Buiteblik

Louis Jansen van Vuuren. Weke van water en die recumbentibus oomblik

Thursday, July 11th, 2013

 

Weke van water en die recumbentibus oomblik

Dit het ophou reën. Daar was bitter min son die laaste paar weke en ek het dit oorweeg om ‘n vlot te bou, sommer met afval kwaste en stomp-getekende potloodstele  - herdenkende aan die ark van ouds. Die eindbestemming :  berg Ararat. Droë grond.  (Gelukkig het my honde webvoete anders was hulle in die groeiende moeraswêreld verdwene.)

’n Paar nuwe bundels het die rokerige klam Meimaand draagliker gemaak. Uit Jacob Polly se nuwe bundel The Havocs.  Picador. 2012

Doll’s House

 

A table set with tiny plates,

the chairs around the paper fire:

diminishment has simplified

the aims and objects of desire,

while blinder faith must still provide

the mincemeat in the wooden cakes,

 

the creaking stair and wind outside.

For you have held your breath to peer

along the shelves of depthless books

lining a room where nothing’s read;

and now, effortlessly giant, look

up to the eaves and in at the beds.

 

Be brave. To live is not to fear

despite the scale of what’s at stake.

Two children lie in matchbox cribs.

Next door a couple, stiff as pegs,

are tucked together, rib to rib,

the bedsheets bound around their legs.

 

What happens if you turn away?

Every god has asked the same,

crouched on a sideboard, just in case

sudden little laughter shakes

a heaven like an empty house

where not a plate nor day will break.

 

&

 

On the Move at First Light

 

Empty morning and the rain lies,

filling the bare field with broken panes

of pink. To loosen, to empty!

To be as full of sky as fallen rain.

  

Robert Robertson is ’n Skotse digter, Hill of Doors is sy vyfde bundel. Picador. 2013.

 

Annunciation

after Fra Angelico

 

He has come from the garden, leaving

no shadow, no footprints in the dew.

They hold each other’s gaze at the point

of balance: everything streaming

towards this moment, streaming away.

 

A word will set the seed

of life and death,

the over-shadowing of this girl

by a feathered dark.

But not yet: not quite yet.

 

How will she remember the silence

of that endless moment?

Or the end, when it all began –

the first of seven joys

before the seven sorrows?

 

She will remember the aftersong

because she is only human.

One day

she’ll wake with wings, or wake

and find them gone.

 

 

Twee eksemplare van die the Paris Review en ’n handvol  New Yorkers beland in my klam posbus.

 Uit  the Paris Review Spring 2013: Sylvie Baumgartel

 

Picnic with Mom

 

She goes off to look for birds.

I go for a shot in the dark

With room for cream.

I sneeze.

We eat apple

And throw stones into the water.

Westinghouse lightbulbs make us look old.

Westinghouse blender makes us drunk.

I can’t build a fire for shit;

I’m not a Girl Scout.

She is tall in wooden shoes.

I am a whore in heels.

I put her braid in my mouth

And bite down hard.

  

Uit die The New Yorker May 27 2013

 

 

 

Colosseum

Jericho Brown

 

I don’t remember how I hurt myself,

The pain mine

Long enough for me

To lose the wound that invented it

As none of us knows the beauty

Of our own eyes

Until a man tells us they are

Why God made brown. Then

That same man says he lives to touch

The smoothest parts, suggesting our

Surface area can be understood

By degrees of satin. Him I will

Follow until I am rough outside

As I am within. I cannot locate the origin

Of slaughter, but I know

How my own feels, that I live with it

And sometimes use it

To get the living done,

Because I am what gladiators call

A man in love—love

Being any reminder we survived

 

 

Uit die the Paris Review Summer 2013

 

Henri Cole

Free Dirt

My house is mine:
the choice of menu, 
the radio and television, 
the unpolished floors, 
the rumpled sheets.

It’s like being inside
a rolltop desk. I have
no maid who takes care
of me. Sometimes, 
during breakfast,

I speak French with
a taxidermied wren. 
There is no debt
between us. We listen
to language tapes:

Viens-tu du ciel profound (Baudelaire)? 
Always, I hear a little oratorio
inside my head. Moths
have carried away my carpets, 
like invisible pallbearers.

I like invisibleness, 
except in the moon’s strong, 
broad rays. Some nights, 
I ask her paleness, Will I be okay? 
I am weak and fruitless at night,

like a piece of meat with eyes, 
but in the morning optimistic again, 
like a snowflake that has traveled
many miles and many years
to be admired on the kitchen pane.

Alone, I guzzle
and litter and urinate
and shout. Please do not
wake me from this dream, 
making meals from discrete

objects—a sweet potato, 
a jar of marmalade, 
a bottle of sauvignon blanc. 
Today, I saw a sign
in majuscule for FREE DIRT

and thought, We all have
chapters we’d rather keep
unpublished, in which we
get down with the swirl. 
The little wren perched on my

finger weighs almost nothing, 
just nails and beak. But it
gives me tiny moments—
here at my kitchen table—
like a diaphanous chorus

mewling something
about love, or the haze
of love, a haze that makes
me squint-eyed and sick
if I think too much about it.

What am I but this flensed
syntax, sight and sound, 
in which my heart, not
insulated yet, makes
ripple effects down the line?

In Juniemaand  staan plate irisse, geïrriteerd, in plasse louwarm reënwater rond… rol versigtig hul eerste flappe oop.

 

Iridaceae

 

The iris in spring, unfurls

it’s scented beard.

From a roaming rhizome

seeps the iridescent stain:

purple, blue and fixed magenta…

 

van al vyf

rooi riviere

moet ek drink :

oorleef =vergeet

om sonder dors

gedaanteloos

           te inkarneer

kladloos

wedergebore

geheueloos

lomerig

gewetenloos

lollend

        in die waters van die Lethe

 

LJvV

  

  

Nou’s dit Juliemaand en die somer breek soos doopwater oor ons oop. Als wat  kan kraai en krul  kantel koppe son se kant toe. Twee bundels op my tafel: grond/Santekraam van Ronelda S Kamfer en Nathan Trantraal se Chokers en Survivors. Laasgenoemde  het ’n vriendin sopas vir my gebring uit die Kaap . Sy het blykbaar op die vlug hiernatoe  so ’n bietjie daarin begin blaai – en die verse het haar kop-aan-kop getref.

Die spreekwoordelike recumbentibus moment. Sy moes die lugwaardin oortuig dat dit nie ’n oordaad van chardonnay was wat haar so laat wankel nie, maar  dat dit wel die dun boekie in haar hande is wat so kan skop.

Ek het die voorreg gehad om beide Ronelda en Nathan in Den Haag by die Festival voor het Afrikaans te hoor voorlees uit hulle bundels….daar het ek die eerste uitklophoue vierkantig op die ken gevat.

 

gaan i

 

ons moet gaan

die hele tyd ons

moet gaan

teenwinde hou

ons terug

maar gaan

is wat

ons moet

gaan weer

en weer

mettertyd gaan

ons moet

 

 

gaan ii

 

vergaan

vêr gaan

tydelik is alles

ver-heen en ver-weer

gaan daarmee heen

verlelik is goed

was

 

sovêr

so vêr

 

gaan iii

 

heen is

waar ons moet gaan

altyd heen

teen stormwinde sonde

moet gaan en

wegkom weer dit is

’n moet vir ons om te

gaan

en vir tyd om in tyd

binne-in stil te staan

 

 

Ronelda S Kamfer. grond/Santekraam. Kwela Boeke. 2011

 

 

Woensdag, 16 Februarie 1988

 

Ek is nog klein.

Ek staan allien innie agtejaat

by my ouma-hulle hys en ek voel sad

omdat ek wiet vandag isse boring, unimportant dag.

Ek wiet die dag het niks gedoen

watit worthy maak om onthou te wôtie.

Ek voel sad omdat ek wiet daa was al dysende dae

Soos dié wat ek al kla vegiet et.

’n Mens kyk trug op jou liewe ennie goed wat ytstaan,

Dai is vi jou jou liewe.

Maa dai issie die liewe nie.

Dai issie highlights reël.

Jou liewe isse klom dae wat niks gebee nie.

 

Ek stap narie wasgoed wat oppie lyn hang,

Ek sit my hand tien ’n nat handdoek

en ek dink ek gan nooit die dag vegietie.

 

Nathan Trantraal. Chokers en Survivors. Kwela Boeke. 2013

 

Leon Retief. A thief of impeccable taste

Monday, July 1st, 2013

 

                                               Glen Sorestad

A THIEF OF IMPECCABLE TASTE

Un ladrón de impeccable buen gusto

 

Glen Sorestad is ʼn prêriedigter van Saskatoon wie se verse ek al voorheen geplaas het. Sy jongste twee publikasies is ʼn sakboekie Along Okema Road en dan bogenoemde bundel wat verlede jaar op die rakke verskyn het met die Engelse gedigte op een bladsy en die Spaanse vertaling op die teenoorgestelde bladsy. Die vertalings is gedoen deur Manuel de Jesús Velásquez León, lektor in “Studies van die Engelssprekende Kulture” aan die universiteit José de la Luz y Caballero in Kuba.

Die Thief bevat ʼn voorwoord deur die vertaler, ʼn taamlike lang een om die waarheid te sê, dus sal ek net enkele sinne uit die eerste twee paragrawe aanhaal” “Generally, (Sorestad) lets the words find their own way through the woods, blazing their own trail, up to the hidden clearing of light, the unexpected spot of finding and conception. Once there, the solid power of the poet makes creation endure.”

“The first surprising thing… is that scenes are illuminated by a luminescence that comes from understanding. The lens that visualizes his world is not myopic. Maybe that is why the poetic reconstruction of what has been lived is impeccable, faultless. The plots of reality offered to scrutiny sometimes reveal niches of an almost painful naturalism. One may feel the wintery cold alienation of those earthly artifacts that just seem to be there. Nevertheless there are conducting wires among the objects, underground connecting tunnels providing sense to the structures. In that way, a universe of indifferent, almost astral nakedness is coloured by hope.”

Soos dit teen hierdie tyd waarskynlik vir almal duidelik behoort te wees, Sorestad is nie ʼn hermetiese digter nie. Trouens, ek het tot op hede nog nie ʼn hermetiese prêriedigter teengekom nie. Sorestad se gedigte is vir my kenmerkend van die prêries en prêriedigkuns waarvoor my vrou Lesli en ek lief geword het.

Die bundel het ʼn rustige toonaard, ʼn dikwels mediterende kyk na die prêries en sy mense, sy vriende en na die lang verhouding tussen hom en sy vrou. Dit is dan ook Sorestad se eggenote wat via die digter aan die woord is in The Thief Reflects.

 

LOOKING BACK

 

Sometimes I am shaken

by a desire to return

to that child I was –

endless days under a vast sky,

sun omnipresent as the mongrel

that dogged my footsteps.

 

A half-century and more

removed, I remember each day

bloomed wonder. Never bored,

I did not realise how poor

we were, having so much.

 

On second thought, it’s possible

my retrospective vision is

blurred, selectively smudged.

Perhaps it is our nature to hold

hard to what causes least pain?

 

To indulge moments of nostalgia

is bo act of foolishness. Though

time past will not return,

we still can marvel

at the road we’ve travelled,

at the one that lies ahead.

 

WINTER BURIAL

 

Bullets of snow blast the polished casket poised

in funeral home harness above the open grave.

 

Mourning family huddled close to one another,

drawn snug to the living, their backs buffeted

 

by hard gusts. Needles of ice probe napes of neck.

Vestments aflutter, numb-fingered, the priest

 

clings to his prayer book, while manic wind worries

the pages, snatches words, scatters them like flakes.

 

At the graveside slim fingers of snow writhe,

curl over and descend, while others leap the chasm.

 

Last words said, family, one by one, step to the fore,

red rose each – this final act of love and letting go.

 

The casket lowered, everyone turns away. Wind blows

mourners to cars. Left behind – red roses and snow.

 

THE THIEF REFLECTS

 

Tell me, what have

I stolen from you

that you have missed?

 

Surely you know

I have taken only

inessential fragments

 

you would have shed

without my help.

I can in no way be

 

dismissed as common

thief, nor as cheap

trickster. You must

 

agree I am a thief

of impeccable taste:

I did choose you.

 

SMALL AND FEATHERED

 

Through my cabin window

needled branches interlace

against a splash of sky.

A fidgety Tree Sparrow

perches on the drooping

finger of spruce for a moment,

adding an apprehensive note

to a subdued backdrop

or trees and sky.

 

The bird frets its way

along the thin bone of spruce,

stops a moment,

and I wonder

what thoughts, if any,

run through its mind

this splendid morning?

 

Exorbitant gas prices?

Not an iota. Nor taxes,

nor promises unkept.

But surely every small bird

must, from time to time,

cease its song to reflect

on the precariousness

of being small

and feathered in a world

that prizes neither.

 

EMMA LAKE VESPERS

 

I am curious

to see whether

      that paper birch

leaf

           succeeds

in capturing

just enough breeze

to make

                  a further

quarter-turn

                          and hold

if only for a moment,

 

within its cup

 

                               the dropping sun.

  

 

Emma Lake

 

 

HOURGLASS

 

The evidence lies everywhere. Grains of sand.

Our day are lost in the trivia of meetings,

appointments, To-Do lists, post-it notes stuck

 

to cupboard doors where we can’t miss them,

magneted to the refrigerator door like commandments,

or posted like tearful pleas for lost kittens,

 

terse reminders how our lives have become

a musical score of comings and leavings,

the sound and voices of calendars and daybooks.

 

We ignore the image – the bottom half,

its increasing sand. It is funerals we attend

with growing frequency that give us pause,

 

make us feel the measure, the urgency,

the anticipatory drum roll.

Beat by beat, grain by grain.

                                               

LITTLE ENOUGH

remembering John Newcombe

 

What we want from the start,

most of us, is never little.

 

Our dreams, our desires

seldom come as miniatures.

 

Our appetites are rapacious,

our lusts loom mountainous.

 

Time erodes them all –

dreams, desires, appetite, lust.

 

Floating dust motes in our lives.

Little becomes its own desire,

 

its own measure. Little will do.

It is little, but it is little enough.*

 

*Hierdie laaste reël kom uit ʼn gedig van John Newlove (1938-2003), ʼn vriend van Sorestad. Newlove het om dit saggies te stel ʼn stormagtige lewe gehad, meestal weens sy verslawing aan alkohol. Die gedig waaruit Sorestad aanhaal bevat tot ʼn groot mate outobiografiese materiaal en omdat dit vir my ʼn treffende gedig is plaas ek dit graag.

 

THEN, IF I CEASE DESIRING

 

Then, if I cease desiring,

you may a sing a song

of how young I was.

 

You may praise famous moments,

all of them, of the churches

I broke into for wine,

 

not praise, the highways

I travelled drunkenly

in winter, the cars I stole.

 

You may allow me moments,

not monuments, I being

content. It is little,

but it is little enough.

 

Enkele gedigte uit die pas gepubliseerde Along Okema Road.

 

EARLY MORNING OWL

 

I was awakened about five this morning

by the persistent calling of an owl.

Whoo-hoo, hoo-hoo.

 

I don’t know whether it was horned or barred,

grey or white, long-eared or earless –

I did not see the owl at all.

 

Whoo-hoo, hoo-hoo,

it seemed to call straight to me through

the open window of the cabin.

 

Was it an omen? I ask myself this now,

later in the day when the hooting returns

to resonate loudly inside my mind.

 

I’d rather not see this as an omen or premonition.

