Buiteblik

Carina van der Walt. Berig uit Gent

Saturday, December 6th, 2014

 

Op 3 Desember het Breyten Breytenbach ’n eredoktorsgraad van die Universiteit van Gent ontvang. Vir sommige versindaba-lesers was dit moontlik om die verrigtinge “live stream” te volg so goed of so sleg as wat die internetverbinding dit toegelaat het. Aansluitend daarop volg hier nou ’n leesverslag.

Die Aula Academica van die Universiteit van Gent, ontwerp in neo-klassieke styl deur Lodewijk Roelandt, adem ’n waardigheid wat jou stilmaak. Hiér word die eredoktoraat aan Breytenbach ’n bietjie later uitgereik. Ook die breë trappe op pad na die aula toe kan mens nie ánders as statig beskryf nie. Ek staan op die dik mat as ’n klein skakeltjie tussen hier en daar, tussen noord en suid, tussen die bekoorlike, terughoudende hoflikheid van hierdie mense en die hartverwarmende, oorrompelende spontaniteit van my eie mense.

Die verrigtinge van die aand begin plegtig met die binnekoms van die kongregasie: akademici in toga van die Universiteit van Gent, die Universiteit van Stellenbosch, die Noordwes-Universiteit (Potchefstroom) en die Universiteit van Amsterdam. ’n Verwelkomingswoord word uitgespreek deur prof. Anne de Paepe, eerste vroulike rektor van hierdie universiteit.

Prof. Yves T’Sjoen begin sy eerbetoon met die voorlesing van die Nederlandse vertaling van Breyten Breytenbach se gedig Dans, openingsgedig uit sy opstelbundel Berigte uit die Middelwêreld. T’Sjoen fokus op die slotstrofe:

 

als muren verbrokkelen

en de ongebreidelde kreet

zich in je ontvouwt

een weergalmende, schemerige bezwering

van dansende ruimten –

een stilte van wind

 

Iets artistieks en eksistensieels is hierin, sê T’Sjoen, want “muren verbrokkelen” en word uiteindelik “dansende ruimten”. Dit is slegs moontlik met “ongebreidelde” en eiesinnige taal. Eers dan val die mure van onverskilligheid. Woorde wat nie beredeneer kan word nie, maar wat sintuiglik en innerlik deurleef is, het die inspirerende krag van ‘n “weergalmende, … bezwering”. Die digter Breytenbach is nie net ’n reisiger in woord en daad nie – hy is ook ’n danser en ’n windvanger. Die sintuiglike woord vermag baie op voorwaarde dat die digter daarin glo en dat dit “doorleefd” is. (vorige strofe). En dan? Mure verbrokkel. Ruimtes dans spontaan.

T’Sjoen belig vervolgens Breytenbach se persoonlik geskiedenis en hoe die liefde daarin verweef is met die politiek. Dit is nie net Breytenbach se uitmuntende digtersloopbaan nie, maar ook sy politieke betrokkenheid in die styd teen apartheid, wat die Universiteit van Gent twintig jaar na demokrasie laat besluit het om die eredoktoraat aan hom toe te ken. Breytenbach volg hiermee in die voetspore van Desmond Tutu (2005) en Graça Machel (2008). Sy eensame opsluiting as politieke gevangene in Suid-Afrika speel volgens T’Sjoen in beide sy literêre werke en skilderye ’n rol. Breytenbach tematiseer buitestaanderskap en ’n swerwersbestaan. Hy is die vabond wat beklemming, dood en verval dig. Breytenbach self sê hy hanteer: “die oggendlig, beweging, sosiale kritiek, geheue, verbeelding, bewussyn en gewete”. Hy verset hom nog steeds teen konvensies en burgerlike middelmatigheid. T’Sjoen noem dit individuele ongebondenheid. Breytenbach leef en werk op die oomblik afwisselend in Europa, Suid-Afrika en Senegal – en skep vir homself ’n lewensnoodsaaklike middelwêreld.

Nadat hy sy eredoktoktorsgraad in ontvangs geneem het, wys Breytenbach dadelik op die veelvuldige ruimtes vir verstaan en misverstaan tussen Afrikaans en Nederlands. Samewerking hou ook soms misverstande in. Dis nie noodwendig sleg nie, sê hy. As kreoolse Afrikaner is hy gebore “in die suidoostewind, onkunde en vrees, onderdukking en genade”, maar hy het ook die voorreg gesmaak om onder andere Paul van Ostaijen, Herman de Coninck, Luc Gruwez, Wim Hofman en Adriaan van Dis te lees. Hy het ’n paar persentjies saamgebring om dankie te sê: twee klippe (miskien die vysel en stamper?); ’n eksemplaar van Oorblyfsel (in beperkte oplae uitgegee deur Uitgewery Hond) en die eerste twee eksemplare van Imagine Africa (essays en gedigte uit Afrika).

In sy dankwoord lees Breytenbach twee gedigte voor: Boland –  ’n eerbetoon aan sy mentor, Martinus Versfeld, en EvV Okt. 2002 – opgedra aan die Belgiese digter, Eddy van Vliet, wat toe oorlede is.

 

dit was die verstandhouding

ons het dit selfs tong in die kies

skriftelik bevestig destyds

in verse wedersyds

soos wolke en weerkaatsings

dat ons nie oor mekaar sou skryf

van anderkant die stomp meslem

van die dood

geen kattebelletjies sou los

in die donker laai

van ’n agtergelate lessenaar

 

[…]

 

en nou is die wolke

verfrommelde vlae en biljette en baniere

en nou dwarrel jou asse

’n skemer sneeu

deur bemindes in hoede en jasse

gestrooi indie digtersdorp

van jou koue Vlaandere

soos herfswoorde bloei in die doolhof

van verstrengelde verhoudings

tussen sterwendes en engele

 

en hiermee liewe verbrande vriend

moet ek jou veraai

moet ek die mes soos ’n maan

laat glinster in die môre

om die as op papier te omtower

      in stiltes se silwer handvriende

want ek hoor reeds die haan se derde kraai

skeur oor die rivier

 

Op pad terug na sy stoel toe, maak Breytenbach ’n klein buiginkie voor die grand madame van die Universeit van Gent en soen haar hand soos dit ’n “egte Franse heer” betaam. Betowerend! Grys goud. Laurens van Krevelen, oud-uitgewer van Meulenhoff, lees ’n drietal gedigte oor die liefde voor uit Oorblyfsel. Die slotwoord van Adriaans van Dis volg in die vorm van iets wat die naaste kan kom aan ’n tradisionele Afrikaanse pryslied: “Eredoktor! Jubeldoktor! Eksellensies! Breyten Breytenbach het my lewe verander en daarvan is u getuie!” En ek is die skrywende skakel tussen warm en koud.

Baie akademici uit Suid-Afrika en die Lae Lande het aan die kollokwium wat op hierdie aand se verrigtinge gevolg het, deelgeneem. Wannie Carstens, Michael le Cordeur, Guido van den Berg, Inneke van Kessel, Eep Franken, Ena Jansen en Luc Renders het almal interessante lesings gehou. Meer daaroor is elders op internet te lees onder die titel Die taal se stiltes.

Met ’n weldeurdagte sleutellesing het prof. Louise Viljoen die kollokwium Vrydagoggend ingelei. Onder die titel Die ‘duister gedig’ in Breytenbach se drieluik “Die windvanger” (2007), “Die beginsel van stof” (2010) en “Katalekte” (2012) het sy probeer verduidelik hoekom Breytenbach se poësie as hermeties ervaar word. Volgens Viljoen is die idee van uitwissing nie net voortdurend aanwesig in bogenoemde drieluik nie, maar is dit ook ’n terugkerende topos in die Postmodernisme: stiltes, leegheid, witheid, dood. Tog kan Breytenbach se poësie ook modernisties gelees word, byvoorbeeld teen die gruweldade van die tweede wêreldoorlog en die uitwissing van die Europese Jode. Die verwantskap tussen die topos van uitwissing en die massamoord op die Jode is ook aanwesig in Paul Celan se poësie met woorde soos: niks, niemand, nêrens. En ook Edmond Jabès het die topos van uitwissing gebruik by die Jode se grusame lot in die vorm van ellips, asteriske, parenteses, verskraalde gedigte met baie wit en ander nie-alfabetiese tekens.

Hoewel akademica in murg en been het Viljoen op die laaste oomblik besluit om haar lesing byna op ’n digterlike wyse kort te hou. Skielik was dit wat sy wou oordra vir die gehoor toegankliker. Dit het haar as letterkundige gekomplimenteer. Sy het gedemonsteer dat “less is more” ook soms kan werk in die akademiese wêreld. Breytenbach se verlange dat die sélf uitgewis word, sy angste vir die naderende dood, vir die toekoms van sy taal en sy vaderland en sy kontinent Afrika het Viljoen beperk tot net twee elemente: a) die rol van kriptogramme en b) die rol van duisternis in sy gedigte. ’n Voorbeeld van ’n gedig as kriptogram haal sy aan uit Die windvanger. Sy spekuleer nederig in die teenwoordigheid van die digter oor sy taalverskieting in hierdie teks:

 

Koong Byten 1

 

ekis di koon fan padysel

boome en vlogte

boeboe toorm wond

wa vlagte floet

in vlegsels wole

 

Met ander woorde koong is miskien koning, Byten – Breyten, padyssel – Parys of paradys & sel, boome – bome en wole – wolke.  

Viljoen dink verder dat Breytenbach doelbewus duisternis geskep het in sy gedigte. Sy verbind dit aan sy persoonlike geskiedenis, naamlik die jare wat hy in die gevangenis mag geskryf het, maar ook geweet het alles word gekonfiskeer en gelees. Woorde wat op duisternis dui en op moeilike poësie soos dié van Breytenbach betrekking kan hê, is donker, verborge, onhelder, onduidelik, onheilspellend en verdag.

Uiteindelik was dit Breytenbach se beurt om in ’n lesing te reageer, maar ’n lesing was dit nie! Niemand kon dit ook van ’n digter verwag nie. Van die os op die jas… (Parys, Des. 2014) is eintlik ’n ontspanne gesprek tussen sy linkerhand in ’n gebalde vuis (OS) en sy oop, uitgestrekte regterhand (JAS). Met ’n vonkel in die oog bied Breytenbach aan:

OS: Om die grond gelyk te maak, die mond wat praat te identifiseer…

Jy sou hierdie causerie kan aanbied as ’n teisho, soos dit in Zentaal genoem word (dit is nie ’n taal nie) oftewel ’n direkte deling wat nie ’n mededeling is nie. Want om aan woorde en frases vas te klou met die bedoeling om begrip te kweek, so het meester Mumon al opgemerk, is soos om die maan met ’n stok te wil bykom of om die skoen te krap omdat die voet ’n jeukplek het.

JAS: Dames en here, u moet hom nie kwalik neem nie. Hy praat maar altyd so in raaisels en neem dan nog sy toevlug tot hoogdrawendheid ook. Die benadering pas hom soos ’n handskoen want nou kan hy mos van die een onderwerp na die ander dwaal terwyl hy maak asof die dorings hom nie pla nie. 

Hierdie causerie loop ’n hele klomp bladsye verder (tong in die kies) só af:

 

OS:

ek is ’n digter

moenie vir my lag nie

ek is ’n digter

moenie  van my verwag

om sin te maak uit syn nie

 

ek vang die woorde

in vlug en bewe

en pluk hulle vlerkies

om ’n kleed

van ligte trilling

te maak bewe

 

ek is ’n digter

ek gaan dikwels dood

in elke donker vertrek

van die vers

sonder om teken

of sonde te sing

te laat wapper

 

ek is ’n digter

julle het my nie geken nie

moenie vir my wag

vir môre nie

moenie vir my lag

oor gister nie

ek is ‘n digter

 

JAS: Voel jy nou minder beswaard? Het jy jou behoorlik ontboesem? Jy kry darem maar swaar met die lewe, né?

OS: Dit is so. Dit moet wees omdat die woorde of die flarde of die gedagtebewegings, die vlerkslae sou jy kon sê, my nie met rus wil laat nie. En wat die hart van vol is…

JAS: So nou… Ganôg is ganôg. Buitendien, jy het vir Luisteraar en Leser belowe om die kwispedoor nie te lank in beslag te neem nie, jou nie te buite te gaan en die mense te verveel en te vewar met jou onverstaanbare gekweel nie. Sê nou dankie vir die mense wat so geduldig was.

OS: Dankie, mense!

Daarna kry Breytenbach ’n dankie vir sy dankie by prof. Jacques van Keymeulen. Die opvallendste geskenk is iets wat Suid-Afrika, België en hierdie Sinterklaasaand van 5 Desember moet verbind: ’n sjokolade olifant! Arme Breytenbach. Hy gaan verseker naar word. Dis ’n eerste in sy lewe.

Ten slotte lees Charl-Pierre Naudé sewe van sy eie gedigte voor. Sommiges is vertaal deur Bernlef, Dorsman en Crebolder. Aan my linkerkant (die hart se kant) sit BB. Ek reik hom my regterhand en sê dankie, terwyl die straatbrakke tjank-tjank blaf en daardie alwetende klipoog stadig knipoog. Aan my regterkant (die rigting waarin ons almal aanhou skryf) kom sit Naudé. Ek reik hom my linkerhand en sê welkom. Hoekom? Hierdie klein man kyk wyds en verdig die wingerde in Duitsland se Moeselstreek wat styfgespan oor die rantjies loop soos Afrikaanse vlegseltjies op die koppe van jong vroue in Limpopo. Hierdie klein man kan groots skryf oor die kruie in sy ma se bebotie wat in klein neutedopboodjies op die Amsterdamse gragte onder deur ’n duisend brûe vervoer is. Op my skoot kruis my arms soos ‘n piepklein skakeltjie.

 

(c) Carina van der Walt / Desember 2014

 

 

Leon Retief. Waarheen gehasi?

Monday, December 1st, 2014

Die Large Hadron Collider

 

Matter and God Are not to be Trusted

 

Most of my time, now, I spend on

Useless pursuits of vanity.

Like probing the structure of matter

And the mind of God.

 

Whiskey was better for me.

An honest man’s devil.

I miss it most when Jesus soothes my souls…

The clattering and clamour, you know?

 

Matter and God are fickle friends not to be trusted

Whiskey though, deals a straight hand.

 

(c) chris icarus

 

In die laat negentiende eeu het die hoof van die Amerikaanse patentekantoor glo bedank omdat hy van mening was dat niks nuuts meer ontdek, uitgevind of gepatenteer kon word nie. Die storie is nie waar nie maar ek begin wonder of teoretiese fisika deesdae nie tot ‘n mate in ‘n soortgelyke situasie is nie. En dalk ook baie aspekte van neurobiologie. Ek bedoel nie dat daar niks meer uitgevind kan word nie (verre daarvandaan, daar is altyd iemand wat iets nuuts en meestal nutteloos sal patenteer en vir ‘n paar miljoen of blljoen dollar sal verkoop) en vanselfsprekend is daar nog geweldig baie wat ontdek (en patenteer) kan word maar ek begin die ongemaklike gevoel kry dat eietydse teoretiese fisika stoom verloor het en nie meer aan ons dieselfde insigte kan gee as wat so tot die laat 1990’s die geval was nie.

Dis vir my asof moderne fisika ‘n grens oorgesteek het, ‘n gebied binnegegaan het waarvandaan dit nie maklik sal kan terugkeer nie – ‘n gedagtewêreld in sommige opsigte net so vol fantasievlugte soos dié wat die afgelope ongeveer honderd jaar deur psigoanaliste tot stand gebring is. Wel, darem nie heeltemal nie, teoretiese fisika het darem hier en daar, gering soos dit mag wees, tekens, van raakpunte met empiriese data.

 

Verafgeleë Sterrestelsels soos afgeneem deur die Hubble Teleskoop

 

Moontlik is daar rede vir my twyfel, moontlik ook nie, daar is gerekende fisici aan beide kante van die loopgrawe en ek sal poog om vlugtig altwee kante van die argument weer te gee – en ek weet nie of daar ‘n antwoord is nie maar dit maak dalk nie so baie saak nie, wat tel is om die vraag te vra.

 

A Bright Fable in a Dark Wood

 

what we were meant to see we’ve seen ten thousand times

sunlight falling on its sword in a hayfield    a craze

                                                            of birdmaking in the trees

taxonomy of the sadhus drifting by cloud-like and deathless

white pebbles and dandelion globes     little fetishes

and their interwork    carrying our lives on their

small shoulders     those lives we build beyond the event

horizon     so no light or sound escapes from our desires

 those contemplative days wrapped around our bodies

                                               stellar hours leaning upon us

from out of the blue     from out of the Great Dissolve

 what we have longed for we’ve longed for ten thousand times

no word for this weight upon our hearts

no name for this hospice which has taken us in

                                     its gallery of illuminations opened wide

to our gaze    its rooms filled with inklings and quantum fields

our lodgings occupied and shining forth

out of a meadow’s breath    where we live in the ecstasy

of asterisms     in the accidental bliss of space-time

woolgathering flesh to bone   holding tight

to elementary particles    to remnants of thought scattered over

the circumference of a blood drop    over the mete of a vein.

whatever we’ve done will never be finished    whatever is named

                                                is unnamed as soon as we turn away

 beneath the sky’s sketchbook

we make our plans     we imagine the future under the flyover of stars

lifting their names from a page     chandeliered high above our bodies

we are nothing more than brushwork and pillow talk

living beside the stone’s perpetual ascension    beside the moonlight

                                                sipping water from the roots of things

lying down our heads to dream of stones and moonlight   every day

collecting dust on our sleeves    every night shaking dirt off our shoes.

we’d like to be a new parable    we’d like to be a bright fable in a dark

wood    to deepen the range and pulse of our lives   like shadows do

by merely tissuing radiance   colour-coordinated all the way

                                                                             down to the river

unlike the revealed we burrow into our hiding places   unlike

the hidden we draw attention to ourselves    trying to find a niche

in the diminishing circles of our beliefs    following an apparition’s

                                                            prosthetic light just above the trees

we are beautiful and lost    our unknowing raising its hands in prayer

the scriptures of our bodies slowly peeling away in whispers    our words

like the secretive cries of grass torn over and over by the wind

always returning to our sorrow

                                                    always about to address it but only miming

those hieroglyphics    that melancholic scrawl half erased

                                      those eroded depictions of our grief.

