Buiteblik

Karen Kuhn. Różewicz – ‘n Getuie

Wednesday, October 12th, 2016
rozewicz

http://polskiwdwunastce.edu.pl/tadeusz-rozewicz

Die Poolse digter Tadeusz Różewicz (9 Oktober 1921 – 24 April 2014) se digkuns lewer kommentaar oor van die mees grusame gebeurtenisse van die twintigste eeu met die toevoeging van menslikheid en simpatie. Tereg word daar na hom verwys as een van Europa se grootste ‘getuie’ digters. As dramaturg, digter en skrywer vorm Różewich deel van ‘n eerste generasie digters na Pole weer in 1918 onafhanklikheid verkry het. Sy broer, ook ‘n digter, word in 1944 deur Gestapo tereggestel. Na die val van die Berlynse muur lewer Różewicz die volgende kommentaar: “My decimated generation is now departed and dying, duped and disillusioned”. Ongeag die vreeslose weergee van ‘n (meestal) skokkende realiteit, behou Różewicz se digkuns ‘n element van hoop:

the reality

I had observed

through a smeared window

of a waiting room

I saw

face to face

weak

I turned away

from my weakness

I turned away

from illusions

upon the sands

of my words

someone drew the sign

of a fish

and walked away

Buiten Różewicz se bekroonde poëtiese oeuvre, debuteer hy in 1960 met die drama: The Card Index (Kartoteka) en skryf ook heelwat draaiboeke waarvan Birth Certificate (Świadectwo urodzenia) in 1961 en The White Wedding (Białe małżeństwo) in 1975, mees bekend is. Mother Departs (2013) is ‘n unieke vermenging van prosa en poësie oor vreugde en verlies, met fragmente uit sy persoonlike dagboeke en herinneringe as oorsprong. Różewicz skep ook ‘n ryk en komplekse beeld van sy ma Stefania en die impak wat sy op hom gehad het. Die rol van die vrou en feminisme staan verder sentraal in Różewicz se werke. Hierdie anti-digter soos daar ook na hom verwys word het grense binne letterkunde verskuif en oortree. As wenner van o.a. die 2000 Nike Prys (mees gesogde Letterkunde prys in Pole) sterf hy op die ouderdom van 92. Hy word onthou as ‘n digter wat met gevoel, simplisiteit en moderne tegniek, die mees donkerste gevolgtrekkings maak.

Sy vers: “Witness” sluit af:

Do not suddenly

enter my room

You will see

a dumb and bound

witness to love

being conquered by death

Poolse vrouens het ‘n komplekse geskiedenis waar hul dikwels argetipies diverse en veeleisende rolle in die samelewing moes vertolk, hetsy na ‘n oorlog of besetting.

Wat sou Różewicz skryf oor verlede Maandag, 3 Oktober ‘16? ‘Swart Maandag’ (Czarny protest) waar (veral) vrouens in swart regoor Pole in duisende bymekaar gekom het, in opstand teen die regering se voorgestelde totale verbanning van aborsie. ‘n Protes wat geïnspireer is deur sowel die 1863 Poolse opstand, as die vroue staking in Ysland in 1975.

57f2848cc361889f058b45cf

Janek Skarzynski / AFP

Oortree

In Pole

in protes

en stil net staan

terselfdertyd

in pole

en woorde afkap

in betoog

teen net nie opleef

terselfdertyd

staak

teen ‘n definisie

vir ‘n roos

In Pole

op ‘n swart Maandag

in opstand

terselfdertyd

soos in Różewicz

so saggies

hekse aankondig

as meeste nog aan rose dink

en oortree

terselfdertyd

as vrouens gewoonlik

saam in pole

afgepis raak.

image

AP Photo/Czarek Sokolowski

Dit was grys en swart en nat hier in Poznań, maar Różewicz, vandag het ek weer ‘n vrou in wit sien loop en smile, byna soos ‘n roos.

IMG_5207 copy

Róża Guźniczak

Bibliografie:

http://www.bookinstitute.pl/autorzy-detal,literatura-polska,3086,rozewicz-tadeusz.html

https://www.theguardian.com/books/booksblog/2014/apr/25/tadeusz-rozewicz-poet-polish-died-92

Różewicz, T. 2014. Selected Poems – Translated by Adam Czerniawski, Richard Sokoloski, Barbara Bogoczek and Tony Howard. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Marcelle Olivier. Nuusflits uit Brittanje: National Poetry Day

Thursday, October 6th, 2016

Screen Shot 2016-10-06 at 14 40 55

Nuusflits uit Brittanje: National Poetry Day

‘n Nasionale dag vir die digkuns. ‘n Lekkerte, want orals loop jy verse raak. Liriese verse, storieverse, kort odes, speelse limirieke, gepen deur nuwe digters, geesgedane digters, digters wat nie digters is nie. Op groot en klein radiostasies word verse gedeel, in toegewyde programme en sommer so tussendeur die normale skedule, en mense kan inbel om ‘n gedig te nomineer of selfs een voor te lees. Daar is ‘n paar poësiekykgoed op televisie, en ook die koerante dra elk ‘n gedig of twee, ‘n bietjie geskiedenis, of dalk ‘n kommentaar oor die stand van of toekoms van Britse digkuns.

Daar is iets om te lees op treinstasies terwyl jy vir jou trein wag, en by die Botaniese Tuin vind ek ‘n paar plantaardige woorde het wortelgeskiet; in die verlede sien ek selfs ‘n plakkaat met ‘n gepaste versie in die venster van die poskantoor. Die boekwinkels stal ekstra poësiebundels uit, die biblioteek is vol digkunsplesiere, en ‘n hele paar koffiewinkels met belese en entoesiastiese eienaars sal vir jou ‘n gedig met jou drankie voorsit. Uiteenlopende skrywes, en wydverspreid deur die land. Dis altyd ‘n voorreg om hierin te kan deel.

Twee skakels:

Vir ‘n vinnige lees, loer of luister, volg die dag op: https://twitter.com/PoetryDayUK

Vir ‘n rustiger slingerloop tesame met jou namiddag koppie tee, is daar allerhande helder woorde hier te vinde: http://www.bbc.co.uk/programmes/p049fjpm

Ek deel ook graag my gekose gedig vir vandag. Weliswaar nie ‘n Britse digter nie (blameer maar my onpatriotiese onderbewussyn), tog, die Europese eggo lê vlak.

 

All in green went my love riding

e.e. cummings

 

All in green went my love riding

on a great horse of gold

into the silver dawn.

 

four lean hounds crouched low and smiling

the merry deer ran before.

 

Fleeter be they than dappled dreams

the swift sweet deer

the red rare deer.

 

Four red roebuck at a white water

the cruel bugle sang before.

 

Horn at hip went my love riding

riding the echo down

into the silver dawn.

 

four lean hounds crouched low and smiling

the level meadows ran before.

 

Softer be they than slippered sleep

the lean lithe deer

the fleet flown deer.

 

Four fleet does at a gold valley

the famished arrow sang before.

 

Bow at belt went my love riding

riding the mountain down

into the silver dawn.

 

four lean hounds crouched low and smiling

the sheer peaks ran before.

 

Paler be they than daunting death

the sleek slim deer

the tall tense deer.

 

Four tell stags at a green mountain

the lucky hunter sang before.

 

All in green went my love riding

on a great horse of gold

into the silver dawn.

 

four lean hounds crouched low and smiling

my heart fell dead before.