Nothing in the articulation or tone made me

think for a moment it was my name

on the creature’s tongue, nor that the bird

intended its message just for me. Perhaps if I

was of the Pacific Coastal people of the rainforest

 

who link the call of the owl with impending death,

I would be predisposed to view such a visitation

as a dark precursor, enough to set every nerve

 

on edge – but I don’t see it that way at all,

perhaps because I regard myself as one who resists

absolutes of most belief systems. Show me.

 

But then, but then…

If I am recalling this early awakening

with accuracy and not creating specifics

 

in the aftermath of the creature’s presence,

something any writer might well incline to do,

I seem to remember the owl hoo-hooed at me

 

from different locations at different times,

spokes on a wheel, the hub being the cabin

where I lay, my eyes looking out a skylight

 

at the morning light, my eyelids still heavy

with slumber as if they ere weighted down

beneath a pair of large George V pennies.

 

FOUR AMERICAN POETS WHO NEVER VISITED EMMA LAKE, BUT IF THEY HAD…

 

Carl Sandburg

 

Rain comes along

with a soft-soled shuffle

on the cabin roof,

stays a short while,

then moves on.

 

 

Robert Frost

 

Something want saying about this spruce –

The homely, forlorn way its limbs droop

As if the Creator had been playing fast and loose

With its upward-reaching arms. A somber troop –

These conifers, ramrod straight, refuse to stoop.

 

 

William Carlos Williams

 

So much depends

upon a green luggage cart

 

with four rubber wheels

waiting in the parking lot

 

empty and expectant

alongside a black spruce

 

 

William Stafford

 

Brother Wind, what news today?

Stop a moment in your turning

of birch leaves and speak to me

of all those places you have been.

 

Perhaps you will recall a house,

abandoned on the gritty plain,

the gathering dust, shreds of hearts

still clinging there, including mine.

 

 

 

 

Leon Retief. vir Gerhard Bothma

Wednesday, June 19th, 2013

Gerhard, ek wil darem vir oulaas net respondeer al is dit nou maar met ‘n spotprent wat ek as inskrywing moet plaas omdat die antwoord-boksie nie grafika kan plaas nie. Groete, Leon.

Annemarié van Niekerk. Die lot van die skrywer: Van korrigeerkunsies tot sirkuskunsies. En Maria van Daalen.

Monday, June 3rd, 2013

Daar is waarskynlik sommige van julle wat nog daardie tyd onthou toe jy die wit bladsy in die tikmasjien moes inrol, versigtig sodat die roller sy vatplek op presies daardie oomblik kry wanneer die vel papier lynreg lê, toe jy die regte beginposisie (genoeg maar nie te veel wit bo-aan die bladsy) met die hand moes instel en dan goed en klaar en reg moes dink voordat jy letter vir letter op die toetse begin slaan.  ‘n Fout was ’n ramp – die begin van ’n hele toeplak-operasie met dun wit plakstrokies , ’n kuns insigself. Later het allerhande soorte wisverf, -ink, -lak ’n snarsie genade gebring. Doodverf met ’n klein kwassie of sponsie het minder behendigheid en koördinasie gekos as die plak van plakstroke, maar wel meer geduld.  As laasgenoemde een van jou swakpunte is, het die nuwe letters met die laag wit lak tot ’n onleesbare grys blerts vervorm. Later het tikmasjiene met ’n eie korrigeerlint die lig gesien en die wagtyd tussen fout en korreksie drasties verkort.

En toe die supersnelle sprong met die koms van die rekenaar, die woordverwerker, internet. ‘n Sin met foute is nie meer ’n rampgebied nie, vereis nie meer ’n reddingsaksie nie; ook die opspoor van inligting verg deesdae weinig inspanning of tyd. Skryf word al hoe makliker, so lyk dit ten minste.

Maar algehele genade en vryspraak sal skrywers nooit beskore wees nie. Noudat alle tegniese faktore op seepgladde wieletjies rol, is daar ‘n nuwe monster, die sirkus-monster. Want skrywers kan nie meer, soos in die verlede, in stilte en vrede hulself van die wêreld afsonder as hulle sou wou nie, of ’n bietjie van ’n afstand toekyk nie.  Skrywers moet teen die hoogste tempo deelneem aan die lewe, die wêreld en die maatskappy. Daar word nie meer van skrywers verwag om net te skryf en goed te skryf nie, maar ook om aan die bemarkingsirkus deel te neem.

Behalwe vir die ego-trip-tipes of gebore performers binne skrywersgeledere, word dit taai. In Nederland het dit só erg geword, dat die skrywers wat die hardste, mees uitlokkende en uitdagende geraas kan maak op die grootste, mees prominente podiums, diegene is wat gesien word, gehoor word, uiteindelik gelees word en dus die meeste verkoop word. Daar is sekere TV-programme waarheen uitverkore skrywers  soms uitgenooi word vir ’n onderhoud, en as jy daarop verskyn kan jy maar weet jou boekverkope skiet verder ten hemele. As jy dit nie tot daar maak nie, moet jy ’n aandagtrekkende foefie bedink wat sorg dat jy uiteindelik tog genooi word om jou gesig te kom wys en jou storie te vertel. G’n wonder dat daar in Nederland skrywers soos Arnon Grunberg is wat op ’n stadium verloof was met ’n vrou 40 jaar sy senior (oorlede in 2005) en destyds met sy vrou en sy bok ’n boottog gemaak het op Nederlandse riviere om sy boek ‘De Asielzoeker’ te bemark; of Peter Buwalda wie se boeke in twee boekwinkels verskeur is deur ’n onbekende, kort na die verskyning van sy ‘Bonita Avenue’. Buwalda beweer nou nog dat hy niks daarmee te make gehad het nie, maar tog was dit ’n perfekte foefie, want daarna was hy prominent in die nuus en het sy boeke soos soetkoek verkoop; almal wou lees wat dit was wat nou eintlik aanstoot kon gee aan die skeurskim. En iemand soos Charlotte Mutsaers wat die kontroversiële uitspraak gemaak dat dit van die dieselfde morele orde is om kreef te eet as om die Twin Towers te bombardeer, want wat is die verskil tussen mens en dier? Hierdie aksies en uitsprake haal die media, lok aandag uit en stimuleer boekverkope, en dikwels rol die pryse dan ook in. Verstaan my nie verkeerd nie, ek sê hoegenaamd nie dat hierdie boeke nie verkope of pryse verdien nie, ek sê net dat die aksies help om boeke in die kollig te plaas en AS so ’n boek toevallig ook goed is, dan is pryse nie te keer nie.

Ek verkwalik hierdie skrywers nie, boonop is dit nogal entertaining. Mens moet met die tyd saam verander as jy staande wil bly. En as jou aard nie so is dat jy daarvan hou om jouself te bemark nie? Dan is jou kanse as skrywer wat alles betref kleiner. Dit is bekend dat selfs die Nederlands Letterenfonds voorkeur gee aan die vertaling van werk van skrywers wat bemarkbaar is, wat goed kan omgaan met die media, wat in alle opsigte presentable is. Want deesdae moet vertaalde skrywers, as deel van die bemarkingsprogram, self ook die lande besoek waar hul vertaalde werk verskyn. Lesers wil skrywers ontmoet. Dit verkoop boeke. En geld praat. Maar deesdae moet skrywers ewe hard kan praat, en verkieslik ook vinnig, stylvol, sinvol, humoristies, slim, onderhoudend, energiek, aansteeklik en oortuigend.

Só spytig, hierdie sirkus waaraan skrywers byna nie meer kan ontkom nie. Daar is natuurlik diegene soos J.M. Coetzee, wat dit ontduik en tog  beloon word met formidabele sukses, maar om dit te vermag moet jou kwaliteit onberispelik superieur wees. Vir die res… die sirkus is jou voorland, jy moet jou toertjies uithaal.

Skrywers het my simpatie. Daarom glo ek ook (en ek gebruik nie die woord ‘glo’ onnadenkend nie, dit is vir my byna ’n missie) dat kritici en mense wat oor die literatuur skryf, op die uitkyk moet wees vir die minder prominente skrywers en hulle in die son sit wanneer dit gepas en geregverdig is. En hier dink ek veral aan goeie maar beskeie digters wat nie maklik deur die big shots ’n staanplek gegun word op prominente poësie-forums nie, want as jy die podium gehaal het, hou jy vas vir jou lewe, en soms is ’n elmboogstootjie deel deervan. Julle weet wat ek bedoel.

Die Nederlandse koerant, Trouw, se Letter&Geest-blad het verlede jaar afgesluit met ’n uitgawe waarin stiller, meer beskeie mense wat eintlik in die kollig hoort, op die podium geplaas is. Tereg ook. Vir die afdeling oor skrywers, is vyf kritici gevra om so ’n Nederlandse skrywer/digter te identifiseer en te beskryf. Ek het my stukkie gewy aan een van Nederland se beste kontemporêre digters wat nog nooit ’n prys gewen het nie, waarskynlik omdat sy nie deelneem aan die gekakel nie. Hier is my stukkie oor Maria van Daalen:

 

Maria van Daalen

 

Misschien ligt het in de aard van iemand met affiniteit voor de mystiek om zich niet op de voorgrond te dringen, maar eerder tot zichzelf in te keren of op te gaan in het Een en Al. Hoe het ook zij, de tamelijk teruggetrokken levende dichteres Maria van Daalen is al dikwijls gekarakteriseerd als mystica, maar dan wel een mystica die haar wortels heeft in het hier en nu. ‘Dagelijks is aarde mijn betekenis’, schrijft ze in haar bundel ‘Het hotel’.

Van Daalens poëzie is plastisch, fysiek en sensueel, maar ook licht en teer. Er spreekt een krachtige vitaliteit uit, en een intense bekommernis om de breekbaarheid van het bestaan. Levensdrift en spirituele extase grijpen er voortdurend in elkaar. Dat die uitersten samengaan, is verklaarbaar uit het feit dat Maria van Daalen zowel een katholieke bekeerlinge als een gewijde voodoopriesteres is.

Nauw verweven met de erotiek en seksualiteit in Van Daalens werk is het gegeven van het geweld. Ook daarover schrijft ze sterke  gedichten:

 

wie geweld toebrengt, verliest

wie van geweldpleging de ontvanger is

wordt niet geofferd, maar ontvangt de kracht van woede

en behoudt die in het lichaam, draagt die mee

 

Maria van Daalens poëzie is zowel onthutsend als bemoedigend. Lichamelijkheid en sereniteit gaan er hand in hand, en altijd is er de haast rituele zorg om beelden en gewaarwordingen uit te tillen boven de vluchtigheid van het moment. Hier is iemand aan het woord die zoekt naar bezieling en tegelijk bezieling weet door te geven. ‘Je bent onderweg, / En de weg is altijd bij je.’

 

***

 

In een nacht toen het volle maan was

iemand opent het venster

iemand houdt de nacht over ons heen als een nieuw tentdoek

iemand kent de weg

 

iemand legt mij zijn oude tweedjasje over de schouders

iemand zegt honing, iemand zingt honing, iemand proeft

 

iemand gaat met mij de rivier in

iemand zoekt tussen de schelpen

naar de allerkleinste

geopende schelp

iemand zoekt naar een waterdruppel

 

in een open hand, in een handpalm, 1 geopende schelp
daarin

1 druppel

in 1 druppel is mijn wereld

iemand herkent mijn wereld

 

iemand legt 1 waterdruppel naast 1 waterdruppel

en het is samen 1 waterdruppel

 

iemand tilt alles zolang op totdat het niet zwaar meer is

 

iemand is vergeten dat het gisteren was

omdat het er nu is.

 

uit: ‘Elektron, muon, tau’, 2000

 

***

 

Oor haar Engelse bundel, ‘My Love, you have the world cupped in your hands’ (Philip Elchers; Groningen 2010) het ek die volgende geskryf:

Ever stumbled upon a film about surgery, showing images of an opened-up human chest with a heart beating, red and fleshy – images of the most vital and life-sustaining organ of the body in an exposed and compromised state? Upsetting indeed to see this life machine vulnerable like a quivering sea urchin, but at the same time intriguing for its forceful beauty. Maria van Daalen’s poems in the ‘virtue by necessity’-series invoke a similar awareness of human strength and vulnerability. Van Daalen’s poetry translates words to flesh and flesh to words.

The reader is confronted with poems that are brutally physical, rhythmic, sensuous and strong. But also with poems that are dainty, flighty and fragile. They dig deeply into the register of bodily desire, and are not scared to show the wounds and the scarring. But the very next moment they are light as pollen and enter the hazy realm of the soul; violence and serenity linger in each other’s slipstream.

While many of Van Daalen’s poems reflect on being anchored and grounded – often by means of words, writing – others see the human condition as a bloodcurdling state of free falling, as wordlessness, as open empty spaces between words. Analogous to seeing poetry and words as lifebuoys that keep the poet afloat, she also writes about the buoyancy of love. However, the recurring disillusionment of loneliness hovers not far in the background.

Similarly the sound of the poet’s voice keeps changing position from center stage to background, from being persistent to being gentle. At times the speaker is present in a dominant way while watching carefully and defining fearlessly in staccato accents, then again she floats almost unnoticed through the harmonious syntax and rhythm of her poems. Sometimes the space of this voice is measured and claustrophobic, then again vast and floating.

Van Daalen’s range is wide and she does not scare away from exploring the human condition in all its extremities, which gives vitality to this collection and at times a sense of ecstasy. She writes about love, violence, relationships, loneliness, sexuality, pain, desire, fear, the father-figure and many more. Knitting together all these themes is the reflection upon the art of poetry and the function of the poet.

In these English poems Van Daalen enters a linguistic space where she is free from the dominance of her mother tongue and where she applies the English language in beautiful and refreshingly new hues.

 ***

 [Van Maria van Daalen het die volgende digbundels verskyn: ‘Raveslag’ (1989), ‘Onder het hart’ (1992), ‘Het Hotel’ (1994), ‘Het geschenk // De maker’ (1996), ‘Elektron, muon, tau’ (2000), ‘Yo! de liefde’ (2003), ‘De wet van behoud van energie’ (2007) en ‘My Love, you have the world cupped in your hands’ (2010)]

 

 

Karen Kuhn. Die Poolse Sappho

Thursday, May 30th, 2013

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska staan bekend as die ‘Poolse Sappho’ en ‘koningin van liriese poësie’. Sy was by uitstek een van Pole se mees talentvolle digters tydens die periode tussen die Eerste en Tweede Wêreldoorlog. ’n Tydperk wat vernaam is vir herlewing in die kunste. Die kort, sensuele, epigrammatiese styl van haar verse lê veral klem op die belangrikheid van die liefde in ’n vrou se lewe wat tematies reeds grensverskuiwend was.

Ophelia

Oh, I shall have to stay here for a while

in glassy water, in a seaweed net,

until this fact and I are reconciled:

I wasn’t loved, it is as simple as that.

 

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska is gebore op 24 November 1891 in Krakow in ’n kunssinnige familie. Haar oupa Juliusz Kossak, pa Wojciech en broer was almal skilders. Maria en haar suster Magdalena spandeer hul kinderjare in die ‘Kossakówka’ huis in Krakow, naby die Wawel kasteel, waar die Poolse koning gewoon het. Die huis was ’n ontmoetingspunt vir Poolse kunstenaars, onder andere Henryk Sienkiewicz wat die Nobel-laureate in 1905 was.