(c) Don Domanski

As mens by wiskunde begin want hierdie vakgebied was nog altyd die penwortel van alle vertakkings van die natuurwetenskappe, alhoewel mens natuurlik kan argumenteer dat wiskunde op sig self nie ‘n natuurwetenskap is nie maar dit nou daar gelaat. Baie mense het die indruk dat suiwer wiskundiges nie veel meer benodig as ‘n pen en papier nie. Dit is geruime tyd nie meer heeltemal die geval nie. Wiskundiges begin al meer gebruik maak van bewyse wat gebaseer is op rekenaarprogramme wat vir my byna ‘n teken is van wat iemand, ek vergeet nou wie, bestempel het as “a loss of certainty and the end of conviction”. Daar word tans gewerk aan verdere programme om rekenaarbaseerde algortimes te ontwikkel wat op hul beurt weer die ander rekenaarprogramme se korrektheid of akkuraatheid al dan nie moet bewys. Mens begin wonder of menslike wiskundiges ooit nog nodig is.

Teoretiese fisika, so lyk dit vir my, is besig om ‘n grens oor te steek waarvan terugkeer moeilik mag wees in die opsig dat teoretici ly aan wat genoem is ‘n “grand delusion”, te wete dat hulle die fisiese werklikheid wat ons omring en waarvan ons ook deel is met wiskunde en wiskunde alleen kan beskryf met geen fondament in wat ons as empiriese bewyse kan bestempel nie.

Die ontdekking van die Higgs boson wat reeds dekades gelede voorspel is was ‘n triomf vir teoretiese fisika want dit het aspekte van fisiese realiteit beskryf in terme van die massa wat hierdie boson aan partikels gee. Die opwinding wat heel tereg met hierdie ontdekking gepaard gegaan het is egter getemper deur die besef dat die standaard model van partikelfisika nie allesomvattend is nie – ons het steeds geen verklaring waarom partikels die massas het wat hulle wel besit nie, ons weet eintlik maar niks van donker materie of donker energie nie en ons kan kwantumfisika steeds nie met gravitasie versoen nie. Fisika staar tans na my mening ‘n groot probleem in die gesig: ons weet dat die teorieë, alhoewel akkuraat, onvoldoende en/ of onvolledig is. Daar is niks daarmee verkeerd is nie – trouens, mens behoort dit te beskou as ‘n goeie ding want dis juis hierdie besef wat tot verdere ontdekkings lei maar daar is tans geen data hoegenaamd wat aandui hoe hierdie teorieë verbeter of uitgebou kan word nie. Die lyk lê daar met ‘n mes in sy hart, daar is vingerafdrukke op die hef, bloedspatsels oral en genoeg DNA om te analiseer – baie informasie maar die motief is duister- waarom is die moord gepleeg? Oftewel, waarom lyk elementêre partikels soos hulle lyk?

Teoretici is dus lekker aan die spekuleer en dis waar ek dink die grens oorgesteek is: snaarteorie, versteekte dimensies, ‘n multi-heelal (multiverse) en tot ‘n groot mate supersimmetrie is nie gevestig op empiriese bewyse nie en behalwe vir supersimmetrie word daar nie toetsbare voorspellings gemaak nie. Mens kan tot ‘n groot mate beweer dat hierdie teorieë nie wetenskap is nie.

Einstein het so lank terug soos 1950 in ‘n artikel in die Scientific American geskryf: “Time and again the passion for understanding has led to the illusion that man is able to comprehend the objective world rationally by pure thought without any empirical foundations – in short, by metaphysics.” Sy bedoeling was dat daar geen wetenskap kan wees sonder bewyse of ten minste die belofte van moontlike bewyse nie.

Die Higgs boson is ‘n uitstekende voorbeeld van ‘n toetsbare teorie. Toe Peter Higgs en sy medewerkers hierdie partikel in 1964 voorspel het is dit deur Steven Weinberg gebruik om die massas van die W en Z partikels te bereken. Hierdie deeltjies is in 1993 eksperimenteel gevind en die Higgs boson is inkorporeer in die standaard model van kernfisika. Mens moet egter soos Einstein vra: is daar onder hierdie empiriese werklikheid ‘n onafhanklike realiteit van “dinge op sig self”? So ‘n onafhanklike realiteit is noodgedwonge heeltemal metafisies want ons kan nie ‘n werklikheid waarneem of meet wat buite observasie of meting geleë is nie. Werner Heisenberg het geskryf dat ons altyd moet onthou dat dit wat ons waarneem nie die natuur op sig self is nie maar die natuur soos blootgelê deur ons manier van ondersoek en hy was heeltemal reg.

Om snaarteorie eksperimenteel te kan ondersoek sal ‘n versneller benodig wat ongeveer so groot soos die melkweg is. Ek het ‘n sterk vermoede dat ek nie so ‘n apparaat in my leeftyd sal sien nie.

‘n Onafhanklike metafisiese werklikheid is iets wat filosowe probeer ondersoek maar filosowe is nie wetenskaplikes nie. Hulle benodig nie bewyse nie, vir hulle is dit voldoende as hul interpretasies rasioneel gevestig, logies gestruktureerd en samehangend is. By gebrek aan empiriese onderbou het teoretiese fisici al meer oor die grens van empirisisme na metafisika begin beweeg – nie dat daar noodwendig iets mee verkeerd is nie, dis wat teoretici al eeue lank doen maar met dié voorbehoud: hulle probeer om so gou moontlik weer terug emigreer vanuit die land van metafisika na hul vaderland van empiriese wetenskap. Mens kan argumenteer dat Einstein se twee relatiwiteitsteorieë hul oorsprong gehad het in metafisiese spekulasie oor die aard van ruimte en tyd, maar hy het baie seker gemaak dat hy gou weer die grens terug oorgesteek het.

Eietydse teoretici het hulle egter in die metafisika-landskap gevestig en die terrein so matematies gedefinieer, omgedolwe en verwerk dat hulle dit moeilik vind om hul komplekse strukture te verlaat. Elementêre partikels het snare of membrane geword, volgens supersimmetrie het elke partikel ‘n “metgesel” partikel, daar moet ses (of meer) ekstra dimensies te wees wat sodanig gekompakteer is dat ons hulle nooit sal kan waarneem nie, daar is 10500 verskillende maniere waarin hierdie dimensies kompakteer kan word en elkeen beskryf ‘n verskillende tipe heelal. En so voorts en so voorts. My punt is dat al bogenoemde geheel en al op wiskundige modelle berus en dat dit nie op enige selfs eers moontlik empiriese onderbou kan staatmaak nie.

Aanhangers van snaarteorie en die veelvuldige heelal-teorie maak bogenoemde besware af. Nee wat seg hulle, die moontlikheid van veelvuldige heelalle is inherent aan kwantumfisika. Ons ken almal Schrödinger se kat wat sowel lewend as dood is (oftewel, die kat is in ‘n staat van superposisie) totdat die boks oopgemaak word, dan kollabeer die golffunksie en die kat leef of is dood. Dieselfde geld vir elementêre partikels onder andere met betrekking tot ‘n eienskap bekend as spin wat in superposisie kan wees: spin op of spin af.

Elektron spin

Die apparaat waarmee gemeet word wat die staat van die elektron is kan ook in superposisie wees en volgens hulle ook die omringende materie – die aarde self en die res van die heelal. Om hul standpunt meer as net ietwat te vereenvoudig kan al hierdie superposisies dus tot gevolg hê dat al hierdie superposisies onafhanklik van mekaar kan evolueer en is veelvuldige wêrelde dus nie net moontlik nie maar onafwendbaar. Ummm…

Daar is ook ander opinies wat mens kan beskryf as post-empiries. Richard Dawid, ‘n fisikus wat later filosoof geword het (en mens behoort net aandag te skenk aan filosowe van die natuurwetenskappe wat voorheen wetenskaplikes was) skryf:

I think that those critics (van snaarteorie) make two mistakes. First, they implicitly presume that there is an unchanging conception of theory confirmation that can serve as an eternal criterion for sound scientific reasoning. If this were the case, showing that a certain group violates that criterion would per se refute that group’s line of reasoning. But we have no god-given principles of theory confirmation. The principles we have are themselves a product of the scientific process. They vary from context to context and they change with time based on scientific progress. This means that, in order to criticize a strategy of theory assessment, it’s not enough to point out that the strategy doesn’t agree with a particular more traditional notion.

Second, the fundamental critics of string theory misunderstand the nature of the arguments which support the theory. Those arguments are neither arbitrarily chosen nor uncritical. And they are not decoupled from observation. String theory is indirectly based on the empirical data that drove the development of those theories string theory aims to unify. But more importantly for our discussion, the arguments for the viability of string theory are based on meta-level observations about the research process. As described before, one argument uses the observation that no-one has found a good alternative to string theory. Another one uses the observation that theories without alternatives tended to be viable in the past.

Die beste wat mens tot op hede kan sê – vir wat my mening werd is – is dat teorieë wat op ‘n betekenisvolle wyse bydraes lewer tot ons kennis oor die fisiese werklikheid en wat nie duidelik tot teenstrydighede lei nie beslis aandag verdien. Snaarteorie gaan beslis mank aan verskeie gebreke maar het tog baie interessante stof tot nadenke gelewer. Die groot vraag vir my is of teoretiese fisika en kosmologie ons enigsins nader gaan bring aan ‘n begrip van die materiële werklikheid wat ons omring en waarvan ons self deel is – en dan praat ek nie eers van neurobiologie nie. Ek hou nie my asem op nie.

Om een of ander rede laat hierdie betoog my dink aan ‘n skildery deur Vilhelm Hammershøi. Die leë vertrek met oop deure wat lei na wie weet wat…

Vilhelm Hammershøi

 

Biodiversity is the Mother of All Beauty

 

in memory of Judy Davis

 

when I think of blood drops and little hurts

entering a field    filling the field

when I think of dandelions off their leashes

and the Noh play of dragonflies    airborne

red and metallic blue    light as silk

 

when I think that one sigh was the progenitor

of all life    that the binding of oxygen

and hydrogen is the most erotic calligraphy

that every thought    human and otherwise

is an astronomical unit

that each is star-laced to its very core

 

when I think that inside every genome there

is a line of sight that surrounds the earth

that perception holds the evanescence

of all things within itself

that atoms are in a perpetual state of bliss

 

when I think that deer move elegantly between

trees like the great tea master Rikyū

did among his bowls    that a deep sea coral

off the Hawaiian Islands is 4000 years old

 

when I think of parallel universes colonizing

the edges of birdsong    when I think that

synaesthesia is the language of God

that flesh covers a wider and deeper pilgrimage

 

when I sit here knowing this is a dying world

nothing could be more effortless    more sacred

than this sleepy forest at dawn.

 

(c) Don Domanski

 

Fragment uit ‘n gedig wat binnekort in Domanski se jongste bundel gaan verskyn:

 

we are raised among lupines and atrocities

among insects and their lamentations

where there are no gods left in the clouds

no darkness apart from darkness

Louis Jansen van Vuuren. Noord van Oktober

Friday, November 21st, 2014

Autumn moonlight–
a worm digs silently
into the chestnut.

Matsuo Basho

Noord van Oktober

Tussen September se nagewening en Desember se sonkeerpunt sit Autumnus soos ‘n lewegewende roeskol op die jaar se kalender. Oestyd en snoeityd.  Tyd ook om ’n Jaar se lewering te bereken. Die koring en ook die kaf te skei. Die Romeine het die stewige woord Automnus heel moontlik van die Etruskiese taal geleen en vir ons onder die posklip gebêre. Die woord vervorm en hervorm in duisende monde. Herfs kom seker via die ou Engelse woord: Haerfest na ons. Dit  beteken oestyd. Soortgelyk die Skotse Hairst, die Duitse Herbst en die Hollandse Herfst. Autumn, sê die moderne Engels. Automne, sê Baudelaire se Frans. Whitman noem die melankoliese tyd Fall. Fall of the leaf én Fall of the year

Die woord herfs, in langhand geskryf óf getik, lyk vir my soos ’n meidoringheining in die voorwinter. Die letter f word ’n swierige loot wat koppig aan ‘n laaste blaartjie klou. Die blaartjie is reeds deur die eerste ryp geroes en gerasper.

 

Nothing gold can stay

 

Nature’s first green is gold,
Her hardest hue to hold.
Her early leaf’s a flower;
But only so an hour.
Then leaf subsides to leaf.
So Eden sank to grief,
So dawn goes down to day.
Nothing gold can stay.

Robert Frost

Die herfsseisoen in die platteland ruik na die soet rook van blare en snoeisels wat brand. Takvure. Dit ruik soos wilde sampioene wat oor die blou van ’n gasvlam in botter braai.  Woorde soos Armagnac, Cassoulet, Choucroute & Calvados maak stem dik in ’n praatkoor saam met maters soos, Bouillabaisse, Boeuf Bourguignon, Daube de Sanglier en truffels.

Die najaar is nou op sy herfsste
die bessieboom se rooi is hartvanrooi
hoe het my jeug se oë dan gekyk
die kleur was toe mos nie so brandendrooi
is dit die gawe van die ouderdom
om dieper in die kleuregloed te kyk
aanhoudender na ondergaande son

Boerneef

Dis nou ook die tyd van die Rentreé scolaire, die begin van die skooljaar. Die winkelvensters staan oorlaai met blink fopleer tassies, potlode en skoolpette. Alles word in wit kryt teen afslagpryse aangekondig. Die blinkballe vir die Kersfeesvensters lê geduldig, wagtend, dat die son oor die Eerste November sak. La Toussaint word ieder jaar op 1 November gevier en is aangetroude familie van Aan die dag van die Dode. Dia de Muertos. La Toussaint is ’n Katolieke vakansiedag waarop die heiliges en die afgestorwenes herdenk word. Bosse krisante word op grafte vir geliefdes gelaat. (Dié blom word  in Frankryk uitsluitlik vir dié dag bemin.)  Die blomsoort kom in ’n magdom variante voor, van ‘n eenvoudige magrietjie tot ’n komplekse aster-sfeer met ’n duisend kroonblaartjies. Die aroma van die bont blokke kleur is onthutsend wrang en word reeds op ’n afstand geruik – so kragtig soos ‘n kolonie Stinkafrikaners. Krisant het nie ‘n gewone blomreuk nie, dit ruik eerder medisinaal. Tussen krui en klip: groen verstofte mos.

Sonnet of Autumn

They say to me, thy clear and crystal eyes:
“Why dost thou love me so, strange lover mine?”
Be sweet, be still! My heart and soul despise
All save that antique brute-like faith of thine;

And will not bare the secret of their shame
To thee whose hand soothes me to slumbers long,
Nor their black legend write for thee in flame!
Passion I hate, a spirit does me wrong.

Let us love gently. Love, from his retreat,
Ambushed and shadowy, bends his fatal bow,
And I too well his ancient arrows know:

Crime, horror, folly. O pale marguerite,
Thou art as I, a bright sun fallen low,
O my so white, my so cold Marguerite.

Charles Baudelaire

’n Hengse relaas word  geskryf oor die unieke Franse savoire faire. Die aweregsheid daarvan bly my verstom. Zoem in op enige detail van enige iets op aarde en Voila: jy spoor iets buitengewoon op. Kom ons bly by die geur van die herfskrisant. Serge Lutens is een van die wêreld se bekendste parfuummakers. Die Neus, soos die Franse hom noem. Tydens sy aftreejaar in 2011, ontwikkel hy saam met sy regterhand (kan mens sê neusvleuel?), Christopher Sheldrake, ‘n unieke parfuum wat gebaseer word op die geur van krisant. Sy verwysings vir hierdie komplekse aroma word gebaseer op ’n Kafkaesque mengsel van  melankoliese tradisie en eietydse waagmoed. Hy noem sy nuutste skepping  De profundis.

Psalm 130 se eerste strofe begin soos volg: Uit die dieptes roep ek…. Die Latyn lees: De profundis clamavi… Die psalm is een van die  gunsteling Toties Quoties Indulgence van La Toussaint. Groot komponiste vernoot hierdie droewige psalm in musiekale wonderwerke. Van Bach tot Vangelis. Lorca en ’n duisend ander dig daaroor. Oscar Wilde skryf ‘n roerende minnebrief. (Kyk na die kort film deur Seamas Mc Swiney en luister na Ruper Everet se voorlesing van die brief op You tube. https://www.youtube.com/watch?v=VBx2e6_-GLU. )

  De profundis is ook ’n vlugtige violetkleurige vloeistof  in ’n kristal flacon. Die basnote is krisant en wierook. Die pryskaart – €300.

 As long as I’m alive, so is my Death.
Every hero on a quest for glory is racing towards the proof of his mortality.

The scent of chrysanthemums and incense.

Serge Lutens

 

De profundis clamavi

J’implore ta pitié, Toi, l’unique que j’aime,
Du fond du gouffre obscur où mon coeur est tombé.
C’est un univers morne à l’horizon plombé,
Où nagent dans la nuit l’horreur et le blasphème;

Un soleil sans chaleur plane au-dessus six mois,
Et les six autres mois la nuit couvre la terre;
C’est un pays plus nu que la terre polaire
— Ni bêtes, ni ruisseaux, ni verdure, ni bois!

Or il n’est pas d’horreur au monde qui surpasse
La froide cruauté de ce soleil de glace
Et cette immense nuit semblable au vieux Chaos;

Je jalouse le sort des plus vils animaux
Qui peuvent se plonger dans un sommeil stupide,
Tant l’écheveau du temps lentement se dévide!