 

 

© marcelle olivier / 6 Okt. 2016

Carina van der Walt. Beelde en poësie in Oos-Vlaandere

Tuesday, August 9th, 2016

In Vlaandere

In Oos-Vlaandere is daar ’n klein dorpie met die naam Lebbeke. Dit lê in die sentrum van die driehoek Antwerpen – Brussel – Gent. Lebbeke is ook suid van Dendermonde. Gedurende Augustus 2016 word die nikserigheid van hierdie dorpie ’n bietjie opgehef deur die dubbel tentoonstelling van die beeldhouer en plastiese kunstenaar MaRf en die skilder André Callebaut. Die naam MaRf is ’n pseudoniem wat sedert sy studiejare saam met die kunstenaar kom. Sy beelde bestaan hoofsaaklik uit vrou-agtige figure in brons of keramiek. MaRf is behalwe kunstenaar ook ’n groot poësieleser. Dit is natuurlik iets waarvan elke digter droom: om gelees te word. By MaRf bly dit egter nie net by lees nie. Hy vra dikwels digters om gedigte by sy beeldhouwerk te skryf. Sy kontak met digters strek wyd.

Verlede jaar het die aand van 23 Oktober tot iets moois vir my gelei. Dit was na die bekendstelling van AMALGAAM aan die Universiteit van Gent. Ek het uitnodigings van twee bekende Belgiese kunstenaars gekry om saam met hulle te werk.

Eén projek was dié van die fotokunstenaar Marie-Thérèse de Clercq: ’n reeks wat uit tien abstrakte swart-wit foto’s bestaan het met die naam I will write peace. Daarby het ek (na baie heen en weer e-pos) tien Homeriese vergelykings geskryf. Dit is reeds in Eindhoven ten toon gestel saam met die Afrikaanse klankopnames van hierdie vergelykings. Die vergelykings is nog nie gepubliseer nie.

Die ander kunstenaar was MaRf. Hy het vir my gevra om ’n gedig by een van sy bronsbeelde – een heilige mislukking – te skryf. Die naam het my dadelik aangespreek. Ek moes egter eers die beeld sien om te kan besluit of ek iets daarmee kon doen. Dit was gelukkig wél die geval. Hierdie beeld sou saam met my gedig en saam met MaRf se ander beelde plus gedigte van verskeie ander digters ten toon gestel word in die tuin van Galerie de Fontein in Lebbeke. Sy vraag was dus vir tien maande vooruit bedoel. Goeie beplanning. Wat my verder verras het, is die deelname van twee ander Afrikaanse digteresse aan hierdie selfde tentoonstelling. Riana Scheepers. Christine Brakhuizen le Roux. Sonder die breë belang van Afrikaanse poësie op die Oos-Vlaamse platteland tydens die huidige Belgiese somer sou ek waarskynlik nie dié blog vir versindaba geskryf het nie.

Dit was heerlik om nie net my eie Afrikaanse gedig nie, maar ook die gedigte van Scheepers en Barkhuizen le Roux te kon voorlees. Daar was so ’n paar besoekers wat nader gestaan het om beter die vreemd bekende tongval van Afrikaans op te kon vang. Ek het ’n enkelstaande beeld gekry om oor te skryf, terwyl beide Scheepers en Barkhuizen le Roux se beelde uit ’n stel bestaan het. Ons benaderings, met ander woorde hóé ons na die beelde gekyk het, was baie uiteenlopend. Miskien het MaRf  ook soos Breytenbach gedink: “Soveel tale soos jy kan / Zoveel male ben je man” – veral as Afrikaanse digteresse so soet oor sy skeppings koer! By Scheepers se tweelingbeelde genaamd Absurde droom wys MaRf vir my op die sprong wat sy na haar gedig se titel toe gemaak het. Hy grinnik so bietjie daaroor. Is elke vrou nie immers elke man se absurde droom nie?

rsz_1marf-gedig_&_beeld_014

Vrou

 

Wie is sy?

Hierdie deurskouende vrou

wat so puntig paraat

trots getros

wind en weer

trotseer?

 

Ek.

 

’n Digter vra verwonderd:

Wie het die rondings van jou vlees

so soepel om jou been gedraai

en watter heuwels en vallei

die wit mis van jou tabberd toegewaai?

 

Wie kan haar keer?

Hierdie deurwinterde vrou

wat so digtend dromend

weerloos verwonderd

wind en weer

trotseer?

 

Alleenlik

Ek.

 

Dit lyk asof Scheepers met die vroulikheid van die beelde en wáár hulle in die buitelug staan, kon identifiseer. Ook ek het met my beeld geïdentifiseer, maar nie met betrekking tot die fisiek vroulike kant daarvan nie. Wat het met my beeld gebeur? Hoekom lyk sy soos sy lyk? Wat het met mý gebeur? In hierdie vroeë stadium van my eie ontwikkeling kan ek net skryf dat my gedig eintlik a-tipies is. Van alles wat daar bestaan om oor te dig, is ekself die minste interessant. Kennelik het MaRf se beeld tog iets by my losgemaak.

rsz_marf-gedig_&_beeld_031

’n heilige mislukking

 

onder die Voortrekkerkappie

was haar gedagtes altyd half leeg

– is ek ’n Martha of ’n Maria –

 

maar iets het haar soos ’n klapperhaar-

matras in haar slaap aanhou steek

iets het stukkies geskiedenis uit haar

liggaam laat val     ’n bars is geslaan

deur haar lyf – haar arms is afgekap

 

tot sy met ’n gepluimde helm

haar keel op ’n stemvurk af kon stem

& haar gedagtes half vol kon sing

 

Barkhuizen le Roux het MaRf se tweelingbeelde anders geïnterpreteer. Die eie ek of die vroulike kant het geen rol gespeel nie. Sy het in die kunstenaar se vel probeer kruip. Die aanleiding daarvoor was waarskynlik MaRf se aanhaling van Willem Kloos wat hy as titel vir sy tweelingbeelde gebruik het: “Ik ben een God in’t diepst van mijn gedachten”.

rsz_4marf-gedig_&_beeld_016

kunstenaar

 

met woord en daad en brein

kon hy dit seker beter klink

tot annerlike mens van stof

geskep deur alchemis en smid

iets beter as die sienlike en sin –

 

’n beeld waaraan hy beitel

’n vorm gaaf om te onthul

iets meerder as versinsels

raaisels in spieëls gedoem

verhul as grootsheid droom en hoop

 

sy hande kap knie prutsel skaaf

pogings geplet in rou metaal

ledemaatloos oë gespleet ore verdig

longe waarin sy eie asem faal

om slegs  één hart tot klop te bring

 

soggens neem hy die taak weer op

sy harsings brand en spook en dring

om metafisiese verbeeldings nuut

tot jy oplaas tot ewebeeld verwring

ontdaan van redding rus en roem

newels in skynglas sien rinkink

: ’n prul weerkaats bly prul helaas

 

Nou staan ons drie Afrikaanses tussen drie Belgiese vrouestemme en sing. Yerna Van Den Driessche (Zottegem) en Patricia Lasoen (Brugge) is tydgenote, maar Lasoen het al in 1968 gedebuteer met Ontwerp voor een Japanse houtgravure. Van Den Driessche het eers in 2010 met die bundel Reconstructie gedebuteer. Sy is tans nogal in aanvraag vir optredes en het gedurende Juliemaand haar stem by die poësiefees in die Poëziecentrum van Gent laat hoor. Patricia De Landtsheer kom uit Dendermonde in die direkte omgewing. Sy is eintlik ’n jeugboekskrywer. Haar gedig dra net soos myne dieselfde titel as die beeld. Sy het ook ’n tweelingbeeld gehad waaroor sy geskryf het net soos Scheepers en Barkhuizen le Roux.

Natuurlik ontbreek daar nie mannestemme bij MaRf se tentoonstelling nie. Benno Barnard. Willie Verhegghe. By die beeld Icarus het Victor Vroomkoning uit Nijmegen (Nederland) die gedig Vrije val geskryf. Dit is één van die min beelde wat nie borsies het nie, maar met uitstekende manlike genitalië onderstebo hang.  Die dubbelsinnigheid van ‘uitstekende’ ontgaan my natuurlik nie. Ek haal graag strofe een aan:

 

Vrije val

 

Als giervalk hing ik in de ijle lucht aan

de vlerken van mijn vindingrijke vader.