Sy het tuisonderrig ontvang en was ook vlot in Duits, Frans en Engels. Van vroeg af toon albei susters ’n liefde vir die letterkunde. Magdalena skryf dan later satires en komedies onder die skuilnaam: ‘Samozwaniec’, terwyl Maria die vanne van haar agtereenvolgende eggenote gebruik. In 1915 trou Maria met Władysław Bzowski, ’n Oostenrykse offisier. Die huwelik het egter nie lank gehou nie en hul paaie skei. Op hierdie stadium skilder en skryf Maria tot sy in 1919 met Jan Pawlikowski trou. Die paartjie verhuis na Zakopane, in die Suide van Pole en hy inspireer haar om op haar skryfwerk te fokus, as gevolg van sy eie passie vir die taal. Haar eerste bundel verskyn in 1922 getiteld: Niebieskie Migdały, (Blue Almonds). Hierna vorm sy deel van die Skamander–groep, ’n beweging wat bestaan het uit Poolse digters soos: Julian Tuwim, Kazimierz Wierzyński, Antoni Słonimski en Jan Lechoń. Op daardie stadium het die eksperimentele digters gestreef om die digkuns los te maak van sy patriotiese aanslag en ’n meer modernistiese invalshoek aan te neem met poësie wat fokus op die alledaagse om die man op straat te kan bereik.

 

Heat

The weary days drag on like mules on a dusty track.

The holidays are tapping at the blinds…

Torrid heat prises itself in, squats in each crack.

Oh, how I miss your heart of ice…

Helaas haar poëtiese sukses het nie gepaard gegaan met haar persoonlike lewe nie. Jan Pawlikowski het na Wene verhuis waar hy verlief geraak het op ’n balletdanser. Hulle skei in 1929.

 

Shadow

If only the cloud of unloving

could slip from the face of our sun,

at your feet, flat as a shadow,

I’d lie down…

 

In 1931 trou Maria vir die derde keer met Stefan Jasnorzewski en verhuis in 1939 na Blackpool, Engeland waar hy as lugmag-offisier vir die RAF dienslewering doen. Verwyderd van haar geliefdes en intellektuele kringe, bekommerd oor die veiligheid van haar familie en welstand van haar land, ontwikkel sy eindelik kanker. Maria sterf op 9 Julie 1945 in Manchester waar sy ook begrawe is.

 

A Letter

Someone got a letter. Someone’s heart races.

Apple trees are in blossom, she’ll read it there.

She reads, clasps her hand to her throat, loses

her footing, and she drowns in air.

Maria het nie net poësie geskryf nie, maar het ook gesorg vir heelwat kontroversie in haar dramas waar sy tematiek soos: bloedskande, buite-egtelike verhoudings en aborsie ondersoek het. Sy het ook kommentaar gelewer op die belangrikheid van ’n vrou se keuse, eerder as plig om kinders in die wêreld te bring. Haar drama: A Woman of Wonder, wat in 1937 geskryf is, het juis sosiale kommentaar gelewer oor die vrou wat moet voortplant, teen die agtergrond van diktatorskap en is oor die algemeen ontvang as protes teenoor die Nazi-regime.

Met 13 bundels en 15 dramas het Maria Pawlikowska-Jasnorzewska een van die mees belangrikste skrywers van Pole gedurende hierdie periode geword. Maar dit is veral haar liriese, feministiese aanslag in haar poësie, wat sy intiem en sensueel verpak het, wat haar steeds vandag gewild maak. Butterflies – Selected Poems is ’n bundel wat vertaal is deur ‪Barbara Bogoczek en‪Tony Howard wat ’n keur is uit die digter se oeuvre.

 

Love

I haven’t seen you for a month or so.

No change. Perhaps I’m pale rather than fair,

sleepier, more silent. It shows

you can live without air.

Bibliografie:

Barbara Bogoczek, Tony Howard. 2000. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska Butterflies – Selected Poems. Wydawnictwo Literackie: Kraków.

http://www.culture.pl/web/english/resources-literature-full-page/-/eo_event_asset_publisher/eAN5/content/maria-pawlikowska-jasnorzewska [nageslaan Mei ‘13]

 

Annemarié van Niekerk. Zo is het genoeg. Wisława Szymborska

Tuesday, April 16th, 2013

 

Die twintigste eeu was Pole nie goedgesind nie. Die land was die toneel van drie oorloë, nazi-terreur, die holocaust, en die stalinistiese diktatuur. Tog beleef die Poolse digkuns ‘n bloeitydperk in hierdie eeu en ontvang twee Poolse digters die Nobelprys vir literatuur: Czesław Miłosz (1911-2004) in 1980, en in 1996 die grande dame van die Poolse poësie, Wisława Szymborska (1923-2012). Oor Szymborska het ek destyds, toe sy die Nobelprys ontvang het, nog min geweet. En was toe ook nog nie in Pole nie.

Juis omdat Szymborska met soveel verwondering na alledaagse dinge in haar direkte leefwêreld kyk en in haar gedigte botstil daarby gaan staan, is sy ’n soort digter met wie se omgewing haar leser graag kennis maak. Sy is by uitstek ’n digters wat die doodgewone moment, soms teen die agtergrond van ’n gegewe stuk geskiedenis, in priemende nugterheid vaspen. ‘Het moment’ is ’n goeie voorbeeld van hoe sy haar verwondering oor iets alledaags vasvang.

 

HET MOMENT

 

Het is negen uur dertig lokale tijd.

Alles is op zijn plaats, in voorbeeldige harmonie.

In het dal een kleine beek, die een kleine beek is.

Een paadje in de vorm van een paadje van altijd naar immer.

Een bos met de schijn van een bos tot in eeuwigheid amen,

boven mij vliegen vogels, in de rol van vliegende vogels.

 

Zover het oog reikt heerst hier het moment.

Een van die aardse momenten

die men vraagt: ga niet voorbij.

 

 

Toe Szymborska in Februarie 2012 op 89-jarige leeftyd sterf, was ek nog steeds nie in Pole nie; dit was hoogtyd. Drie maande later, Meimaand, breek die geleentheid aan. Ons besoek Warschau, Lüblin en spesifiek ook Krakow waar Szymborska tot aan die einde van haar lewe gewoon het en waar Czesław Miłosz ook sy laaste lewensjare deels deurgebring het en in 2004 op die ouderdom van 93 dood is. (Die foto hierbo is van ‘n Poolse landskap deur die treinvenster geneem, dit het my natuurlik aan ‘Het moment’ herinner.)

Ons hotel in Krakow is op die Rynek Główny (Groot Mark) een van die grootste en mooiste markpleine van Europa. Ons hoë kamervenster kyk uit op die plein omring deur sy stylvolle geboue, middeleeuse markhal en mense wat onder veelkleurige sambrele op kafee-terrasse in die son sit – laasgenoemde waarskynlik ’n ietwat ander prentjie as wat hierdie selfde plein in die 13de eeu geken het, maar die geboue en ontwerp steeds outentiek, en boonop soos wat Szymborska en Miłosz dit geken het.

 

 

Die plein, so lees ek, word kort nadat die Duitsers aan die mag gekom het, hernoem na ‘Adolf Hitler Platz’ en word tydens die besetting o.a. gebruik vir propaganda doeleindes. So byvoorbeeld is daar soms van die geallieerde vliegtuie wat bo Pole neergeskiet is, op die plein grootdoenerig tentoongestel. Maar later het Adolf Hitler Platz weer die Rynek Główny geword en die allure van vroeër was terug. Die geskiedenis van die plein vergestalt beide goed en kwaad, die skone en die afskuwelike. En dit herinner my aan een van die gedigte wat na Szymborska se dood nog gevind en gebundel is:

 

EEN HAND

 

Zewenentwintig kootjes,

vijfendertig spieren,

ongeveer tweeduizind zenuwcellen

in elk topje van onze vijf vingers.

Precies genoeg

voor het schrijven van Mein Kampf

of The House at Pooh Corner.

 

Dit is verleidelik om Pole se nare geskiedenis te vergeet, as mens die prag van hierdie markplein bekyk, en aan die oorkant die ‘paleis’ waar ons die aand ’n Chopin klavierkonsert bywoon (nadat ons die vorige dag die pragtige en ook tegnologies-fantastiese Chopin Museum in Warschau besoek het). Pole is nie net ’n land van uitmuntende digters nie, maar ook die geboorteland van Chopin.

 

 

Hier in Krakov voel mens die wêreld van Szymborska  op jou vel… haar altyd helder en deursigtige poësie word tasbaar, asof jy iets terugkry wat jy verloor het. P.F. Thomése vat hierdie gevoel presies saam in ’n stuk wat hy oor haar in NRC Handelsblad skryf: ‘Door de bezieling van de gedichten geven ze je in woorden terug wat je ongemerkt aan werelden verloren bent.’

As ek die volgende oggend vroeg wakker word in die nog byna donker hotelkamer en wag dat die bed, stoel, spieëltafel, kas, mure en gordyne definisie kry terwyl die son haarself nogal lui aanmeld vir haar vroegoggendskof, onthou ek brokke uit ‘In de vroegte’, wat ek later weer opsoek:

 

IN DE VROEGTE

 

Ik slaap nog,

maar intussen vinden er feiten plaats.

Het raam wordt wit,

de donkerte grijs,

de kamer duikt op uit de wazige ruimte,

bleke, onzekere streepjes zoeken steun.

 

Achtereenvolgens, ongehaast

-het is een ceremonie-

dagen de vlakken van de wand en plafond op,

maken de vormen zich van elkaar los

de een van de ander,

de linkerkant van de rechter.

 

De afstanden tussen de voorwerpen schemeren,

de eerste schitteringen tsjilpen,

op een glas, op de deurknop.

Het lijkt niet meer alleen zo, maar is helemaal

wat gisteren werd verplaatst,

wat op de grond viel,
wat in de lijnen past.

Alleen de details zijn nog niet

binnen gezichtsbereik.

 

Maar opgelet, opgelet, opgelet,

veel wijst erop dat de kleuren terugkomen

en elk ding, zelfs het kleinste, weer zijn eigen kleur krijgt,

met de nuance van zijn schaduw erbij.

Dit verbaast me te zelden, hoewel het zou moeten.

Gewoonlijk word ik wakker als verlate getuige

wanneer het wonder al gedaan is,

de dag is gevestigd

en ochtendstond magistraal in ochtend veranderd.

 

Ons loop Krakov plat, besoek soveel as moontlik in die stad, proe-proe aan die wêreld van die Poolse Nobel-digters. En ons lees poësie terwyl ons in die Mei-sonnetjie op terrasse die dors les.

 

 

Szymborska het nie net oor klein momente geskryf nie, en ook nie net oor dit wat in haar eie omgewing gebeur het nie. Sy het ook ander wêrelddele verwoord én groot historiese gebeure, maar altyd met die blik op die menslike belewing, om juis daarmee die grootse impak van so ‘n gebeurtenis vas te vang. Daarom is haar gedig oor 9/11 vir my een van die mees treffendste beskrywings van wat op daardie dag gebeur het.

 

EEN FOTO VAN 11 SEPTEMBER

 

Ze sprongen uit de brandende etages naar beneden -

een, twee, nog een paar

hoger, lager.

 

Een foto hield ze levend tegen

en bewaart ze nu

boven de aarde naar de aarde toe.

 

Elk van hen is nog een geheel

met een persoonlijk gezicht

en bloed dat goed verborgen is.

 

Er is tijd genoeg,

voor het haar om los te waaien,

voor de sleutels en het kleingeld

om uit de zakken te vallen.

 

Ze zijn nog steeds in het bereik van de lucht,

binnen de kring van de plekken

die net zijn opengegaan.

 

Ik kan maar twee dingen voor hen doen -

die vlucht beschrijven

en geen laatste zin toevoegen.

 

Ook Szymborska het ’n finale sin geskryf. Onlangs het haar laaste gedigte, sommige nog onvoltooid, in Nederlandse vertaling deur Karol Lesman, by De Geus verskyn. Die bundel heet  ‘Zo is het genoeg’.

Maar van Wisława Szymborska kry ek nooit genoeg nie. En Pole het my hart gesteel.

 

Louis Jansen van Vuuren. An(ge)nam(e)nese

Monday, April 8th, 2013

 

Laaste

 

Dit is nog die laaste ding

wat ek kan doen:

 

om my hande

om my pa se nek te slaan

 

Erato se laaste woorde:

moenie my los nie, Pa

ek raak los

ek verdwyn

die duisternis daal oor my oë

ek gly af

af

tot in die Dood

 

hou my

hou my vas

                           

Vrye vertaling van die Griekse digteres Anyte se gedig ”Erato” 300 vC.  Mykonos, Julie 2000. (Riana Scheepers. Met die taal van karmosyn. Human & Rousseau. 2001)

 

 

In Plato se epistemologie en sielkundige teorie gebruik hy die woord Anamneses vir die begrip dat die mens kennis van vorige inkarnasies in hom herberg – dat intellektuele en geestelike ontvouing afhanklik is van die herontdekking van die kennis wat in ons verborge is.

[G.  ana + mimnesko  herinner].

Hierdie terugroeping of herroeping van herinneringe weerkaats ’n eskader woorde boontoe wat soos bakens die weg na binne aandui. Betrag en bepeins die volgende:

herdenking

geheue

besinning

nagedagtenis

reminissensie

verbinding

soewenier

onthou

terugflits

aandenking

memento

’n Onlangse tentoonstelling van my werk by die Breytenbach Sentrum in Wellington dra die titel Anamnese. Dis ’n terugblik na plek en mens –  waarvandaan ek kom. Hoekom?  Met soveel oorgawe en betrokkenheid?

Vermoedelik omdat die finale fase van ’n lewe aanbreek met die optrek van die konsertgordyn. Die verhoog warm gespeel van die vier voorafgaande bedrywe. Les acte finale.  Laaste bedryf. Hopelik langdurig  en vol kreatiewe knope totdat die in die voorste gestoeltes op hulle horlosies begin kyk en klam gape begin onderdruk. Daar word ’n paar hoofrolle uitgedeel met ’n magdom figurante wat koorsig in die kollig kwispel.

 

Openingtoespraak. Marilyn Martin.16 Februarie 2013. Breytenbach Sentrum, Wellington.

Hier en daar verras ʼn kleurmoment (die selfportret, ʼn voëltjie, ʼn kompas, ʼn pienk waterpistooltjie) of die weelderige tekstuur van damask, maar oor die algemeen is Louis se palet in hierdie werke/verwerkings beperk. Sodoende behou hy die essensie van die oorspronklike swart-en-wit foto’s en die gevoel van vergange se dae, van verganklikheid. Dinge skuil en is verskuil in en agter die verf- en tekenmerke, in die grys en donker en stilte – spoke of drome van die verlede – bekend en onbekend – opgeroep, ervaar en moontlik ter ruste gelê. Katarsis ook.

Of openbaring. Die opvallendste kontras is tussen die groengrys van sy voorouers en die welige rooi en goud van die gordyn in Charles Garnier se operahuis in Parys wat die formaat in die helfte sny. Die gordyn kan sak op die verlede en die herinneringe of dit kan oopgaan om ander dinge te onthul, miskien selfs die andersoortige kennis waarvan Plato geredeneer en geskryf het.

 

Vir hierdie blog word gedigte wat raak aan herroeping en herinnering betrag – waar die bewus-word-oomblikke van ʼn naderende finale, die breekbaarheid van been en bloed, gevoel word.