Charles Baudelaire

Out of the Depths Have I Cried

I beg pity of Thee, the only one I love,
From the depths of the dark pit where my heart has fallen,
It’s a gloomy world with a leaden horizon,
Where through the night swim horror and blasphemy;

A frigid sun floats overhead six months,
And the other six months darkness covers the land;
It’s a land more bleak than the polar wastes
— Neither beasts, nor streams, nor verdure, nor woods!

But no horror in the world can surpass
The cold cruelty of that glacial sun
And this vast night which is like old Chaos;

I envy the lot of the lowest animals
Who are able to sink into a stupid sleep,
So slowly does the skin of time unwind!

Vertaling. William Aggeler, The Flowers of Evil . 1954

Die herfsmaande is nie alles net tristesse en somberheid nie. Terwyl die natuur veroker trek die hemel  soms oop en blou. Verbeel jouself op ’n kaai langs die Seine tydens die laaste naweek van die maand Oktober. Daar’s wragtig ’n deuntjie wat uit ’n draaiorrel sypel. Au clair de la lune. Dis ’n kasarm van ’n ding. Handgeverf. ‘n Houtkasteel  op vier mooi rooi wiele. Koper pypies net soos dié van die orrel in die Notre Dame de Paris. Die ou man voer die vergulde poorte van die toormasjien met aaneen-gevoude  bladmusiek vol gaatjies. Hy draai die slinger met sy ander hand. Daar’s ’n  geel steen in sy pinkiering. Ek lieg nie. Hy dra ’n swart beret op sy kop en daar’s ’n swart snor onder die boog van sy neus. Daar’s ook ’n swart poedel by sy voete. Swart is die nuwe swart.

Autumn Passed Through Paris

 

Autumn slipped into Paris yesterday,
came silently down Boulevard St Michel,
In sultry heat, past boughs sullen and still,
and met me on its way.

As I walked on to where the Seine flows by,
little twig songs burned softly in my heart,
smoky, odd, sombre, purple songs. I thought
they sighed that I shall die.

Autumn drew abreast and whispered to me,
Boulevard St Michel that moment shivered.
Rustling, the dusty, playful leaves quivered,
whirled forth along the way.

One moment: summer took no heed: whereon,
laughing, autumn sped away from Paris.
That it was here, I alone bear witness,
under the trees that moan.

Endre Ady

Frank Gehry ontwerp vir Parys ’n nuwe tempel vir die visuele kunste wat die konvensies van wát ’n galery behoort te wees met ’n graad of twee omdop. Hy vertel dat hy die ruimtes as ’n sprokiesagtige seevaartuig visualiseer – ’n seilboot of selfs ’n flotilla wat regatta maak op ‘n dam. Dis ’n ongewone en opwindende struktuur in die Jardin d’Acclimatation wat deel is van die Bois de Boulonge. Die rooi lint is die naweek geknip en dis verseker een van dié fraaiste geboue in Parys.

 Bernard Arnault van LVMH stig die Fondation Louis Vuitton om die kunste in Frankryk ’n hupstootjie te gee. En dis nie sommer jou gewone Kelly Bag nie…dis ’n argitektoniese wonder in volle vaart op die rand van die stad.

Die Jardin d’Acclimatation word in 1860 deur Napoleon 111 en die Keiserin  Eugénie gestig. Dit was ’n gunsteling wegkomplek van Marcel Proust. Oorspronklik ’n dieretuin en ’n eksotiese tuin met plante wat oor die ganse aardbol versamel is. Die plante kon hier akklimatiseer, vandaar die naam. Tussen 1877 en 1922 was dit ’n antropologiese museum waar Parysenaars hulle kon vergaap aan homo exotiques. Ons is bewus van die afgryslike tafereel wat daar afgespeel het. As so iets moontlik is, hoop en bid mens, dat die magiese gedaante van die Fondation LV die dwaalgeeste vertroos en dat die Koloniale letsel-letters sal vervaag.

 

Mamihlapinatapai

Vir Jemmy Button

Ek  het geweet toe jy  kyk

dat die kyk wat jy na my

kyk, die kyk is wat ek na

jou kyk.

             Pussy cat, pussy cat, where have you been?

             I’ve been down to Londen to visit the Queen.

LJvV

Parys krioel van die kultuurkewers. Daar’s Fiac (Foire Internationale d’Art Contemporain), Paris Photo, Europa se grootste fotofees en Paris Tableau, die wêreld se enigste skou van skilderye deur Europese ou Meesters. Na vyf jaar se restourasie en €52 Miljoen verder, open die Picasso museum weer sy statige deure in die Marais. Die 17de-eeuse gebou, Hôtel se Salé, word op die kunstenaar se verjaarsdag, 25 Oktober, gevier. Mens vergeet dat Picasso self lief was om te skryf en gedigte te maak. Hy word aangespoor deur sy boesemvriend, Max Jacob en die legendariese Guillaume Apollinaire. Hy skryf graag sy gedigte op en om sketse en tekeninge.

red nude

you swept the ashes of winter
lit red and nude
drawn naked with smoke
and coal
still glowing
in the shadow of paper flowers
pressed to walls of plaster
and stone

Pablo Picasso

night moves

in a wine glass
sleeves of a sleeveless dress
knotted
around its stem
and a bull’s head sleeping, breathless
tangled
in the scent of pearl and warm flesh
standing on a drumbeat
balanced
by a prism’s deceptive stammer

Pablo Picasso

 

Ons keer terug na die herfs in die Noorde:

As Summer into Autumn slips

As Summer into Autumn slips
And yet we sooner say
“The Summer” than “the Autumn,” lest
We turn the sun away,

And almost count it an Affront
The presence to concede
Of one however lovely, not
The one that we have loved –

So we evade the charge of Years
On one attempting shy
The Circumvention of the Shaft
Of Life’s Declivity

Emily Dickinson

 

Late Autumn In Venice 

(Na Rilke)

The city floats no longer like a bait
To hook the nimble darting summer days.
The glazed and brittle palaces pulsate and radiate
And glitter. Summer’s garden sways,
A heap of marionettes hanging down and dangled,
Leaves tired, torn, turned upside down and strangled:
Until from forest depths, from bony leafless trees
A will wakens: the admiral, lolling long at ease,
Has been commanded, overnight — suddenly –:
In the first dawn, all galleys put to sea!
Waking then in autumn chill, amid the harbor medley,
The fragrance of pitch, pennants aloft, the butt
Of oars, all sails unfurled, the fleet
Awaits the great wind, radiant and deadly.

Delmore Schwartz

Ten slotte, ’n vonk goud  uit die Suide waar dit nie noú herfs is nie.

Niks hang so rooi soos wingerdblaar by Hexrivier
niks staan so geel soos herfspamplier by Dwarsrivier op Ceres
slaan rem aan hou jul asem in en kyk en kyk
lank en eerbiedig soos ‘n mens na so ‘n herfs moet kyk
laat dit inbrand in jou vir later tyd
die warm geel en rooi vir latenstyd

Boerneef

Breyten Breytenbach. Klein Reis deur Geledinge van Laat-Gaan, Sept – Okt 2014

Tuesday, November 4th, 2014

Klein Reis deur Geledinge van Laat-Gaan, Sept – Okt 2014

 

Ons kondisie : ons kan niks behalwe die huidige ken en ervaar nie. Of dan – die teenswoordige is die lens of die spieël waardeur ons onsself belewe, waarin die verlede gereflekteer en die toekoms geprojekteer word. Dis die enigste Altyd wat ons van weet, en tog gee dit altyd pad onder ons. Die enigste substansie wat ons ooit van bewus sal wees word voortdurend nie-substansie.

 

 

Tog : beweging, die ervaring daarvan, word ook gedeeltelik bepaal deur patrone of siklusse – instinktief om vergang te begelei, of as sediment van die geheue. Dit begin iewers, dit verloop langs ʼn kurwe wat beskryf kan word, daar is verwysings en ruspunte, die herhalings met variasies is soos ʼn hartklop en jy kyk uit na die toemaak of afronding.

Die mens aap sy eie dood na. Miskien juis omdat sluiting gesoek word. Dis immers makliker om ʼn aap dood te gooi met woorde as om jouself op te hang.

Maar die paradoks is dat betragting distansiëring meebring. Die beweeg van die skrywe is ʼn eie reis, soms gelyklopend met wat jy ervaar en dit sou miskien sonder daardie belewenis nie tot stand kon kom of in beweging gebring word nie. Al is dit eiewoordig : ʼn estetika op soek na die sintuiglikheid van etiek.

*

die dag vol water was

donker soos die stotterende nag

deurpriem met ligskigte

asof rammelende voertuie

nou buite beheer die pad

byster raak en knallend

in die afgrond donder

en die dowwe hemel skeur

in ʼn stortvloed water

*

Daar is indrukke – jy sou kon sê ‘momente’ behalwe dat die tyd geen sê het nie – so skerp, wat so ʼn skeur laat in die weefsel van aaneengroei, dat die diktate van die intuimelende besef van verbyganklikheid opgehef word. Die aand se verdwyning kom lê in onomskryfbare glorie op die water en maak ʼn bespotting van spieël. En skielik is daar die flitsbesef van binding, miskien selfs van ʼn wil-tot-wees. Want tensy jy die aand verbrand kan dit nie nag word nie.

*

Op die eerste dag van September sal ons in Lissabon arriveer. Emmanuella kom wag ons in op die lughawe. Haar ma was van die Kaap Verdiese eilande, haar pa van Angola. Enkele weke later sou jy in Thiés (ʼn dorp in die Senegalese binneland) by die middagete soortgelyk intiem daarvan oortuig wees dat die kelnerin in die eetplek, wanneer sy so wegstap kombuis toe, se boude in ʼn veelseggende en selfs suggestiewe gesprek gewikkel is wat die mond voorgee om g’n sout of water van te weet nie.

Ons sal in ʼn gastehuis in die Travessa de São Pedro tuisgaan in Bairro Alto – ʼn ou en ietwat vervalle buurt van nou straatjies op een van Lissabon se heuwels. Daar is baie klein restaurantjies waar fados gesing word, die mure is vol tags (die stilte van gestolde name), die smal sypaadjies is glinsterend wit gelegkaart met kieselsteentjies wat lyk asof dit van porselein mag wees, op straat staan mans met bierblikkies in die hande en kyk deur oop vensters na sokker op televisieskerms in donker kamers, twee honde baklei. Die glimlagkêrel agter die ontvangstoonbank is van Guinea-Bissau, hy praat Frans. Onder die bed in die kamer is ʼn leë geldtrommeltjie aan ʼn ketting in die vloer gebout.

*

Die rede vir die besoek is dat jy en jou vrou genooi is om aanwesig te wees by die eerste aanbieding van die verwerking vir die verhoog van jou tronkboek, Die ware bekentenis van ʼn albino terroris. Die teater in die volksbuurt het sitplekke vir 99 mense. (Dit word beweer dat die Profeet se Koraniese verwysing na 100 min 1, wanneer daar gepraat word van prysname en al die eienskappe toegedig aan die Oubaas, die samevatting sou wees van die mistieke kennis van en misterieuse omgang met Allah.)

Die regisseur, Rogério de Carvalho, is 83 jaar oud. Klein en stewig van lyf, kaalkop, bril, hy is oorspronklik van Angola en word gesien as ʼn kultusfiguur in die teaterwêreld van Portugal. Die akteurs – die groep se naam is Teatro GRIOT – sê hy is fanaties, al wat hy eet en dink is teater en hy laat hulle eindeloos repeteer. Hulle sê hulle loop almal rond met die koppe vol alternatiewe of versaakte tekste soos wappervlae op ʼn slagveld bestrooi met lyke waar net skimme nog dwaal op soek na vlees. Ons probeer in Frans kommunikeer maar dit haper. Wat hy en die spelers wil nagaan is of hulle die Afrikaanse name en die boep se wheaty reg uitspreek. Hulle was by verskillende ambassades met lyste woorde. By die Angolese afvaardiging was dit ʼn situasie van paniek, byna ʼn noodtoestand, tot daar verduidelik kon word dis nie broer Jan Breytenbach se storie wat hulle weer tot by oom Daantjie in die kalwerhok op loop sal jaag nie en dat hulle veilig is.

*

Dis asof jy deur ʼn luik terugval in ʼn ander bestaan, ʼn onderwêreld wat tegelyk beklemmend bekend en tog so vreemd soos ʼn glinsterende swart spieëlsaal is.

Ana Rosa Mendes, Daniel Martinho, Giovanni Lourenço, Maria Duarte, Matamba Joaquim, Miguel Eloy, Zia Soares… Sewe spelers om die angsverhaal op te roep – drie vroue soos weduwees, Zia is swart, en vier mans waarvan net die jong enetjie so witterig is soos Dawid Minnaar op sy dag (en Dawid, synde ʼn Afrikaner, het ook maar net gepass). Sewe stemme skreeu en fluister en murmel soms klik-klik om in groepsuiting te kommunikeer wat oorspronklik ʼn interne monoloog was, ʼn dowe diskoers gerig aan Meneer Ondervraer. Hulle gebruik geen dekor, beligting moet alles doen, beweeg op ritualistiese wyse en asof hulle haastig is van die een stoel na die ander wat op strategiese plekke op die verhoog neergesit is, op die klankbaan is daar momenteel klaviermusiek en later snouende honde.

As dit so moet wees dat mens by die afsterwe aan die oordeelsengele moet gaan verslag doen van al die personasies en beelde wat mens in jou lewe geskep het sal jy met trots pa wil gaan staan vir hierdie Afrikane.

Jy herken maar jy onthou nie. Niks verdwyn ooit. Niks word finaal uitgevee nie. Uit die uitvee kom vorm. Net belewenisse gaan dood om in ander gedaantes te herlewe. Dié wat nie ʼn gevoelsbelewenis ontketen nie word vergeet want onthou word deur intense emosionele ervaring vasgelê. Jy word herinner aan die begrip duende wat so nou verweef is met Spaanse diepsang en bulgevegte, daardie rou grasie wat anderkant tegniek waarneembaar deurskemer, gebore in die stryd tussen ʼn syn en die ander skadusyn wat binne die speler lewe. Om te kan getuig van die waarheid van jou verhouding tot jou kuns moet jy die duende wakker maak om met hom te stoei. In hierdie stryd word logika ontwrig om plek te maak vir die erotiek « wat die varsheid het van dit wat geskep is… »

Dis alles onwaarskynlik maar waar, dink jy. Hier sit jy saam met jou vrou in die donker teater van ʼn arm buurt en luister na die klip- en sisklanke van ʼn vreemde taal. Jy verstaan en volg alles behalwe die woorde. Net af en toe dobber daar ʼn herkende naam verby soos onverteerde bolle stront in die afvoer : Huntingdon, Kalfie Broodryk, Hendrik Goy, Spyker van Wyk…

Links van jou in die donker saal sit die Eerste Sekretaris van die Suid-Afrikaanse ambassade (« die ambassadrise is nog nie terug van vakansie in Suid-Afrika nie want die skoene het haar voete seergemaak ») en vroetel met sy bobbejaanspieëltjie (selfoon). Seker ʼn ontplooide kader.  In die loop van die aand sal hy jou vra watter land jy vandaan kom en later ook of jy miskien die stuk geskryf het. Die ambassade is by die openingsaand om ʼn skemeronthaal aan te bied vir die teatergroep en hulle gaste. Daar is die almalomvattende Afrikaner tannie-wat-die-werk-moet-doen (in baie gesantskappe is dit nog so) en sy is duidelik ontsteld na die opvoering. Sy neem eksepsie teen jou gebruik van ‘Boer’. « Ons het darem al veel verder gekom as dit. » Jy word gevra of jy iets wil drink. Na die tweede vinnige whisky herinner jou vrou jou daaraan dat jy nou sonde soek.

Mens moenie so in die verlede krap nie. Op die eiland, ʼn paar weke later, op die stoepie van die kamer wat die Nelson Mandela genoem word, terwyl ʼn dag van uitmergelende hitte ʼn aand van ondraaglike soelheid word, die reent het uitgebly vanjaar, lees Jek vir Johnny Leser ʼn ongepubliseerde gedig van destyds voor. Dis toe mens se keel nog rou was en duende baie bar.

(Gemeentebrief)

 

Na die riool met julle nasionalisme,

na die mishoop met julle nageaapte Nazisme,

na die see met julle rasegte afgod in sy

wit manel van sy, julle myne van hebsug

en plase van vraat,

die murasies melaats van julle vrees, julle haat

 

Gaan kak met julle impi’s huursoldate,

julle veetrokke veiligheidspolisie en ander elektrisiëns,

na die hel met julle rugbyspanne predikante,

julle bewind van aassuiers en hiënas,

julle ontbinde Gryshemde, vierdeklas Klukluxklanners,

die gelate melaats van julle vrees se gepraat

 

Wildehonde, mal swyne, selfingenome prehistoriese

nie-kleurling barbare, wit mombakkies gepleister

oor skande-swart are, laaste uitvaagsels,

sendelinge van die Westerse Christelike Aristoteliaanse

lig-of-donker dinastie van uitbuiters,

vrybuiters, vryboere… Hoe krepeer die boere sit-sit-so…

 

Gemeentelede, landgenote, fanatiese broeders

in verbond met afval : dis moeilik om Afrikaan te word.

Die son kry mos nie vatplek nie.

Ek weet, ek behoort te weet, ek is van julle,

ek kots dit soggens binnetoe in my maag

en sweet dis snags terug –

hoe sou ek anders dit kon skryf ?

 

Liewe behoeders van die pes, vrot voort !

Hou so aan. Plant ons kruise, grenspale

teen die nag. Ons sal op die knieë sing, hierdie selfmoord

met houtmesse volbring. Laat ons jammerklagte tog opklim

tot ʼn oor.

Want dis amper ryp, die lemoene het reeds baard.