Ontstegen aan zijn dwaaltuin raakte ik

buite mijzelf. Al maar hoger vogel

kreeg ik weidser zich. Naar de hemel

streefde ik, naar het zonneklare licht.

Godzucht bracht me in extase, lang-

zaamaan smolt alles wat ik was.

 

Danksy die kunstenaar MaRf, ons “vindingrijke vader”, mag die digters ook saamspeel en in mekaar se woorde verdwaal in hierdie beeldetuintjie half weggesteek tussen baksteenmure en struike. En kom jy as digter ooit in Gent? Vergeet dan nie om by die Poëziecentrum te vra na die poësieroete nie. Gaan stap dit gerus. Dis permanent ingerig en ook een van die Gentenaar MaRf se breinbabas.

rsz_marf-gedig_&_beeld_006

 

Carina van der Walt. Jeroen Bosch se skilderye

Thursday, March 31st, 2016

rsz_3jeroen_bosch_1_djo

 

Op 9 Augustus sal dit presies vyfhonderd jaar wees dat die middeleeuse skilder Hieronymus Bosch oorlede is. Sy nalatenskap tel vierentwintig skilderye, twintig tekeninge en om nou maar ’n wilde sprong te maak: enkele Afrikaanse gedigte. Kenners kloof nogal hare oor die aantal skilderye en sketse. Versamelaars en museums se aansien en geld styg en val erger as op die aandelebeurs. Kontroversie en roem sorg daarvoor dat die 75 000 kaartjies wat gedruk is vir die tentoonstelling “Jheronimus Bosch – Visioenen van een genie” in ’s Hertogenbosch (Den Bosch) reeds uitverkoop is. Dié tentoonstelling duur tot 8 Mei. Op 31 Mei open die Nasionale Museum Prado in Madrid, met “Bosch – The Centenary Exhibition”.

As onderdeel van die vyfhonderd jaar vierings van Bosch se kunstenaarskap het sy Nederlandse geboortestad en die Noord-Brabants Museum saamgewerk om die Bosch Research and Conservation Project (BRCP) op te rig. Dit is hier waar wetenskap en kuns saamkom. En dít sorg vir beroering. Die BRCP is vyf jaar terug uit nood gestig om as ruilmiddel te dien vir soveel moontlik van Jeroen Bosch se oorspronklike werk met die oog op “ – Visioenen van een genie”. Daarvoor moes minstens museums soos die Prado, die Louvre in Parys en die National Art Gallery in London benader word. Dit was van die begin af duidelik dat Prado nie “De tuin der Lusten” –  Bosch se meesterwerk – sou afstaan vir ´n tentoonstelling in Nederland of op enige ander plek nie. Te kwesbaar, was hulle verskoning. Bosch is eintlik ´n Spaanse skilder in hulle oë. Hulle noem hom El Bosco.

D.J. Opperman het gelukkig al in die bundel “Engel uit die klip” (1950) oor “De tuin der Lusten” geskryf en dit toeganklik gemaak vir Afrikaanse poësielesers, al het JEROEN BOSCH nooit so bekend geword soos “Draaikewers” en “Sproeireën” nie. Hy het die skildery as ’n onontkombaar bekoorlike nagmerrie beskryf. Vandag kan die detail van “De tuin der Lusten” op internet bestudeer word. Dan verstaan mens sommer baie beter Opperman se verwysings na “stekelige plante, voëls en mens” en “laat ons vlug uit die gebras / en skuil in mossel” en na “sweef in belle glas”. Hierdie aanhalings uit Opperman se gedig is almal bo-aan die artikel in ’n uitsnede van “Die tuin der Lusten” afgebeeld. Dis moeilik om ´n mens se oë daarvan los te skeur wanneer Bosch duiwelsadvokaat speel. Hy vra as kluisenaar en absolute eenling aandag vir die verval van morele waardes in sy tyd.

 

JEROEN BOSCH

 

Ydel is die wêreld, maar ydeler my gees,

wat om die dertig nagte in nagmerries

van stekelige plante, voëls en mens genees.

 

Uit ou en nuwe streke van die aarde kies

die duiwel al hoe lustiger vir my, vir jou,

vir die derduisende kostuum en mombakkies.

 

Dit trek stoete, kermis om die Kruis, wissel

van gedaante deur die eeue; maar die spel

bly steeds dieselfde in monnike, masjiene of dissel.

 

En ewig in die kringloop van die lus gevang

ry ons en kap die lieste van die hingste

om en om die kraaie op kaal vrouens in die dam.

 

Ag, Liefste! Kom dan, laat ons vlug uit die gebras

en skuil in mossel, horingpeul – en ver bokant

die kermis van die bose sweef in belle glas.

 

Want in my is die swaap, die visgelipte sot

wat elke toertjie van ’n towenaar befluit …

maar wonderwerke en Sy kruisiging bespot;

 

en, as ek God saam met Antonius aanroep,

is hy reeds daar wat van ’n nuwe geilte

roekeloos die eerste swaeltjies deur ’n tregter poep.

 

Jeroen Bosch 2 DJO

 

In strofe 4 fokus Opperman op die deel regs, skuins bokant die eerste gedetailleerde afbeelding. Dit word die Moredans genoem. Die dans vind plaas om die dam met die kaal vrouens en kraaie.

Bogenoemde twee afbeeldings is onderdele van die middelste paneel van “De tuin der Lusten”, wat eintlik ´n drieluik is. Die linkerkantste luik beeld die skepping van Adam en Eva uit. Die middelste luik beeld die aardse lewe as ´n tuin vol verleidings met eksotiese plante en diere, kaal mense, fabelagtige wesens en pienk fonteine uit.  Dis hierdie luik wat die oorkoepelende naam “De tuin der Lusten” dra en waardeur Opperman verlei is om sy gedig JEROEN BOSCH te skryf. Die regterkantste luik beeld die hel uit. Die slotreël van die gedig verwys na ´n onderdeel uit die hel en word in die volgende afbeelding uitgebeeld.

 

rsz_jeroen_bosch_3_djo

 

Opperman se verwysing na Antonius roep die skildery “De verzoeking van de heilige Antonius” op. Dit  is  één van die werke wat ´n opskudding  veroorsaak het. Die BRCP het ´n nuwe sisteem ontwikkel waarmee hulle die egtheid van al die Bosch-skilderye getoets het. Daarvolgens is “De verzoeking van de heilige Antonius”  in Prado ´n vervalsing. Tegelykertyd het die BRCP het ook ´n egte skilderytjie uit 1500 – 1510 met dieselfde naam ontdek. Dit het in die Nelson-Atkins Museum of Art in Kansas City, Missouri, gehang, maar is nou op bruikleen in Den Bosch. Die BRCP het onder andere skildertegnieke vergelyk. Jeroen Bosch se handtekening is sigbaar gemaak met behulp van infrafrooi fotografie. Die Spanjaarde is woedend. Hulle het geweier om die bruikleenkontrak met die Noord-Brabantse Museum volledig uit te voer en twee skilderye teruggehou: “De verzoeking van de heilige Antonius” en “De Keisnijding”. Die twee weergawes van “De verzoeking van de heilige Antonius” verskil nogal. Hieronder is ´n afbeelding van die ontdekking in Missouri: net 38,6 by 25,1 sentimeter groot.

 

Jeroen Bosch 4

 

Gelukkig het Prado “De hooiwagen” (’n ander drieluik van Bosch) wél in bruikleen aan die Nederlandse museum toegestaan, maar ook hier was daar ´n slang in die gras. In plaas van om dit direk na die Noord-Brabantse Museum in Den Bosch toe te stuur, gaan maak “De hooiwagen” eers vir drie maande ´n draai in Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam! Dit het weer vir groot teleurstelling gesorg by die Noord-Brabants Museum, maar hulle hande was afgekap. Boijmans van Beuningen besit kosbaarder ruilware vir so ´n tipe transaksie as die BRCP.

