoordelike laaste rusplek is nie. Dit is ook ironies dat heelwat ander mense fortuine uit HeLaselle verdien het terwyl die Lackse moes raap en skraap om mediese sorg te kon bekostig. Behandeling by Johns Hopkins was wel gratis, maar alle ander mediese sorg, insluitende roetiene medikasie wat tuis geneem word soos byvoorbeeld behandeling vir hipertensie, moes uit hul eie sakke betaal word.

on caskets

BY NATE MARSHALL

After Suji Kwock Kim

1

decorating the dead is among the most basic

human instincts, to return the borrowed body &

acknowledge Earth as maker & home.

Neanderthals used antlers & flowers. Egyptians

had pyramids with peasants buried in the walls they

built. some niggas just get a pine box. hopefully

you get a hole or a flame. some only get a cold

cabinet in the morgue until somebody or nobody

claims them as a loss.

2

a permanent fixture on my to-do list

is research life insurance plans. pick

a good one with a fair rate & enough

money to buy a nice box.

3

everything gonna be all

right this morning & i contemplate

the implications of the statement for the night.

everything in Mississippi is too cruel to bury.

i wonder what that means if every body in Chicago

has red clay in its lineage. Chief Keef must know

in his bones ball like it’s no tomorrow from what

Muddy time-capsuled into the South Side ground.

4

when grandma died she left mama a notepad

with instructions. the one i remember was get

the casket you want. what you like. don’t be

pressured.

we wore blue at the service. we matched

the box & its glossy painted ribbons,

gold-flecked & light.

5

house slaves are responsible for preparing

the dead of the master’s house. they clean

& clothe. they dig the hole. they don’t

bury any black body really, only dispose.

one of the concessions won by slave riots

was the right to a funeral. whitefolk were

confused at how the Africans sometimes

wore white, smiled, shouted like joy.

they seen funerals. not homegoings.

6

my mother used to say my father loved

funerals. he worked graveyard shift & spent

the days & weekends visiting bodies.

running his finger alongside the box

& signing the greeting book.

the most decent thing you

can do is visit the funeral of

someone you didn’t know

for someone you do: sister’s coworker, lover’s friend

accountant’s mother, your aunt’s

high school rival.

7

black churches formed burial societies

after slavery. every week you chipped

off a piece of your pay to save for the shovel

& the rough hands that would lower you.

i know some black folks now buying

their plot foot-by-foot. saving for a

final mortgage.

8

it is día de los muertos & i have a check

folded in between the pages of a book about

genocide. i will send the money next week

to the other side of my family

& help bury grandma’s sister.

9

i can’t think of a black rapper who hasn’t

contemplated their own death on record.

ready to die, life after death, death is certain,

do or die, get rich or die tryin’, death certificate.

this is natural.

all my verses mention

boxes or holes.

10

once we lay this brother

down in the ground

we got work to do.

 

when i was a young boy

at the age of five

my mama said i gon’ be

the greatest man alive.

 

these children don’t

expect to live past 30.

they come to these funerals

& they represent.

they put themselves in

the place of the person

in the casket.

My besondere dank aan Rebecca Skloot vir baie inligting. Ander informasie is verkry uit akademiese publikasies oor HeLaselle en die Lackse. Dankie ook aan Joan van Zyl wat my gehelp het met spelling wat nie my sterk punt is nie.

(© Leon Retief)

Carina van der Walt. Orfeus en Euridice

Monday, August 3rd, 2015

 “Orpheus and Eurydice” (1862 – Edward Poynte

Dit was al na elfuur saans. Skielik klink die mooiste musiek van onder uit die woonkamer. Dit het my soos ’n magneet getrek. ’n Uitsending van Christoph Willibald Gluck se (ballet-)opera “Orfeus en Euridice: ’n liriese toneelstuk in vier dele” uit 1762 het pas begin. Bejun Mehta sing die rol van Orfeus. Hierdie goedgeboude, kaalkop sanger met die priemende oë se helder sopraanstem nael my verder voor die televisie vas.

Orfeus kom uit die Griekse Mitologie. As digter en sanger, dikwels uitgebeeld met ’n lier in die hand, kon Orfeus die natuur tem. Wilde diere het hom gevolg, bome en ander plante het voor hom gebuig. Hy kon die woeste golwe laat bedaar en kadans bring in die roeiers se roeibeurte. Orfeus was ook die skrywer van die “Hiëroi logoi” of “Heilige Woorde” – ’n werk wat vierentwintig boeke beslaan het en die ontstaan van die kosmos vir die Grieke verwoord het.

Die verhaal van Orfeus en Euridice het bekend geword deur die digter Ovidius en ook Vergilius se “Georgica”. In Vergilius se verhaal flirt Aristaios met Euridice, maar sy vlug. In haar vlug trap sy op ’n dodelik giftige slang en word gepik.  Orfeus was ontroosbaar. Hy wil in die doderyk – Hades – afdaal om haar te gaan terughaal, maar hy moes eers saam met die veerman oor die Styzivier kom. Hy slaag daarin om met sy sang die hellehond Serberus en ander bewakers van die doderyk te oortuig dat sy smart oor Euridice se skielike dood ondraaglik is; dat hy nie sonder haar kan leef nie. Uiteindelik aangekom by die koning van die doderyk (ook Hades) kry hy veral deur toedoen van Hades se vrou toestemming om Euridice mee te neem uit die doderyk. Op één voorwaarde. Orfeus mag op hulle terugtog na die aardse lewe nie omkyk na Euridice nie. Maar dit gebeur. Vir ’n tweede keer sterf sy. Hierdie keer in sy arms. Orfeus verloor Euridice onherroeplik.

Op enige ander tyd as die aand voor die digter Theunis Theodorus Cloete se begrafnis, sou hierdie mitologiese verhaal vir my maar net nog ’n verhaal gebly het. Maar ek sien skielik ’n tevrede glimlaggende Cloete op daardie spierwit marmersarkofaag lê. Sy familie en vriende, oudkollegas en kennisse van die Noordwes Universiteit, die Potchefstroomse gemeenskap en digters en skrywers uit die Afrikaanse literêre wêreld is daarom saamgedrom om die laaste eer aan hom te bewys.