Die honde sal volstrek waterblomme pis op ons memoriam

 

*

Die baas van gisteraand in die piepklein eetplek waar slegs tien mense kan aansit op ʼn keer het oorbelle aangehad wat albei ore heeltemal toemaak. Soos metaalgroeisels. By die fontein op die esplanade, die Mirador de São Pedro de Alcantara, was en plons stadsduiwe in die water en sit dan kroeserig plat op die lyf in die son om droog te word. Onder in die stad is Dom João 1 ʼn indrukwekkende brons ruiterbeeld met ʼn seemeeu op die helm en nog een op sy septerpunt. Langs die rivier is die seemeeue ʼn oorlas, veral wanneer vullis tydens stakings ophoop. Hulle verjaag ook die ander voëls. By die vlooimark het ʼn sameswering papegaaie drie of vier jaar gelede uit aanhouding ontsnap en hulle het nou aangeteel tot ʼn ingeburgerde, kletsende kolonietjie in die buurt. Julle besoek die Kerk Van Die Ongesteldes. Aan die een end staan ʼn beeld op ʼn voetstuk – skraps geklee en met die gespierde bolyf van ʼn Boland rugbyspeler wat nog nie onkant gevang is deur die suip nie, hy’t ʼn paar pyle in die lyf, een gevaarlik naby aan die koker van lekker en kwaad. Sint Stefaans. Jy het jou laat vertel hy’s die beskermmaatjie van die amaMofi. Die sentrale middeskip is beslaan in ʼn oordaad van goud en porselein. In ʼn alkoof staan die bekroonde Mariasbeeld met ʼn mantilla oor die gesig. Jy besin dat daar net vier stamme op die aarde is : die sinpapeles, toeriste, Chinese, en die gewone gente wat nou ʼn bedreigde spesie geword het. Langs die Taag op die enorme Praça do Comercio is daar ʼn standbeeldgroep met ʼn engel wat ʼn olifant lei. Iets te doen met koloniale aanwinste. Oor ʼn paar jaar sal mens vir die kinders moet probeer beduie wat ʼn ‘olifant’ was, en ʼn ‘renoster’. Op die plein loop daar ʼn man met ʼn wit baard, vasgebind in sy lyfband is ʼn figuurtjie waarvan net die beentjies uitsteek onder die loshangende hempspante. « Is die kind nog lewendig ? » vra jy bekommerd. Sy maat met die ongeskeerde gesig, so groot soos ʼn bul uit Bulgarye,  frons diep : « Dis ʼn pop ! » Hulle verkoop hasjis. Die stad kan gelees word in terme van voor en na die groot aardbewing en brand van 1755. Die koningsgesin was op reis en het die vernietiging vrygespring, maar die keiser wou nooit weer in die verwoeste paleis woon nie. Daar naby is ʼn kerk vol ex-voto plaatjies. Ou dames met dik bene kniel op die banke en tel hulle bidkrale prewelend deur die vingers. Dis miskien die ingang tot ʼn oorkant. Sofia sê : « In Lisbon it’s easy to find silence. »

*

(die digter en die gedig)

 

na ʼn lang reis

is ons eendag weer terug

in die geweste waar Breytenbach skuil

 

ons het kontak verloor

oor die jare. verneem

dit gaan nie so goed met hom en sy varkies nie

 

dat hy oud geword het. hy bly

nog steeds by sy ma iewers

in ʼn agterplaas. en dat hy sukkel

 

met die tong. dit is vandag

sy pampoendag onthou ons nou.

ons het hom te lank afgeskeep

 

miskien kan ons vir die klong ʼn bord

warm kos neem sê die vrou.

sjym hy verwaarloos seker sy vleeslike

 

behoeftes so in die gespartel

om kop bo woorde te hou.

maar nee. ek dink dit

 

sal hom ontstel om te sien ons is

soveel beter daaraan toe

na al die jare se verwydering.

 

hy was nog altyd ʼn liggeraakte jakkals.

dit sou beter wees om aan die hand

van rym en patroon ʼn verjaardag

 

gedagte agter te laat.

hom aan te roedig om digter begrippe

te verlip met minder spasie

 

tussen die reëls van stasie

tot stasie wanneer hy in die nag

ʼn verbygaande trein ver klopperuk hoor apoklip

 

*

Dan is julle weer in ʼn taxi op pad lughawe toe. Teen ʼn muur lees jy in die verbygaan : « They’ve got the numbers but we have the guns. » Dis ʼn besonder lommeryke stad -  daar is ʼn aantal parke en botaniese tuine en die strate, behalwe nou dié in die ou middestad, is beskadu met bome en welige struike : lindebome, bloekoms, platane, palms, loekwart, jakaranda, vlambome, micocoulier (Celtis australis), lourierbosse van verskillende kleure. Plek-plek druip die eendagmooi of trompettertjies pers oor buitemure ; dit word ook blouwind genoem. In Alfama, die kasba met die kronkelende steë en ʼn uitsig oor die Taag waar die seevaarders wat Afrika uit die verbeelding omsoom en ingekleur het se karvele gelaai is met gepekelde varkvleis in vaatjies, het elke denkbare klein openbare pleintjie of oopte by kruispaaie ʼn eie lemoen- of suurlemoenboompie. In een van die gange van die lughawe waar julle wag om aan boord te gaan, staan daar groot geskryf : « Às vezes durante horas, não està aqui ninguém » (sometimes there is nobody here for hours).

*

Die Air France vlug daal oor ʼn flonkerende Dakar – hier van bo sien mens nie die kus nie, soms wel liggies van ʼn diepseeboot wat na ʼn onsigbare horison gaan soek, en jy is onbewus van deining of glooiing – en stryk neer in die donker. Dadelik slaan die drukkende hitte jou soos ʼn effens klam vadoek in die gesig. Na jare het ons weer ʼn ‘konneksie’ op die lughawe – Jean-Claude da Silva ( afkomstig van Cabo Verde, hy smokkel met alles van motorkarre uit Europa tot invloed by die doeanniers, sy glimlag is onweerstaanbaar) sal sorg dat jou aankoms deur die hoogwaardigheidsbekleërs se salon glad verloop. ʼn Futuristiese laserinstrument meet jou temperatuur en dan is jy anderkant uit. (Iemand behoort ʼn boek te skryf met die titel, Ebola vir die lewe.) Ibrahim neem jou na die hawe vanwaar die Coumba Castel eiland toe vertrek. Hy skud jou hand met ʼn fladdering nerveuse drukkies en wanneer hy opgewonde raak duik daar onverwags ʼn sarsie tjk-tjk-tjk geluidjies op in sy praat.

ʼn Skeeloog outjie op die veerboot, leser van Flaubert o.a., sê hy is die voorsitter van die plaaslike studentevereniging maar hy het sy studies moes staak want die geld was op. Hy wil so graag skryf. Dis sy werklike ontvlugting. Vra jou : « Hoé is dit om ʼn skrywer te wees ? »

Wat gaan jy sê ? Dat dit kakwerk is teen ʼn hongerloon op sy beste ? Dat dit jou niks wyser en weinig meer ingelig maak al sou jy dit in jou alleswetendheid nooit erken nie ? Dat jy eintlik ʼn brocanteur is wat brokke en skeursels probeer saamvoeg ? Dat dit jou ʼn onhandige en soms onhanteerbare ego besorg, jou in ʼn stekelrige krimpvarkie verander ? Dat dit sleg is vir die oë en die hart, dat dit jou leer lieg en bieg soos ʼn Jesuïet ? Dat duende swaar op jou bors lê en hyg in die nag, ʼn blink ingevette stoeier ? Maar ook, maar ook… Die wind oor die see… Hy is so ernstig en gretig. Jy beter niks sê nie.

*

Emma is borrelend mooi soos swart sjampanje. Sy het arm op Gorée grootgeword voordat sy by die Instituut begin werk het. Dis sy wat na Jek omsien – diskreet, maar niks ontgaan haar nie. Enkele jare gelede het ʼn groep filmers en akteurs uit Barcelona twee weke op die eiland deurgebring om dokumentering voor te berei oor die onwettige sinpapeles wat by honderde elke maand in Europa uitspoel. (Dis nou duisende, en baie verdrink nog lank voor hulle die kus gewaar.) Eintlik was die onderwerp ʼn verspotte projek van die Spaanse owerhede om woestynbokkies uit hulle dieretuine as historiese ‘opmaak’ te skenk aan die Sahel lande waar die wild uitgesterf het, elke dier met kundige sorg begelei op die vliegtuig deur twee oppassers – terwyl vlugvragte vol ‘illegales’ hardhandig terug gestuur is Afrika toe sonder enige begeleiding. Jordi, een van die akteurs, se koerasie was dalk onrealisties gretig : sommer die tweede dag al het hy kom kla dat iemand sy voorraad kondome vasgelê het. Dit kon net Emma wees. Mens kan slegs hoop dat dit goed en kundig gebruik is. Self het sy nog net een keer probeer om die land uit te kom noordwaarts met ʼn karavaan handelaars om lappe te verkoop. In Algerië het sy omgedraai. Sowat drie jaar gelede het sy getrou met ʼn veel ouer man. Haar dogtertjie, sy maak die kind op haar eie groot, is nou vyf. ʼn Tydjie terug het sy geskei, en nou maak sy vol brawade maar tog skamerig bekend dat Adama (ook van die Instituut) haar vorige maand tot vrou geneem het. Sy is gade nommer twee, die eerste een (met kinders) woon op die eiland, sy wat Emma is in Dakar. Adama besoek haar elke week en bly dan twee nagte oor. Of sy goed oor die weg kom met die eerste vrou ? Sy slaan die oë neer, huiwer : « So-so… » Maar tipies fatalisties hoop sy dit sal regkom.

*

(die digter en die gedig : ʼn ghazal)

 

die lewe was vir lank ʼn bysaak

en kon ek met die heuning boer

 

wanneer die gedig ryp was

het ek ʼn sluier oor my kop gevou

 

en gewierook om die woedende woorde

weg te hou soos ʼn weduvrou

 

in rou die vloeiende goud gleuwende

uit stanzas teen die lig laat gloei

 

maar nou is die korf leeg geroof

met slegs miere wat nog ʼn saak probeer pleister

 

waarom so droewig, Byeboer ? om te bou

aan die lewe asof daar ʼn lewe sou wees om te onthou

 

is immers ʼn bevrugting van die verlede ?

 

 

*

Gorée. Stilte van oggende, mense oop-oë onder vuil komberse buite, mense wat op en neer loop en na die see kyk. Die afwagting. « Hulle begin eers praat wanneer hulle iets in die maag het. » In die televisie maak mense mekaar dood. Sogenaamde ‘vegters’ met lang haarlokke en stywe oë en moderne wapentuig. Die rat-tat-tat. Wapenvervaardigers, wapenverkopers, wapensmokkelaars vryf die hande skoon van bloed. En nou is dit aanvaarbaar dat onbemande hommels (drones) geruisloos en so hoog dat jy hulle nie kan sien nie, dalk ʼn klein flitsberig van die son, beheer of ‘gevlieg’ deur pilote met uniforms aan iewers in hulle jakkalsgate van beton in Amerika, duisende myle verder hulle lading doodsbomme los. Stil en lae sirkels van roofvoëls en hoog teen die bolletjies wolke bo die see die swaeltjies. Jy lê op jou rug in die dik stink water van die hawetjie, jy weet dis waar mense hulle klere was en soms in nood moet ontlas.

Saam met Johnny Leser loop Jek die bult uit. Vullis en rommel oral. Langs die moskee wat op herwonne grond digby die see onder die basalt rotswand gebou is, sit die posmeester met ʼn stapeltjie papiere. Hy woer-woer opgewonde, kan met vers en kapittel aandui presies wanneer die fondamente van die moskee heeltemal weggekalwer het, opgevreet deur die getye tussen die 23ste en die 24ste Augustus laaslede so en so laat in die nag toe hy in Touba was om sy gebedekrale te tel, hy gaan nou op staande voet met die imam praat, iets moet gedoen word.

Bokke (‘skape’ genoem) wag geduldig om oormôre geslag te word, oë omgedop styf starend in die hemel, die rictus, die dik blouagtige tong, die sloepie bloed in die sand.

« O, vous humains, nous vous avons crées à partir de mâles et de femelles. Nous vous avons repartis en peuples et en tribus pour que vous vous reconnaissiez mutuellement. Pour Allah, les plus honorables parmi vous sont les plus pieux. Allah connaît tout et sait tout. » (O mense, ons het julle gemaak uit die manlike en die vroulike. Ons het julle opgedeel in volke en stamme sodat julle mekaar kon erken. Vir Allah is die mees eerbare tussen julle die mees godvrugtige. Allah ken almal en weet alles.) Dit kom uit die Koran, Les Appartements 13, en is as geskenk van die volk van Quatar teen die moskee se muur op ʼn marmerplaket aangebring.

*

Die jong lat op straat, vroeg al ʼn bietjie geswaai, loop vir Jek en Johnny Leser tromp-op en stel voor dat hulle saam ʼn bok koop vir Eid-el-Kebir. (Nood loop hoog, pryse het nie gedaal nie, is nog altyd sowat CFA 100,000 vir ʼn volgroeide skaap, die diere lê gelate vasgemaak, die klokke so groot soos baobabpeule swaar tussen die bene in die sand. En hoekom is daar geen skaapstelers hier nie ? ʼn Klein Karoo se skaapdief sou mos sommer tjoptjop die mark kon reguleer !) Jek wys die ‘aanbod’ van die hand met die verduideliking dat hy ʼn Boeddhis is, dat hy nie vleis eet nie… (lieg hy nou soos ʼn smous met die vet nog blink om die mond). En buitendien : « Afhangende van jou gedrag op die ondermaanse kan jy miskien herbore word as ʼn bok of ʼn skaap in die volgende lewe. Hoe sal jy daarvan hou om met ʼn tou om die nek tjoepstil te lê en wag om keelaf gesny te word ? » Die lat se daggarooi oë dwaal daaikant toe. Sy ore kan nie glo wat hierdie toubab hom probeer wysmaak nie… Maar Tabaski is dan so ʼn ou geskiedenis, probeer hy paai ; veel ouer as hierdie jakkalsdraaie oor reïnkarnasie…

*

(die digter en die gedig)

 

jy vra of ek in my gedigte is

en ek moet nadink

die woorde deur ʼn siffie syg

om te sien of ʼn muggie

sig sou manifesteer

 

die marsjerende geledere klanke

ledige betogers

wat uit één keel

die afwesige gesig se bewering

probeer besweer

 

jy vra of ek in my gedigte is

en ek moes dink aan die nadrink

van die versuipte denker

in die leivoor terwyl die rye

leuseskellende ketters om die hoek

 

verdwyn soos waarhede

vergek tot ekke

se holle betoog

wegsyg in ʼn boeksoekbeweging

geletter in papier

 

*

« Alles wat tydelik is, is ewig. »

Wanneer dit donker is oor die eiland sit julle op die Boufflers terras wat uitkyk oor die hawetjie waar mense nog swem om af te koel en die strand waar pirogues uitgesleep word vir oornagting. Geen ander klante te bespeur nie, die seisoen was ʼn mislukking kla baas Papou, die geneuk van visums wat toeriste nou benodig om in die land te kom en die veerbote wat nie gediens is nie sodat mense tou moes staan tot verby die kerk om te wag dat die ene wat nog gebruik word al bulkende opdaag, en skielik hierdie ding van doodbloeikoors waar die hele Afrika oor dieselfde kam geskeer word. Sit julle met ʼn groeimaan bo in die dynserigheid, om dronk te word van gin & tonic en om vis te eet.

Johnny Leser praat van ʼn bron wat sou verwys het na die konserwatiewe opinie dat die bestaan van die Mens bewys God bestaan nie. Jek reken jy behoort nie die ore uit te leen nie – so ʼn siening bewys die tweekoppigheid van die God/mens begrip, terwyl die teëwerpsel juis sou kon wees dat die god ʼn onvermydelike bokvergestalting is van die mens se beangsde behoefte aan ʼn verbeelde skepper wat ons wat mens is so sou gemaak en laat staan het as verbrouselverdriet. Die god sal dan ʼn siek verbeelding hê.

*

Stanislas Jean de Boufflers, hier agter glas geskilder en teen die muur van die hotel op Gorée wat sy naam dra omdat hy as goewerneur so ʼn diep indruk gemaak en op beskeie manier bygedra het tot die volksplanting, geb. 1738 (Nancy) – gestorwe 1815 (Parys). Sy ma was die amptelike maîtresse van Koning Stanislas van Pole, skoonpa van Louis XV. Vandaar sy naam. Rivarol het die jakkals so beskryf : « Ab-libertyn, soldaat-filosoof, diplomaat-liedjieskrywer, republikein-gigolo. »  Na Voltaire se mening was hy egter ʼn mede-teendraadse sinikus.

In later jare, terug in Frankryk, sou hierdie avonturier wat sy adellike aanspraak eintlik maar gekoop het, beskryf word as vet en verslonsd. Dis ons almal se voorland indien ons ʼn asemwyle gegun word tussen lui lê en die laaste uitlê vir die langslaap.

*

Tydens die periode van afwagting voor Tabaski besluit julle om verder noord land-in te verken. Ibrahim bestuur veilig, hy beaam al jou opmerkings byna woord vir woord. Die eerste groot dorp is Thiés – Idrissa Seck se tuisbasis. Seck was jare lank die vorige president, Abdoulaye Wade, se eerste minister en kroonprins totdat hulle ʼn uitval gehad het oor die opdeel van groot bedrae geld wat as ontwikkelingshulp die land ingekom het. In hulle oorsese besittings het die koloniale bewind altyd ʼn hoërliggende en koeler uitvlugsoord geïdentifiseer om weg te kom van die gejaagdheid en die hitte in die hoofstad wat gewoonlik aan die kus geleë was. In Viëtnam was dit Dalat, vir Senegal is dit Thiés.

Die middelslag stad is boomryk met wye strate ; Afrika het egter lankal alles weer herskep in ander patrone van familiariteit deur die gestruktureerde uitleg van die setlaar uit te vee. By ʼn fast-food klim julle uit vir koffie, heerlik, reuse-croissants, pains chocolat en ander patisseries. Aan ʼn tafel sit en lees twee toubabs koerant asof hulle maar nog altyd hier was.