 

die maan en die haan

 

in die vroemôre wanneer jy opstaan

om weer skuiling te soek in die beneweling van die liggaam

wanneer dit nóg nagversaak nóg dagraad is

maar ’n afwagting

en die wind haar onttrek het aan bome

en jy weet van visse wat in die skemer waterruimtes hang

soos die balling wat hom verbeel hy hoor vryheidsliedere

wanneer die maan weggeraak het

wanneer die eerste haan die einde van die wêreld

aan die orde van die dag probeer bring

in ’n taal waarvan die keel afgesny is

 

in die vroemôre wanneer jy opstaan

tussen sterwe en vergeet

           bly jou skaduwee in die bed lê:

die nog lewende huid donker soos

wyn se afskynsel in die donker glas

diep soos afskeid neem van bloed

en vir ’n oomblik wéét jy dat jy die grens oortree het

draai om om oor die afwerping te ween

al die versinkende gedaantes een vir een

daarmee heen

al sedert die vertelverval van tye

 

later vandag sal jy die vel probeer verkoop

as droombevlekte laken

jou deur hierskrywe weer laat lei en verlei

tot verblyding in ’n tyding van getye

wat uit die hand moet loop

 

en onthou: die omskrywing van die onkenbare

wat jy nie lê kan maak nie

 

hierdie wurms in papier

 

 

  Breyten Breytenbach. katalekte. Human & Rousseau. 2012

 

  

 

Economics

 

My father at the sink

like his father before him

softening two flints

of soap, then squeezing

the yellow into the pink.

                             

Jacob Polley. The Brink. Picador. 2003

 

 

 

History

 

Here’s what lasts:

the buckles and pins,

 

the arrowheads

but not the shafts

 

piss-pots, urns and epitaphs,

false teeth; graffiti.

 

                Jacob Polley. Little Gods. Picador. 2006

 

 

Skelet

 

1

Al hoe dowwer minder word

tot niks van glans aan my behoort

ek afgevel tot nugter net

’n wit uitdagend laaste woord.

 

11

Net waan

dat ons skelette van betekenis

met spraak en letter soet uitvlees,

die laaste argument is been?

       

 

Sheila Cussons. die asem wat ekstase is. Tafelberg, 2000

  

 

Tyd

 

elke jaar is die beenstruktuur

’n aks meer sekuur afgeteken

in die vorm van jou hande,

jou gelaat, elke lyn van jou figuur

 

al dunner gaan die tyd ons puur,

die raakvlak in, tot ragfyn vel

tussen die leegte en verlede,

tussen begeerte en vertel

 

                         Heilna Du Plooy. In die landskap ingelyf. Protea, 2003

 

 

 

 ’n Subtitel vir my tentoonstelling is: Die huis van Daniël. My lewe is deur Daniëls beset. Grootvader, Oupa, Pa en oudste broer. Hulle was altyd effens befoeterd. Ek kon my dié kwaaigeit nogal aantrek. Van toé af al aantreklik. Daar was min wat my  so intens kon kantel – behalwe die Augustuswind en die plaashuis. Huis van Daniël. Die donker plek het my klam en huilerig gestem – die kleure, klanke, kaal kamers, kooksels kos en die kerkhof aan die agterkant van die huis.

 

Plaas

 

Bloekombos om die sinkdakhuis

oksied geverf teen roe en hael

stoep uit klip en steen

smeerkalkwit wat streep in reën

’n klam bekransing

 

Wasblom bloei in gekerfde motorband

drumpel wys en oopgetrap

donker gang en los gordyn

sonder lag, ook sonder sug

die matige besinksel

 

Kaneel en suiker, soet die nag

bloed en spek en dorpervleis

net en gaas behoed die spys

lamplig kring om mot en git

’n soet beroking

 

Teks en vers groet droef die hallelujalied

met oggenduur die reuk van roet en moer

doodswit die kerkhofmuur

engelvlerk wat waak oor broer en kind

die vaagste herinnering

 

Augustuswind wat ruk en skud

rooi stof slaan teen ruite op

windpomp kreun sy droë draai

boorwater biggel uit die ronde dam

’n soort verlossing

 

Verder weg, verby die grensdraad-roes

Vlieg swerms trekvoëls in die wolke weg.

 

                    LJvV. Tempermes. Queillerie.2010

 

 

Bitterfontein

 

Geslagte lank is die opstal

as breë tuiste onder die berg

tussen bos en buitegebou

ingewit. Vandag egter:

glasskerwe in die gang

beddegoed op die vloer

met elke hond

by sy plassie bloed

die hekke kettingvry

die gordyne toegetrek.

 

’n Uur gelede nog op die mat

hande-viervoet gemuilband terwyl stemme

skater van kas na laai, van vertrek

na vertrek: só alleen binne die reikwydte

van ’n gebed, hier in hul gewaande  vestings

van alarm en sirene,

in die flou aftasting van ’n buitelig –

 

Die skote: spatsels soos lieweheersbesies

teen die muur, die kreet van bloedpatrone

oor ’n vloer, spore van hulle

elders heen

 

die huis deur stilte

platgeslaan

Bitterfontein die plaas se naam

 

                Louis Esterhuizen. Liefland. Protea, 2004

 

 

 

 

Die herdenking  en die soeweniers van liefde maak woorde wakker – wanneer verlange en onthou weer woorde word. Alle soorte liefde ruk die gordyn op.  ( of ’n skirt of twee! ) Uit die Grieks kom vier woorde vir liefde:

eros

storge

philia

agape

Eros verteenwoordig die romantiese kant van dié gevoelentheid – bruisend en spuwend met trillings en trane.

Storge omhels familieliefde is al sy hoekige fasette –vol omgee, ootmoed en ’n oorveeg van tyd tot tyd.

Philia bepaal vriendskap as liefde – die David en Jonathan afdeling-  armdrukke en omhelsings  soms met ’n knypie in die donker.

Agape is die selflose liefde wat gloei van woorde soos barmhartig, liefdadig en weldadig. Sonder skyn of flikkers.

 

Die herversamel van, en besinning oor  liefdesaandenkings  vou vreesloos velde  voor ons oop…

“ How much must be forgotten, out of love,

How much must be forgiven, even love.”

 
-W.H. Auden, “Canzone”

 

 

Nogmaals Lot se vrou

 

’n Eerste herinnering

in ’n begraafplaas met ligene

en begrafnisblomme gestulp in gebreekte glas.

Die gedig dalk tóé al uitgewys as ‘’n in memoriam?

’n Tweede onthou

met die bou van huisies, paadjies getoor uit knope

en ou poppe op ons wintersmat.

Alreeds ’n vooruitwysing na ’n wegvlug van hierdie band?

’n Derde terugflits,

meer dwingend, op die droë loop van ’n rivier,

vasgevang in iets onnoembaars

met die geur van gryswordende populierbome

en winterstof wat soos ’n teregwysing oor alles sproei:

te jonk vir woorde, reeds oud genoeg vir verstaan.

Treur oor jou jeug, maan Alice Miller.

Hoe op aarde doen ’n mens dit?

Net ’n gedig, ’n reis,

die voortdurende beweging,

die iteratief-duratief,

vóór die groot stilstand

kan my nou troos

in hierdie voldonge toestand

van volledige, troostelose onbehae.

 

 

Joan Hambidge. Lot se vrou. Human & Rousseau, 2012

 

 

 

 

Gisteraand

 

gisteraand in jou arms

by die perdeskoen maan

pluk ons ’n klawer

met vier blare aan

 

vandag bly ek staan

op die werf by die blik

my hart agterdogtig

soos ’n hoender wat pik

 

aan een korrel ’n klip

wat skeur deur die hange

die liefde’s niks anders

as die verlange

 

 

Ingrid Jonker. Rook en Oker. Perskor, 1963

 

 

 

  

uiteindelike nag

vir anna

 

ek lê ’n gloeiende gehuide geraamte

in jou arms en wag

ek lê sonder geslag

teen jou teruggetrokke skaamte

 

ek voel hoe jy jou medelye

in my inleef uit jou buik

uit jou heupe wat skeef stuik

en jou afgemoederde dye

 

na al die letsels wat ek jou gevloek

het is my dun vingers in berou

op jou hoë voorhoof en die lede van jou

skoon blou oë smekend opsoek

 

ek betas jou mond in die duister

en ek voel hoe jy vergifnis en begrip

met hart en sagte geslote lip

in die dun skelp van my oor warm fluister

 

                T.T. Cloete. Allotroop. Tafelberg, 1985

 

 

 

As liefde ons verkeerd bewys

 

As liefde ons verkeerd bewys

en die nag in ons holtes kom lê,

en die dood ons laaste hegsels

losknip uit die lewe se patroon

sodat ons saam is, ongeheg,

asof om te sê ons liefde ken

nóg duur nóg vordering, sal ons

weet die dood is tydloos soos plesier,

en ons is net somerweerlig,

’n aprillende gier, net lewe

Vir sy dood, voorbrand vir sy vuur.

                  

Johann de Lange. Snel grys fantoom. Human  &  Rousseau, 1986

 

 

 

 

Om groot te word tussen donker Daniëls was nie altyd maklik nie. Hulle was donker op onverwagse maniere – mees opvallend was die hare. Bytswart. Met donker oë wat tussen teer en taai kon knipper. As jy nie swart hare had  nie, was dit (donker) bruin. My Pa was reeds verby agtien jaar toe die laatlam boetie van hom gebore is. Spierwit. Die hare nou. Die kind was glo die appel van vele oë. Selfs die donkertes van die Daniëls kon vermurwe wanneer die kind oopmond lag. Sy naam was Louis. Hy het op nege jaar van sy perd geval en is dood. Ek is ook laatlamlik gebore – tussen ander donker sibbe. Vader Daniël het glo die boskaas net een kyk gegee -en my laat doop….

 

  

Ubi sunt

 

Waar is hulle, dié wat voor

ons lewend was

julle wat belydenis maak

in stof en verbrokkelde been?

 

Trek my in

soos warm as

blaas my uit

in gietende reën

 

Waar is julle,  dié wat voor

ons lewend was

julle wat belydenis maak

in stof en verbrokkelde been?

 

                  LJvV. 2013

 

 

 

Egonne Roth. Die Dooie See

Saturday, April 6th, 2013

 

And the sea, this sea, 
smaller than its myth, smaller than 
your hands, is a crystalline isthmus. 
Its beginning is like its end[i]

Psoriasis: Voorskrif van die  doktor: Tien dae by die Dooie See

Ons  vertrek na werk en arriveer in Ein Bokek in die donker. Ons eet op ons eie stoepie en verlustig ons in die liggies en die sagte aandlug. Die volgende oggend word Judy voor my wakker en trek die gordyne oop, ‘n onverwagse koel wind waai in by die deur.  “Kyk,” maak sy my wakker. Ek maak my oë oop, lig my kop en daar anderkant die reëling van ons stoepie lê die blou groen see en wag vir ons, lui en rustig. Ek val terug op die kussing en strek uit van pure lekkerheid. Die lug hier in die diepste skeur op aarde is swaar met allerhande elemente waarvan ek maar min weet, maar ek weet wel dat daar baie broom in die lug is. In die ou dae het hulle mens wat aan spanning gely het broom laat drink. Nou asem ek diep in en voel hoe die spanning uit my wegglip.

“Kom ons gaan ontbyt,” stel Judy voor, “en dan kan jy langs die see verder gaan slaap.”

Oor die ontbyt in Israeliese hotelle  sou ek kon ‘n hele blog skryf – dit verdien ‘n boek – of ’n gedig. Die probleem is dat as jy eers die keuses van vis en kaas en groente en vrugte en joghurts en gebak ontdek het, is daar nie tyd of energie vir dinge soos boeke of gedigte skryf nie – dit verg al jou krag en aandag. Dit is die beste maaltyd van die dag glo ek vas.

Gou ontwikkel ons ‘n roetine: stap, ontbyt, poedelkaal in die solarium, ‘n paar lengtes in die hotelswembad – swembroek weer aan, dryf op die Dooie See, siësta in die kamer, ‘n besoek aan die spa met sy verskillende warm poele, halfuur terug in die solarium, ‘n glasie wyn op ons stoep en vroeg aan die slaap. Ons begin wonder wat eintlik help vir die psoriase – die son sonder UV-strale, die sout water of die broom in die lug wat jou forseer om te ontspan en te slaap? Of is dit die magiese interaksie tussen die drie. Hoe dit ookal sy, ons kla nie.

Uiteraard is dit nie ons eerste besoek aan die Dooie See nie, maar dit bly altyd ‘n oomblik van wonder as mens in die koel sagte water instap – die soutkorreltjies steek jou voete  en op ‘n sekere punt trek jy jou knieë op en plop! Daar dryf jy. “A sea you cannot even drown in. / It takes life to take life.[ii]” Dis natuurlik nie heeltemaal waar nie, maar dis verseker moeilik om in hierdie soutwater te verdrink. En ek, van nature lui, kan dryf en dryf sonder om op te let na die tyd of die son of die windjie wat liggies die water versteur.

Op die sonbeddens slaap ons verder of gesels sonder erns oor los gedagtes wat geen rym of rede het nie. Dis vroeg lente en die son is nie juis warm genoeg om skade te doen nie – net om strelend te voel. Elke dan en wan kyk ek rond om te sien of iets êrens gebeur, maar gewoonlik is daar niks om opgewonde oor te raak nie. Dan op die oggend van Obama se finale dag in Israel…

“Kyk,” sê ek vir Judy en wys in die rigting van Jordanië. Die lig en lug is besig om te verander – alles ontwikkel ‘n metaliese glans. Eers kan ons dit nie verstaan nie.  Dan merk ons dat ander mense ook rondkyk en terugkyk na die berge agter ons. Die hemel agter die berg is donker amber – die hotel gloei met ‘n buitengewone lig. Die goud-brons in die lug word al intenser.

Nou verander die atmosfeer. Mense word wakker, pak op en vinnig loop die strand leeg. Ook ons kies kant hotel toe. Dit is omtrent 300m maar teen die tyd wat ons in die koel voorportaal instap begin die wind waai. My oë brand en my keel voel krapperig. By die swembad sien ons hoe die kleiner plastiese stoele en sambrele skielik opgelig en rondgegooi word. Personeel hardloop om alles sekuur te  maak.  

Ons nuwe kamer kyk uit op die berg, maar as ons die gordyne ooptrek, is daar geen berg nie. Vanoggend was dit nog helder, nou is dit spookagtig. Net stof en sand. Dis verstikkend en donker. Ons trek die gordyne styf toe, maar elke dan en wan gee hulle ‘n trilling so asof hulle gril vir al daai stof en wind en lawaai.

Die volgende oggend word ons wakker – daar is ‘n ongemaklike grys stilte en alles is bedek met ‘n lagie vaal stof. So maak die hamsin – die woestynwind.

Hamsin[iii]

(50 days of torrid heat during summer) 

from out of the south
a blast of desert heat, 
blowing hot waves suffocating, 
Dante’s inferno has come to roost, 
hovering enveloping, 

driving Homo Erectus in doors, 
seeking shelter from Sol’s, 
expelling mood, fumes hot and heavy
trees and flora hang listlessly

even the links of man made objects, 
wilt and withdraw, tempo slows to fit, 
the weary element of moods, 
limbo with each breath, 

the hot dirty yellow sun, 
fogged by heat, 
melts the brains dries up the juices of life
seems to say beware

you are not so tall, just finite and small, 
whispering hot winds bring, mantle cover of dirt, 
glass lusterless, smeared and blurred, 
life labors beneath an eiree weird mist, 

grit your sandy teeth, 
you never get accustomed
and still many peoples 
vie for such a pace, 

will the keeper of the winds
and the gods of war, spare us, 
man made calamities greater
than these fifty days 

 



[i]Darwish,  Mahmoud.  On A Canaanite Rock At The Dead Sea 

Karen Kuhn. Kaváfis – In Vreemde Tale.