Johan van Wyk se gedig oor “De hooiwagen”  is in sy bundel “Deur die oog van die luiperd” (1976) gepubliseer. In hieronymus bosch se koringwa word die linkerkantste paneel in die eerste vyf strofes beskryf. Wat Van Wyk herkenbaar verwoord, is “die rebelse insekte swem in ’n boeg af” en ook “’n markvrou / tussen vrugtebome, God trou / adam en eva”.

Van Wyk gebruik aan die einde van strofe 2 ’n aanhaling van die relatief onbekende digter Gert Strydom. Dit is ’n intertekstuele standpunt in kontras met Breytenbach se beginreël “Dat pyn bestaan is onnodig Heer” uit breyten bid vir homself. Betrek Van Wyk ook in strofes 3 en 4 in die langer aanhaling vir Strydom? Of skryf hy eintlik die standpunt van Bosch neer wat die verdorwenheid van sy eie tyd uitbeeld in ewe verleidelike as bedreigende beelde? Wie is “God se raadgewer”? Waar die lang aanhaling met die eietydse opmerking “dis demokraties heer” vandaan kom, is onduidelik.

Net soos by “De tuin der Lusten” dra die middelste paneel die naam van die hele drieluik “De hooiwagen”. Op hierdie paneel begin Van Wyk se beskrywing regs onder by “die vet monnik” wat met ’n wynbeker in die hand sit en kyk na “die nonne wat die sakke… / vol koring maak”. Sentraal voor die koringwa in dié deel is ’n “broer wat sy broer keel- / af sny”. Eietyds interpreteer Van Wyk die karakters aan die linkerkant as “ministers met politieke kommentators” wat intertekstueel kan verwys na TT Cloete se gedig Behoefte aan ongunstige weers- en ander omstandighede. Ook die “vraatsugtiges wat onder die wiel omkom” en die “skare ongediertes” wat die koringwa in die hel in trek, is sigbaar op die middelste paneel.

 

hieronymus bosch se koringwa

 

die rebelse insekte swem in ’n boeg af

na die maagdrots, ’n markvrou

tussen vrugtebome, God trou

adam en eva, oproeriges word verban

 

na die aarde die paradys

terwyl hulle daal

kyk hulle met blitsende oë na die vrou, kaal

en dom, “dat pyn bestaan is nodig heer”

 

byt God se raadgewer hom in die oor,

“mag ons hulle kennis gee

dis demokraties heer, mag hulle naak

mekaar se vrugte aanraak

 

en vinnig die drif probeer toemaak met bak

hande, blare en lap, mag hulle pyn

hê, heer, en mag hulle inmekaar saak

in die stof, straf ons so, heer”

 

die hartseer engel met die swaard

jaag hulle uit, nog met skrik en slaap

in die oë, so het dit gekom dat almal loop

agter die koringwa: die nonne wat die sakke van die vet monnik

 

vol koring maak, ’n broer wat sy broer keel-

af sny, ministers met politieke kommentators

wat betaamlik volg en vraatsugtiges wat onder die wiele omkom

’n skare ongediertes leitrek die mensdom na die hel

 

dit is elke mens vir homself, met homself

selfs seks is net vir self, die wederhelf

word in die liefdestransaksie ingedans

en “ena gee raad” psigosofeer oor wat

 

ons moet maak met probleme

elke heerser is ’n antichris wat omsien

na sy mense se belange en sorg dat die wa van onenigheid

nie uit sig raak nie, en niemand

 

behalwe ’n engel kyk op na God

op ’n wolk bo al die gewoel, in die hel

is elkeen bang hy word nie meer verkrag of gemartel nie

 

want, dat pyn bestaan is nodig

 

rsz_1jeroen_bosch_1_jvw

 

Ook ander Afrikaanse digters soos W.E.G. Louw het oor Jeroen Bosch se werk geskryf.

Dat digters vandag nog in die ban van Bosch se skilderye nuwe gedigte skryf, is te verstane as mens na al hierdie afbeeldings kyk. Digters laat hulle bewustelik of onbewustelik verlei. ’n Gedig van ’n stadsgenoot wat verlede jaar op die tafel beland het by die “Literaire Salon in’t Wevershuisje”, is nié geskryf na aanleiding van ’n skildery van Bosch nie, maar verwoord baie tipiese Jeroen Bosch-beelde.  Net soos Opperman beskryf Jef van Kempen ’n droomwêreld aan die nagmerrie-agtige kant in sy volgende gedig:

 

Theater

 

Stel je voor: een toneel van dolende nachtvogels

boven een doorweekte woestijn, in een duister

 

hospitaal voor koortsige landlopers.

Stel je voor: een opera van rondborstige gedrochten,

 

verwekt in een glazen stolp, amechtig lispelend,

op kromme stelten strompelend, in een vuile

 

sneeuwjacht van de diepe winter.

Eind goed al goed vonden de trage doden hun draai

 

en bestegen, tegen de keer, het paard van Troje

en maakten hun dromen waar.

 

Jeroen Bosch 6 Jef v Kempen

 

In die uitsnede van “De tuin der Lusten” hierbo is duidelik in strofe 1 ’n “dolende nachtvogel-” in die gedaante van ’n vet uil te sien (met alle simboliek verbonde aan uile soos erotiek en dwaasheid in die Middeleeue). Is hierdie mense op die afbeelding nie belustig – koorsig van lus en wellus, hoop en wanhoop nie? Strofe 3 begin met “verwekt in een glazen stolp”. Inderdaad. In die middel is drie mense onder ’n soort deurskynende klokkie met mekaar besig. Selfs die Moredans wat Opperman ook beskryf het, kry ’n plekkie in Van Kempen se gedig met “Eind goed al goed vonden de trage doden hun draai / en bestegen, tegen de keer, het paard van Troje” (Strofe 4-5).

Bernard Odendaal het die gedig van Van Kempen in Afrikaans vertaal. Vertalings is vir digters soos toonlere vir komponiste. Oefenlopies. Woorde soos “landlopers” en “amechtig” moes vir Odendaal nogal moeite gekos het. Deur vertalings soos hierdie word die Afrikaanse poësie verryk.

 

Teater

 

Stel jou voor: ’n toneel van dolende nagvoëls

bokant ’n deurweekte woestyn, in ’n donker

 

hospitaal vir koorsige boemelaars.

Stel jou voor: ’n opera van rondborstige gedrogte

 

verwek onder ’n glasstolp, uitasem lispelend,

op krom stelte strompelend, morsig aan die

 

jag in die diepwintersneeuw.

Einde goed alles goed kry die trae dooies hul draai

 

en bestyg, dwarstrekkerig, die perd van Troje

en maak hulle drome waar.

 

Laat digters na Afrikaans toe vertaal en verhinder hulle kinderlike verwondering en bemoeienis nié. Speel ek duiwelsadvokaat?

Leon Retief. Boekhou en poësie

Tuesday, February 16th, 2016

foto 1poetry_competitions

Boekhou en poësie

“The ideal scientist thinks like a poet, works like a bookkeeper, and, all too rarely, writes like a journalist.”

EO Wilson.

 

een plus een …

niks te sê vir hierdie dag
want eintlik het ek deesdae
slegs ’n boekhouerkop
styf vasgeskroef op ’n nek
wat een plus een of twee of drie
se kant toe buig
vingers
wat die in of uit
op rekenaars moet balanseer.

niks te sê nie.
maar ek luister na Chopin.

ja, dit doen ek wel
met my boekhouerkop –
sy nokturnes minuskule kwiltstekies
wat fakture en kwotasies netjies inklavier
wat my dag se payouts so perfek laat klop.

o luister na die ligte
kasregisters van Chopin!

asof son soos klank die bome krediteer
asof hierdie winter sy laaste blare
uit konfetti-kringe waai.
en ek sien die eekhoring op die muur
sy stert wat optel aftrek wip en deel.

daar is wins in die natuur wil ek sing!
voordat ek weer onthuts onthou
van menslike verlies
wat begin by een plus een
dan twee of drie
en later tot die dood toe
geheel en al ’n miljoen te veel.