Die baobab-bome staan groen in die blaar, die hitte is drukkend. Julle ry verby kleiner uitbreidings, van die pad lyk hulle meer na kampongs. Dan ʼn volgende groterige dorp, Tivadouane, setel van die Tidjiaanse Sufi-gemeenskap. ʼn Imposante moskee waarvoor Marokko waarskynlik betaal het siende die stigter van die sekte se reste aldaar in ʼn praalgraf lê en vergaan. Verder deur Mékhé en Kébémer (waar jy ʼn onverwagse trop swart snuffelsnoet varke opmerk), en ander gehuggies met stapeltjies vrugte – suurlemoene, lemoene, waatlemoene – te koop aangebied langs die pad. Soms word plaaslike produkte uitgestal : kleipotte, mandjiesgoed en ander vlegwerk. Slank palmbome vervang mettertyd die baobabs, hier en daar is ʼn bewerkte landery te sien. Jy spekuleer dat grondboontjies, maniok en ander knolgroente seker verbou word en Ibrahim sê : « Tjk-tjk-tjk grondboontjies en maniok tjk-tjk-tjk en knolgroente word geplant. »

Julle ry deur markdorpe wat krioel van die lewe – skaaptroppe saamgeblêr, winkeltjies vol snuisterye, motorkarre wat langs die pad reggemaak word. Die verkeer is taamlik intens. Soms sien jy skape vasgemaak en vervoer in plastieksakke op die bussies se dakke, net die koppe steek bo die bondels uit en lyk soos kranse met wapperende linte op pad begrafnis toe. Af en toe is daar ʼn padversperring, gewoonlik net wanneer julle oor ʼn « donkierug » ry, gendarmes trek die trokke van die pad af en beboet die drywers summier, hulle soek ʼn bydrae vir die aankoop van die rituele skaap. Sedert die grense met naburige Mali en Guinea gesluit is as gevolg van ebola bly die prys van skape onbetaalbaar hoog. Die pad Mauretanië toe is wel oop en baie van die diere kom daarvandaan. Jong vroue in kleurryke gewade sit ingeryg op donkiekarrietjies. Daar is opvallend meer donkies te sien onder die bome, klein van portuur, geduldig soos grys gedagtes.

Na Louga, ʼn groterige stad uitgestrek regs swenk die roete weer wes, oseaan toe. Gandon is die laaste groot dorp voor St Louis bereik word. Die stad se verwesterse gedeelte lê op ʼn eiland, Ndar, die oorspronklike naam van die nedersetting in die mond van die Senegalrivier wat vir ʼn tyd die Franse kolonie se administratiewe hoofstad was. Julle ry verby soutpanne oor die 500 meter lange Faidherbe-brug die stad binne. Die oorkantse oewer van die wye rivier vorm ʼn landengte, la Langue de Barbarie, letterlik « die barbare se tong » – dit verwys na ʼn tradisionele ankerplek en vissersdorpie van die More, inkommers uit Mauretanië. Hulle is van Berber afkoms, aldus die ‘barbaar’ al was dit blykbaar die Grieke wat vir die eerste keer die term gebruik het in verwysing na die vreemdelinge in hulle poorte wat ʼn onverstaanbare « bar-bar » gebesig het.

*

Van ʼn vorige besoek onthou Jek die Hotel de la Poste, ook die Aéropostal genoem – bekend as die afsaalplek van pionier vlieëniers – Mermoz, Exupéry – wat die posdiens tussen Europa en Suid-Amerika behartig het. ʼn Ou hotel vol eggo’s en skimme en model vliegtuigies, groot oorgroeide binnehof, kamers wat uitkyk oor die rivier se bruin water. Die restaurant waar Johnny Leser en Jek gaan eet, die Flamingo, is leeg behalwe vir enkele toubabs wat mekaar se tande tel. Kelners buig laag, glimlag wit, die disse (giers van die omliggende distrik, garnale, seeduiwel) is voorstebos, die witwyn net koel genoeg, waaiers draai om die lug te laat vloei in ʼn geheue aan verfrissing. By die  swembad daarnaas sit ʼn jong student en maak asof sy studeer. ʼn Rooigebrande Italianer by ʼn naburige tafeltjie probeer kennis maak met die student. Later sal hulle op die hotel se voorstoep sit en drink en hy sal nie ophou praat om haar te beïndruk nie. Toe Jek gaan swem vroeër het die swerwer ʼn gesprek aangeknoop, sê sy naam is Simon Snow en hy’s eintlik ʼn Amerikaner met vakansie, dat hy in die lykbesorgersbedryf werksaam is. Vir Jek klink dit of hy ʼn mislukte huursoldaat mag wees.

In die straat van die Flamingo word julle omgepraat om in ʼn calèche, ʼn perdekarretjie, op ʼn begeleide toer van die stad geneem te word, die manne smeek byna vir ʼn bietjie besigheid. Hier sit jy op die foto met Leser langs jou. Die drywer het ʼn letsel oor sy wang en voorkop, sy een oog is langsaam. Sy maat, Mohammed, is die gids. Ook hy moes sy studies versaak omdat hy dit nie kon bekostig nie en hy was vas van plan om die ondergrondse pad te vat Europa toe maar toe kom die Spanjaarde en begin ʼn sentrum om mense op te lei as gidse, hy is die jongste, of te skool in landboutegnieke. Die bedoeling is natuurlik om die vloedgolf sinpapeleste probeer stuit. Terwyl die skemer toesak oor die ruisende stad van vlermuise en verlore siele ry julle op ʼn klopdraffie deur die strate. Die verval is oral sigbaar in verkrummelende mure, hope rommel en vullis. Mohammed papegaai entoesiasties wat die Spanjaarde hom geleer het, van boustyle en bewaring en grepies geskiedenis. Jy weet nie of die wit perd dit gaan maak nie. Is dit dan nie die ros waarop Mohammed hemel toe gegaan het nie ? Hiér en hiér het mense in afsonderlike buurte gewoon, handelaars bo hul pakhuise en winkels langs die oewer waar bote vasgemeer het, die verskillende graderings van vermenging tussen onderdane dieper die stad en die donker in tot by die verworpelinge en die uitvaagsels. Nuwe kastes het ontstaan, plaaslike dames het met die tubabigèes (« wittes wat uit die see gekom het ») getrou, die signares het ryk geword en slawe aangehou om die waaiers te swaai en groot huise laat bou. Die Kompanjie kon nie die geskiedenis keer nie. In 1688 is daar nog uitgevaardig dat geen amptenaar met ʼn negerin mag verkeer nie, nie in hulle huise mag ingaan of toelaat dat hulle sy woning penetreer onder watter voorwendsel dan ook, op las en met die straf van ʼn 6 pond boete en twee dae agtermekaar se wagstaan vir die oortreder. Maar die vlooi was reeds bekeer, gedoop en in die kooi. Mohammed sê hy het al vantevore Suid-Afrikaanse kliënte gehad, hulle was vriendelik en het selfs by hom tuis besoek kom aflê, hy vra uit na die Pistorius hofsaak, stem saam dat Zuma ʼn dief is. Afrika leiers is almal skurke. Let my people go. In die donker bevind julle jul opeens aan die oorkant van die rivier in die village des pêcheurs. Dis ʼn ander wêreld waar duisende families opmekaar lewe – 30,000 mense in ʼn area van 30 hektaar, volgens informasie wat oor die jong gids se lippe vloei is dit een persoon per elke vierkante meter. Johnny Leser begin paniekerig word, dis nou te laat om aan hierdie haglike teks of die hof van mirakels of selfs die nag te ontsnap. Ontoeganklike seremonies word op straat afgespeel. Op ʼn stadium ry die karretjie deur ʼn somber skare versluierde mense wat almal buite is vir ʼn begrafnis. Dis met groot verligting dat julle oplaas weer die leë hotel bereik. Die maan is vol en rooi van stof. Die woestyn kan geruik word.

*

o waar is my waarheid

my waarheid my waarheid

o waar is die waarheid

die waarheid van my

 

o waar is die wees-is

die wees-is die wees-is

o waar is die wees-is

die wees-is van my

 

o hier is die waar-is

die is-wees die waarkis

o hier is die wees-waar

die isheid van my

 

*

Leser,  jy wat die jonger, meer presentabel, afgeronder, gesonder, wyser en subtieler gebalanseerde weergawe van myself is, luister nou na Jek Oubok se vanselfsprekende: ‘oorlewe’ is om op reis te staan al weet jy nie altyd waarnatoe nie, dis om voor die venster te sit en droom oor volgende jaar, om ʼn ruimte te skep waarin die leegte kan uitvloei en waar beweging ontstaan. Al bestaan daardie « volgende jaar » ook uit brokke en breuke uit jou verlede wat jy altyd weer herskep. Slegs die antipasie maak die oorgange moontlik. Anders begin jou skoene jou druk en raak jy verstrik en verskrik in jou eie asemhaling.

Met dik toue vasgemeer aan die oewer van die wye en snel rivier dobber die Bou El Mogdad, ʼn rivierboot wat aan die Compagnie du Fleuve behoort, om hersien en toegerus te word vir die volgende seisoen. Tradisioneel was die rivier net bevaarbaar tydens die ‘hoogseisoen’, dit wil sê vanaf middel-Julie met die eerste reent wat die rivier laat swel tot in November wanneer die waters sak met die aanvang van die ‘laagseisoen’. Mense, goedere, negosieware, lewende hawe, pante materiaal van die fynste katoen met arabeske en ander motiewe vir die dames se gewade, Arabiese gom… is vervoer tussen die handelsposte op die rivier.

Dis hier waar ons volgende jaar gaan inskeep, miskien net na afloop van Saint Louis se jaarlikse internasionale jazzfees in die park waar ons nou die aand in die donker by verby gery het. Ons sal ʼn geslepe skrywer of twee saamneem, mense wat skerp kan kyk en ʼn verstaan afdruk op wat hulle sien, dalk ʼn paar digters van die Dancing In Other Words poësiefees. Jek sal maak asof hy van alles iets weet.

In die kajuite met die verniste houtpanele sal ons wieg op maat van die rivier se lirieke.   Ons sal vaar tot by die Diama keerwal en daarvandaan al langs die Diouling reservaat om na die voëllewe in die riete te kyk. Te kyk na die fluisterende vlug van die flaminke, die seerawe se duikstrepe, die parlementmaniertjies van die pelikane. Miskien met die syrivier, die Gorom, op tot by die Djoudj wildtuin vir die vlakvarke en die ape. Die volgende dag sal ons verby rysvelde op die oewers vaar, langs Rosso wat die grensdorp tussen Senegal en Mauretanië is, aan wal sal ons die suikerplantasies besoek.  Ons sal die uitspattige kasteel, die « folie du Baron Roger », sien verbykom en vaar tot waar die rivier mond en mangoboorde die dorpie Gourmel omsoom en naat. Ons sal Tiepboudijen eet, die tradisionele rys en vis, en die dorpie Dagana, ʼn ou Wolof standplaas wat eens die hoofstad van die Waalo ryk genoem is, gaan besigtig vir sy fortmurasie en die mark. Ons skoene sal ons nie druk nie. Die tyd sal verbyvloei soos riviergetye. Oor die volgende dae sal ons gaan rondloop in ʼn tipiese Fulani dorpie met hutte wat deur die vroue gebou word, en verder rivier-op beweeg langs gehuggies wat uit die 13de eeu dateer tot in die Sahel hart van die Toucouleur gebied waar die kinders okerkleurig is. En so sal ons aankom in Podor, destyds ʼn florerende handelstasie waar gom en ivoor en slawe gekoop en verkoop is. Saans sal ons musiek maak aan boord, of argumenteer, of kyk na ou Sowjet films, of die sterre se voorspellings probeer ontsyfer.

*

Terug op Gorée stink die stegies na verskroeide bokhare. Op televisie sien jy die verslag oor die Londense cabby wat in Sirië liefdadigheidswerk wou gaan doen, gevang en as gyselaar aangehou is (« sy hart was van goud, » sê sy verdrietige swaer in ʼn dik Cockney-aksent) – en nou is hy onthoof. Ook ander materiaal van hoe gyselaars se naasbestaandes pleit vir die lewens van hulle seuns – ʼn sterwende oudchirurg in ʼn hospitaal wat deur ʼn klep in sy strottehoof probeer artikuleer, ʼn egpaar (vrou met kopdoek, blykbaar bekeer tot Islam)… En mens wonder oor die kontinuum tussen bokke keelaf sny en die onthoofdings. Is dit die offer konsep ? Of die intense besef van lewe wat kom met die oorskryding van ʼn taboe ? En dan onthou jy hoe jy miskien ʼn week gelede gestaan en kyk het hoe Seydou, jou seun, ʼn bokkie in die see was, hoe perfek mooi die dier is. Met die deernis waarmee mens ʼn huisdier streel. « Was jy hom vir Tabaski ? » het jy gevra. « Nee, » was die antwoord. « Hy is nog te jonk. Miskien volgende jaar. »

*

En toe die oorgang Holland toe, soos ʼn vlug terug in die verlede. ʼn Plataanboom van 131 jaar oud aan die Westersingel in Rotterdam sou her-heilig word as die Graf Van Die Onbekende Digter en jy moet die woord kom begrawe. Die oorspronklike teks soos dit in die tronk ontstaan het, uitgesmokkel is, waar gemaak is, is te lees in Mouroir. En in All One Horse die inwydingsbetoog van 1986 onder die boom in teenwoordigheid toe van die Rote Fanfare, die uitbundige blaasorkes met hulle vals musiek. Daar was vlaggies in die takke. Dié boeke sal jy nie in Moermikland kan kry nie. En twee muurskilderye in die Gaffelstraat, die een gemaak deur Lucebert en die ander deur Jek met die name van ʼn aantal digters wat oor die jare in gevangenisse beland het, is gerestoureer.

*

Maar eers na Amsterdam vir ʼn besonderse aandete verheerlik met twee bottels van die beste Spaanse wyn. ʼn Besoek die volgende oggend aan die Stedelike Museum om Marlene Dumas se oorsigtelike uitstalling te sien sou nie kwaad kon doen nie.

Blou wolke laai op oor die stad, ʼn onhollandse wind riffel die gragte se water. Daar is selfs weerligstrale. Onder die boog van die Ryksmuseum word julle vir ʼn tydjie vasgekeer deur die storm. ʼn Uitstappie bejaardes in rolstoele,  hulle het vir niemand niks gevra nie, eweneens deur die onweer onder skuiling  ingehok, is nou hoenders met die piep op ʼn ry geparkeer terwyl hulle wag om in die museum hulle dosis kultuur in te kry. Vier jong mense in swart geklee saag energiek op hulle klassieke instrumente en Bach weerklink onder die gewelfde dak. Reën stort neer in griffelstrepe, papiere word deur die wind opgeswiep en verslind soos ʼn woordeboek van vlinders.

Dit vou die beeld by jou oop van ʼn renga wat op die eiland geskryf is ; Ka’afir was een van die deelnemers en jy het hom daarop attent gemaak dat sneeu in so ʼn geweste en skrif onvanpas sou wees. (Die tweede renga het immers so begin : « Over this island in the sun / suddenly a million white butterflies / fluttering shadow snowflakes »)

Tropical winter : white

clouds moving fast. Below,

scattered leaves and palm-singing,

 

clapping their hands to bring back

memories of distant dreams.

 

Ancient wind in the fronds.

In the sand, a new beetle

begins his climb.

 

How much longer do I need to clothe

this body worn with grief ?

 

Love, come, be winter

to my summer.

Fill me with snow.

 

Geheue is ʼn dansbeweging met die skaduwees. Dis ʼn sneeureis. Jy onthou, toe julle nou die aand in die perdekarretjie die skemering soos ʼn sluier oor Saint Louis se keie gesleep het, die ou man in die silwergrys boubou in ʼn stoel op straat voor sy huis, afgesonder van die stadsgeluide om hom, hoe hy ʼn verweerde gesig draai na waar die son reeds verdwyn het so asof hy nog die melodie of die ritme kan hoor. En op pad terug Dakar toe (Johnny Leser slaap op die agterste sitplek gedommel in die drome van iemand wat sat gelees is aan tekste wat nie kop of stert het nie), die maer man in sy vuil wit kleed met die wit donkie onder die mangoboom. Dis ʼn land van eseltjies.

Al-Buraq, wat ‘weerlig’ beteken, was die naam van die rydier wat vir Mohammed in die bestek van een nag heen en weer sou vervoer tussen Mekka en die Verste Moskee, te wete Jerusalem. Die insident staan bekend as die ‘Nagreis’. Die beskrywing lui : Toe is ʼn wit dier, kleiner as ʼn muil en groter as ʼn donkie na hom gebring…  Hy was steeks toe Mohammed wou opklim. Die engel Jibril (Gabriël) het sy hand op die dier se maanhaar gelê en gesê, « Skaam jy jou nie, Buraq ? By my kool, wéét jy dan nie niemand in die Skepping is meer kosbaar vir Allah as hierdie man wat op jou wil ry nie ? » Toe hy dit hoor het ta hom papnat van die sweet beskaam, en hy het stil gestaan sodat die Profeet hom kon bestyg.

*

Marlene Dumas se uitstalling vervoer jou nie. Vir jou gevoel steun die werke te veel op ʼn omgewing van emosionele argumente wat ook in Holland waar die allochtoon ʼn eksotiese wese besoedel deur Westerse aantasting sou wees, weer moet oorwaai met die skoelappers. Wat moet dan nog alles gedoen word om op te kan maak teenoor die allos ? Die skakeling met gevoelighede buite die werk is nie altyd piktoraal verwerk of verantwoord nie. Vir hoe lank moet dit dan nog problematies wees om ʼn wit vrou te wees ? Sy woon al te lank in hierdie stad van kitsch waar ondeurdagte en uiteindelik oppervlakkige politieke korrektheid net-net pas oor die onderliggende betigtende moralisme. (Dis natuurlik Jek se babelaas wat hier babbel.)