Tuesday, March 26th, 2013

Die Griekse digter C.P. Cavafy (Konstantínos Pétrou Kaváfis) is op 29 April 1863 in Alexandrië, Egipte gebore. Hy het 154 gedigte gepubliseer en nog heelwat verse onvoltooid gelaat. Na sy pa se dood het die jong Kaváfis saam met sy ma en broers van 1872 – 1877 in Londen en Liverpool gewoon. Buiten vir ’n kort periode ook in Konstantinopel, spandeer die digter die res van sy lewe in Alexandrië. Daar werk hy eers as joernalis en later as ’n klerk en besoek Griekeland slegs vier afsonderlike kere.  Kaváfis sterf op 29 April 1933 en teen die tyd was sy poësie sowel in Griekeland as in die res van die wêreld al bekend en het ook vir heelwat kontroversie gesorg.

Aanvanklik ontvang Kaváfis min erkenning weens sy unieke styl wat verskil het van die hoofstroom Griekse digkuns.  Eers teen 1919 begin ’n nuwe generasie nihilistiese digters soos Karyotakis inspirasie in Kaváfis se werke vind. Hy was instrumenteel in die herlewing van Griekse digkuns. Sy gedigte getuig van intieme vertellings van ware of letterkundige figure en die milieu waarin dit in Griekse kultuur afgespeel het.  Onsekerheid oor die toekoms, sensuele plesier, die morele karakter en psige van die indiwidu, homoseksualiteit en ’n fatalistiese eksistensiële nostalgie is van die tematiek. Die gedig: “Waiting for the Barbarians” (1904) is van sy bekendste werke.

Die Departement van Moderne Griekse Tale en Letterkunde aan die Universiteit Adam Mickiewicz in Poznań, Pole vier hierdie jaar Kaváfis se 150 jaar bestaan. Die vrystelling van die gebeurtenis het plaasgevind op 21 Maart 2013 – ‘Wêreld Poësie Dag’. Die tema van die geleentheid: “In a foreign language our sorrow and love fade away” en het begin met ’n lesing deur die Poolse skrywer en vertaler van Kaváfis se digkuns; Antoni Libera.

Hy het ook van sy vertalings in Pools voorgelees waarna Kaváfis se digkuns deur meer as 16 ander tale gelees is. Onder andere: Grieks, Frans, Kroaties, Bulgaars, Spaans en ook Afrikaans.

Veertig gedigte is sonder onderbreking voorgelees en het eindelik soos een lang universele gedig in verskillende tale, maar met dieselfde ritme en gevoel voorgekom.

Na my kollega: Mathilda Smit en ek met Paschalis Eythymiou en Christos Bintoudis (wat ook verantwoordelik was vir die organisering) ontmoet het en van verskeie Engelse vertalings gewerk het, is die volgende twee Kaváfis verse in Afrikaans aangebied:

Hul Ontstaan

 

Die vervulling van hul vreemde genot

is volbring. Hul staan op van die matras

en trek aan, gejaagd, stil.

Een-een verlaat hul die huis, skaam; en

soos hul ietwat skugter padlangs stap, blyk dit

hul vermoed iets van hulself verraai

die vreemde lakens waartussen hul vroeër was.

 

Maar hoe is  die digter se lewe nie verryk.

Môre, oormôre, of jare daarna die gloeiende

strofes gepenetreer met net hier hul onstaan.

 

(Vertaling: Mathilda Smit)

Lyf, Onthou

 

Lyf, onthou nie net hoe lief daar vir jou was

nie net die lakens waarop jy gelê het nie,

maar ook daardie begeertes wat

nakend vir jou in oë geglim het,

en in die stem gebewe het – en sekere

onvoorsiene hindernisse wat hul frustreer het.

Nou dat dit alles aan die verlede behoort

lyk dit of jy jouself ook oorgegee het

aan daardie begeertes – al glimmend,

onthou, in die oë wat jou ontklee het,

hoe het hul nie gebewe in die stem vir jou, onthou, lyf!

 

(Vertaling: Karen Kuhn)

 

Foto’s: Mirela Šavrljuga

Annemarié van Niekerk. 21 Maart: Elly en Ingrid, Bergen en Sharpeville

Thursday, March 21st, 2013

Met Frank Zappa (1970). Foto: Privéarchief Elly de Waard

Ons onthou vandag Sharpeville, een van die donkerste dae in die Suid-Afrikaanse verhaal. Maak nie saak hoe ver ek weg is uit Suid-Afrika nie, hoe ek my versink in die skoonheid van Europese kuns of natuur nie, die eggo van Afrika volg my oral, en dikwels op die mees onverwagse momente. Dit is ook goed so. Laat ons nooit ons eie verhaal vergeet nie, ook nie die donker hoofstukke (soos Sharpeville) nie.

Ek het die poësie van Elly de Waard (1940) eers onlangs beter leer ken.

Vyftien jaar lank  was sy een van die bekendste Nederlandse skrywers oor popmusiek, met artikels in De Volkskrant en Vrij Nederland. Haar openbare identiteit was veral gekoppel aan hierdie wêreld. In die foto bo is sy met Frank Zappa in gesprek (1970) en onder met Brian Ferry (1974).

Met Brian Ferry (1974). Foto: Privéarchief Elly de Waard

 Maar sedertdien is Elly de Waard ook digteres. Nadat haar metgesel, digter Chris van Geel sterf, begin sy self skryf en debuteer in 1978 met die digbundel ‘Afstand’. Sy neem veral digters soos Emily Dickinson, Amy Clampitt en M.Vasalis as haar rolmodelle, maar ook J.H. Leopold en Robert Lowell se invloede is sigbaar. Sedertdien het nog vyftien bundels verskyn en onlangs haar heel nuutste ‘De aarde, de aarde’.

Kort voor die verskyning van hierdie laaste bundel kom daar ’n dokumentêr oor Elly op TV. Die dokumentêr (beskikbaar in DVD: ‘Het Ritme van Elly de Waard’) van Deborah Wolf en Jeroen Wolf is pragtig gemaak, gevoelig maar ook humoristies, en vat die sfeer en gees van Elly, haar werk, en haar huis Vogelwater (waar sy met haar geliefde Marijke woon) op so ‘n manier vas, dat die kyker na afloop nog steeds gefassineerd bly. Ek besluit dat ek haar gedigte beter wil leer ken en dat ek die omgewing van Vogelwater onder my eie sole wil voel. As ons kort daarna ’n uitnodiging vir die bekendstelling van ‘De aarde, de aarde’ en ‘Vogelwater’ ontvang, hoef ons nie na te dink nie. Ek, Jaap (Goedegebuure) en seun Stephan gaan vir ‘n naweek na die kunstenaarsdorpie Bergen (Noord-Holland) waar Roland Holst ook gewoon en gewerk het… dieselfde omgewing as Vogelwater.

Die intieme maar goed toegeruste boekwinkel op die dorpsplein is waar die laatmiddag boekbekendstelling plaasvind. Die dorpie is klein, dis nie maklik om die boekwinkel mis te loop nie. Boonop is dit die enigste plek wat op hierdie middag soos ’n bynes zoem. Ons gesels, drink wyn, luister na Elly en haar uitgewer (van De Harmonie) se toesprake, kyk na die uitstalling van die foto’s van Frederique Masselink-Van Rijn wat in ‘Vogelwater’ verskyn en kry ten spyte van die propvol winkeltjie tog ’n kans om met Elly te gesels. Tussen die skare mense loop ons Oek de Jong (gemeenskaplike vriend van ons en Elly) raak, wie se ma self lank op Bergen gewoon het, en hy oortuig ons om nêrens anders te gaan eet nie as by ‘Het Huis met de pilaren’, ’n monumentale pand wat uit 1787 dateer, en wat vir lank ’n ontmoetingsplek vir skrywers en kunstenaars, o.a. Adriaan Roland Holst, ‘Prins der Nederlandse dichters’ was.

Ons volg Oek se raad en loop vroegaand oor die dorpsplein met sy imposante kerkruïene na die pragtige huis met die pilare nie ver van die boekwinkel af nie, en beleef een van daardie onverwags betowerende aande. Ons hoor ook dat verskeie TV-opnames deur die jare heen hier met kunstenaars en sangers gemaak is, o.a. in 1964 met Jacques Brell. Bergen voel die aand ver weg van alles, versteek in ‘n magiese bosgebied maar tog ‘n klipgooi van die see af, wat as daar branders sou wees dit vanaf die dorpie op stil nagte hoorbaar sou wees.

Ons loop deur die verlate laagnag dorpstrate terug hotel toe en in die kamer maak ek ‘Vogelwater’ oop, die boek oor ‘het jachthuis ‘t Vogelwater in de Noord-Hollandse duinen’ wat Elly en digter Chris van Geel in 1973 betrek het, ‘n landgoed en huis waar die stilte en die afsondering ‘n ideale verblyfplek vir hul kreatiewe geeste was en waar sy nou al jare lank met Marijke woon.

Elly vertel hierin verhale en anekdatoes oor hoe sy deur die jare hierdie jaghuis getransformeer het tot ‘n pragtige villa, ‘n toevlugsoord maar ook plesiermaakplek vir haarself en ander digters soos Any Clampitt en Joseph Brodsky wat later die Nobelprys sou wen…. hoe daar geskryf en geskep is, maar ook hoe daar fees gevier is. Tydens so ‘n fees, vertel Elly, sal sy haar altyd teen donkerword-tyd terugtrek en na buite loop “om vanuit het bos te bekijken hoe betoverend dit eruitziet. Het is Le Grand Meaulnes, maar het kan ook een mooie Italiaanse film zijn. Het sleutelwoord is: geluk.” Die boek bevat ook van haar gedigte oor die huis, die landgoed en die omgewing.

Die amusantste, maar ook droewigste anekdote in die boek is seker dié een oor hoe sy Joseph Brodsky, wat vir ‘n paar dae met sy twee tikmasjiene by haar op skryfbesoek was, een oggend moes versoek om die huis te verlaat na ‘n nag van te veel drank en wangedrag. Dit laat Elly met ‘n diep hartseer agter. Sy vertel hoe sy die oggend na die bilbioteek (in hul huis) moes gaan waar Brodsky al so te sien lank aan die werk was:

‘Ik klopte aan en zijn “yes” klonk te luid en te onmiddelijk. Ik ging naar binnen keek hem aan en toen naar de grond en zei op zo gewoon mogelijke toon: ik denk dat je moet gaan.

-Yes.

-Zal ik een taxi voor je bellen? vroeg ik in een poging om zo normaal en vriendelijk mogelijk te zijn.

- Ja, als je wilt.

- Over een half uur?

Ik liep terug naar mijn eigen gedeelte van het huis en voelde toen pas in volle omvang mijn eigen pijn. Hier had ik een van de grootste levende dichters te logeren. Een man, even oud als ik, maar met oneindig veel meer kennis van zaken wat poëzie en levenservaring betrof. Uit een ver land met een enorm verleden en een rijke cultuur en ik was bezig een vriendschap met hem op te bouwen. Ik had nog zoveel van hem kunnen leren en ik was daar ook aan toe. En nu was dit hele perspectief weggevallen door een incident dat waarschijnlijk vermijdbaar was geweest.’

Veel later sou sy ‘n ‘heel mooie, mistige’ kaartjie van hom uit Venesië ontvang met die woorde: ‘Am I forgiven? Nonchalantly yours, Yossif.’

Sy vertel dat haar subliemste momente op Vogelwater in die somer beleef word ‘als ik na een dag van maaien onder de beukenpartij kan gaan zitten om er de maaltijd te gebruiken, een glas goede wijn te drinken en mijn ogen te laten rusten op een landschap dat door mijn eigen inspanningen op zijn allermooist is.’

Die volgende dag loop ons deur bosse, langs stroompies, in die duine en op die strand, ry van dorpie tot dorpie in die omgewing, gaan kyk na die huis van Roland Holst wat nou ‘n skrywershuis is waar skrywers teen ‘n billike tarief mag bly om te werk. Terwyl ons die aarde opsnuif, lees ons ook in ‘De aarde, de aarde’ en kom af op iets wat my heeltemal wegruk uit die magie van die sprokiesagtige Bergen en omgewing, en my tot stilstand bring: op p.35 ‘n gedig aan Ingrid Jonker waarin die hartseer geskiedenis van Suid-Afrika ego… Sharpeville en dit wat in die volgstroom van Sharpeville gebeur het. En plotseling is niks meer net in magiese afsondering nie, alles is op ‘n manier met mekaar verbonde soos die onafskeidbaarheid van elke boom met sy eie donker skaduwee. Oor kontinente en tydperke heen vind skrywers en kunstenaars mekaar, kring die kuns en die geskiedenis uit. Niks staan ongebonde of alleen nie.

AAN INGRID JONKER (1933-1965)

 

Een dichter was je net als ik, geen dichteres

en lange tijd was je hier onbekend.

De wetten van je vader teen die swartmens

hielden ook jou apart – van ons met name.

Totdat je werk, dankzij Mandela, eindelijk openging.

 

Wij zijn familie, hebben voorvaders en strijdbaarheid

gemeen, wij spreken zustertalen. Over het wonder

van de jouwe ben ik nog steeds niet heen,

van afskeid, bitterbessie en die kind, wat

doodgeskiet is bij Nyanga deur soldate.

 

Dat kind dat nu op reis is langs de noordrand

van je continent, waar jonge mensen overal

hun vrijheid eisen. Terwijl jij voor de tweede keer

Europa doet, glansrijk gedragen door de

Zwarte Vlinders, die je doen herrijzen.

 

So besing Elly vir Ingrid, en laat sy ons Sharpeville en Nyanga onthou.

Skaars ’n paar dae tuis en ek loop hierdie op die internet raak: Frederique Spigt wat vir Elly en Marijke sing (met weer eens die eggo van Afrika in die agtergrond, hierdie keer in die vorm van ’n kunswerk van Marlene Dumas teen die muur agter Elly):

http://www.youtube.com/watch?v=CS6cujk1Vi8&feature=player_embedded

 

Leon Retief. True confessions

Monday, February 18th, 2013

Papaver somniferum

 

TRUE CONFESSIONS

“…a storehouse of wild dreams for poems.”
 

Opium is een van die oudste medikamente wat aan die mensdom bekend is. Soos almal waarskynlik weet word dit verkry uit die sap van Papaver somniferum. Hierdie sap bevat ongeveer 12% morfien asook ʼn hoeveelheid kodeïen wat in die liggaam gemetaboliseer word na morfien. Dit is sedert antieke tye gebruik vir pynverligting maar die ander effekte op die sensorium, byvoorbeeld die persepsie van sensasies, sowel as die moontlikheid van verslawing was natuurlik ewe bekend.

Opium word deesdae nie dikwels in die Weste gebruik nie omdat dit grootliks vervang is deur heroïen wat uit opium berei word. Heroïen is diasetiel morfien en is baie meer potent as morfien. Dit is in 1874 gesintetiseer deur C R Alder Wright maar die eerste persoon wat dit werklik ondersoek het was die Duitser Heinrich Dreser wat dit die naam heroien gegee het, afgelei van die Duitse woord heroisch, omdat dit so ʼn potente verbinding is.

Anders as heroïen wat intraveneus toegedien kan word moet opium gerook of per mond ingeneem word. Die gebruik van opium was wydverspreid deur baie wêrelddele – Europa, die Midde- en Verre Ooste, Indië en Egipte. Vandag, helaas, word die plaasvervangende heroïen dwarsoor die hele aardbol aangetref.