[Uit: Marlise Joubert, passies en passasies, Protea Boekhuis, 2007]

As ek reg onthou was dit Lina Spies wat gesê het dat daar nie so iets soos swak poësie is nie. Of dan woorde wat min of meer so iets beteken. Ek is nie in staat om daaroor met haar te argumenteer nie alhoewel daar tog seker ’n skeidslyn is waar goeie poësie die grens oorsteek na minder goeie digkuns – maar darem steeds digkuns bly.

Is daar so iets soos swak natuurwetenskap, in die sin dat dit steeds wetenskap is maar nie “goeie” wetenskap nie? Ek bedoel wetenskap hier nie net in die sin van waarnemings wat so korrek is as wat die meetinstrumente toelaat nie maar ook die teorieë wat rondom die waarnemings gebou word. Ptolemeïese kosmologie byvoorbeeld was beslis verkeerd in ag genome wat ons vandag weet maar daar was destyds geen empiriese of selfs eers teoretiese wyse waarop onderskei kon word tussen Ptolemeïese en die later Kopernikaanse sisteem nie. Dit was die beste wat destyds beskikbaar was, het net soos van enige goeie teorie verwag word voorspellings gemaak wat net so akkuraat was soos die Kopernikaanse teorie van eeue later.

Terwyl Ptolemeus se sisteem vandag tereg net as ’n historiese interessantheid beskou word en niks meer nie was dit beslis “goeie” wetenskap vir daardie tyd. Mens moet in ag neem dat daar niks mee verkeerd is as ’n eens algemeen aanvaarde teorie mettertyd verwerp word nie.Dit is per slot van rekening een van die basiese kenmerke van die natuurwetenskappe dat enige en elke teorie voortdurend aan ondersoek onderwerp moet kan word en dat daardie teorieë wat op die lang duur nie die mas opkom nie moet ondergaan.

Ptolemeus het sy teorie geboekstaaf in wat vandag beter bekend is onder die Arabiese titel al-majisṭī (المجسطي), verengels na Almagest, oorspronklik bekend as die Μαθηματικὴ Σύνταξις (nie dat ek nou Grieks of Arabies verstaan nie né, net ingeval iemand gewonder het) of in Latyn as die Syntaxis Mathematica.

Of Ptolemeus soos ’n joernalis geskryf het sal ek nou nie weet nie want ek het nooit sy Almagest gelees nie maar hy het beslis soos ’n boekhouer te werk gegaan met die noukeurige ontwikkeling van sy teorie se besonderhede. Daar was egter meer as net eksakte berekeninge (wat op sig self mooi kan wees) betrokke: ek het ’n sterk vermoede dat hy die siel van ’n digter gehad het: “ Wanneer ek die wentelende sirkels van die sterre opsoek dan raak my voete nie meer grond nie, maar sy aan sy met Zeus drink ek ambrosia, die voedsel van die gode.” Ek dink ek verstaan wat hy bedoel het want wanneer mens ’n wetenskaplike teorie kan begryp dan is dit aansienlik meer as net ’n kille versameling syfers of grafieke op ’n bladsy. ’n Mens (of dan ek in elk geval) kry inderdaad die gevoel dat jy in aanraking is met iets mooi en inspirerend, iets wat mens ’n “high” gee al het jy dit nie self uitgedink nie. En dis nie eers nodig dat so ’n teorie aardskuddend moet wees nie – dit moet maar net “mooi” wees.

Kopernikus, Newton en later Einstein se esteties meer bevredigende teorieë (sien die pas bevestigde gravitasiegolwe)  het Ptolemeus later gedemoveer tot ’n voetnota in die geskiedenis maar dit doen nie noodwendig afbreuk aan die bekoorlikheid van sy kosmologie nie, solank mens dit sien vir wat dit is.

Drie van die simpelste gedigte oor die natuurwetenskappe wat ek ken, tematies gesproke, is diè van Poe, Whitman en Keats.

When I heard the learn’d astronomer

When I heard the learn’d astronomer
When the proofs, the figures, were arranged in columns before me,
When I was shown the charts and diagrams, to add, divide, and measure them,
When I sitting heard the astronomer where he lectured with much applause in the lecture room,
How soon unaccountable I became tired and sick,
Till rising and gliding out I wander’d off by myself,
In the mystical moist night air, and from time to time,
Look’d up in perfect silence at the stars.

Deur Walt Whitman – of dalk moet mens liewer met betrekking tot bostaande gedig sê Walt Shitman. Dieselfde geld vir Poe se Sonnet to Science en Keats se Do Not All Charms Fly. Nie dat John Updike nou juis veel beter is nie:

Cosmic Gall

Neutrinos they are very small.
They have no charge and have no mass
And do not interact at all.
The earth is just a silly ball
To them, through which they simply pass,
Like dustmaids down a drafty hall
Or photons through a sheet of glass.
They snub the most exquisite gas,
Ignore the most substantial wall,
Cold-shoulder steel and sounding brass,
Insult the stallion in his stall,
And, scorning barriers of class,
Infiltrate you and me! Like tall
And painless guillotines, they fall
Down through our heads into the grass.
At night, they enter at Nepal
And pierce the lover and his lass
From underneath the bed – you call
It wonderful; I call it crass.

Bogenoemde gedig moet ek byvoeg is geskryf voordat daar vasgestel is dat neutrinos inderdaad ’n baie klein massa besit.  Dit daar gelaat, so… wat probeer Updike ons nou juis vertel? Dat ’n natuurlike verskynsel kras is?

Terwyl “regte” digters darem (hopelik) meestal goeie poësie lewer is dit nie onbekend dat natuurwetenskaplikes ook hul hand aan die digkuns waag nie – meestal, moet ek ongelukkig byvoeg, met minder as gelukkige gevolge en ek het ’n sterk vermoede dat Lina Spies meeste van hul pogings heel tereg nie as poësie sal beskou nie. Die twee bekendste voorbeelde van beroemde wetenskaplikes waarvan ek weet was fisici: James Clerk Maxwell en Richard Feynman, laasgenoemde beslis een van die grootste teoretiese fisici van die vorige eeu. Hier is een van Feynman se, um, gedigte (ek kan erger voorbeelde noem):

Untitled

Richard Feynman

There are the rushing waves…
mountains of molecules,
each stupidly minding its own business…
trillions apart
…yet forming white surf in unison.

Ages on ages…
before any eyes could see…
year after year…
thunderously pounding the shore as now.
For whom, for what?
…on a dead planet
with no life to entertain.

Never at rest…
tortured by energy…
wasted prodigiously by the sun…
poured into space.
A mite makes the sea roar.

Deep in the sea,
all molecules repeat
the patterns of another
till complex new ones are formed.
They make others like themselves…
and a new dance starts.

Growing in size and complexity…
living things,
masses of atoms,
DNA, protein…
dancing a pattern ever more intricate.

Out of the cradle
onto dry land…
here it is standing…
atoms with consciousness
…matter with curiosity.

Stands at the sea…
wonders at wondering… I…
a universe of atoms…
an atom in the universe.

Ongelukkig is dit so dat sommige waarnemings en teorieë in die natuurwetenskappe so min of meer vergelyk kan word met swak poësie. Daar is heelwat voorbeelde van wetenskaplikes wat teorieë die lig laat sien en wat mens alleen as “batshit crazy” kan beskryf – om nou ’n, vir my baie beskrywende, Engelse uitdrukking te gebruik. Alhoewel hulle in die minderheid is, moet ek regverdigheidshalwe darem seker een voorbeeld noem. Koue fusie sal seker in almal se gedagtes opkom maar na my mening kom die eer vir die beste voorbeeld toe aan professor Prosper-René Blondlot van die universiteit van Nancy in Frankryk.