Oor ontbyt het jy in De Volkskrant van 7 Oktober die verslag gelees oor ʼn rabbyn, tans in Nederland maar gesoek vir uitlewering deur Israel, wat ʼn charismatiese figuur skyn te wees. Eliezer Berland, 77 jaar oud, staan aan die hoof van ʼn Joods-Ortodokse sekte met die naam van Shuvu Banim. Inwoners in ʼn nabye dorp is ontevrede met die skade aangerig deur sy skaapagtige volgelinge toe hy daar gaan wondere verrig het. « Volgens verschillende media zouden zijn aanhangers zich hebben gewassen in de sloten en hebben gepoept in de berm. » Israel soek hom nadat ʼn pa sy dogter, ruim 16 jaar oud, in die middel van die nag na die rabbyn gebring het vir genesende behandeling. Die rabbyn het haar op elke wang en die voorkop gesoen, haar styf teen hom aangedruk, en sy beweer ʼn rilling asof van ʼn orgasme het deur die bejaarde heilige man se lyf gestuimig. Die advokaat wat die rabbyn verdedig sê dit kan nie wees nie, sy kliënt het nog al sy klere aangehad en is buitendien al jare ʼn suikersiektelyer, agter alles broei die kwaadwilligheid van sy seun wat die ou wonderwerker as ghoeroe na die kroon wil steek. Buitendien, wat sou die meisie kon wéét van ʼn man se orgasme ?

Jy moet buig voor Dumas se tegniese vernuf ; die vaardighede van sien beïndruk. Af en toe vlam ʼn bietjie kleur op in ʼn doek en skielik voel jy iets van die suide. En dit bied ten minste die geleentheid om môre te gaan sê en respekte te betoon aan ʼn voormoeder.

*

 Hoe het dit gebeur, wie het toegelaat dat Rotterdam se stadkern so ʼn gemors van modernistiese argitektuur moes word ? Dis waar, die buurt is op straatvlak nog beset deur Turkse besighede en Chinese restaurante en dit is so dat die herwinning van agteruitgang reeds sigbaar knaag aan die baie geboue wat toe staan en te huur of te koop aangebied word, maar alles word verdwerg deur die aaklige, meervlakkige bousels wat bo jou troon. Ook die stasie het ʼn nuwe dak, seker ten duurste aangebring, wat lyk na ʼn enorme vlieënde piering van beton gespan oor ʼn giganteske sokkerstadium. Die derde dag toe jy tydens ʼn openbare gesprek in ʼn gesellige kultuurruimte met die naam WORM gevra word of dit waar is dat jy destyds in Parys ʼn Karel Appel skildery in sy ateljee gesteel het (die onderhoudvoerder is ʼn besonder gretige en ambisieuse jong skrywer ; later die aand sou jou voorlesing van gedigte ontaard in ʼn totale fiasko), moet jy bieg dat dit wel so gebeur het maar dat dit jou bedoeling is om die aansienlike opbrengs aan te wend vir die oprig van galge in die stad waar die argitekte aan hulle baobabpeule opgehang kan word.

Hier naby iewers, onthou jy, dit was baie jare gelede tydens een van die jaarlikse Poetry International feeste, het jy een middag oor ʼn bottel goeie wyn in ʼn donker restaurant ʼn renga kon sit en skryf saam met vriende. Vasko Popa, Edoardo Sanguineti, Yehuda Amichai. Die taal was ʼn gemompelde by-benadering want julle moes die woorde aangee vir mekaar toegedraai in ongewone doeke. Elkeen van julle sou die finale produk weer op die lappe bring in sy eie taal. Daar was dus lae en luiers van vertaling. Die gedig het die titel Made In Holland gekry. Duende het ons aan tafel bedien, ʼn getatoeërde stoeier vermom as ʼn kelner met ʼn wit glimlag. En nou is daardie vriende almal onder die grond of aan die vlamme toevertrou.

Wanneer digters sterf gaan hulle na Rotterdam het die destydse tronkteks beweer. Met afloop van die WORM petalje kom ʼn toehoorder na jou toe, hy’s ʼn Nederlander wat Afrikaans leer praat het met ʼn hoë stem, en stop jou ʼn kwatryn van destyds in die hand, van toe jy nog rammetjie uitnek was :

hier verwurm Grootpraat digter

en nou gans obskuur :

sy woorde is aldag ligter

in die aardgroot vuur

*

Nou is jy nie meer haastig nie. Te veel mense (om nie eens te praat van vriende en trawante nie), te veel onthousels, te veel gemompel onder sooie en gras ingespit. Wat het oorgebly en wie sal enigiets weer terugbring ? Maar wat tydelik is, is ewig, en uitvee is om vorm te gee aan die geheue wat per definisie in beweging bly. Want om te onthou is ʼn onvoltooide reis. Sou dit wat verby is weer kan lewe ? Is om oor iets te skrywe ʼn manier om dit weer te herroep ? Wat dan wanneer jy skrywe oor wat nog nie gebeur het nie en dit so sorgvuldig vasbind dat dit nie eens nodig sal wees om dit na te aap nie want iewers bestaan dit reeds en het dit selfs reeds bestaan ?

En wie sal nou onthou hoe duende gelyk het ?

Vroeg een oggend wil Leser en Jek die Booijmans Van Beuningen museum besoek, dis nog nie oop nie maar julle kry wel toegang tot die verversingsaal langsaan en sien daar die uitdagende groot spotprent opgehang as boodskap uit Anderplek :

*

In die Hotel de la Poste (wat oorspronklik die Hotel Casablanca was) in Saint Louis, met van diep uit Afrika ʼn rivier stilte in die agtergrond, vertel ʼn hortende Simon Snow (hy is tot boordens en woordens en barstens toe vol van homself) die verhaal van sy seun se geboorte so ʼn ses jaar terug, dit was in Italië, sê hy, in ʼn vallei noord van Bolzano waar alle roomysmakers van die wêreld getoë is, 30° grade warm, byna soos hier waar die Sahara se stoftong aan ons lek. Hoe hy die nageboorte in ʼn plastieksak gedra het om te gaan begrawe, sy skoonma was ook by, ʼn vet ou vrou, en ʼn hond wat aanmekaar hap-hap om die plasenta te probeer bykom sodat hy die sak hoog moes hou in die hitte bo die klipperige grond, en hoe die vet vrou gehyg het. Hulle het die bloederige glibberigheid begrawe en  ʼn vyeboom bo die plek geplant en dit het wortel geskiet in die vrugbaarheid van veilige vergetelheid. Nou onlangs het hulle dit weer besoek en van die vye geëet.

*

Uit Afrika… Was jy ook jare gelede al bewus van die Afrikaanderwyk suid van Rotterdam se rivier, dis seker die Ryn, in die minder gegoede deel van die stad ? Weliswaar is daar nog meer dorpe in Nederland met buurte waar die strate vernoem is na Boerehelde van weleer. Dit kom uit ʼn tyd toe daar simpatie en solidariteit was met hulle stryd teen Britse imperialisme. Maar hierdie wyk vergestalt ʼn wrange ironie : dat die name wat in Moermikland vervang word met dié van nuwe bevryders, let my people go, hiér behoue sou bly al is die inwoners, sinpapeles, afstammelinge uit ʼn honderd nasies van Marokko verby Somalië en Koerdistan tot Afghanistan… en al sou hulle sekerlik nie eens weet hoe om die name, Krüger en De Wet en Botha en Cronjé en Joubert en De la Rey en selfs Pretoria… uit te spreek nie.

ʼn Gids neem julle oor die rivier in ʼn watertaxi. Hy het die moestas en rooi wange en gesaghebbende buik van iemand wat in Engeland gewoon het, en ondernemingsgees, en die lintjie van een of ander toekenning in sy baadjielapel. Dis sy droom om hierdie wyk wat as gevaarlik beskou word te omskep in ʼn nuwe beleggingsarea. Intussen huur hy self twee woonstelle in een van die opgegradeerde geboue, een vir ʼn gasarbeider in die kunste, die bedoeling was dat jy ook daar onderdak sou kry, en die ander een vir homself. By die instap in die voorportaal en weer in sy slaapkamer pryk daar twee reuse-foto’s van sy vriendin, naak met nippels wat, gesien haar aansienlike ouderdom, onwaarskynlik prominent in die wind punt.

Op straat het julle ʼn vulliswa gesien met groot teen die kant ʼn reël uit ʼn gedig van Robert Hass aangebring : « Het is goed dat poëzie ons soms ontnuchterd. »

Waarom sou die Afrikaners bekommerd wees ? Het daar dan nie vorm uit die uitvee gekom nie ? Iewers is daar nog spore van ʼn taal soos klippe toegedraai in bloederige windsels in die grond begrawe. Iewers galop skimme nog oor die veld met wapperende linte soos dié van offers voortbestem vir die versoening van gebroke drome.

*

Dis die inwyding van die boom wat jou Rotterdam toe gebring het.

In die hotel waar julle tuisgaan ontmoet julle vir Bas Kwakman, direkteur van Poetry International, en besluit om sommer daar te eet.  Hy kruip ʼn bietjie weg agter baard, bril en pet, dra ʼn knapsak wat seker vol manuskripte is, jy kan sien hy is saggeaard maar die intellek is skerp en die kennis beleë. Hy skets die program vir jou besoek. Oor ete vertel hy van sy onlangse reis in Mongolië (en jy sou eers die volgende dag agterkom dat hy ʼn mooi boek oor die ervaring geskryf het, geïllustreer met sy eie tekeninge van vlugtige waarneming), van hoe hy met sy gashere op ʼn stapel klippe afgekom het, miskien ʼn plek waar die lewende herinnering aan ander nomade saamgebring is, die onsigbares en die verbyganers, en waar daar soos in Tibet ook met tjk-tjk-tjk geluidjies in die keel besweringsrympies opgesê word. Hoe nader jy aan die hemel kom, hoe meer strak en eenvoudig word die mens se sigbare inkarnasie van interaksie met die vertroude onkenbare. Of is dit dat die mens eenvoudige en stom herinneringe aan sy passasie op aarde wil agterlaat ? Sy gashere was verbaas dat hy soveel aandag wou gee aan die hopie, vir hulle was dit die bewys dat hy eintlik ʼn Mongool is, miskien iemand wat moes terugkeer na waar die as uitgestrooi is op die wind. Hy wou ʼn klip optel en saamneem maar sy gidse het hom gestop, verduidelik dat dit traumaties sou wees vir die klip én vir die stapel, dat die klip in ballingskap vir drie maande in rou gedompel sou wees.

Jy onthou Mahmoud Darwish se graf in Ramallah. Hy wou juis nie ʼn graf hê nie, het gevrees dit sou ʼn plek word waar hoogwaardigheidsbekleërs krokodiltrane kom huil. Jy het ʼn klip van sy graf saam teruggeneem Wellington toe. En jy onthou nou dat jy ʼn paar dae gelede vir Leila Shahid raakgeloop het op die perron van die stasie in Parys waarvandaan julle trein na Holland sou vertrek. ‘Shahid’ beteken martelaar in Arabies. Sy het ouer geword, het al soveel gesien en belewe. Sy was saam met Jean Genet in Beiroet toe die Palestiniërs in twee woonbuurte, eintlik vlugtelingkampe, Sabra en Shatila, deur die Israeli invalsmagte onder bevel van Sharon omsingel en afgesper is sodat die Christen Falangiste hulle kon uitmoor. Sy het Darwish tot aan die einde begelei. Nou verteenwoordig sy die Palestynse Owerheid in Brussel by die Europese Unie, nog steeds vasberade en blymoedig in die oortuiging dat die gety geleidelik begin draai, dat al hoe meer instansies Israel se misdade teen « die mensdom en die Arabiere » (soos Hannah Arendt dit ironies gestel het) begin veroordeel en dat die Palestiniërs se wettige aandrang op ʼn eie staat vordering maak.

ʼn Bietjie later vertel Bas die storie van sy oom die skilder wat alles in één oogopslag kon inneem, hoe hulle op reis toe hy nog klein was in ʼn motor vol kinders sommer onverwags in die middel van nêrens moes stilhou sodat die oom ʼn boom of ʼn landskap kon vasteken. En hoe die oom se een oog verswak het met die jare, dalk was dit ʼn kwessie van losgeskeurde netvlies, dat die oogarts toe uit vergissing op die goeie oog opereer het. Wat sou erger kon wees vir ʼn skilder as om te belewe hoe sy lewende omgaan met sién en daarom met wat gesien word, wegspoel in ʼn swart versluiering ?

*

Die uitvee van aanwesigheid is ʼn manier om weer jou spore te herken, die lieflike plekke waar die snoere geval het. Ons maak met rituele op vir die jare wat soos klippe in die put waar ons die maan wou bewaar geplons het.

Die droomboom, die soom tussen die sigbare en die aarde, is naby Poetry International se kantore. Wanneer jy oor ʼn paar dae weer daar verbyloop op pad stasie toe sien jy langs die ingang van die kantore ʼn plek met die naam van Bootleg DJ Café, en dan ʼn Chinese Reisagentskap (« Drs. Lee Vertalingen Chinees »), dan die Skyland Drukkerij met ʼn bietjie verder aan die Tapas Club (« Shisha Lounge & Restaurant ») en daarnaas die Proeflokaal De Ridder (waar ʼn waarskuwing in die venster jou daarop laat let dat « Consumptie Verplicht » is), en dan Koinoonnia, duidelik die setel van die Societas Studiosorum Reformatorum Roterdamensis. Die boom staan waar hy hoort in goeie geselskap aan die eindpunt van die ry openbare kunswerke wat die mens se ondergang en weerstand uitbeeld in brons.

Ou vriende, sommige staan nie meer so kierts teen die aanslae van tyd en tyding nie, en jonger onbekendes is aanwesig vir die seremonie. ʼn Klomp hemde met gedigte van deelnemers oor die jare hang in die boom. Sou dit die ex-voto van tereggesteldes wees ? Jy sien nie enige bloed of snotstrepe nie. Bas Kwakman maak ʼn mooi en bondige toespraak. Jy het ʼn klip toegedraai in sneespapier met ʼn grafskrif daarop geskryf saamgebring vir die okkasie. Dit word nou seremonieel oorhandig vir veilige bewaring aan die Rotterdamse digter, Rien Vroegindewij, wat dit op sy beurt sal besorg aan die volgende fees se inwonende digter.

ligt hier de onbekende dichter

zorgvuldig voorzichtig

als de donker maan in haar watergraf

ieder avond een weinig lichter

Gedigte word voorgelees, die plaket wat gelyk met die gras is, word onthul. Dan verdaag ons soos ganse oor ʼn werf na die nabye Van Gennep Boekhandel vir meer gedigte en ʼn gesprek. Voor die boekwinkel is daar die driekwart mensgrootte bronsbeeld van ʼn kêrel, bokbaardjie en wegstaankuif, jas aan, kitaar in die hand : Speenhoff – dichter, zanger, tekenaar uit ʼn vorige eeu. ʼn Tokkelaar dus. Die regte buurman vir die onbekende digter onder die plat steen. Saam sal hulle sing. En op die hoek is daar nog steeds die groot portret van Multatuli teen die muur, met die aanhaling : « Van de maan gezien zijn we allen even groot. »

*

Vanaand in die hotelkamer sal jy die boomhemp wat jy present gekry het aantrek vir ʼn bruilofsdans, wit soos sneeu, met swart skoelappers oor die bors, en pronk voor die spieël. Miskien sal jy ʼn daaiding oopvou, soos ʼn pou die stervere in ʼn teater sprei :

(uit : die digter en die gedig)

 

om ʼn gedig te skryf

is soos ʼn hond dood te maak

hy weet vooruit die donkersny kom

en wurg aan die tou

met verskriklike tande

 

oë wat uit oogkaste peul

bloed en derms in die agterplaas

soms het jy bytmerke aan die hand

en brommers sing lofliedere

om die karkas se geskeurde vleis

 

wanneer vuurblomme swart mond in die nag

blaf iets onverwags onder die slaapkamervenster,

jy kyk na die geslagte woorde

met bewerige lippe

en voel hoe komma en punt jou hare

soos die diakritiese tekens van ʼn gedig

 

*

Dis tyd om om te draai. In Parys op die stasie is ʼn klavier neergesit. Jy kan dit wen as jy goed genoeg is en verfilm word terwyl jy speel. ʼn Amateurpianis speel sy hart uit. Hy het groot hande met baie vingers, hy swaai die hande rond asof hy van hulle ontslae wil raak, asof die vingers lastig en taai is. Af en toe klap hy homself teen die kop. Maar die note rinkel onder sy vingers met die klank van klippies waaroor ʼn sterk stroom vinnig vloei.

Skrywer en Leser sal weer die ondervindings wat hulle saam en afsonderlik deurloop het besoek, die paaie waarlangs hulle gewandel het, die landskappe wat hulle oë bevlek het, die seisoene wat ʼn bed so groot soos ʼn reis was – soms vars en bleek, soms natgesweet of koorsig van drome, soms soos ʼn somber kombers wat begin skif en waarin dooie dinge toegedraai word, en met pluime rook soos stil rouklagte.

Dis ʼn afstand doen, ʼn afskeid neem van wat nie beskryf kan word en nie ophou bestaan nie. Dis ʼn sigbaar maak van die klankweefsels wat die wêreld in al sy verbuigings bind. Dis gedeelde grond wat hulle opsy sal sit omdat dit geskiedenis is.

Die geskiedenis is wat voor hulle oopgaan, wat saam deur Leser en Skrywer geïnventeer, geïnventaris, bestryk en geporsie gaan word al proe die hand en die mond ook nie dieselfde nie.