 

sarkofaag

 

ek is die kind weer wat ek dag ek

onherroeplik was     vollengte uitgestrek

 

lê ek in die donker skuur

op die Vredefortkoepelplaas klein

op die middaguur

 

die veraf groot son pas

netjies ertjieklein-miniatuur

in ’n koeëlronde roesgaatjie in die sinkdak

 

stuur

na my ’n skerp staalblink straal

af waar ek lê op ’n lusernbaal

’n sarkofaag

 

tot in my hart deur my ondig

uitduiende en invouende ribbekas

steek die skerp spies van die sonlig

wat netjies deur ’n roesgaatjie

in die sinkdak pas

 

Uit: “Karnaval en Lent” (p.126)

 

Hoe baie het Cloete miskien nie na “Orfeus en Euridice” se verhaal na tant Anna se dood geluister nie? Hy het haar baie gemis. En hy het sy Grieks en die klassieke literatuur goed genoeg geken dat dit glad nie onmoontlik was nie. Kan iemand wat op so ’n hoë leeftyd soos by Cloete wat sy lewenslange maat verloor, ooit daaroor kom? Sou hy soos Orfeus van ouds haar wou gaan terughaal uit die dood as hy maar kon?

Cloete het in die Afrikaanse Letterkunde die natuur miskien net so digterlik besing soos Orfeus in die Griekse Letterkunde. Met sy Psalmberymings kan Cloete miskien as ’n christelike voorsetting van Orfeus se “Heilige Woorde” waardeer word.

Die begin van M.Horne se libretto van die bekende lamento in deel twee waarin Orfeus oor Euridice op die sakofaag buig, lees so in Engels:

 

Live without my dear Eurydice!

Can I live without my love?

In my woe, where can I go?

Whither wander with no love!

Whither wander with no love!

 

Eurydice! Eurydice!

Oh heaven, now tell me

Oh, tell me

I am forever thy true lover,

I am forever thy true lover, thy true lover.

 

Euridice word aan Orfeus oorhandig in die doderyk (ongeveer 400 v.C. – Marmerreliëf uit die Nasionale Museum, Napels)

 

Monteverdi was die eerste komponis wat al in 1600 die verhaal van “Orfeus en Euridice” in ’n Italiaanse opera verwerk het.  Die musiek van daardie opnames op internet dra vandag nog baie tekens van tradisionele musiekinstrumente uit die Middeleeue. Ruim ’n eeu later is dit Gluck se barokmusiek wat nog steeds aanklank vind by my en vermoedelik by baie van die eenentwintigste eeu se luisteraars. Anders sou dit nie uitgesaai word nie. Die Italiaanse tenoor Luciano Pavarotti het die opname “Che faro senza Euridice” – “wat is ek sonder Euridice”(1987) in Modena gemaak. Ook die sopraan Maria Callas (’n Amerikaanse Griek) besing Orfeus se verlange na Euridice in die opname “J ái perdu mon Eurydice” – “ek het my Euridice verloor” (in 2010 op You Tube gelaai).

Ek is egter nie die enigste leser wat Cloete aan die Griekse Mitologie verbind nie. Hier op “versindaba” se IN MEMORIAM groet Marlies Taljard uit Potchefstroom  hom met die woorde:

“Rus in vrede, geliefde Hefaistos.”

Ek verstaan Taljard se afskeidswoorde omdat sy Cloete se gedig ken waarin hy homself in die rol van Hefaistos ingeskryf het.

 

Hefaistos en die gelag van die gode

Ilias vs. 595 e.v.

 

“toe het vader Zeus my mos aan my voet gegryp

en soos ’n hamergooier op die spele

my om sy skouers gewentel

en gelos en ver uit die hemel geslinger

 

die hele dag deur het ek getrek

lank soos die son van oos na wes stort

en met sononder op Lemnos geval

 

toe was daar maar min asem in my oor

en my gebeente was gebreek op baie plekke

 

daar het die Sintiese manne my opgetel…”

 

en sy ma Hera het geglimlag

toe sy die beker nektar uit sy hand vat

terwyl die beroemde met die kunstige vingers

binnesmonds vertel

 

…toe het hy vir al die ander gode wat nooit sat

word van al die feesvier nie en welgevoed

van voorkoms nektar geskep uit die mengvat

en die welriekende vonkelende soet

drank vir hulle van regs af

bedien

en terwyl hulle drink

het ’n onbedwinglike lagbui

by die salige en fiks gode opgeskuim

toe hulle Hefaistos deur die paleis sien werksaf

en hink

 

Uit: “Heilige Nuuskierigheid” (p.99)

 

Hefaistos was in die Griekse Mitologie die god van die vuur, het een van die vier elemente van die natuur verteenwoordig en was ook ’n edelsmid. Hy het onder andere Achilles se skild en Apollo se pyle vir hulle gemaak en gesorg het dat Thetis se wapens altyd goed bly. Sy werkplekke was die Griekse eiland Lemnos en die vulkane Vesuvius en Etna in Italië. Oor Hefaistos se geboorte bestaan twee verhale. Hesiodos vertel dat toe Athene uit Zeus se kop verrys het, Hera as ’n soort teenskuif daarop die lewe geskenk het aan Hefaistos, maar sonder die tussenkoms van Zeus of enige ander god of man. Dit maak van Hefaistos van destyds ’n soort Jesusfiguur uit die Christendom van vandag. Homerus en latere skrywers vertel egter dat Hefaistos die seun van Zeus en Hera is wat met ’n byl Zeus se kop oop moes kloof, sodat Athene daaruit kon verrys. Hefaistos was kreupel en het ook ander liggaamsgebreke gehad, maar sy skitterende handewerk is in die Griekse kuns en literatuur besing. Verder het Hefaistos hom altyd met mooi vrouens omring. Homerus het in die “Ilias” die skoonheid Charis vir Hefaistos gegee en in die “Odyssee” was die “blinkogige” Afrodite sy vrou. Behalwe vir sy liefde vir sy vrou en kinders wat hy in talle gedigte besing het, skryf Cloete tot aan sy dood nog gedigte oor Marilyn Monroe. En nog is dit “het einde niet”, want hy skryf ook gedigte vir Heilna du Plooy, Joan Hambidge en Elize Botha – om maar ’n paar te noem.