Blondlot.foto 2

Prosper-René Blondlot

Wetenskaplike navorsing geskied nie in ’n vakuum nie en Blondlot se verbeeldingsvlugte, in konteks gesien, toon dat daar vir hom meer op die spel was as net persoonlike roem. Frankryk moes in die fin de siècle nog die bitter nederlaag van dertig jaar tevore teen Pruise verwerk. Dit, tesame met talle opspraakwekkende bevindings deur veral Duitse en Britse wetenskaplikes, het veroorsaak dat feitlik enige ontdekking deur Franse wetenskaplikes disproporsionele roem in Frankryk geniet het.

Blondlot het tydens sy eksperimente met X-strale klein variasies in die helderheid van boogvonking opgemerk en besluit dat dit te wyte is aan ’n onbekende tipe elektromagnetiese radiasie wat hy ter ere van sy universiteit N-strale gedoop het. Die strale se effek kon op fluoresserende skerms waargeneem word maar die effek was so gering dat die eksperimente in ’n pikdonker kamer gedoen moes word.

Blondlot se eksperimente is deur baie van sy eweknieë herhaal maar in die oorgrote meerderheid van gevalle kon sy resultate nie bevestig word nie. Veral Britse en Duitse navorsers het negatiewe resultate publiseer, terwyl die enkele positiewe bevindings grotendeels uit Franse laboratoriums (en veral uit Nancy) afkomstig was. Die hele aangeleentheid het later chauvinistiese kleure begin kry toe sommige Franse wetenskaplikes snedige opmerkings begin maak het oor Teutone wat weens hul dieet van suurkool en bier nie oor dieselfde diskriminasievermoë beskik as die meer verfynde Franse nie.

Blondlot_N-rays.foto3.

       “Waarnemings” van N-strale

Die dispuut is op ’n komies eenvoudige wyse opgelos deur RW Wood, ’n fisikus van Baltimore. Hy het ’n demonstrasie van N-strale in Blondlot se laboratorium bygewoon. Volgens die Franse wetenskaplikes het die helderheid van die boogvonk gevarieer wanneer een van hulle sy hand tussen die bron van die N-strale en die skerm gehou het. Die Amerikaner kon geen verskil sien nie. Sy oë is nie sensitief genoeg nie het sy gashere verklaar. Wood het voorgestel dat hy sy eie hand gebruik. In die donkerte kon niemand sien waar sy hand is nie en was daar geen ooreenstemming tussen die waargenome helderheid van die boogvonk en sy hand se posisie nie.

’n Demonstrasie van N-strale se “spektrum” het gevolg. Die strale is deur ’n aluminiumprisma gestuur wat dit, volgens Blondlot, opgebreek het in sewe golflengtes wat op ’n fluoresserende skerm sigbaar was. Wood het skelmpies die prisma in sy sak gesteek. Die Franse eksperimenteerders het doodgelukkig voortgegaan om die spektrum van die N-strale aan Wood te beskryf.

Wood het sy bevindings geboekstaaf in ’n brief aan Nature, destyds reeds een van die toonaangewende wetenskaplike joernale in die wêreld. Sy gevolgtrekking was vernietigend: elkeen van die Nancy-eksperimenteerders was “in some way deluded.” N-strale is onmiddelik tot vergetelheid gedoem.

’n Mens moet met Blondlot simpatie hê. Hy was eerlik, maar kon nie aan homself erken dat sy geliefde N-strale slegs ’n hersenskim was nie. Die verhouding tussen hom en sy laboratorium-assistente was een van wedersydse vertroue. Hulle het so vas aan die professor se genialiteit geglo dat hulle onbewustelik die resultate wat hy wou hê gereproduseer het terwyl Blondlot hul resultate (en sy eie idees) sonder enige voorbehoud aanvaar het. Dit is seker maar ook op ander gebiede buite die wetenskappe so.

“The first principle is that you must not fool yourself and you are the easiest person to fool.” Richard Feynman.

Blondlot het in 1909 afgetree. Na sy dood in 1930 het sy dokumente getoon dat hy jare nadat hy amptelik die tuig neergelê het steeds eksperimente op N-strale uitgevoer het. Ek vermoed dat daar nogal ’n ooreenkoms is tussen Blondlot en sommige (meestal selfgepubliseerde) digters…

Wood het belangrike bydraes op die gebied van optika gelewer alhoewel sy naam vandag skaars meer bekend is. Hy het graag die inwoners van Baltimore laat skrik deur na ’n reënbui in waterpoeletjies te spoeg terwyl hy ongesiens ’n stukkie natrium in die water gooi. Suiwer natrium ontplof met ’n helder geel vlam wanneer dit met water in aanraking kom. Hy het ook twee wetenskapfiksie-romans geskryf asook ’n boekie kort versies gepubliseer en self die illustrasies geteken. Hier is een rympie:

The Parrot and the Carrot you may easily confound,
They’re very much alike in looks and similar in sound.
We recognise the Parrot by his clear articulation,
For Carrots are unable to engage in conversation.

Robert_Williams_Wood.foto4

Robert Williams Wood

Physics

How many suns
will cross its coign
before the last
freeze? What
pennywhistle
spun its point
on the glass
breeze? Whose
airs are loosened
in the pane
like miniature
degrees, where
breath condenses
into rain
among the apple
trees? Here
tesserae
have turned to earth,
here blossoms may
attend to birth
as sun becoming
leaves; here
branches seem
to lead the glass,
whose scenes compose
as seasons pass,
the lifetime, piece
by piece…. A sphere

       *

Begins and ends:
suppose, as glaciers
drop their catch,
as memory’s
a ragged seine,
as grain by grain
a dead morraine
the sky is softly
sifting ash,
as constellations
each rescind
to embers, umbral
lees—alas,
the crown lens
will surely tear
to end the long,
sweet refrain
of sun to moon
to sun again,
of E from M
C2—
and then what breath
once shaped the pane
may lose itself
(we pray) in airs
our children, too,
had breathed in time,
and theirs, and theirs.

       *

If oracles
recall in riddles
orreries
in orreries,
the quantum of
the apple’s arc
the piper’s tune,
the dancer’s turning
crown of sonnets
in the dark
by starlight ground
between the querns
spun wither shins
of dawn and dusk
to wreathe a green
and weathered earth—
it’s moonshine, love,
and loneliness.
Do loony jigs
unwind the suns?
Might jugglers drop them
every one?
Are seeds resewn,
or tales respun?
When pipers stop
to play the bones
the very stones
are left undone.

       *

To please the Sphinx
all life unreels
through black magnetic
stone-strewn fields
where pitchblende blinks
its slow decay
tic-tic-tic
de-lightedly
by alpha, beta,
gamma, delta—
time dilates
and starlight bends
in gravity
like roundelays.
All light, partic-
ulate, licks out
one way, in waves;
electric clouds
expand in spheres
whose uncracked shells
concentrically
unrecalled
across the parsecs
and the years
ring out, shift red
(like Hell), disperse
the edges of
the universe—

       *

Eclectic quarks
a dish collects
to parse into
initial text—
miraculous,
exotic sky!—
a Book of Kells
whose quirkish tale
in optical
if stale effects
is mirrored in
the lemur’s eye,
as through the hatchling’s
candled egg
comes first light to
the cockerel—
As Sol dissolves
against the clock,
and seismographic
needles track,
and continents
incline to raft,
uranium
sines off to lead
or raindrops pock
a full carafe
to lilypads
inside the head—

       *

Assymmetries:
no wave contracts—
a tracer’s seam-
less, sequinned O,
or stoned window’s
cataract—
What echoes in
the ears of bats,
frail globes of light
colliding back?
Kaleidoscopes
reshuffle shards,
toc, starred;
tic, intact—
let’s retrodict
the apple’s fall,
the reel’s hiss,
the needle’s spin;
the pin-gears on
the color wheel
feel artificial
after all;
let’s kiss the dice
behind the eyes
and finish this
where it begins—
the empyrean’s
synchesis:

       *

Now ask why seasons
follow sequence,
green to red
or red to blue,
while life re-seeds
back through the snow
like pattern bleeding
into hue;
how particles
of colored sand
sift back a shaman’s
circling fist,
as first riddled
suns-at-seed
spun out this creaking
artifice—
Would sonnets turned
at light speed
cooper square
in their vitrines?
Or meter’s super-
sonics trace
a breath against
a mirrorscape
where starlight’s slow
as clotted cream,
and every scheme
anticipates?