Leser, kom saam

op hierdie reis oor seë

met meer ink as roem en dieper as vaam

sodat jy mag weet

die laat-gaan is jou binnenaam

*

In Katalonië word dit stadigaan herfs. In Poble Gran, onder die woud van aangeplante platane wat so hoog groei dat dit lyk asof hulle die wolke verflard, sal jy daaraan dink dat die wêreld vol onbekende digters is.

uit uitvee kom vorm /

ʼn laaste vlieg uit die nag

kleef met dooie gewig

aan hierdie skryfhand /

voordeur en rame is dig

geswel van die reën /

die hele aarde deurweek

ruik nou na oneindigheid

se groei / ʼn allesomvouende

asem van damp en vlerkskaduwees

van gisters en mis

verglinster / verduister die tuin /

mossies op die telefoondraad

versonke in gedagtes gewigtig

soos nat vere /

daar is sien in beweging

van die newel

wat ʼn verdigting bome

teen die oorkantse heuwel

skielik na die hand rig /

hoër berg-op waar wimpels en lappe

wolke word

blaf ʼn enkele hond stotterend

(more…)

Karen Kuhn. Paradisos in Griekeland

Tuesday, October 21st, 2014

Om te reis:

 

om my stilte

te oorleef

om vreemd

ander klanke

te beleef

en

andersom.

 

Die afgelope Europese somer, besoek ek Kriaritsi strand en slaan penne vir ’n paar dae by Camping Paradisos Chalkidiki (Halkidiki), Griekeland in.

 

Camping Paradisos Chalkidiki

 

 

Chalkidiki

Aegeaanse see

 

(more…)

Carina van der Walt. ‘n Besondere Trilogie

Friday, October 17th, 2014

 

 

Onlangs het die derde bundel van ’n besondere trilogie in die Nederlandse poësiewêreld verskyn. Dit is Verzoenen (2014) van Emma Crebolder by Nieuw Amsterdam Uitgevers. Twee jaar eerder is Crebolder se Vallen (2012) gepubliseer en nog twee jaar daarvoor haar Vergeten (2010). Saam vorm hierdie digbundels ’n ode aan die vol en ryk lewe wat bejaardes beleef, ondanks die ouderdomsprobleme waarmee hulle gekonfronteer word. In die spesifieke geval van Crebolder gaan dit eerstens oor vergeetagtigheid in die vorm van woorde wat haar bly ontwyk, vervolgens oor  ’n spesifieke angs naamlik die angs om te val en ten slotte oor die proses van versoening met hierdie tipe verskynsels. Uit die Afrikaanse digerswêreld het Heilna du Plooy en Charl-Pierre Naudé onlangs Crebolder se werk ontdek. Albei het hulle hand aan vertaling gewaag.

Die reëlmaat waarmee Vergeten, Vallen en ten slotte Verzoenen verskyn het, getuig van ’n vaste en begeesterde digtershand. ’n Ouderwets betroubare uitgewer het by gekom, Crebolder se sterk konsep omhels én vanaf punt A tot Z oor ’n tydperk van ses jaar volledig ondersteun. Elke bundel in hierdie trilogie bestaan uit net vyf-en-twintig gedigte. Vir ’n Afrikaanse leser klink dit miskien min, maar genadiglik is al vyf-en-sewentig gedigte nie in één bundel geprop nie. Wat Crebolder so flambojant uitgewerk het, sou dan in ’n groot mate skade gely het. Gedigte het ruimte en tyd nodig en Lucebert se woorde “alles van waarde is weerloos” is ook op hierdie werk van toepassing. Crebolder se titellose gedigte is vormlik opvallend, want hulle bestaan uit net tien reëls. Die bundels se tienrelige gedigte verskil met betrekking tot strofe-indelings. In Vergeten lyk die gedigte soos kompakte bou-of geheueblokkies. In Vallen bestaan alle gedigte uit vyf koeplette om Crebolder se valangs mee te besweer. Die reëltjies moet mekaar vashou. In Verzoenen bestaan alle gedigte nog steeds uit tien reëls, maar hulle is dan in verskillende kombinasies van twee strofes verdeel.

Elke gedig as geheueblokkie in Vergeten demonstreer hoe ’n mens omgaan met ’n woord wat jy vergeet het: jy omskryf die woord, tot in die fynste detail, maar jy kan dit nie benoem nie. Dis weg! Natuurlik het Crebolder presies geweet oor watter woord sy telkens gedig het, maar as leser bly die woord onidentifiseerbaar en dus onbenoembaar. Bureau Beck, die grafiese ontwerpersburo wat al drie haar bundels saam met haar ontwerp het, het in Vergeten probeer om by elke gedig ’n leidraad vir die leser gee. Die leidraad is ’n aantal puntjies tussen blokhakies wat die lettergrepe van die verdwene woord aangee. Dit geld ook vir die drie lettergrepige titel op die buiteblad, maar hier staan darem Ver-ge-ten by.

Du Plooy het verlede jaar ’n gedig uit Vergeten vertaal. Juis die verdwene woord in die betrokke gedig was haar se grootste vertaalprobleem, want wat is ’n “Schorrevaar” in Afrikaans? Crebolder het “Schorrevaar” se geheim gelukkig aan Du Plooy weggegee, maar dit het ongelukkig nie gehelp nie. Die woord verwys na ’n aalscholver (Phalacrocorax carbo) wat net in die noordelike halfrond voorkom. Dit is so ’n tipiese vertalingsprobleem tussen noord-suid. Die naaste wat Du Plooy daaraan kon kom, was die Afrikaanse kormorant. Foto’s van beide aalscholver en kormorant vertoon ’n swart watervoël wat met uitgestrekte vlerke sy vere droogmaak. Maar die woord kormorant wou nie klink nie. Du Plooy en Crebolder het lank hieroor gekorrespondeer. Uiteindelik is besluit op “waterraaf”. Hier volg die Afrikaanse vertaling van Ons vruchtbaarste verleden lag met daaronder ‘n foto waarop Du Plooy haar vertaling voorgelees het:

Ons vrugbaarste verlede is op papier
en langs riviere vasgelê, op die keie
of klippe langs die Schelde of die Waal.
Die stroming het ons meegevoer.
Ons moes na die verhale soek.
Waterraaf het agtergebly. Sy flap
haar vlerke soos ’n boek wyd oop.
Sy omhels die meeu en gooi haar
trots hoog op in die lug en wys,
kyk daar: die vriendin van waterraaf.

Heilna du Plooy: Literaire Salon in’t Wevershuisje 2013

In Vallen (waarvan die lettertipe verskil van die eerste en laaste bundels om die drieluik ook só tipografies tot ’n eenheid af te rond) het Crebolder haar vermoë om neologismes te skep ruimskoots gedemonstreer. Woorde soos “valluik, valwind” en “valreep” is bekend, maar onbekend (hoewel semanties verstaanbaar) is onder andere “valgat, valappels, valtijd, valneiging” en “valincidenten”. Weer ’n keer het die grafiese ontwerpersburo bygedra tot die artistieke ervaring van die bundel. Die titel ‘val’ in meerdere of mindere mate skuins oor die donker bladsy teenoor elke gedig. Wat neologismes verder betref, is die woord “spookacrobaten” vir eekhorings treffend. Die gedig met die eekhorings of “spookacrobaten” verteenwoordig ’n baie bekoorlike tema in Crebolder se werk, naamlik ’n vrypostige, speelse erotiek. Crebolder vrees ’n “valpartij”, maar is intens bewus van liggaamlike begeertes: sinnelik en jonk. Sy beskik oor ’n kinderlik verwonderde blik, byvoorbeeld in Misschien kom ik je toch nog halen op p.25:

Misschien kom ik jou toch nog halen.

Mijn voeten liggen hier voor me.

 

        Jij herkent vast de wegen niet meer.

       Er zijn kraters ontstaan. De eekhoorns

 

blijven tsj tsj in de aanvalshouding,

daarna zwieren ze van varenbos

 

       naar twijg en terug. Ik heb

       de spookacrobaten nooit zien paren.

 

En zo voeg ik voor ons een pauze in.

Alleen, met mijn benen samen.

Met die titel Verzoenen het Crebolder aanvanklik ’n probleem gehad. Dit was ’n voorstel van haar uitgewer, “maar ik ben niet zo van verzoenen”, het sy beswaar gemaak. Totdat haar vriendin voorgestel het dat sy anders daaroor moet dink. “Denk aan vér zoenen. Dan blijft het toch ook een beetje erotisch!” Sodoende is die knoop vir die titel deurgehaak. Hierdie bundel is doelbewus met taal as tema gekonstureer rondom die voorvoegsel “ver-”. Dieselfde voorvoegsel word in die grafiese ontwerp op die buiteblad en op elke bladsy teenoor elke gedig bevestig. In die “ver-” woorde is “ver-” altyd swart, terwyl die res van die woord se letters al ligter word, asof dit verdwyn. Gemaklikheidshalwe verwys ek daarna as gidswoorde, want volgens die inhoudsopgawe agterin die bundel is dit nie die titels nie. Die gedigte word met die eerste reëls aangedui. Dat Crebolder die inherente tekortkominge van taal onder die gidswoord verzoenen oopskryf en die lyf se gebaretaal as oplossing aanbied vir waar taal ophou, het Du Plooy dadelik bekoor. Crebolder begin hierdie gedig met die eerste vyfrelige stofe in die oerbos tussen slingerape en lemure, maar beweeg vinnig oor na die teerpad toe en eindig in die tweede vyfrelige strofe op p. 15 by taal:

Prijsdier Taal, je wordt zo vaak
misvat. Laat ons liever toch
gebaren. Een opgestoken hand
ontwapent hoe graag een mens ook
het brullen na zou willen apen.

In Afrikaans is die aanklag en ontnugtering des te groter:

Skoudier Taal, jy word gereeld
verkeerd verstaan. Dan maar liewer
gebare gebruik. ‘n Uitgestrekte hand
ontwapen ook al sou ’n mens
graag ’n gebrul wou na-aap.

Iets anders het Charl-Pierre Naudé onder die gidswoord verlangen in dieselfde bundel bekoor en tot ’n vertaling oorgehaal. Miskien is dit die kontras tussen stad en natuur; tussen savanne en see? Of die doodsverlange, wat sukkel om swaar op die krop van die leser se maag te gaan lê? In elk geval verteenwoordig hierdie gedig op p.23 die tema dood en in hierdie spesifieke geval doodsverlange in kombinasie met see- en waterbeelde. Die gedig eindig met:

Zo’n zeeverlangen bereikte mij ooit

tijdens waaidagen in de savanne waar

het warm woei en ik dacht dat

het de moesson was. – Het strand

ligt uitgerold, ik kan de zee in gaan.  

Dit sluit byvoorbeeld aan by die gedig onder die gidswoord vervluchtigen op. p.49:

Definitief de zee in lopen

en vervluchtigen in de geliefde.

Per strandkoets zoals

baadsters vroeger, onttrokken

aan het zicht. Mijn uitvaart

stel ik me zo voor.

 

Charl-Pierre Naudé: Literaire Salon in’t Wevershuisje 2014

Terug by die gedig onder die gidswoord verlange (p.23). Die dringendheid van die gedig het bymekaargekom in die vaste uitdrukking: “sta al op mijn pedalen.”  Dit voel soos ‘n vaste uitdrukking. So iets is meestal onvertaalbaar. As vertaler moes Naudé ’n alternatiewe uitdrukking in Afrikaans soek wat ook dadelik herkenbaar is. Hy het dit gekry in die woorde “om vet te gee”. Hier volg die volledige gedig soos Naudé dit in Afrikaans vertaal het:

Soms tussen heuwels en woonstelblokke

vaar ʼn boodskap van die Noordsee binne.

Gehoorsaam aan die ingewing gee ek vet op my pedale.

Op pad piets die watertaal van takke

rondom my lank voordat ek die seefront haal.

 

So ʼn seeverlange het my dikwels bereik

op winderige dae in die savanne waar

die hitte so aanwaai dat ek sal dink

dis die moeson. – Uitgestrek

was die strand, ek kon die see ingaan.

Tog eindig die trilogie nie op Crebolder wat soos Jonker vanouds die see ingestap het nie. Sy bevind haar in die slotgedig weliswaar op die strand, maar met die woord “schrijven” as openingswoord vir die dag van more. Crebolder beskou hierdie drie digbundels as ’n hoogtepunt. Hulle is nommers vyftien, sestien en seventien in haar oeuvre vanaf 1979. Sy beleef tans ’n welverdiende asemskeptyd. Hierdie drie keurig versorgde, nougeset saamgestelde en intens poëties geskrewe digbundels is ’n veertjie in die hoed van die Nederlandse letterkunde. Eintlik mag niemand dit mis nie.

 Emma Crebolder

 

 

 

Leon Retief. Glen Sorestad in Kuba

Tuesday, October 14th, 2014

GLEN SORESTAD IN KUBA

 

Ter inligting aan nuwe lesers van Versindaba en om moontlik ‘n paar geheues te verfris: Glen Sorestad is ‘n Saskatoonse digter en een van die leidende figure van die prêrie-digkuns. Ek is al ‘n paar jaar met hom bevriend en van sy gedigte het al op hierdie webwerf verskyn. Na ‘n onlangse besoek aan Kuba het ek die volgende van hom ontvang:

 Cuba is one of the many small islands in the Caribbean Sea lying between North and South America and as such, it is a popular tourist destination, especially for Canadians who have had an interesting historical attachment to Cuba since 1959 when Fidel Castro took over control of the island. Canada has been a supporter of the island nation, whose north shore lies only fifty miles or so south of the southern tip of Florida, a nation which has been almost peevishly blockaded by the U.S. since 1960. My wife and I have made three trips to Cuba and have come to be fascinated with the island and its people, so much so that I fear we have both fallen in love with the Cuban people. Despite the incredible hardships ordinary Cubans have faced for over 50 years as a people blockaded by the world’s most powerful nation, the Cubans have proved themselves a most remarkable people. One of the most highly educated nations in the world, Cuba and its people are also among the most talented artistically and nowhere is that more evident than in their completely remarkable musical scene. We immensely enjoy our time in Cuba with these friendly, hospitable and unusually gifted people. I hope my poems are a reflection of how highly we regard the Cuban people we’ve met and how privileged we feel to be welcomed into their midst.

Glen beplan om ten minste sommige van hierdie gedigte, heel moontlik in verwerkte vorm, in te sluit in ‘n bundel wat voorlopig die titel het van Dancing with Dinosaurs: Cuban Poems.

It All Began With 82

 

It’s all so utterly preposterous.

Really, just think about it.

Can anything be more brash,

more completely outrageous?

Imagine what Clint Eastwood

could do with a story like this!

Start with a small armed force –

a rag-tag army, aiming to overthrow

a firmly entrenched dictator

with an assault from the sea

in a single landing craft

(named Granma, for pity’s sake!),

an invading army of 82 men!

Look, I’m not making this up –

it’s a matter of public record.

Can you imagine an invasion

less likely to succeed? Then,

when the attacking force lacks

the element of total surprise

in the face of daunting odds,

and when the eighty-two are

summarily reduced to nineteen,

who flee to the rugged heights

of the Sierra Maestras, that fiasco

should have written finis

to such an ill-conceived scene.

Had Fidel and Raul and Che

been among the initial fallen,

the story would have ended

in the bloody streets of Santiago.

But the trio was of the nineteen

and they wrote a different ending –

one even Eastwood would

never get away with..

*

The Gracious Waiter

 

Osmani is a tall Cuban whose lineage appears rooted

in the Middle East. A most gentle, gracious soul,

he lacks the ebullience of his fellow waiters.

Quiet and efficient, Osmani glides about his job,

with neither fuss nor favour, serene, as if serving

a host of angels. How could anyone not like him?

Like most dining room servers he was here two years ago,

likely much longer. Such positions are sinecures

for Cubans.  Easy to imagine the senior waiters having

spent their entire working lives here.

Osmani, the gracious waiter, offends no one.

Wrapped in his distinct aura of silent warmth,

he returns home each night better off than when

he began the day, thankful for this tired crumbling

resort hotel and its ongoing life as winter home

for hosts of geriatric Canadian sun-seekers.

*

How Day Unfolds on the Playas

Each morning after the sun lights the sands,

young men who work the tourist-only beach

begin their job of hauling out of night storage

the white plastic chairs, matching tables,

large green parasols to shade the mostly white

sun-bathers from omnipotent sun. They set

everything out on the manicured sand for tourists

to loll away their day according to their desires.

Before sundown, these same young workers will

begin the process of undoing, of deconstruction.

One by one, two by two, they stack and hoist

and tote all the paraphernalia away from the sand,

back into the security of the night storage shed.

This Sisyphusan task must and will be repeated,

day after day; it is the bloodstream that feeds

daily life on the groomed sand of the Playas.

*

Afternoon Seminar

 

Around 2:00 in the afternoon a half dozen or more taxis

pull up alongside our Cuban hotel and park. They are

ready for fares, of course, but this is the slow time

at this beachfront hotel, so the cabbies all clamber out,

exchange greetings, handshakes or high fives,

then sit together on the grass to talk. They become

vociferous, animated, and though I know little Spanish,

I imagine they are chewing on the very same bones

workers on a break would be gnawing in my country,

or any other – local politics, sports, families, and sex.

Occasionally a fare shows up and one of them returns

to the reality of work, but chances are another cab arrives

and a new driver is welcomed to the ongoing deliberations.

Afternoon wanes and one by one, each cab driver leaves,

but the next day some combination of them will reassemble

alongside the hotel and the seminar of Cuban taxi drivers

will reconvene to continue their search for enlightenment.

*

Looking North

Here on Playas del Este, popular beaches east of Havana

on Cuba’s northern shore, from our window I look north

across the moving Gulf waters to where America,

in all its might and fervour, its zeal and self-proclaimed rightness,

is not even the faintest outline, an incomplete thought.

The most powerful nation on earth — invisible to the eye

as I gaze across this ceaseless sea, waves that crashed here

before all nations, large and small, that will in the end

outlast them all. The Gulf keeps things in perspective.

Here, its hue might even be a Cuban shade of blue.

I am just reporting to you what I see.