Dat daar al ’n digter uit die Afrikaanse digkuns soos Cloete opgestaan het wat homself kon identifiseer met ’n figuur uit die Griekse Mitologie is nogal spesiaal. Hy bevestig daarmee sy eie akademies literêre bydrae aan Afrikaans. Dit word deur ’n letterkundige soos Taljard bevestig. Met my spontane en byna sintuiglike erkenning van Cloete as ’n eietydse Orfeus deur die uitsending van Gluck se (ballet-)opera op die vooraand van sy begrafnis, bevestig ook ek dieselfde rol. Cloete die digter. Cloete die akademiese digter met sy eie plek in die Afrikaanse letterkunde. Uiteindelik het hy nooit die kollig gesteel nie van die jonger liriese sanger Breytenbach en die nóg veel jonger politiese wekker Krog – as lesers my die growwe veralgemening van laasgenoemde twee digters se oeuvres onder hierdie spesiale omstandighede kan vergewe.

Vir Afrikaans (’n taal in kinderskoene en amptelik maar pas 90 jaar oud) is Cloete en ander eietydse digters soos Cas Vos se intrekking van die Griekse Mitologie in die Afrikaans letterkunde ’n herinnering aan die taal se onsigbare, maar baie diep wortels in die bakermat van die westerse beskawing. En die toekoms? Ek hoop dat die verbintenis van Afrikaans met Europese tale en kulture net soveel gekoester sal word soos die verbintenis van Afrikaans met Afrikatale. Albei verbintenisse is ryk spanningsvelde wat Charl-Pierre Naudé alreeds begin het om effektief in sy skryfwerk te ontgin.

Luister hier na Christoph Willibald Gluck se Tjeggiese uitvoering van “Orfeus en Euridice” soos dit op die Nederlandse televisie uitgesaai is rondom middagnag op 30-31 Julie 2015.

 

 

Yves T’Sjoen. Ons is nie almal so nie. Afrikaans in woelig vaarwater

Saturday, July 4th, 2015


Vele maanden al luidt in departementen Afrikaans van Zuid-Afrikaanse universiteiten de noodklok. Academici en studenten zijn ongerust. Het land in de zuidelijke punt van het Afrikaanse continent verkeert al langer in zwaar weer met onder meer het xenofobische geweld dat begin dit jaar de wereldpers haalde. Momenteel woedt in Zuid-Afrika een blinde beeldenstorm. Monumenten die herinneren aan de koloniale periode worden besmeurd en van hun sokkel gehaald. Standbeelden van figuren uit de Britse en de Hollandse koloniale periode, onder andere van de politicus en stichter van Rhodesië (Zimbabwe) Cecil John Rhodes en van Paul Kruger, president van de toenmalige Boerenrepubliek Transvaal, maken voorwerp uit van een verhit publiek debat. Niet alleen deze lieux de mémoire staan ter discussie.

Ook het Afrikaans, door sommigen nog steeds verbonden met het discriminerende en moorddadige apartheidsregime van weleer, krijgt het dezer dagen te verduren. Op 29 juni berichtte de Kaapse krant Die Burger dat “Afrikaans kan waai as landstaal as SAKP sy sin kry”. De Zuid-Afrikaanse communistische partij wil het Afrikaans als ambtelijke taal afvoeren ten gunste van Engels en de Afrikatalen Nguni en Sotho.

Hoewel het Afrikaans sinds 1994 een van de elf officiële ambtelijke talen is van Zuid-Afrika en de moedertaal van vele honderdduizenden mensen met verschillende etnische achtergronden, politiek correct aangeduid als ‘witmense’, ‘bruinmense’ en ‘swartmense’, staat de taal onder druk. Zuid-Afrikaanse academici gespecialiseerd in Afrikaanse taal- en letterkunde en in vele gevallen ook Nederlands, doen al langer dan vandaag een beroep op de solidariteit van neerlandici in de lage landen. Zij richten zich eveneens naar de Taalunie, die investeert in de internationale neerlandistiek en dus ook in het academische taalonderwijs van Zuid-Afrika, én op collega-academici die zijn verbonden aan Nederlandse en Vlaamse universiteiten.

De ANC-regering van Jacob Zuma heeft een wurgkoord gelegd rond het Afrikaans. Ook op universiteitscampussen wordt strijd gevoerd tegen de taal(opleiding). Meer dan twee decennia na de democratische verkiezingen en de beëdiging van Nelson Mandela als eerste zwarte president van de republiek is deze gecreoliseerde zuster- of dochtertaal van het Nederlands voor vele Zuid-Afrikaanse ANC-activisten nog altijd een te bestrijden demon. Departementen Afrikaans met een onvoldoend raciaal gemengde studentenpopulatie krijgen steeds minder subsidies van de overheid. Het departement van de Universiteit Stellenbosch, bijvoorbeeld, van oudsher en ook na het opdoeken van de politiestaat een bijzonder performante academische omgeving voor de studie van de taal en de literatuur van het Afrikaans, krijgt het hard te verduren. Instituten met volgens de overheidsinstanties méér etnische diversiteit verdienen ook méér subsidies. Dat is de beleidspolitiek.

In een etnisch gekleurd en meertalig land als Zuid-Afrika is taal wellicht méér dan elders verbonden met ideologie. Afrikaans en Engels waren sinds 1948 tot de afschaffing van apartheid de officiële talen in Zuid-Afrika. Talen van de inlandse kolonisatie. De blanke Afrikaanssprekende Afrikaners beriepen zich op de Boerenheroïek en de beruchte Anglo-Boerenoorlogen tegen de Britse imperiale macht teneinde hun plek op te eisen. Voor de Nasionale Party van Zuid-Afrika was de verdediging van het Afrikaans niet minder dan een existentiële keuze. Na de herschrijving van de grondwet begin jaren negentig is het statuut van het Afrikaans gewijzigd ten gunste van Engels en zwarte talen. Het is bizar dat het ANC nu een repressieve taalpolitiek voert tegen het Afrikaans. Bizar omdat de taal door alle bevolkingsgroepen en heel veel mensen wordt gebruikt. Niet alleen diegenen die nostalgisch terugverlangen naar het oude Transvaal. Voor enkele miljoenen Zuid-Afrikanen is ongeacht de huidskleur Afrikaans de lingua franca.