       *

A stich in time:
where earth has cooled,
antique tectonic
shelves awash
in tepid seas
whose milky chyme
has knit such spiral
molecules
as struck off copies
of themselves
(O miracle!)—
and what’s occurred
but stray elec-
trical discharge
between some cloud
and neaping tide
still arcs inside
the notochord….
Who knows when first
aortic arches
registered
an ocean’s surge,
or slipped awake
or stirred asleep;
how many tides
had ebbed until
the tiny seahorse
heart could leap?

       *

And here Odysseus’
dazzled seas,
his charts, his quilled
geodesy:
where suns have fallen
grain by grain—
according to
what codicil?—
like yellow pollens,
sill and pane;
where Coriolis
forces cause
the cosmic dust
to curl down drains
whose gravities
call back for us
across the years,
like sea to rain….
Where, streaming tails
of phosphorus
dead-center through
the Ferris whorls
and net-work of
the window’s seine,
white moons like minnows
slip its sash
into the seiche
inside the brain—

       *

A seer’s odd
sensation: say
why dawn should follow
each saccade,
Charybdis’ widened
irides
contract again
from west to east,
a narrow-waisted
fall of sand
or hollow winestem
once released
between two fingers
of what hand,
its syrinx sounding
centuries….
And here the Masters
of Lascaux
pinched out an earth
and shaped a sky
inside a mountain
years ago—
time out of mind,
we say—just so,
rebounding echoes
fade to rhyme
across an inch,
an age, and die—

       *

Of course he’s blind,
whose achromatic
lenses frame
his myths around
a perfect scale
of azimuths
and measured time—
touch the braille:
a moth wing brushed
to prism’s flame,
a telescope’s
collapsing torch
astronomers
routinely scry,
or pipers, jack-tars,
all the same:
to ask true numbers
of the night,
to know the cauter
of the day—
one star resolving,
silver, high,
another disk,
another, then
a cataract
of viscous light,
a stack of coins
against the eye—

       *

And what attractive
force is this?
Coincidence,
et cetera—
full moons inset
and stacked like plates;
the planets nested
flat as spoons—
a satyr-play.
Ah, love, instead,
let’s study love;
it’s getting late.
As geomantic
curvatures
may cup the clanking
cosmos in,
a sparking censer’s
pendulous
and fragrant arc—
as space depends
on fob-chains which,
if charmed and real
are wholly im-
material—
then we, I think,
are amateurs,
and life a mys-
tery to feel:

*

If jugglers are
geometers
and pennywhistles
cost a dime;
if planets on
their abacus
click back to us,
tic back, because
the open skies
in memory
are perpendic-
ular to time—
one purple night’s
a gemmary
of all nights figured
by design
across our sleep
in ores as rare
as any dust-motes
in the mine
of empty space—
an orrery
whose imperfection
in the mind
of which jongleur
you’ve married (who?)
reflects in these
beriddled lines:

       *

As ephemer-
ides of blue
and red and green
are held apart
caparisoning
simple truth
seen bending through
the prism’s bars—
as light unrav-
elling reveals
such orreries,
ascending, starred,
as unify
into a field
where dream dilates
and glass extrudes
and sonnets draw
like taffy through
a compass-needle’s
eye—this chart
is scanned in light
of you, of you,
the physics he’s
accustomed to,
the gravity
against his heart,
whose art again
begins for you.

 – Richard Kenney

© Leon Retief / 2016

Karen Kuhn. Kersfees in Kanaalstraat

Tuesday, January 5th, 2016

Amsterdam, Circa 2015  (Foto’s: Cloudette van der Berg)

Die afgelope Kersfees kuier ek in Kanaalstraat, by Cloudette en William. Nege dae in Amsterdam, vanuit Pole. Daar’s ’n fiets vir my en word vertel; volg ons, hou regs, ry net, moenie stop, vloei net langs die gragte, die trap sal jou lig laat brand en kyk rond. Dalk is dit hoe diepsee duik ook is. So by jouself deur en in alles om jou.

Amsterdam, Circa 201

Soos altyd met reis, die geskenk van ontmoetings. Een hiervan was met Mohannad van Latakia in Sirië.

Hy het oorkant my gesit om ’n tafel waar ons geverf het, iewers in die weste van Amsterdam. Mohannad is nou twee maande en vyf dae hier, in ’n ou tronk wat nou ingerig is vir vlugtelinge hoofsaaklik van Irak en Sirië. Hy vertel my van sy stad. Die digter Adonis of Adunis is net suid van Latakia, in Qassabin gebore. Een van die grootste digters van ons tyd en ’n gunsteling vir die Nobelprys vir Letterkunde, met ’n oeuvre van twintig bundels reeds agter sy naam.

Maar toe sit Mohannad sy foon op silent en wys my die bomme, en tik in Arabies, en ek lees op google translate; “I don’t want to fight”.

Wie se oorlog is dit hierdie?

Huis van Bewaring II, Gestig 1890

Khaled Mattawa vertaal Adonis se vers:

 

A Mirror For The Twentieth Century

 

A coffin that wears the face of a child,

a book

written inside the guts of a crow,

a beast trudging forward holding a flower,

a stone

breathing inside the lungs of a madman.

                   This is it.

                   This is the twentieth century.

 

Mohannad wys my foto’s op facebook van sy driejarige dogtertjie; Shahed en seuntjie; Hossam nou twee, terwyl Aerosmith se ‘I don’t want to miss a thing’ nou sag oor sy foon speel en hy verder vertel van pa-wees, wys my sy ontwerpe in sy beroep en sy vrou. Om hierdie tafel sit vrywilligers van regoor die wêreld verteenwoordigend van verskeie organisasies wat omgee, van help kook, na mop, na net saam sit.

 

Ek vind ’n antwoord in Adonis se digkuns:

Saam sit, met Mohannad en ander

A Mirror For A Question

 

I asked, and they said, the branch

swathed in flame is a sparrow.

They told me my face

was the waves, the world’s face a pile of mirrors,

a lighthouse, and the sailor’s sorrow.

 

I arrived and the world in my way

was ink, each gesture, a phrase.

I did not know that between it and me

there was a bridge named “Brotherhood”

made of steps, prophecy and fire.

 

I did not know that my face

was a ship that sails inside a spark.

Saam sit, met Mohannad en ander

Ek glimlag vir ons Afrikaans wat ek hoor in sy Arabies, dis bekend, soos die liefde in Mohannad se glimlag wat hom maak opstaan en teen sy eie trane baklei.

En so fiets ons terug oor Kersfees na Kanaalstraat onder die volmaan. Hou regs, ry net, moenie stop, vloei net langs die gragte, dankbaar vir die wete ons kan nog huis toe gaan, dankbaar om ’n nuwe jaar in te trap. So by jouself deel van alles om jou. Dis liefde wat ons maak aanhou.

Volmaan in Amsterdam

Oor Lief

 

Oor niks

van ons lyn

meer loop

vir tyd

om alles met mis

te omring

en probeer beweeg

en balans

in geheue

val en verloor.