Mediese geskrifte oor opium was natuurlik goed bekend onder dokters dwarsdeur die geskiedenis maar na die beste van my wete is die eerste min of meer literêre werk wat oor hierdie onderwerp handel Thomas De Quincey se Confessions of an English Opium-eater wat in 1821 verskyn het. Die boek beskryf sy persoonlike ondervindings met hierdie dwelm en bevat die volgende loflied aan opium: “O just, subtle, and all-conquering opium! That, to the hearts of rich and poor alike, for the wounds that will never heal, and for the pangs of grief that ‘tempt the spirit to rebel’, bringest an assuaging  balm – eloquent opium!… thou buildest upon the bosom of darkness, out of the fantastic imagery of the brain, cities and temples… beyond the splendours of Babylon and Hekatompylos; and, ‘from the anarchy of dreaming sleep’, callest into sunny light the faces of long-buried beauties, and the blessed household countenances, cleansed from the ‘dishonours of the grave’. Thou only givest these gifts to man: and thou hast the keys of Paradise…”

 

                                                                               Die Confessions 

 

Ongelukkig is die enigste gratis middagetes te vinde in muisvalletjies en bale opiumgebruikers het in hierdie slagyster getrap. Mense se aanvanklike kennismaking met opium is meestal aangenaam, maar verslawing lei later dikwels tot disforiese ervarings en dit was dan ook met De Quincey die geval. Sy pad het gekruis met dié van ʼn Maleise opiumhandelaar en al was dit maar ʼn vlietende ontmoeting het hierdie persoon later ʼn skrikwekkende teenwoordigheid in sy drome geword.

“The Malay has been a fearful enemy for months. Every night, through his means, I have been transported into Asiatic scenery… in China or Hindustan… I was stared at, hooted at, grinned at, chattered at, by monkeys, by paroquets, by cockatoos. I ran into pagodas, and was fixed for centuries at the summit, or in secret rooms; I was the idol; I was the priest; I was worshipped; I was sacrificed… Thousands of years I lived and was buried in stone coffins, with mummies and sphinxes, in narrow chambers at the heart of eternal pyramids. I was kissed, with cancerous kisses by crocodiles, and I was laid, confounded with unutterable abortions, among reeds and Nilotic mud… Over every form, and threat, and punishment, and dim sightless incarceration, brooded a killing sense of eternity and infinity… The cursed crocodile became for me the object of more horror than all the rest… I was compelled to live with him, and (as was always the case in my dreams) for centuries. Sometimes I escaped, and found myself in Chinese houses. All the feet of the tables, sofas etc., soon became instinct with life; the abominable head of the crocodile, and his leering eyes, looked out at me, multiplied into ten thousand repetitions…”

 Soos baie ander gebruikers het De Quincey ʼn min of meer beheerbare verslawing gehad maar hy kon nooit heeltemal van die gewoonte ontslae raak nie.  Tydens die Romantiese tydperk het opium ʼn verreikende invloed op kunste en veral letterkunde in Engeland en Europa gehad. Die gebruik van opium in die vorm van laudanum (ʼn tinktuur van opium in alkohol) is nie deur die gemeenskap afgekeur nie, trouens, dit is dikwels beskou as nie veel meer as ʼn ietwat eksentrieke gewoonte nie. Die konsentrasie morfien in laudanum kon nie maklik gestandaardiseer word nie maar was oor die algemeen taamlik laag, wat tot gevolg gehad het dat gebruikers nie naastenby so vinnig agteruitgegaan het as eietydse heroïenverslaafdes wat dikwels ʼn vroeë dood sterf. Opiumverslaafdes het dikwels tot ʼn mindere of meerdere mate ʼn beheerbare gewoonte gehad en baie het oud geword.

 Laudanum

 

Mens staan verstom wanneer jy lees hoe algemeen die gebruik van opium in daardie tyd was. Berridge en Edwards, in Opium and the People, vertel ons hoeveel die gebruik van opium in Brittanje toegeneem het: In 1830 is 41 300 kilogram ingevoer, in 1860 was die syfer 127 000 kilogram – ek moet darem byvoeg dat 68 500 kilogram weer uitgevoer is, meestal na Amerika. Meeste opium is waarskynlik tuis of in hospitale vir propperse mediese doeleindes aangewend, maar ʼn beduidende persentasie daarvan is ook vir non-mediese doeleindes gebruik.

Baie kunstenaars, veral skrywers, het dit in wisselende hoeveelhede gebruik en daar kan min twyfel wees dat hierdie middel ʼn betekenisvolle invloed op Romantiese letterkunde gehad het – die drome, sensasies en die gevoel van die elastisiteit van tyd wat laudanum by kunstenaars veroorsaak het, het dikwels later neerslag in hul werk gevind.

George Crabbe (1754-1832) is waarskynlik ʼn goeie voorbeeld. Sy vroeë poësie was skynbaar nie veel meer as kompetent nie (ek is nie bekend met sy gedigte uit daardie tydperk nie) maar nadat hy aan laudanum verslaaf geraak het was daar volgens beskrywings ʼn besliste verandering en die verhalende gedig Peter Grimes bevat fantasmagoriese beelde wat amper beslis aan laudanum te wyte is. Die gedig beskryf onder andere Grimes se laaste jare as uitgeworpene, geteister deur sy gewete en die geeste van sy vader en drie seuns wat deur hom om die lewe gebring is. Grimes se depressiewe lusteloosheid is kenmerkend van iemand wat onder die invloed van opium verkeer:

 

One, up the river, had a man and boat
Seen day by day, now anchored, now afloat;
Fisher he seemed, yet used no net nor hook;
Of seafowl swimming by, no heed he took,
But on the gliding waves still fixed his lazy look:
At certain stations he would view the stream,
As if he stood bewildered in a dream,
Or that some power had chained him for a time,
To feel a curse or meditate on crime.

 

Op sy sterfbed herleef hy weer die teistering deur sy gestorwe slagoffers, kenmerkend van die disforie wat dikwels met gevorderde opiumverslawing saamgaan:

 

And when they saw me fainting and oppress’d

He, with his hand, the old man, scoop’d the flood,

And there came flame about him mix’d with blood;

He bade me stoop and look upon the place,

Then flung the red-hot liquor in my face;

Burning it blazed, and then I roar’d for pain,

I thought the demons would have turn’d my brain.

Still there they stood, and forced me to behold

A place of horrors – they cannot be told –

Where the flood open’d, there I heard the shriek

Of tortured guilt – no earthly tongue can speak:

‘All days alike, for ever!’ did they say,

‘And unremitting torments every day.’

 

Samuel Taylor Coleridge het ʼn intense verhouding met opium gehad en het verskeie kere onsuksesvol probeer om die verslawing af te skud. Hy het later selfs ʼn man in diens geneem wie se taak dit was om hom uit enige apteek wat opium verkoop te verwyder. Sulke apteke was om elke hoek en draai te vind en ek skat die man het seker redelik hard moes werk om Coleridge uit die versoeking te hou. De Quincey het sy voorkoms tydens ʼn lesing as volg beskryf:

 His appearance was generally that of a person struggling with pain and overmastering illness. His lips were baked with feverish heat, and often black in colour; and in spite of the water which he was continually drinking through the whole course of his lecture, he often seemed to labour under an almost paralytic inability to raise the upper jaw from the lower. In such a state it is clear that nothing could save the lecture itself from reflecting his own feebleness and exhaustion, except the advantage of having been precomposed in some happier mood.

 

Coleridge se twee bekendste gedigte is ongetwyfeld The Rime of the Ancient Mariner en Kubla Khan. Terwyl die Ancient Mariner nie sy ontstaan te wyte gehad het aan opiumgebruik nie is daar tog beelde in wat mens laat dink aan die drome wat verslaafdes soms kry:

 

Yea, slimy things did crawl with legs

Upon the slimy sea

 

Her lips were red, her looks were free,

Her locks were yellow as gold:

Her skin was as white as leprosy,

The Nightmare Life-in-Death was she,

Who thicks man’s blood with cold.

 

Ek dink almal weet van die ontstaan van Kubla Khan en die feit dat dit geskryf is die dag nadat Coleridge ʼn opium-induseerde droom gehad het. Die begin herhinner aan wat De Quincey geskryf het oor the splendours of Babylon and Hekatompylos: die beelde van esoteriese argitektuur.

 

In Xanadu did Kubla Khan

A stately pleasure-dome decree:

Where Alph, the sacred river, ran

Through caverns measureless to man

Down to a sunless sea.

So twice five miles of fertile ground

With walls and towers were girdled round:

And there were gardens bright with sinuous rills

Where blossomed many an incense-bearing tree;

And here were forests ancient as the hills,

Enfolding sunny spots of greenery.

 

Later is daar ook beelde van veraf musiek, stemme en die “wailing woman” wat wag op haar demoon-minnaar.

Ek probeer nie argumenteer dat opium die Romantiese letterkunde in ʼn spesifieke rigting gestuur het of op sig self verantwoordelik was vir die temas van die poësie nie – digters met die talent soos Coleridge en sy tydgenote sou beslis uitstaande werke geproduseer het sonder die hulp van opium, maar hierdie dwelm was ongetwyfeld ʼn belangrike bron van materiaal wat in die letterkunde van daardie tyd gebruik is. Dit was as’t ware, soos Coleridge geskryf het, a storehouse of wild dreams for poems, ʼn manier waarop kunstenaars ondervindings en stimuli wat onder die invloed van opium ondervind is later in hul werk kon aanwend.

 

Annemarié van Niekerk: Judith Herzberg

Sunday, February 17th, 2013

Vir poësie om ’n houvas te kry op die breë publiek, moet dit sigbaar wees, energie uitstraal, deelneem aan die lewe. As mens nie gereeld ’n mooi gedig teëkom nie, kan jy ook nie daardeur bekoor word nie, kan jy geen smaak daarvoor ontwikkel nie. So bly dit ʼn ontoeganklike paradys waarvan net ingewydes die toegangskode ken. Dit is nie net poësie in die algemeen en digters en hul werk wat hierdeur skade ly nie, maar ook gewone mense wat nooit die krag van poësie leer ken nie.

‘Trouw’, die Nederlandse koerant waarvoor ek resenseer, is uitgesproke in sy waardering vir poësie. Elke week word daar in die ‘Letter&Geest’-blad (waarvan die boekeblad deel is) twee volle bladsye aan poësie bestee. Die eerste bladsy plaas ’n spesifieke digter in die kollig en op die tweede bladsy verskyn ’n gedig van hom/haar. Met pragtige uitleg en ʼn mooi lettertipe vul die gedig ’n hele bladsy – so uitnodigend dat dit moeilik is om dit nie te wil lees nie. Boonop gee dit die leser die gevoel dat poësie deel is van die alledaagse lewe, net soos sport, geldsake, gesondheid, vermaak, politiek, wetenskap, wat ook al.

Getrou aan sy liefde vir die digkuns het ‘Trouw’ onlangs weer met ’n nuwe idee gekom om poësie sigbaar te maak. Hierdie keer is dit ʼn 10-delige poësie-versameling waarvoor die Trouw-redaksie ’n seleksie gemaak het uit die mooiste gedigte van die beste Nederlandse digters. Die resultaat is 10 pragtig versorgde sagteband bundels, elkeen met ʼn omslag in ’n skakering van steen. Die omslae het so ’n heerlike tekstuur dat jy nie kan help om daaroor te streel as jy dit in jou hande het nie, jy’t ook nie lus om dit gou weer neer te sit nie. Die 10 digters gekies vir hierdie versameling is Judith Herzberg, Remco Campert, Eva Gerlach, K. Michel, Gerrit Kouwenaar, Ester Naomi Perquin, Lucebert, Ingmar Heytze, Rutger Kopland en Ida Gerhardt.

Judith Herzberg

Die eerste bundel wat sopas uit is, word gewy aan Judith Herzberg, een van die mees geleesde en mees geliefde Nederlandse digters, deur Komrij beskryf as ʼn ‘ware koorddanser’: “Door haar aftasten en verbaal haperen schept ze ruimte tussen zichzelf en de lezer. Ze creëert een spanning door te doen of ze alles geeft en door tegelijk een strenge structuur te hanteren van herhaling, echo en climax waarbij ze persoonlijk buiten schot blijft. Ze beheerst het wankelen.”

Herzberg (1934) wat behalwe gedigte, ook toneel, filmscenario’s en joernalistieke prosa skryf, is die dogter van skrywer en regsgeleerde Abel J. Herzberg, wat net soos sy ook die P.C.Hooftprijs (1972) ontvang het. Tydens die Tweede Wêreldoorlog het Judith by verskeie gesinne geskuil toe haar ouers weggevoer is na die konsentrasiekamp Bergen-Belsen, waar hulle gelukkig oorleef het. Die nagevolge van die oorlog is die tema in haar trilogie ‘Leedvermaak, Rijgdraad en Simon’, wat ook verfilm is deur Frans Weisz.

Herzberg debuteer in 1961 met haar eerste gedigte in ‘Vrij Nederland’ en word in haar lang digtersloopbaan verskeie kere bekroon, o.a. met die Jan Campert Prijs en die P.C. Hooftprijs in 1997. Haar gedigte is oop, vragend, bespiegelend, behoedsaam. Haar toon is natuurlik, asof sy met iemand gesels, soms selfs asof sy al pratende na woorde soek, hul betekenis op verskillende manier toets. Kyk maar na die eerste strofe van LIEDJE:

 

Lieg alsjeblieft niet tegen me

niet over iets groots niet over iets

anders. Liever hoor ik het

vernietigendste dan dat je liegt

want dat is nog vernietigender.

 

Alledaagse dinge fassineer haar, daardie dinge wat sy om haar sien, hoor, voel en beleef. Hieruit skep sy haar gedigte, uit klein en versigtige maar tog presiese observasies van dinge wat haar omring: kinders, ouers, vriende, vreemdelinge op straat, objekte, woorde, voëls, pyn, noem maar op. Haar poëtiese verhouding met alledaagse dinge skep ook dikwels ’n vergelyking tussen haar en die Poolse Nobelpryswenner, Wislawa Szymborska. ‘Brieven’ is ’n mooi voorbeeld van haar besinning oor klein dinge:

 

BRIEVEN

 

Wij wisten niet, toen wij nog lange brieven schreven

op papier, dat wij de laatsten waren

die nog op die manier van elkaar hielden

met langzaam overdachte woorden

die we meenden.

 

So skryf sy ook ’n treffende gedig oor die woordjie ‘ja’, soos deur ’n onbekende man op straat uitgespreek.

 

            JA

 

            Hij loopt met iets zwaars voor haar uit.

            Zij blijft staan.

            Zij roept, van de straat, hem iets na,

            hij, terwijl hij een huis binnengaat,

            een kort ‘ja’.

 

            Niet het jaha van moeders die zich vervelen

            niet het ja van oja goed want bijna vergeten

            niet het ja van wees maar gerust

            niet een ja als een knal

            niet een ja uit twee delen

            zo’n ja waar een nee onder schuilt

            niet een ja van: ik ben zo terug

            niet een ja van: hou me niet tegen.

 

            Niet een ja half als vraag:

            dat zien we nog wel

            een misschien, een vermoeden –

 

            Maar een dag-in dag-uit ja

            een ja ten overvloede.

 

En een oor sneeu en pyn:

 

            EN OF HET HIER GESNEEUWD HEEFT

           

            Eerste sneeuw. Ja eerste sneeuw,

            maar wie heeft ogen voor de laatste,

            de laatste sneeuwpop, het smelten

            van de voeten, wie let daarop?