Wanneer een taal in de verdrukking komt en de studie van die taal steeds minder wordt betoelaagd door de regering, ontstaat een nieuwe dynamiek. Sommigen spreken over een derde Afrikaanse taalbeweging. De literatuur in het Afrikaans is vandaag springlevend. Op het internet wordt gedebatteerd over de stand van de letteren, uitgeverijen komen met steeds meer titels en buitenlandse literatuur (ook de Nederlandse) wordt naar het Afrikaans vertaald. Een taal en de literatuur in die taal moeten vooral in Zuid-Afrika blijvend bestudeerd en onderwezen worden. Niet alleen de Taalunie maar ook onderzoeksgroepen in de lage landen, zoals het Gentse centrum voor het Afrikaans en de studie van Zuid-Afrika (Universiteit Gent) en de leerstoel Afrikaans van de Universiteit van Amsterdam, hebben een betekenisvolle rol – ook ten aanzien van de taal- en cultuurpolitiek in Zuid-Afrika – voor het Afrikaans. Niet enkel de toekenning van een eredoctoraat of de deelname aan een Week van de Afrikaanse roman (2014 en 2016) in ons taalgebied dragen bij tot de uitstraling van een literaire auteur. Tegelijk bedient de gelauwerde auteur zich van een taal die mede dankzij deze maatschappelijke erkenning in het buitenland aandacht krijgt. De internationale waardering draagt ook bij tot het aanzien van de schrijver in het land van herkomst.

Een beeldenstorm, pek en veren kunnen onmogelijk een levende taal van de kaart vegen. Het Afrikaans zal de eerstvolgende decennia niet ten onder gaan maar zich zoals elke taal aan maatschappelijke processen passen. Een regering kan dan wel kranen met subsidieranden dichtdraaien en departementen trachten te decimeren. De taal kan ze niet ongedaan maken. Daarom is het belangrijk, niet vanuit neokoloniaal perspectief of op grond van achterhaalde noties zoals stamverwantschap en broederband maar vanuit taal- en letterkundig oogpunt, het Afrikaans aan universiteiten buiten Zuid-Afrika blijvend te ondersteunen. Politieke schimmen van het verleden hoeven toenaderingen tussen Afrikaans en Nederlands niet meer verdacht te maken. Er wordt werk van gemaakt. Het Gentse universitaire internationaliseringsbeleid heeft een  speerpunt Zuid-Afrika. Sinds vorig jaar organiseert de UGent een Mandela Lecture Series. De stad Gent lanceert binnenkort aan de Waalse Krook, waar de nieuwe openbare bibliotheek verrijst, straatnamen die refereren aan antiapartheidsactivisten. Er wordt zelfs een beeld ter nagedachtenis van wijlen Nelson Mandela opgericht. De Vlaamse regering werkt al enkele maanden aan een beleidsplan waarin samenwerking tussen Vlaamse en Zuid-Afrikaanse academische instituten zal worden geoptimaliseerd. Hopelijk krijgt het Zuid-Afrikabeleid binnenkort concreet vorm. Vereende krachten binnen en buiten Zuid-Afrika kunnen bijkomende stimuli geven aan het Afrikaans van nu en voor straks.

Yves T’Sjoen

Mede namens Breyten Breytenbach (eredoctor UGent), Dominique Botha en Charl-Pierre Naudé.

Breyten Breytenbach

Dominique Botha

Charl-Pierre Naudé

Karen Kuhn. In Łazarz

Monday, June 29th, 2015

 

Oorgrens

 

In pole,

want dis jy

of

alles anders

soos alles

in jou

niks anders

as

in alles

is jy ingekleur

in Pole.

 

Łazarz (Lazarus in Pools) is ’n woonbuurt hier in Poznań, Pole. In die sestiende eeu gevestig, dien die Heilige Lazarus as beskermheer van ’n hospitaal, in 1571 opgerig.

Kamers hier het deure na ander kamers, soveel deure, nes sy. Die hele woonstel swaai liggies soos op ’n boot, as ’n ambulans of  Bus 64 Literacka vinnig voor verby vloei, deur die paadjies en are, elk vernoem na ’n Poolse kunstenaar.

Jan Matejko (Mateyko), een van Pole se bekendste skilders is op 24 Junie 1838 gebore. Skilderye bekend vir die weergee van noemenswaardige historiese Poolse politieke en militêre gebeurtenisse. Hy word reeds met sy dood (1893) as kultusfiguur vir die Poolse nasie beskou en het daarin geslaag om die wêreld aan Pole in ’n tyd waar die nasie verdeeld was, sonder enige onafhanklike politiese verteenwoordiging, te herinner.

Matejko voltooi die skildery; Stańczyk op 24-jarige ouderdom in 1862. Stańczyk was die mees bekende hofnar in die Poolse geskiedenis, in diens van drie Poolse Konings: Alexander, Sigismund (the Old) en Sigismund Augustus.

Stańczyk was meer as ’n vermaaklikheidskunstenaar, hy was as ’n man van intelligensie en as ’n politiese filosoof gesien met ’n formidabele insig van Pole in daardie tye. ’n Populêre historiese figuur in Poolse letterkunde na die verdelings in 1795, ’n simbool van die Poolse kollektiewe onbewuste.

In die skildery word die hofnar uitgebeeld as die enigste persoon by die koninklike bal, bewus van die nuus dat die Russe Smolenks (1514) oorgeneem het.

Matejko het sy eie gesig vir Stańczyk gebruik en het ’n reeks skilderye wat die Poolse geskiedenis deur die figuur van Stańczyk analiseer en weergee, voltooi.

Van 1873 tot en met sy dood is hy hoof van die Krakau (Kraków) Skool vir Beeldende Kunste. Matejko se studente vorm deel van die voorste kunstenaars in Poolse modernisme, onder andere; Stanisław Wyspiański.

Selfportret, 1894

Die Poolse dramaturg, digter en skilder is op 15 Januarie 1869 in Krakau gebore.  Sy ma sterf op ’n vroeë ouderdom en weens sy pa se worsteling met drank word die jong Wyspiański deur sy oom en tannie aangeneem. Die Stankiewicz familie het aan die bourgeois intellektuele klas behoort. Dit is hier waar Matejko sy talent raaksien en hom vra om deel te wees van die skepping van die polichroom binne die Mariacki kerk. In 1900 trou Wyspiański met Teodora Pytko en in dieselfde jaar woon hy ’n troue van sy vriend; Lucjan Rydel in die klein dorpie Bronowice by. Die troue dien as inspirasie vir sy bekroonde drama; Wesele (Die Troue). ’n Kritiese, tog sarkastiese voorstelling van die Poolse samelewing in die 19e eeu. Hierdie drama transformeer Wyspiański van ’n matige suksesvolle visuele kunstenaar, geassosieerd met die Jong Poolse beweging, na ’n internasionale visioenêre dramaturg. By uitstek een van Pole se grootste kunstenaars.