 

Oor alles

om ons lyn

sweef vir tyd

om jou smile

in ruimte

van bo na onder

vol son te verlig

en onthou stilstaan

plant en kweek

’n view oor alles.

 

Oor genoeg moet

en oorgenoeg wil

oor en oor

lief.

’n Geel gloed bring ’n nuwe dag

Bibliografie:

Adonis. 2010. Adonis Selected Poems – Translated from the Arabic by Khaled Mattawa. Yale University Press: New Haven & London.

Instagram: cloudette1976

www.vinnygirl.wordpress.com

 

 

 

 

Carina van der Walt. klein reisverslag

Wednesday, November 25th, 2015

rsz_3spoorsny1

Die teller het op die laaste dag op 1836 kilometer gestaan. Dit is die afstand wat ons die afgelope maand deur Suid-Afrika en Lesotho gereis het. Gedurende hierdie tyd het die jongste nuus oor wat in die land gebeur deur koerantartikels en nuusberigte oor die radio ons lewens binnegedring: ’n versengende droogte met beesvrektes in KZN; studente-opstande op die meeste kampusse oor klasgelde en op die rug daarvan ontevredenheid oor Afrikaans as onderrigtaal. Intussen kon ons die lopende treine in die binneland op net één hand tel – ’n vervalle infrastruktuur.

Ons toer was in drie verdeel. Die derde deel op die Hoëveld was gevul met die program “Onder vriende” – optredes saam met digters by NALN in Bloemfontein, in Potchefstroom, Johannesburg en Pretoria. Dit was ’n besondere voorreg om soveel Afrikaanse digters op één reis te kon ontmoet. Alle dank eerstens aan ons onderskeie gasvroue- en here en tweedens aan al die deelnemers.

spoorsny

 

 

ek sny spoor

dit gaan sukkel-sukkel

buite Mangaung lê die treinspore

dof onder ’n sonbesieson – toegegroei

maar woorde kruip waar dit nie kan vloei

Melvillewoorde is water in die kraan – opgedroog

maar teen middernag stoom dit deur kafee & kroeg

op ’n hoë stoep teen ’n bosryke rant in Tshwane

roep die woorde fluit die treine 2 nat linte

Afrika-Afrika! & dit is nou genoeg

digby Oersonskraal knars als tot stilstand

want die spore is gesteel  – woordeloos

sny ek spoor suide toe

 

op ver verlate stasies kruis spore

van kaalgeskeerde skape

beeswagters met beestroppe

brandsiek honde met uithangtonge

van jillende kaalvoetkinders

& onverstoorbare vroue

met emmers water op hulle koppe

vir was & kook want die land is droog

duidelik die dowwe spoorlyne

eers by Matjiesfontein weer 2 silwer linte

– maar digby die stasie in Stellenbosch

laat ’n onverwagse wissel

my woorde ontspoor

 

 

@ Carina van der Walt

19-11-2015, n.a.v. die artikel in BEELD: “Dosente steun prof. Wim” en andere

rsz_1spoorsny20

Leon Retief. Minder bekende digters van Canuckistan, deel 3

Wednesday, November 11th, 2015
DON DOMANSKI

Windfall crab apples in ons buurman se tuin

MINDER BEKENDE DIGTERS VAN CANUCKISTAN DEEL 3

DON DOMANSKI

Jammer maar ek het geen idee wat “windfall crab apples” in Afrikaans is nie, maar makie sakie – gesien die laaste sin van die eerste gedig gaan ek dit net so los.

Domanski kan nie juis beskryf word as ’n onbekende digter in sy eie vaderland nie, maar dit wil my voorkom asof hy buite Kanada se landsgrense minder bekend is as wat hy behoort te wees. Aangesien ek voorheen reeds biografiese besonderhede van hom hier geplaas het, gaan ek dit nie weer doen nie.

.

BARDO

first light of day inscribed on night’s gravity
sweet breath of noumena between the pines
this is the path of the unconverted
the unwashed
its pentimento showing through
the blood      showing through grass and weeds
briar and brush
I made camp just beyond the pond
where algae live happily in the continuous
loop of their wedding nights
just south of where the ravens are already flensing
bodies of the departed      and crickets live
with their glassine eyes      their lidless black paper
watching the world
all the night shinings go out like candles
two by two      certain eyes close while
others open      as a breeze braids through
the old growth of this hour      sun rising
ur-light giving the sense that everything
is in holy orders      that we all live
in the guise of ourselves      in a measure
of space under a monk’s cowl
pampered bacteria in the leaf mould
dead foxes in their vestments
the grasses’ heart stretching on for miles
swamp water living the life of tea steeped
to intelligence
the cursive pulse of everything in synch
like a geothermal cipher      warm as a deer’s core
and every footstep we take is just where
the world’s edge dips into infinite space
this morning I walk carefully there      knowing
that the husks of dead flies and twigs dust
all the rooms of Paradise      that every windfall
apple has come to change the world.

.

A BRIGHT FABLE IN A DARK WOOD

what we were meant to see we’ve seen ten thousand times
sunlight falling on its sword in a hayfield      a craze
of birdmaking in the trees
taxonomy of the sadhus drifting by cloud-like and deathless
white pebbles and dandelion globes      little fetishes
and their interwork      carrying our lives on their
small shoulders      those lives we build beyond the event
horizon      so no light or sound escapes from our desires
those contemplative days wrapped around our bodies
stellar hours leaning upon us
from out of the blue      from out of the Great Dissolve
what we have longed for we’ve longed for ten thousand times
no words for this weight upon our hearts
no name for this hospice which has taken us in
its gallery of illuminations opened wide
to our gaze      its rooms filled with inklings and quantum fields
our lodgings occupied and shining forth
out of a meadow’s breath      where we live in the ecstasy
of asterisms      in the accidental bliss of space-time
woolgathering flesh to bone      holding tight
to elementary particles      to remnants of thought scattered over
the circumference of a blood drop      over the mete of a vein.
whatever we’ve done will never be finished      whatever is named
is unnamed as soon as we turn away
beneath the sky’s sketchbook
we make our own plans      we imagine the future under the flyover of stars
lifting their names from a page      chandeliered high above our bodies
we are nothing more than brushwork and pillow talk
living beside the stone’s perpetual ascension       beside the moonlight
sipping water from the roots of things
lying down our heads to dream of stones and moonlight      every day
collecting dust on our sleeves      every night shaking dirt off our shoes.
we’d like to be a new parable      we’d like to be a bright fable in a dark
wood      to deepen the range and pulse of our lives      like shadows do
by merely tissuing radiance       colour-coordinated all the way
down to the river
unlike the revealed we burrow into our hiding places     unlike
the hidden we draw attention to ourselves      trying to find a niche
in the diminishing circles of our beliefs      following an apparition’s
prosthetic light just above the trees
we are beautiful and lost      our unknowing raising its hands in prayer
the scriptures of our bodies slowly peeling away in whispers      our words
like the secretive cries of grass torn over and over by the wind
always returning to our sorrow
always about to address it but only miming
those hieroglyphics      that melancholic scrawl half erased
those eroded depictions of our grief.

.

IN THE DOORYARD

current of air stirring the hostas      cat asleep beneath
the warmth of a star      bees flying about with bouquets
and hypodermics      lazy hours spread out on the grass
like a thin green blanket      discoloured with minor
activities      with my thoughts and their moving pictures
this would be a good day for dogs to finally stand on their
hind legs and speak       for Fate to answer our questions
for the rapture of childhood to occur again      for God to
lift the veil and show us the inner workings of a stone
like I said lazy hours      nothing much happening      so I do
what I always do       watch things get on with their lives
a young sparrow circling the plastic red birdfeeder
toad on the uncut lawn      carrying its underlife and ashes
a millipede performing its custodial duties in the mulch
its legs in Times Roman       typing its message
into the earth as it walks along      always the same one
for over 400 million years      keep your feet on the ground
                                               keep your feet on the ground

© Don Domanski