 

            Zo gaat het ook met pijn.

            Je voelt het onbarmhartige

            begin maar het verdwijnen

            maak je op uit het verdwenen zijn.

 

Die raaisels wat Herzberg besig hou wanneer sy die dinge om haar betrag, word ook in haar gedigte rondgerol. Sy kom nie met klaar uitgewerkte, vasgelegde antwoorde nie, haar gedigte dink en wonder saam met haar eie vraende blik. Vir Herzberg is dit wat groots is te vind in die kleine, terwyl sy weer die groot dinge maklik reduseer tot ‘vat’bare grepe. Sy het ’n keer gesê: “Ik geloof niet zo in god, wel ken ik soms een veel te groot gevoel, naar aanleiding van een kleinigheid.” Dit merk mens onder andere in dié pragtig weemoedige en relativerende gedig waarin die paradyslike en die eet van ’n pakkie slaptjips mekaar se maats word:

 

HIERNAMAALS

 

Als ik, nadat ik dood ben, nog

ergens rond mag dolen, laat het dan

op de markt zijn, in geur en kleur.

En mag die markt dan open zijn

onder de blote hemel. En mag ik dan

als vroeger met mijn moeder

zo ’n puntzak gloeiend hete frites

(met veel zout uit zo’n gebutste

strooibus) met haar delen.

 

As iemand wat nog nie die kans gehad het om voor poësie te swik nie, toevallig die gedigte van Judith Herzberg teëkom, is die kans groot dat daar iewers ’n luik sal oopgaan. Goeie poësie maak nou eenmaal iets in ʼn mens oop wat toe was.

 

Marcelle Olivier. Gedagtes uit KleinBrittanje: Dit wat ook gemis word

Saturday, February 16th, 2013
Sonsondergangreën by Wonderwerkgrot, 7 Februarie 2013, Noordkaap. ©m.o.
 
 

Heil Die Leser! Waarskuwing! Hiermee volg ‘n oorgeromantiseerde stuk nonsens en ‘n handvol eie verse. Lees op eie risiko.

 

at the museum of natural history

winter, oxford

 

at the museum of natural history

i might use my winters well,

i might have my morning windows:

the light, the cold, the slight

 

remains of outside chill slipped

in on entry; the yellow more-quiet.

 

by five the afternoon has darkened

like a cicatrice in young skin,

and cabinets and tools, minerals

and bones, bees, writing, and i

 

have between the sky and the floor

a sheet of clear horizon to keep in

 

the mutter of feet, the flutter

of thought, the clutter of meat.

on the butterfly watch the room

empties, and my season creeps east

 

– sand shifting beneath

the bodies of shells – towards

 

the doors. there behind the listless

wood the eyeless sleepless dwell.

 

Onlangs, en gedurig, mis ek Oxford. Winter-Oxford. En, somer-Oxford: die brosgeel steenwerk St Giles langs, immergroen kwads; my omber lessenaar bó in die Radcliffe Camera waar ek kon uitkyk oor St Mary’s kerk en nooit werklik enige werk gedoen kon kry nie, en my hout-hout hoeklessenaar in die Rhodesbiblioteek met sy Zimbabwe voëls en boekrakkerige uitsig waar ek wel kon skryf; ‘n alewig blounat Port Meadow en ‘n modderige, koei-bedrupte stappie Binseykerk en Wythamwoud en Trout toe; sandgeel bokkies rondom Addison’s Walk, die gruisgrys golwing van platbodemroei op ‘n te-diep Isis; sluip-pers nagte in die botaniese tuin, donkerkollege visioene op Dead Man’s Walk; glinsterende reënaand-fietsry vanaf High Street na Iffley Road vir waterpolo-oefening, silwer vroeg-stil kortpadkies deur New College Lane; wit-dra krieket in die Universiteitspark, ‘n Keble-kleurige kat in ‘n kollege-lodge, die khaki waters van die kanaal daar digby Lucy’s Ironworks in Jerigo; die roesbruin deur wat lei na die Pitt Rivers Museum met sy toeoog-langwimper verminiatuurde mense en die namiddaglig wat die stil, antieke dakglas in die Natuurhistoriese Museum terug reflekteer; die spook van Morse se motorkar wat langs die Holywell Musiekkamers verbyry, die posbusrooi Oxford Tube-bus wat weereens die ingange na Broad en Cornmarket Streets blokkeer, en ag, die hele plek. Sommer die hele, hele, bleddie plek.

Natuurlik, Cambridge ook: platsneeu, platsneeu; ‘n witoorwater-Cam, leë, takagtige bome, en wind en wind en wind; kierielopers wat veld-in stap deur breek-af grasse en veryste modderpoeletjies so net duskant donkerwordtyd om drie-uur in die middag; kollege-vensters wat dromerig brand-idees van hulle glimgeelvure uitdeel straatkant toe. Ek mis die huistoeloop oor Jesus Green en Midsummer Common wanneer die ligte soos merkers uit die mis opduik, die dramaproduksie-plakkate rondom Great St Mary’s en die oorgroeide begraafplaasspeeltuin daar agter Little St Mary’s. Ek mis my begaafde studente met hulle slim idees wat my laat hakkel agter ‘n antwoord aan, en my minder-begaafde studente met hulle dom idees wat my laat hakkel agter ‘n beter voorbeeld aan sodat agteros se verklipte bene ook in die argeologiese kraal kan kom rus. Ek mis die gevoel van biblioteek instap en weet ek sal iets vind wat ek nooit gesoek het en daarna nooit sonder kan klaarkom nie. Ek mis selfs die fotokopieermasjien in die hoofargief wat ‘n fortuin gevra het om skewe fotostate in spikkelswartwit op power pampier te maak, die onbekombare fietsparkering by die treinstasie, en die nors kelner by my gunsteling restourant; veral miskien die nors kelner by my gunstelinge restourant. Ek mis selfs die reën, reën, reën.

 

thursday night on the corner of grange road

cambridge

 

the streets here are slippery with leaves.

a cyclist struggles to stop, skidding

the bicycle carefully across the pavement

until the momentum ceases. a pedestrian

glares across his shoulder as he sidesteps

and says you shouldn’t cycle on the pavement,

you know. it’s bloody dangerous. especially

in this weather. especially at night. and where

are your fucking lights, asshole!

  

i tip my umbrella at a forty-degree angle to get rid

of some water and watch the cyclist put up

a middle finger in the direction

of the abusive accuser: it stands out tall

in the flush of fluorescence from the street lamp,

a fat little lightning conductor sucking at the sky.

but the young man with the civic sensibilities has stalked off

towards the next cup of light without looking back

again. bloody cyclists fucking morons asshole.

 

it rains harder and there is a new sound – i think

i can hear the dull and soggy creak of leaves

shatter slightly under the weight of each hit.

i think i can hear the drops enter the river, driven

deep into the mystery-green flesh of the cam.

and moss grow. i think i can hear moss grow.

 

on the periphery of all this the cyclist has dismounted,

and is now pushing the bicycle warily across a shiny

film of winter debris towards the corner of grange road.

 

Nou, hier in die hoëveld met sy horisonwye donderstorms maar vreesaanjaende stadsdramas, wonder ek of dit ooit werklikwaar-waar was dat ek kon uitstap by my voordeur na ‘n Joan Baez-konsert toe?; na ‘n Jane Goodall-lesing toe, ‘n Franz Marc-uitstalling, ‘n Margaret Drabble-voorlesing. So maklik, so normaal, soos om na niks toe stap nie: net soos ‘n wandel om ‘n botteltjie sjampoe en ‘n sakkie aartappels te gaan koop, langs ‘n diepasemhaal-rivier verby en deur ‘n vrek-ou klippiestraat waar jongmense oor ‘n 15de-eeuse muur gegraffiti het dat ‘Piff rulz’; miskien is dit ‘n Banksy – ek weet nie. Jy sien, dit word alles iets. Dít word erg gemis. Maar ek weet ook ek is besig om te verromantiseer. Ek wil nie dink aan die swak skole en ongeletterde tieners en drankmisbruik en konserwatiewe regerings nie. Ek wil nie dink aan die duur treine en onmoontlike huislenings en die depressiewe grys lug wat alles en almal soos ‘n skurwe, muwwe kombers toevou nie. Ek wil nie dink aan mense wat iemande is net omdat hulle spilpuntsentraal gebore was nie, net omdat die wêreld om hulle draai nie. Ek wil nie dink aan húlle kinders nie. My vel is te dun daarvoor.

 

international space station

 

footage from the iss shows how thin

our shell is, shows the bright film

 

of aurora australis contract,

expand: a phosphorescent

 

oil spill in space. time has no

means to know itself absent

 

from air and if i close my eyes

to the rush of astronaut-minutes:

 

animal, vegetable, mineral.

 

Laasweek ry ek vir vyf dae alleen deur die Noordkaap. Dier, plant, mineraal. Almal vandaar. Ek ry deur ou gebeure en sien ou pylpunte en ouer handbyle wat die landskap vet lê soos betekenisvolle skape. Dis meer as my agtergrond, meer as my tyd in biblioteke en kolleges en sneeu. Dis eerlik hier, wreed, en ryk.

Ek gaan loer by Wonderwerkgrot na die geverfde wit volstruise wat die mure vol hardloop, en verder donkergrot-in na die miljoenjaaroue ampermens-horisonne waaraan kollegas opgrawe en wat so diep lê dat die Eerste Vuur wat daar gemaak is skoon vergeet het om asem te haal. Vroegoggend, nog voor die donker behoorlik vlam gevat het, volg ek die kaart Taung toe om die geboorteplek van ‘n skedeltjie te gaan naspeur, en op ‘n verlate plaaspad Reivilo toe (dis Olivier omgekeerd, vir diegene wat sien hoe dinge in die heelal staan), letterlik net ná sonsopkoms, gooi ek my 4×4 om na ‘n intieme gesprek tussen my wiele en die middelmannetjiegruis. Die kar en ek rol so saam deur die veldsypaadjie, stilte en hartklop so saam deur die lug – ‘n lang tyd, amper so lank soos die osoon en die see al bestaan –  en ons eindig na ‘n triptiek van akrobatiese outomotoriese trieks met ons neuse in die rigting waaruit ons gekom het, met die bestuurdersy van die kar wat die grond soen. Die son is skaars ‘n paar minute vol bo die horison.

Prakties, eerstens, skakel ek die enjin af. My lewe het nie voor my oë geflits nie, en ek voel net effens vies oor die ongerief van die hele affêre. Ek vat-vat, buig-buig, knikkopknik en vind myself heel, ontkoppel my sitplekgordel – die eerbare, goeie, hartstogtelik onselfsugtige sitplekgordel! – en soek ‘n foon, ‘n bril, ‘n beursie. Die seën van ‘n ongebreekte bril is iets wat net ons blindes kan verstaan. Ek bel die AA terwyl ek so onderstebo lê, sukkel met my sein, en probeer vergeefs die swaar passasiersdeur bó my opstoot om uit te klim; sy venster wil ook nie oop nie, totdat ek onthou dat ek eers die kar moet aanskakel om oop te kan maak. Aan, oop, af – en ek klouter deur die passasiersvenster uit. Kaalvoet staan ek en kyk na die opgefrommelde en versplinterde stuk yster en glas terwyl ek deur die swak sein en tagtig keer se heen-en-weer-bel probeer verduidelik waar ek is, wie ek is, wie ek dink húlle is. Nee, ek bloei nie, ek’s okei, geen mense-ambulans benodig nie, net ene vir my arme motorkar.

Ek is vér weg van iewers, dié weet ek. Ek stap terug op die grondpad, kyk na my wielspore; ek is rustig. Ek luister die naamlose vreemdgeluid-voëltjies wat bossie-in bossie-uit vlieg, na die krieke wat vergeet het die môrestond het stilswye in die mond. Ek luister na die sang van die grensdrade teen die ligte wind oral om my, na die ritsels in die graspolle. Ek beloer die slangspoortjie wat so ver met die reguit pad afskuifel dat ek uiteindelik moet omdraai en terug loop doer-daar kar toe, en soek steenwerktuie wat dalk deur motorbande uitgeskop is – hoe interessant sou dit nie wees as ‘n Ascheulse handbyl my ondergang was nie – maar vind niks in die gruis nie. Ook geen koeie of skape of donkies nie te siene nie; net klein op die drumpel van die horison staan ‘n windpomp. Maar dis ‘n eerlike, mooi, stil plek vir Oliviertjie se eerste motorongeluk ooit.

Vir ‘n uur en half of wat is dit net ek en die pad en die singende drade, en dit is soos ek dink paradys moet wees. Oop, ver, diep. En tussen-in staar ons na mekaar, ek en die motorkar – ek verstaan nie mooi nie, maar alles is kalm. Later kom ‘n Landy verby met ‘n plaasboer van die Kalahari agter die stuur; ons steek hand uit: nog ‘n Olivier ook, né. Hy en sy seunOlivier en sy drie werkers stoot my ryding vir my regop en ek is dankbaar; my plakkies en piesang word uit die kar gevis en aan my besorg. Ek eet my merkwaardig-onbeseerde piesang; ek bestudeer die wrak. ‘n Man uit Kuruman arriveer tien minute later en hyg die 4×4 agterop sy insleepwa en vir ‘n seer uur ry ek saam met hom terug deur ‘n bekende landskap, maar een wat onder ‘n warm midoggendson begin sweet en anders lyk; my klein tassie, my skootrekenaar, ‘n boks vol goeters wat uit my kar uit kom, alles op my skoot. ‘n Barmhartige en proaktiewe vrou met ‘n  waterboor en tagtig katte ontferm haar oor my in die dorp en ry my polisie toe, dokter toe, motel toe; ek kom nooit naby die oog van Kuruman nie, maar ek het ‘n ongeluksvorm en -nommer geteken deur ‘n Konstabel White wat vir drie maande lank in ‘n koma was nadat hy sy motorkar naby Keimoes gerol het, weer moes leer lees en skryf, en steeds met sy arm in slinger rondloop. Ek verstaan nie mooi nie.

In die ironies-genaamde Eldorado net buitekant die dorp, en danksy die gawe motel-eienaar se vredeliewende uitkyk op my situasie, lê ek in ‘n gratis, witgelakende bed met die lugreëling aan, en wag vir die Ander Helfte om van Gaborone af te ry om my te haal. Blinkvosperd ens. Maar vér. Ek stuur facebook-foto’tjies van die skedonk in die gras aan die wêreld, eintlik te bang om aan die slaap te raak vir ingeval ek my kop harder gestamp het as wat ek dink: ek weet mos nie eintlik of ek dalk my bewussyn verloor het nie – die situasie het hom nie ontleen aan onafhanklike verifikasie nie. So ek bly wakker, vir die wis en die onwis. Dieselfde rede hoekom ek ‘n sitplekgordel op ‘n wye, leë grondpad gedra het – vir die wis en die onwis. Later hoor ek daardie einste wye, leë grondpad is bekend vir sy nukke, en dat selfs die boere wat hom goed ken hulle bakkies daar gly. “Daar is iets aan daardie pad,” laat weet ‘n vriend uit Kimberley uit. Iets.