 

Stanisław Wyspiański

 

Let Nobody Weep Over My Grave

Let nobody weep over my grave

except my wife.

Your dogged tears I easily waive

and your feigned grief.

 

Let neither a bell croak over my pall

nor someone sing with a shriek;

but the rain may sob at my funeral

and the wind creak.

 

Whoever wants to, may throw handfuls of earth

until I’m choked by the mound.

The sun will shine at its fine new birth and

burn away my wound.

 

And then, perhaps, once more, maybe,

bored with lying down,

I’ll break that house enclosing me

and run to the sun.

 

And when you see me in my flight

a bright figure up there,

call me back if you like my light

in the language I knew down here.

 

Maybe I’ll hear it there above,

passing a star’s brow ;

and maybe I’ll take on again, for love,

this task which is killing me now.

Een van Park Wilsona se ingange is by dié kruising van ulica Jana Matejki en ulica Stanisława Wyspiańsko. As die son skyn, tan almal sommer net daar, somer, op die gras, en ek wonder dan of sy al ’n leeu haar kop sien optel en haar die son van haar lippe sien aflek soos ek ’n swaeltjie in strale deur takke soek, in Łazarz.

 

Oor sweef

 

Kidege,

kom uit die skadu’s

trek oop

check-uit

in tyd

met son

sodra vlerke mekaar

soen en groet

vou jou nes

oop sodra son

strale deur vere

ryg en trek vou

jou nes oop

met son

in tyd

groet en soen

met ’n smile

nog kan huil

tussen pole

sweef

met tyd

in jou

om vlam te vat,

Kidege.

 

Bibliografie: [Nageslaan: 10 April 2015]

 

http://allpoetry.com/Let-Nobody-Weep-Over-My-Grave

 

http://culture.pl/en/artist/jan-matejko

 

http://culture.pl/en/artist/stanislaw-wyspianski

 

http://culture.pl/pl/tworca/stanislaw-wyspianski

 

http://en.wikipedia.org/wiki/Rudawa_(river)

 

https://en.wikipedia.org/wiki/Stanisław_Wyspiański#/media/File:Wyspiański_Self-portrait_1894.jpg

 

http://www.anju.co.uk/anjuarts/baltic-images.htm

 

http://www.jan-matejko.org/biography.html

 

http://www.jan-matejko.org/Stanczyk-large.html

 

Carina van der Walt. Grense

Wednesday, June 17th, 2015

 

Die nuus in Europa word daagliks oorspoel met beelde van oorvol bootjies op die Middellandse See. Vlugtelinge uit Afrika probeer desperaat om Europa binne te kom via Italiaanse eilande soos Sicilië, Lampedusa en Malta. Terselfdertyd probeer vlugtelinge uit Turkye ook om sommige Griekse eilande soos Rhodos te bereik. Italië en Griekeland beteken vir hierdie mense binnekoms in die welvarende Weste, maar gisteraand het ’n verontrustende beeld van die kaart van Europa op die nuus verskyn: die sluiting van die grense ten noorde van Italië en Griekeland.

 

Hoewel deel van die Europese Unie, voel Italië en Griekeland in die steek gelaat wanneer dit kom by menseredding langs hulle kuslyne. Verlede jaar het Italië met Mare Nostrum begin, wat die lang Italiaanse kuslyn patrolleer en spesialiseer in reddingsaksies. Dit lyk egter asof die noordelike Europese lande maak asof dit alles net Italië en Griekeland se probleem is: derduisende verdrinkings en dié wat tog gered word, moet noodgedwonge dan maar ook daar gehuisves word. Beskuldigings vanuit Europa dat juis hierdie twee lande nie hulle finansiële huishoudings op orde het nie, gaan wrang af. Wat tel waar? Hoe noordeliker – geld, hoe suideliker – mense?

 

Afrikane wat probeer wegkom van oorlog en hongersnood het nooit leer swem nie. Gewetenlose mensesmokkelaars op die Noord-Afrikaanse kus melk hierdie wanhopige mense en stuur hulle in groot getalle op bootjies met stukkende enjins. Soms het die bootjies te min petrol om die oorkantste kus te haal. Sonder genoeg water moet hulle dikwels hulle eie urine drink om op see te probeer oorleef. Maar bootvlugtelinge uit Afrika is nie net ’n toenemende verskynsel van die afgelope twee of drie jaar nie. Dit het ook al in 2006 en 2007 ’n rol begin speel tussen Wes-Afrika en die Kanariese Eilande.

 

Vir hierdie tipe onregverdige ellende het kunstenaars, digters en skrywers nog altyd oopgestaan. Deur artistieke refleksies word ander met die werklikheid gekonfronteer. Miskien dwing dit mense om verder daaroor na te dink? Daarop hoop die kunstenaar, digter en skrywer ten minste, wanneer hy met sy produk die werklikheid soos ’n spieël voor ander mense ophou. Of nie. Die onmag van die kunstenaar, digter, skrywer lê juis ook opgesluit in die einste ‘spieël ophou-aksie’.

 

Die Amerikaanse videokunstenaar Isaac Julien reflekteer met Western Union, Small Boats (The Leopard, 2007) op die verdrinkings van bootvlugtelinge na die Kanariese Eilande toe in 2007. Hierdie spesifieke video uit 2007 se trefkrag het met die onlangse gebeure verdubbel. Op die video hoor mens net onderwater- en ander geluide – geen gesprekke, onderhoude of redenasies nie. Beelde volg mekaar vinnig op. Dit wissel van half bewustelose mense op bootjies;  spartelende figure onderwater; kledingstukke wat in vlak water uitspoel; mense wat uit die vlak branders opgetel word en in ’n kasteel met kroonkandelare en gladde vloerteëls met ’n luiperdmotief ingedra word en die einste mense wat dan op die vloer begin rondkrul en –spartel asof hulle nog steeds besig is om te verdrink, midde-in hierdie nuwe welvaart. Besoekers in Museum De Pont staar geskok en gefassineer daarna. Die publiek word met hulle neuse op die volgende feit gedruk: die probleem van bootvlugtelinge en –verdrinkings is al meer as ’n dekade oud. Europa het nog steeds nie ’n antwoord daarop nie.

 

Still van Carina vd Walt uit die video “The Leopard”(2007) deur videokunstenaar Isaac Julien.

 

In die komende digbundel AMALGAAM reflekteer ek en my mededigter, Willy Martin, op hierdie akute probleem. Martin kyk terug na sy kinderjare. Hy het heimwee na sy goeie en onskuldige kinderdae. Dit was veral lekker om al die vreemde name van die lande van Europa te herhaal en op die tong te proe wanneer meneer vir hulle die kaart ingedril het. Maar hy herinner ook by homself ’n sekere ongemaklike gevoel daaroor.

 

 

EUROPA’S KLEUREN

 

in grote dikke zwarte letters

stond jouw naam te lezen

bovenaan de kaart

 

de meester had het glimmend doek

vóór het bord opgehangen

en met een stok wees hij

een land een streek een hoofdstad aan

 

en wij herhaalden

als een koor

de wonderlijkste namen

Kar-pa-ten Wol-ga IJs-land Boe-ka-rest

 

het deerde ons niet

dat steeds weerkerend ritueel

 

integendeel

wij hielden van de klanken

en van het amalgaam van kleuren

op de kaart

 

het helder blauw van water

het zachte bruin het groen het geel

van bergen bossen dalen

alles te samen één geheel

 

alleen het harde rood

van grillige en dwars

door alles heen getrokken lijnen

viel uit de toon

 

wisten wij toen veel

wat binnen- en wat buiten-

grenzen waren

 

 

Verontwaardig oor alles wat in die Middellandse See gebeur tussen die kuslyn van Tunisië en die eiland Lampedusa skryf ek onafhanklik van Martin my eie ervaring daarvan neer. Ek het empatie met die geromantiseerde verwagtinge en ellendige lot wat my medeAfrikane te beurt val. Die redenasies en die bolangse simptomatiese oplossings wat mense hier om my uitdink, onthuts my. Ek vererg my vir hulle afwagtende houding oor hoe en deur wie hierdie probleem in welvarende Europa aangepak moet word.

 

 

bootramp by Lampedusa

 

die see offer 300 swart anemone

op die strande van Lampedusa

ontmenslik is hulle ledemate spons

wat in die vlak branders roer & roep

vryheid gelykheid broederskap suster Europa

 

aangespoel damp hulle lywe soutlug

droog hulle sagte oë gryswit & styf

verdamp verlangens verstil uitroepe

Europa kroon Lampedusa op sy strande

met segekranse van verwelkte anemone

 

“Stille Stormooggaai” van die beeldhouwer en woordkunstenaar Sjon Brands.

 

En nog is dit “het einde niet”. Beeldhouwer Sjon Brands het onlangs sy varende voëls of vliegende bote (dit hang af hoe jy daarna kyk) in ’n ou kapel in Tilburg ten toon gestel. Hy noem dit “luchtschepen”. Elke “luchtschip” is van afvalmateriaal gemaak. Eén daarvan het die fantasienaam Stille Stormooggaai. Sy vlieg met ’n windmeul op haar rug deur die oog van ’n storm en oor die vlugtelinge wat verdrink in die Middellandse See. Hoe simbolies kan die materiaal van ’n kunswerk wees? Maar Stille Stormooggaai is ’n welvarende dame met opvallende oorbelle, hoewel haar hart letterlik uitsak vir die drenkelinge onder haar. Halfhartig het sy ’n paar toutjies na bootjies toe uitgegooi. Hys sy kratte vol kiste gevul met die lyke van drenkelinge en gemerk met Afrikaanse name na bo. Name soos Jabulani, Lerato en Mpho spel ironies verspilde lewens wat eens durf hoop het op ’n beter toekoms êrens anders as in Afrika. Géén oorlewende wat aankom in Europa besef dadelik dat sy sparteling om te oorleef op die verraderlike vloerteëls van die Weste nou eers begin nie. Die ontnugtering kom later.

Christa Morrison. bewus-syn-stroom

Saturday, June 13th, 2015

Gert Vlok Nel sing van “‘n trein riding into rain”. Ek sien die prentjie van gloeiende kole, die stoker se roetbevlekte vel wat soos water oor bultende rivierklippe span-ontspan-span-ontspan, sweetdruppels wat gly en val, hergebore herrys, en voortstoom. Bondels swart en wit rook wapper en alles word een, ingesluk, verdwyn, in ‘n dik grys gordyn van vallende water.

Dís my ervaring wanneer ek sekere werk van Allen Ginsberg, Jack Kerouac, Federico García Lorca of Leonard Cohen lees/luister, ook Bob Dylan en Nel. Hul gewaarwordinge neem my, sleur my, ek word een, ek behoort (nie meer aan myself nie).

Waar vind mens ’n bewussynstroom – die konstante voortdurende vloei van idees, waarnemings en emosies?

Die wetenskaplike vraag na die bergplek, fontein, en verloop van hierdie stroom gewaarwordinge is onopgeklaar. Waar en hoe in die brein en senuweefsel bestaan dit? Beweeg dit in ‘n stroom? In ‘n stroom neurons? Hou dit ooit op? Hoe bring mens dié kloutjie by die oor?

Ek vermoed dís waar ons die stemme wat in elkeen van ons smeek, troos of woed die helderste hoor. Dís die gang waar ek die son oor ‘n soutpan sien opkom en ondergaan, my doodgebore baba hoor lag of huil, herinneringe troostend of seer vinger teen my wang – dít is waar ervarings soos kunswerke staan en hang.

“The artist, and particularly the poet,…must heed only the call that arises within him from three strong voices:

the voice of death, with all its forboding,

the voice of love and

the voice of art.”

~ Federico García Lorca

Bewussynstroom as literêre styl

Bewussynstroom word op writershistory.com gedefinieer as “a literary style in which the author follows visual, auditory, tactile, associative, and subliminal impressions and expresses them using ‘interior monologue’ of characters either as a writing technique or as a writing style that mingles thoughts and impressions in an illogical order, and violates grammar norms.