Iets. Iets verlore, ook. My skarabee-amulet het van my silwer halssnoertjie afgeval gedurende die rol, en in die veld agtergebly. Die turkoois-dingetjie kom uit Kaïro uit, ‘n geskenk, jare gelede al, en ek was lief vir sy klein gewig waar hy so tussen my sleutelbene gehang het, lief om te dink oor sy bestaan. Die skarabee-miskruier is Khepri, die Egiptiese god van die vroegoggendson, van sonsopkoms – hulle sê hy rol die son uit vir Ra. En Khepri is ook die god van hergeboortes: perfek-gemaakte miskruiertjies word gebore, uit die reste wat rondgerol word, asof hulle reeds volledig en volwasse in miniatuur bestaan, dus die  ou woord Kheper – to come into being. Kheper. Kewer. My blou kewertjie wat in die uitrol van ‘n nuwe son my ook laat uitkruip het uit die reste sonder skade, volledig mens. Godebeskerming. Sien: Kewer het losgewikkel van die kettinkie om my nek, die sand onder sy turkooissteenbene gevoel en hulle gerek, en sy klipvlerkies oopgelig, en lewendig synde ons die veld ingegogga om – ver weg van die Nyl, in ‘n woestyn van ‘n ander aard – sy ware jare uit te leef. Dis hoe die heelal staan, tog nie? Dier, plant, mineraal.

 

dwyka carboniferous

landscape, south africa

 

on the fringe of the oldest floor

there are young rocks: recent thanks

for life amid the flat dichotomy

 

that passes as food for sheep.

yeast in the ridges keeps the sunset

alive; some storms bring with

 

hot cheap rain, and false hope.

to share something here – stone,

love – is impractical and cruel.

 

Nou, terug uit die Noordkaap, terug in die nooitdonker van aande hier, terug in ‘n stad gewortel in die droom van goudrykgenoeg wees om weer platteland te word, verstaan ek nog steeds nie mooi nie. Alles gaan voort, verwyderd van die agterstevoor-Oliviers so saamgespil op een klein stukkie aarde, turkoois skarabee-kewers, ‘n foto van ‘n sonsopkoms geneem oomblikke voor die uitrol van die dag; verwyderd van dit wat ek mis op ‘n ander kontinent, ys, en my grootmenslewe daar skaars ‘n tiener oud. Dertien jaar in Groot Brittanje, vyf dae op binnelandse plaaspaaie, en wat leer mens in daardie tyd werklik? Verandering is altyd goed, sê almal: verwydering vir die emigrant, verandering vir die immigrant.

Ek weet nie of ek verder hieraan moet opgrawe nie, weet nie wat die klippies verder kan vertel en in watter taal nie. Ek was mos nou al in Eldorado en glo my, die stories wat jy hoor is nie altyd waar nie. In praktyk, nou, hier, effe seer, effe blou, maar baie heel, mis ek werklik die grensdrade wat vir my sing en die fyn geskarrel van ‘n goggatjie in die gras, die alleenwees van nuutwees; die iets.

 

fooling

 

a clearing came to me

on a dirt road, windmills far

from anything but sheep

 

and aloes: the mistrust of dust

giving the living site away.

 

i stopped the bakkie and went

at it alone. the ground was lame

from succulents and the sort

 

of hardened, flesh-inside

grasses you can find here,

 

but there was skeleton

of tortoise, and a depression

engaged in silting when wet –

 

like in teeth, it is difficult to believe

in not very long ago, in without.

 

i found: debris, mostly. hardly

a handful of broken segments, no

trapezes; a few hours’ worth

 

of flakes: jasper, silcrete, bad quartz

but good chert, and foreign.

 

*

 

i thought: i would be willing

to eat elephant to have you with me

here in the open. i thought:

 

i would show you ochre. i know

you were danced up

 

by a woman with one foot;

my memory of you is a humming

one, full of children angry

 

at the killing of the single goat

– exchanged for a bundle

 

of freshly-dried sinew, a quiver

beaded white with ostrich eggshell,

and a springbuck-skin knapsack

 

worn by /kaggen himself

– they could have owned:

 

hunger for meat is perilous

to culture, as foolishly detrimental

as puberty is to joy. this

 

is how i think of you. this

is how my heart shows.

 

*

 

losing track of time,

and without shade, i grew

hot. the road vibrated

 

– a convoy of spirit antelope,

a distant grazing –

 

and i saw: a red-mouthed

beetle eat the head of a locust

culled by drift-sand;

 

i saw: a shrug of grey hills. no-one

saw me making sense from you –

 

it is difficult to believe

in not very long ago, in without.

it is difficult to not invest.

 

and i asked the honey-drinkers:

they climb into trees for it, for fooling;

 

i asked the fat-eaters. for people

do not come here. i only came by accident.

they said: forget the stones,

 

just drive away; there is always,

always water to the west.

 

 

Sonsopkoms naby Reivilo, 8 Februarie 2013, Noordkaap. ©m.o.

Annemarie van Niekerk. Dichter des Vaderlands

Friday, February 1st, 2013

Anne Vegter/ Foto Roger Cremers
 

As mens jou land verlaat vir ’n ander een, soos wat ek byna ʼn dekade gelede gedoen het, en jy moet jou eie bed onder ’n vreemde vlag of boom of embleem of lied opmaak, voel jy maar bedremmeld. Met nie een van die nasionale tekens van identiteit kan jy jou werklik vereenselwig nie. Jy bly maar verlang na die ligroos fluweelblare van die protea, die grasie van die bok se spring, die knop wat in jou keel kom elke keer wat jy Nkosi Sikelele Afrika hoor. Jou bed bly spreekwoordelik koud.

Maar toe, op ’n dag, vind ek uit dat Nederland nie net ’n nasionale vlag, nasionale lied, klompe, windmeulens en tulpe het nie, maar ook ʼn ‘Dichter des Vaderlands’. Dit was ’n mooi dag. As ’n land ʼn behoefte aan ’n nasionale digter het sê dit iets wat die hart van iemand wat van woorde hou summier sag maak en haar bed warm. Want soos Ramsey Nasr, die pas afgetrede Dichter des Vaderlands dit stel ‘ik ken een struik van poëzie, een veilig brandend braambos / om in weg te schuilen”. Die boodskap was vir my hartverwarmend: poësie behoort hier nie net aan ’n uitgelese groepie literatuurliefhebbers nie, nee, dit behoort aan ons almal. En dit is goed om te weet.

Elke vier jaar word daar ’n nuwe Dichter des Vaderlands aangewys. In die verlede was dit deur publieke stemming, maar vanaf vanjaar is dit met benoeming van ’n kommissie, om te voorkom dat digters groot promosie-veldtogte van stapel stuur. Byna soos die Britse Poet Laureate is die funksie van die Dichter des Vaderlands om oor gebeurtenisse of sake wat van landsbelang is poësie te maak… ʼn soort digterlike volkskommentaar op dinge wat die mense na aan die hart staan.

Toe ek net hier aangekom het was Gerrit Komrij (1944-2012) die nasionale digter en het in sy termyn, behalwe vir gedigte skryf, ook ’n poësieklub gestig, die tydskrif ‘Awater’ begin en ’n sg. Sandwich-reeks waarvoor hy gedigte van beide vergete en nuwe jong digters geselekteer het. Daarna was Driek van Wissen (1943-2010) aan die beurt, gevolg deur Ramsey Nasr (1974).  Die keer toe Nasr verkies is, het meer as 20 000 mense gestem waarvan twee-derdes selfs motiverings vir hul keuses aangedui het! Ook Nasr het sy funksie mooi ingevul deur ’n CD-reeks uit te bring waarop hy ’n seleksie uit die Nederlandstalige poësie voordra, en daarby het hy ook ’n versameling verfilmde gedigte uitgebring.

Die stem van die digter mag nie eentonig of voorspelbaar word nie, elke vier jaar word ’n nuwe aangewys. Gister, Donderdag 31 Januarie, ‘Gedichtendag’, was die dag waarop die aflosstokkie weer aangegee is. Om presies 12:30 is daar aangekondig dat die Rotterdamse digter en kinderboekskrywer Anne Vegter (54) by Ramsey Nasr oorneem.  Die kommissie wat haar benoem het se verslag sluit af met die woorde: “Vanwege haar open blik en indringende taal, omdat zij een brug kan slaan naar theater en beeldende kunst en omdat ze ook kinderen voor zich zal weten te winnen, is Anne Vegter de perfecte Dichter des Vaderlands”

Tog is almal nie eens met die keuse nie, want Vegter se gedigte is meesal ontoeganklik en moeilik om te begryp. En moet ʼn digter wat hierdie rol vervul nie juis maklik verstaanbaar wees nie? Vegter se kommentaar hierop: “Ik wil als Dichter des Vaderlands graag direct begrepen worden. Daar moet ik me in oefenen. Het spannende is of ik de dichter kan blijven die ik ben.” Sal maar moet wag en sien.

Vegter neem oor by Nasr in dieselfde week wat Koningin Beatrix aankondig dat sy binnekort die aflosstokkie gaan oordra aan haar seun, Willem Alexander. Niemand was dus verbaas dat die eerste gedig wat Vegter in haar nuwe kapasiteit geskryf het, ’n gedig was oor die aangekondigde aftrede nie:

GEBED VOOR IEDEREEN

Nog trekt het zich terug als in twee vuisten, reculer pour mieux sauter.

Nog lift het vrolijk mee als op het stuur van een weesfiets, zwenkt uit.

Nog loopt het mee in de optocht van iedereen, het spreekt verdwenen taal.

Nog verstopt het zich in geluidsfragmenten, applaus en partituren.

Nog nestelt het gebed zich in het Nederlands en biedt royaal onthaal.

BENG! KLEDDERRRRR! KLENG!

Een opstelling van stokken en tomaten, stenen uit de straat, de verf.

Tongen die spugen op gebed: „Niet buigen broddah! Strek je op!”

Wereldvreemden die maar wat floepen: „Wie de staat kent, kent zichzelf.”

Nieuwe talen zingen, roepen: „Niks kebed, suster, komt niet koed.”

Daar de mening, hier de uitspraak. Het Laatste Oordeel is bankroet,

roept uit nood en overvloed. Het kruipt door puin en bloeit op stank.

Hecht zich aan honger en verruilt een koninkrijk voor voedselbank,

kijkt, verwart, merkt op. Niet schadevrij, er heerst het schrale tij.

Het lacht en lijdt maar in gelijke mate, dat is de vrijheid van de poëzie.

Bemint een land uit een verlangen naar dat land: gebed laat liefde vrij.

LEVE

majesteit boven dit krachtenveld. Zo’n spiedend oog over de dijk.

Het soort alwetendheid ten dienste van het Crisisrijk. Verheft

in majesteit saamhorigheid tot kunst. Zo dus. O lieve koningin

die levenslang het hele land voorbij zag gaan, nu mag het zomaar,

lekker zomaar in de rij gaan staan.

[Anne Vegter]

Toe Vegter gevra is wat sy beoog met haar termyn, was haar antwoord: “Dat elke Nederlander tien gedichten uit zijn hoofd kent.” En ʼn ander idee van haar is om elke seisoen ʼn gedig te publiseer wat as spreekkoor geleer kan word. En dan met behulp van ʼn regisseur filmpies te maak met instruksies, dit op YouTube te sit en dan ʼn flashmob te organiseer waarby minimaal 500 mense bymekaar gebring word. Ook wil sy poësie die klaskamer inbring, dit deel van kinders se alledaagse bewussyn maak.

Ramsey Nasr (1974) het met ʼn gedig afskeid geneem:

hier komt de poëzie

 

als je haar begint te schateren, als je blauwhuis zacht voelt naderen

als je plots dit vers verstaat, naar buiten gaat, waar alles slaapt

behalve de tuinman, die je bloemen vrolijk platspuit met zijn slang

als je paukenhart zich stilhoudt, als je lichaam langzaam afgaat

als de hele wereld dwerrelt – dan begin de poëzie.

als de zon opkomt als een insect en niets dan duizendpoten uitstrekt

als je schreeuwt uit zeven kelen, rondwandelt in brood

als je mensentaal moet bakken van de dood, pap vreet van oude peppels

als die oerknal tegenvalt, en ook je almacht doet het niet

als je pantserschild ineenstruikt – dan begint de poëzie.

dan vind je wrakhout, troost noch tweede kans

dan helpt er niets – hier zijn geen kolibrietjes uit te delen

niemand zal je leren drijven en er is geen lief dat blijft

er is alleen maar poëzie: om te loeien dat het pijn doet

deze heimwee stuk te knijpen, leeg te lopen zonder bloed.

ik ken een struik van poëzie, een veilig brandend braambos

om in weg te schuilen en ons allebei steeds verder

om de tuin te leiden. kom, ik zal je goed verwijderen.

wij horen hier niet, maar ik heb wanhoop en papier.

waar niemand ooit nog thuiskomt, daar begin de poëzie.

[Ramsey Nasr]

Alhoewel Anne Vegter se poësie soms duister kan wees, is haar idees oor die waarde van poësie helder: “In poëzie kun je het vrije denken beoefenen. In poëzie kun je radicaal en creatief zijn. Poëzie is een gereedschap om naar de werkelijkheid te kijken.”

            Sy’s reg, poësie is inderdaad ’n voertuig waarmee mens in ’n ander taalwerklikheid kom: “Onze cultuur wordt gedomineerd door een zakelijke vorm van taal, een politieke taal. De verbeelding, die ooit aan de macht zou komen, wil ik beschermen. Dat is althans het eerste waar ik belang aan hecht in mijn functie van ambassadeur van die poëzie. Vrijheid proclameren en verwarring zaaien!”

Miskien tyd vir ’n Dichter des Vaderlands vir Suid-Afrika? Klink vir my na ’n pragtige idee, om met woord en ritme ons seer land te besing, poëties te wieg wanneer saaklike en politieke woorde te kort skiet, wakker te roep as dit tyd is om te weet en te wonder. Suid-Afrika het van die mooiste digters ter wêreld, ons het die pragtigste klinkende klankryke tale, pryssangers is hier so oud soos die berge, ʼn orale tradisie wortel ons diep en kragtig in die woordkuns, en met ritme word ons gebore.  Die idee van ’n vaderlandse digter pas ons soos ’n handskoen. Of gryp ek na laaste grashalms?

Annemarie van Niekerk

ANNEMARIÉ VAN NIEKERK woon en werk in Den Haag en Amsterdam. Sy is boekresensent by Trouw, wenner van die European Newspaper Award 2012. Sy doen ook vryskutwerk vir Suid-Afrikaanse koerante en tydskrifte, manuskripkeuring en -redigering en vertaalwerk. Sy is medewerker by Tydskrif vir Letterkunde. Voor haar verhuising na Nederland was sy universiteitsdosent in Suid-Afrika en redakteur by Kwela Boeke in Kaapstad. Sy is die samesteller van drie verhaalbundels: Raising The Blinds – A Century of South African Women’s Stories (1990), Vrouevertellers 1843-1993 (1994) en The Torn Veil. Women’s Short Stories from the Continent of Africa (1998).

In 1999 voltooi sy haar PhD by WITS. Sy lewer verskeie bydraes tot akademiese publikasies, waaronder die mees onlangse Edinburgh University Press se “A Historical Companion to Postcolonial Literatures: Continental Europe and its Empires”. Hiervoor het sy meegewerk aan die afdelings: “The Netherlands and its Colonies”, “Anti-colonial Resistance”, “Creolisation and Creoleness”, “Critique of Imperialism/Anti-colonialism”, “Narratives of Empire”, “Race and Language in South Africa” en “Women’s Histories”.

            Annemarié se skryfstudio in Amsterdam (www.amsterdamstudio.net) was al die werk- en rusplek van skrywers/kunstenaars soos Melt Myburgh, Lina Spies, Richard de Nooy, Marita van der Vyver en Gert Vlok Nel.