The phrase ‘stream of consciousness’ was first used in 1890 by William James in Principles of Psychology. In literature it records character’s feelings and thoughts through stream of consciousness in attempt to capture all the external and internal forces that influence their psychology at a single moment. Any logical or sequential approach is disregarded.”

Hoe bewus is digters (en ander kunstenaars) van mekaar, waar stroom hul temas, tegniek, styl, gedagtes of invloed saam?

Leonard Cohen & Federico García Lorca

Cohen het in ‘n 2011-onderhoud genoem dat hy hordes Engelse digters behoorlik gelees het, maar dat dit die stem is van die Spaanse digter Federico García Lorca wat in sy gedagtegang weerklink. Hy sing onder andere ‘n los Engelse vertaling van Lorca se gedig Pequeño vals viené uit Poeta en Nueva York (A Poet in New York).

Leonard Cohen sing ‘n Engelse vertaling van Lorca se gedig Paqueno Vals Vienes (Take this waltz)

In ‘n Your Flesh Magazine-onderhoud in 1992 verduidelik hy:

“With the Lorca poem, the translation took 150 hours, just to get it into English that resembled – I would never presume to say duplicated – the greatness of Lorca’s poem. It was a long, drawn-out affair, and the only reason I would even attempt it is my love for Lorca. I loved him as a kid; I named my daughter Lorca, so you can see this is not a casual figure in my life.”

Allen Ginsberg & Federico García Lorca

In Ginsberg se gedig A Supermarket in California verewig hy van sy poëtiese gesprekke met onder andere García Lorca: 

          “What thoughts I have of you tonight, Walt Whitman, for

I walked down the sidestreets under the trees with a headache

self-conscious looking at the full moon.

          In my hungry fatigue, and shopping for images, I went

into the neon fruit supermarket, dreaming of your enumerations!

          What peaches and what penumbras!  Whole families

shopping at night!  Aisles full of husbands!  Wives in the

avocados, babies in the tomatoes!–and you, Garcia Lorca, what

were you doing down by the watermelons?…”

 ~ Berkeley, 1955

Allen Ginsberg & Bob Dylan

Ginsberg en Bob Dylan het nie net saam getoer nie, maar ook saam gewerk aan onder andere Vomit Express:

 Bob Dylan & Allen Ginsberg – Vomit Express

Bob Dylan en Allen Ginsberg by Jack Kerouac se graf, 1975
(Foto: Ken Regan via: ginsbergblog.blogspot.ca)

Dylan had come to hear a poetry reading at NYU’s Loeb Auditorium, standing in the back of the crowded hall with David Amram. We were on stage with a gang of musician friends, and Peter improvised, singing, ‘You shouldn’t write poetry down but carol it in the air, because to use paper you have to cut down trees.’ I picked up on that, and we spent a half an hour making up tuneful words on the spot. I didn’t know 12-bar blues, it was just a free-form rhyming extravaganza. We packed up, said goodbye to the musicians, thanked them and gave them a little money, went home, and then the phone rang. 

It was Dylan asking, ‘Do you always improvise like that?’ And I said, ‘Not always, but I can. I used to do that with Kerouac under the Brooklyn Bridge all the time.’ He came to our apartment with Amram and a guitar, we began inventing something about ‘Vomit Express,’ jamming for quite awhile, but didn’t finish it. He said, ‘Oh, we ought to get together in a studio and do it,’ then showed me the three-chord blues pattern on my pump organ. A week later in the studio Dylan actually did the arrangement, told people when to do choruses and when to take breaks, and suggested the musicians cut a few endings on their own to be spliced in.

‘Vomit Express’ was a phrase I got from my friend Lucien Carr, who talked about going to Puerto Rico, went often, and we were planning to take an overnight plane a couple of weeks later, my first trip there. He spoke of it as the ‘vomit express’ – poor people flying at night for cheap fares, not used to airplanes, throwing up airsick.”

Daar is wyd geskryf oor Ginsberg se invloed op die skryf en publikasie van Dylan se eerste boek Tarantula op die jong ouderdom van 23 jaar.

Bob Dylan & Jack Kerouac

In Dylan se outobiografie Chronicles, en die dokumentêre film No Direction Home, beskryf hy Kerouac se invloed op hom: “On the Road had been like a bible for me. I loved the breathless, dynamic bop poetry phrases that flowed from Jack’s pen . . . I fell into that atmosphere of everything Kerouac was saying about the world being completely mad, and the only people for him that were interesting were the mad people, the mad ones, the ones who were mad to live, mad to talk, mad to be saved, desirous of everything at the same time, the ones who never yawn, all of those mad ones, and I felt like I fit right into that bunch.”

Ook: “Someone handed me Mexico City Blues in St. Paul (Minnesota) in 1959 and it blew my mind. It was the first poetry that spoke my own language.”

Gert Vlok Nel (Foto: Tessa Louw)

 

Gert Vlok Nel, Ginsberg, e.a.

In ‘n handgeskrewe brief laat weet Gert Vlok Nel vir my: “Ek is baie lief vir die skrywers wat jy noem, buiten Lorca wat ek nooit gelees het nie. Al die skrywers het seker ‘n invloed gehad op my werk, en in my lewe het hulle werk my getroos in donker tye.

Van Ginsberg het ek Howl gelees en Kaddish. Van Kerouac het ek On the road, The Subterraneans en Dr Sax (my favourite) gelees.

Mr Tambourine Man van Dylan is my gunsteling van alle tye. Dis ‘n song wat duidelik deur Kerouac beïnvloed is, rëels soos ‘though you might hear laughin’ spinnin’ swingin’ madly across the sun, it’s not aimed at anyone, it’s just escapin’ on the run’ en ‘far from the twisted reach of crazy sorrow’ (pure Kerouac).

Cohen is in staat tot suiwer skoonheid.

My invloede is nie Suid-Afrikaans of Afrikaans nie, alhoewel ek in my jonger jare baie lief was vir David Kramer en André le Toit.”

 

Gedigte

“My gedigte en songs verskil heeltemal van mekaar. Ek het my gedigte probeer skryf met groot liefde en groot koudheid.’’

Nadat ek Nel se bundel Om te lewe is onnatuurlik herhaaldelik gelees het en ook die Nederlandse dokumentêre film oor hom Beautiful in Beaufort-Wes gekyk het, begin ek ‘n goeie gevoel kry vir wat hy met “groot liefde” en “groot koudheid” bedoel. Nie net word die gestroopte landskap beklemtoon en baie bedag en vaardig uitgebeeld nie, maar die karakters word ook van hul maskers en hul klere gestroop. Die waarheid word tot op die been oopgekerf, maak nie saak hoe seer dit maak nie.

Tafelberg Uitgewers, 1993/2006

In ‘n Skype-onderhoud met Walter Stokman, die vervaardiger van die dokumetêre film Beautiful in Beaufort-Wes, verduidelik hy waarom die film asook Nel so goed en gul ontvang is en hoog geag word in kuns- en kultuurkringe in Nederland: “Die film en Gert se werk is nie net ‘n portret van Gert en Beaufort-Wes nie, dis ‘n portret van Suid-Afrika, ‘n samespel van alles. Dis romanties, eksoties, hartseer en vol belofte.”

Meer oor Nel se bande met Nederland en ook ‘n paar van sy gedigte.

en

‘n Pragtige animasiefilm van Nel se gedig Timotei Shampoo.

 

Songs

“My songs is warmer en lyk meer ‘stream of conscious’, dalk omdat hulle dikwels in gesprekvorm is met ‘n aangesprokene (‘Gert bo die grond roep na Koos onder die grond kom in Koos, kom in kom in’ – beïnvloed deur die radio-kommunikasie by Kampusbeheer).”

Nel het Waarom ek roep na jou vanaand (op sy Beaufort-Wes se Beautiful woorde CD) geskryf in 1997, die jaar waarin Ginsberg gesterf het. “Dis pure ‘stream of consciousness,” skryf hy: “Ek het vir 2 maande aan die song gewerk tydens nagskofte by Kampusbeheer om daai effort-lose effek te kry. Die song wemel van refleksies na ander skrywers se werk.”

Uit Ginsberg se Howl herken ek:

“’n impulse van winter, midnight street light,
Small-town rain amongst other things”

Uit Claude ‘Curly’ Putman se Green, green grass of home (ek wonder of Nel dit in Tom Jones of Johnny Cash se stem hoor):

“The old hometown look the same
As you step down from the train
En daar’s jou ma en jou pa en Mary down the lane”

en sou

“So sail slowly slowly
All ye ships of the night”

reflekteer na Ovidius, T.S. Eliot of Henry Wadsworth Longfellow? Is beauty en west, selfs Mary ook verwysings na Jack Kerouac?

Temas, tegniek, styl, gedagtes, invloed en verwysings stroom saam – in riviere, treine, die oop pad, uit en in alle windrigtings.

Die suidpunt van Afrika, die uitgestrekte vlaktes van die Karoo, die N1, die treinspoor, Gert Vlok Nel en die taal Afrikaans loop nie afsonderlik of alleen nie, is nie kaal nie, nie onaangeraak deur hierdie digters/sangers nie.

 

When the railroad trains moaned, and river-winds blew, bringing echoes through the vale, it was as if a wild hum of voices, the dear voices of everybody he had known, were crying…”

~

“I hope it is true that a man can die
and yet not only live in others

but give them life,

and not only life,
but that great consciousness

of life.”

~ Jack Kerouac

 

Bedanking:
Baie dankie vir bydraes en hulp aan: Gert Vlok Nel, Walter Stokman, Johann Lodewyk Marais, Piet Croucamp, Annemarie van Niekerk, Ingrid Glorie, David Morrison en Tessa Louw. (Christa Morrison, 13 Junie 2015)

.

Christa Morrison

Christa Morrison het aan die Universiteit Stellenbosch gestudeer, waar sy ’n M.Phil.-graad in Joernalistiek behaal het. Sedertdien het sy in Botswana en Kanada gewoon. Tans spesialiseer sy in Nuwe Media en is ’n dosent aan die Sheridan Institute of Technology and Advanced Learning. Sy neem deel aan verskeie multikulturele poësiebyeenkomste in die groter Toronto area, onder meer die Lit Café in Oakville, Poetry Salons en Pakaraima in Toronto, en die Indiese/Pakistanse Mushaira in Milton.

Christa is tans een van Versindaba se gasbloggers.  (mj)

Hilda Smits. Oor bome (telefoondrade, blare, water, ‘n simfonie van visse)

Tuesday, May 26th, 2015

 

wou die gedig hond maak op kort stewige bene

laag op die geheim van grond laat draf opsoek na

 

 

by Boskop dam ek was 10 het iemand seker ‘n man met groot harige hande

Bloekombome in die nag afgesaag met ‘n lang, lang blink lem

ry ons rooi Anglia daar verby en ek sien hoe die wind ontsnap uit reuse longe

van papier & hoe honderde Bloekomharte oor die donker aarde bloei & die gekraakte

ronde magies van voëleiers in ‘n geel rivier oor die grond vloei & teen die ruit

die begrafnis stoet van ons agt stil asems in ‘n ry

toe tel ek die bos se siel veilig op met die hyskraan van my kop & bêre haar daar

vir later se skryf vir later wanneer Pa sal sê magtag & ek dit alles laat rym

 

 

mossie onder ‘n tafel gesien hop-hop

groot soos die hart van ‘n mier & net so donsig

bo die tafel breek die helder stemme van vroue messe glas

ek wou my hand oor jou vou

soos ‘n brug

die punte van my vingers een vir een teen jou benerige ribbes

daar waar die asem ‘n poel groen water is hou

my oor stetoskoop teen die klein dreun van jou bonsende borskas druk

waar die bloed in strome klop soos deur ‘n ou jukebox skud

wou ek silwer rand in die hand vra om die musiek van jou klein liggaam

te hoor & om weer klein te wees soos onskuld & dit nie te weet nie

 

 

gebeur die gedig saam met die mans

twee swart een Mexikaan & affordabale lawn care

slaat die bakkie se deure oop & toe soos ‘n storie

deur drie liggame en die son vertaal

tot spiere bult in harde jare & woorde trek lui deur die lug

‘n football tussen vriende en ek & die stoep beskut, ‘n stil skare

‘n pawiljoen van tee en waaiers en witwees en staar

sien die grassnyer ‘n Pollock op die grasperk maak

en wonder of dit belangrik is