                    *

© Poems: Glen Sorestad. 2014

(deur Leon Retief)

Yves T’Sjoen. “Sy drif en drang” – Dirk J. Opperman in de sterrelingse nacht van Jonkershoek

Tuesday, September 23rd, 2014

 

Gisteren is op initiatief van het Departement Afrikaans en Nederlands van de Universiteit Stellenbosch het eeuwfeest van Dirk Jan Opperman (1914-1985) met luister en bloemen gevierd. Op 29 september 2014 zal het precies honderd jaar geleden zijn dat deze dichter, bloemlezer, criticus en hoogleraar is geboren. Opperman is een geprezen en geprijsd dichter-criticus met in totaal vier eredoctoraten van Zuid-Afrikaanse universiteiten. Het ging maandag over een icoon van de Afrikaanse letteren.

Het huldebetoon bestond uit een opeenvolging van persoonlijke getuigenissen, onder anderen van André P. Brink, Etienne Brits en Lina Spies, spitante en wel eens larmoyante anekdotes en de voordracht van een keur uit Oppermans verzamelde gedichten. Opperman had nogal wat verzamelde gedichten uitgegeven en een Groot Verseboek – waarvan Brink later het redacteurschap zou overnemen. Oud-collega’s en studenten, onder wie de professoren Ronel Foster, Joan Hambidge, Chris van der Merwe en feestorganisator Dorothea van Zyl, alsook twee van de drie dochters van de schrijver-academicus voerden het woord in een goedgeluimd auditorium van het Wilcocksgebouw, de plek waar vroeger het departement was gevestigd.

In mijn colleges over Afrikaanstalige literatuur aan de Universiteit Gent krijgt Opperman een hoofdrol toebedeeld. Obligaat zijn de referenties aan zijn multitaskende aanwezigheid in het Afrikaanse literaire bedrijf, van canoniserende anthologist en proactieve apologeet van dichters en hun bundels tot charismatisch initiator van het Letterkundig Laboratorium in Stellenbosch. Ik lees dan vooral gedichten zoals ‘Ou kandelaar’ en het veel gebloemleesde ‘Dood van Opperman’. Gerrit Komrij heeft onder meer die teksten opgenomen in zijn persoonlijke staalkaart De Afrikaanse poëzie in 1000 en enige gedichten (1999).

De dichter Opperman was geen belijdeniskunstenaar. Hij had het herhaaldelijk, in lezingen en essays, over het gedicht als een objectief correlaat. In de schrijver ging een Afrikaanse T.S. Eliot schuil: gedichten met een gesloten structuur of, zoals Etienne Brits het gisteren verwoordde, poëzie waarin zo veel méér schuilgaat dan de tekst voorwendt. Het is, met Joan Hambidge, de poëzie die de schrijver vandaag in leven houdt. Het proefschrift Digters van Dertig mag dan wel nog steeds geroemd worden, het is de dichter die vandaag wordt gelezen. Ik vraag me daarbij af in hoeverre Oppermans dichterlijke oeuvre en poëticale opvattingen nog doorwerken in de literaire productie van jonge dichters in het Afrikaans. De lectuur door Joan Hambidge van enkele gelegenheidsgedichten kan wijzen op een doorwerking, in de periode na het optreden van onder anderen Lina Spies,maar Hambidge was dan ook alweer een betrokkene, een bevoorrecht  toeschouwer tijdens Laboratoriumsessies die de poëziegoeroe Opperman regelmatig in de Eikestad organiseerde.

De viering baadde in een atmosfeer van gezellige welwillendheid en droeg ook wel een zweem van nostalgisch besef. Na afloop toog ik naar het huis waar Opperman heeft gewoond, nu omzoomd door een kale witte muur en beveiligd tegen het gevaar.

Gisterenavond is de evergreen van de Afrikaanse dichtkunst voorgelezen door Johan Nel. Het gedicht doet me soms denken aan Jan van Nijlens ‘De dubbelganger’, waarin de schrijver een personage opvoert dat zijn naam draagt. Er zit, in tegenstelling tot Van Nijlen, zelfspot in Oppermans tekst: “jy sou hom nooit/aangesien het vir ’n digter”. Dat laatste deed men gisteren in Stellenbosch niettemin met empathie en trots: een dichter is gefêteerd in een volstrekt wit auditorium.

Jonkershoek was mooi in de lentenacht. Ik dacht er aan de woorden dat “hy driftig oorlog [het] verklaar/teen skyn, teen skynheiligheid”. Die oorlog woedt nog elke dag.

 

DOOD VAN OPPERMAN

 

Hy was ’n mens van hierdie grond

en het as mens doodnugter

tussen sy medemense rondbeweeg —

jy sou hom nooit

aangesien het vir ’n digter.

 

In swaar tye van ons stryd:

die oorgang dertig — vyftig,

het hy driftig oorlog verklaar

teen skyn, teen skynheiligheid

en die belangrike barbaar.

 

Groot ingespan en groot ontspan,

soos Goethe gesê het:

‘Niks mensliks

het hom ooit verbygegaan.’

Dit was Dirk Opperman.

 

Later was daar in sy drif en drang

wel iets angswekkends, en sy vriende

het dikwels onder mekaar die vraag

gestel: “Waarom word dié driftige man

se einde dan so tragies vertraag?’

 

Nogtans, sy dood die bly ’n skok,

soos die dood van elke mens maar skok.

Aan sy vrou en kinders

wat bewus was van sy doel,

spreek Die Burger sy diepste meegevoel.

 

 

© DJ Opperman (Uit: Komas uit ‘n bamboesstok, 1979: Human & Rousseau)

 

 

Egonne Roth. Woord en Beeld in Thessaloniki

Thursday, September 4th, 2014

My gids vir Griekeland het seker so 600 bladsye waarvan slegs 5 tot 6 aan Thessaloniki gewy is. Die oningeligte afleiding is dat daar nie veel is om in die stad te sien nie. Onwaar!

“Die goedkoopste vlug Griekeland toe is na Thessaloniki,” verduidelik Judy vir my, “en die stad het ’n ryk Joodse geskiedenis. Jou geliefkoosde Yehuda Poliker kom van daar. Kom ons gaan kyk!” Ons bespreek die vlug en ’n hotel in die sentrale deel van die stad naby die Joodse museum. Ons land daar op ’n  Maandagaand – die temperatuur  kort onder die 30 grade.  Ek kreun. Ek haat hitte. Hoekom is ek nie in die koue Kaapstad nie? Of in Sutherland?

Gou ontdek ons dat ons in ’n stad van die mees vriendelike en hulpvaardige mense is. Die ontvangs by die hotel, die vrou wat ons kamer skoonmaak, die mense op straat wanneer ons verdwaal, die man in die Vodacom winkel wat ons help om ons nuwe Griekse simkaarte te installeer – so kan die lys groei en groei.

Joodse Museum

Ons is verras deur die hoeveelheid  besienswaardighede wat ons vind. Die Joodse Museum is puik volgens die nuutste  uitstallingsbeginsels georganiseer. In 1917 was meer as 50% van die bevolking van die stad Joods; teen die einde van die Tweede Wêreldoorlog was meer as 90% van die Jode in Griekeland vermoor deur die Nazis. Vandag is daar weer tenminste twee aktiewe sinagoges in Thessaloniki. Verder is daar die ou Romeinse agora, die Byzantynse stadsmure met hulle soliede vestings, die Wittoring op die seefront, ’n puik argeologiese museum en dan is daar die Museum vir Fotografie.

Dit was vir ons die heerlikste ontdekking: ons was bestyds om die Photo Biennale of liewer ‘n deel daarvan te kon sien. Die afgelope drie biennales vorm ’n tematiese trilogie (Tyd-Chronos:2008, Plek-Topos: 2010-2011, Diskoers-Logos: 2014) Hierdie jaar is die fokus op die tema Diskoers of Woord en is ontwikkel deur verskeie gebeure (uitstallings, besprekings, parallelle gebeure, vertonings, konserte) op meer as 20 lokale in Thessaloniki.  Die publiek het die geleentheid om oor ‘n 1000 werke deur 100 Griekse en internasionale kunstenaars uit 23 lande regoor die wêreld te ontmoet. Hierdie kunstenaars gaan – sommige meer natuurlik, ander minder so – met die interaksie van teks en beeld in hul werk om. Naas hierdie uitdrukkings gevind in die werke self, bied verskeie kundiges en individue in die veld van fotografie uit verskillende lande oop gesprekke aan, gee meesterklasse en werkswinkels. Ons het slegs die voorreg gehad om die hoofuitstallings te sien.

“Logos manifests itself here in a primary obvious manner. In many works it is used as raw material: the alphabet serves as an object to be photographed, literally depicting logos. In other cases it presents itself with the energetic presence of language, which in the form of a text participates equally with image to form a conception of a whole work for the viewer, while many series refer directly to literary genres, such as diaries and autobiographies”. (Uitstallingsteks)

Hierdie tema fassineer my al geruime tyd. ‘n Mens sou kon argumenteer dat die Judaïsme op die ontvangs van ’n beeld en teks – naamlik die twee tablette van Moses met die tien gebooie op geskryf – gegrond is, terwyl die Christendom op die woorde “En die woord het vlees geword en onder ons kom woon”, gebou is. Die woord het dus gestalte in die figuur van Jesus gevind. Teks / woord staan dus in ’n spesiale verhouding tot beeld en in hierdie uitstalling word hierdie verhouding  binne die kunsvorm van fotografie ondersoek.

Ek het voorheen geskryf oor ’n uitstalling in London waar handgeskrewe sowel as gestikte gedigtes elk op dieselfde wit A4-bladsye deur vlugtelingjeugdiges die grondmaterial vir ’n kunsuitstalling geword het. By die Photo Biennale in Thessaloniki is dit ook, maar gegee die aantal kunstenaars wat deelgeneem het, is die variasie op die tema veel wyer ondersoek.

So byvoorbeeld werk die kunstenaars, Elena Sukhoeva, Victor Khmel en Sergey Lutsenko uit Rusland saam om ’n beeld van ’n kunswerk met letters in spesifieke landskappe te skep wat dan gefotografeer word as beeld vir die toeskouer om te sien. Dus,word die oorspronklike installasie net deur die drie kunstenaars gesien. Die letter in die sneeu word met behulp van ander letters gevorm en staan in verhouding tot die ander beelde in die foto.

Ander kunstenaars gebruik ander tegnieke om die woord en beeld te verbind. Ook die Suid-Afrikaanse kunstenaar,  Brent Meistre,  is verteenwoordig en in sy werk word woorde dan die beeld, wat dien as voorwerp om te fotografeer. Die foto’s is tydens die werksaamhede van die Waarheids- en Versoeningskommissie in Grahamstad, in die dorp geneem. Die outeur fokus op woorde wat destyds volop in omgang was.

Brent Meistre

Dis was lekker om so ver van Suid Afrika ’n tuisbeeld te sien. Minder  ‘aangenaam’ miskien, maar tog wel aangrypend was beelde wat negatiewe ervarings uitgebeeld het – wat spreek van die misbruik en geweld en smart van die mens. Ek gee net enkele voorbeelde:

Die ironiese kommentaar in die foto gebruik as posterbeeld vir die Biennale van die vrou wie se mond deur die liefde gesnoer word.

                                    

Die beeld van die vrou wie haar naam nie kan skryf nie.

Uit ’n reeks oor straf op skool kom beelde waar die sinloosheid van sekere soorte straf verander tot iets sinvols – twee gedigte wat op ironiese wyse kommentaar leer. Ek deel hierdie foto’s liewer as om dit te probeer oortik, want dit is juis die tipografie wat die sin van die woorde weerspieël en dus deel van die kommentaar is.

Die beskryfde kind wat die aksie van die fotograaf naboots…

Ons loop uit die koel donker gebou waar ons die laaste deel van die uitstalling besigtig het, in die warm laat middagson wat dans op die water en belowe onsself: oor twee jaar is ons terug in Thessaloniki om die volgende Biennale by te woon en om al die ander plekke wat ons hierdie keer gemis het, te ontdek en te geniet.

Louis Jansen van Vuuren. Geportretteer

Tuesday, June 10th, 2014

 Chuck Close. Big Self Portrait 1967 –1968 acrylic on gessoed canvas 273.1 x 212.1 cm

up close and personal

 

Die skandaal rondom Taylor en Burton se frisson tydens die verfilming van Cleopatra in 1963 roep vir my duidelike beelde op – ’n tipe retinale-replay- anamnese wat in my geestes oog terug speel so die epic’s uit die sestigerjare. – ek lees die beelde soos ’n teekoppie: ek sien ’n paar portrette, die een is van Elizabeth as die regentes van die Nyl en dié een van haar as vlugtige muse vir die kwaaijong pop-kunstenaar Andy Warhol. Beide laat my sidder. Eersgenoemde, omdat ek goed kan onthou wat ek en my maters in 1963 as dertienjariges met die kleur bylae uit die Vaderland en die, in ons huis, verbode, Personality gedoen het. Laasgenoemde, omdat Warhol se portret, Blue Liz as Cleopatra, steeds in sy skokkende eenvoud , geweldig krag uitstraal.

Terug na die land van die van Cleo en Tut. Toet ? As eerstejaar in Stellenbosch se kunsdepartement  is ek verstom om te leer dat daar duisende jare gelede in Egipte reeds geverfde portrette bestaan het. Maar wat sal ek dan weet, vars uit Middelburg met sy stofpaaie. Die enigste portrette wat ons daar ken, is afkomstig uit ’n donker ruimtetjie langs Fakkel -winkel: Studio Stella Nova. Die inwoners is almal daar verewig – in glans-of suède-karton. Almal se ooghare is met ’n fyn kwassie by-geverf. Miskien is dit juis hier waar my brandende passie vir kwassies begin het. Ek dwaal af. Die legendariese Egiptiese Fayum portrette is besonderse kunswerke wat ons deur die eeue bly bekoor. Sommige geskiedkundiges meen dat die Koptiese( rofweg tussen die 3de en 9de eeu n.C.) portrette direk van die lewendes geskilder is en nie, soos ander argeoloë dink, dat dit eers na-doods geskep is nie. Hoe dit ook al sy, dis van die mees aangrypende portretkuns uit ons geskiedenis. Die kunswerke, wat op hout panele geskilder word, word as mummie-portrette op die oorskot aangebring. Die eerste ID Kaarte.( Hulle word meestal in enkoustiek of eier-tempera uitgevoer.)

Wat is so aardig aan ’n portret en wat presies is ’n portret? Daar word soveel geskryf en gesê oor die ontwykende konsep. Met hierdie skryfsel tas ek slegs na ’n paar hoeke . Dalk kyk ons ’n paar mooi  dinge raak. Dis so half en half die idee van die hele idee.

Vir jare was die Venus van Willendorf die oudste portret… dis ‘’n uitbeelding/afbeelding  van ’n vrugbaarheids- godin of Venus. Argeoloë plaas haar geboortedatum om-en –by 28000 jaar gelede. Onlangs word daar in Duitsland ’n ouer Venus ontdek – die Venus van Hohle Fels, sy is glo reeds 35000 jaar oud. Party mense is van die mening dat ’n ‘werklike’ portret die afbeelding van ’n lewende wese is, een met eiesoortige en unieke eienskappe- en natuurlik, gelaatstrekke – nie ’n geïdealiseerde fantasie-vlug oor ’n goddelike nie. Die British Museum bied in 2013 ’n tentoonstelling getiteld: Ice Age: Arrival of the Modern Mind aan. Die lok-stuk van die tentoonstelling is, volgens die organiseerders, die oudste portret in die geskiedenis van die mens. Die portret is dié van ’n vrou wat 26000 jaar gelede gelewe het. Wat die portret uniek  maak is die feit dat die beeldhouwerk spesifieke gelaatstrekke  en persoonlikheid het. Die kuratrise van die tentoonstelling sê:  “The reason we say it is a portrait is because she has absolutely individual characteristics. She has one beautifully engraved eye; on the other, the lid comes over and there’s just a slit. Perhaps she had a stroke, or a palsy, or was injured in some way. In any case, she had a dodgy eye. And she has a little dimple in her chin: this is an image of a real, living woman.”

 

Wat is dan ’n goeie definisie van ’n portret?

Oxford aanlyn definisie:

  1. 1.     A painting, drawing, photograph, or engraving of a person, especially one depicting only the face or head and shoulders: a portrait of George III
  1. 2.     A representation or impression of someone or something in language or on film or television: the writer builds up a fascinating portrait of a community

Digter, Lina Spies stuur aan my die onderstaande gedig met die kunswerk/selfportret wat haar niggie gemaak het.

 

Buitestander   

Jy noem jou selfportret “Buitestander”

maar jy het jou geteken

binnenshuis voor ’n ruit

en jy kyk nie uit na wat sigbaar is

anderkant die glas nie

maar hou jou oë neergeslaan

sodat net wie jou in lewende lywe ken,

weet dat jou kykers

glansende kristaldruifkorrels is.

En wat het van jou lugtige aard geword?

Het jy jou soos ’n skoenlapper

misgis met die grootte van die lentetuin

asof jy nie meer daarin hoort

noudat dit oorvol kleur

oor sy kante stoot nie

en het jy jou vasgevlieg

onder teen die spannet oor die stoep

waarteen jy fladder

om boontoe te styg

en weer jou vrye vlug voort te sit

van blom tot blom?

Jou wimpers lê

onder jou halfmas ooglede

houtskool vlerkies skaduwee.

© Lina Spies

Corlie de Kock. Buitestander. Houtskool op papier

Die selfportret is op sigself  ’n perd met vlerke. Of iets wat wil/kan vlieg.

Ruan Huisamen is ’n kunstenaar wat sy onderwerp, in die geval, die self, stip betrag…hier is sy selfportret in ‘n half-voltooide hoedanigheid. Sy werkmetode is sistematies en akkuraat; elke haar en huidmondjie word betrag en noukeurig in houtskool weer gegee.

Ruan se selfie hier….

Ruan Huisamen. Selfportret (onklaar) Houtskool op katoen papier 2014

 

Self-portrait

The stamina of an old long-noble race

in the eyebrows’ heavy arches. In the mild

blue eyes the solemn anguish of a child

and here and there humility-not a fool’s

but feminine: the look of one who serves.

The mouth quite ordinary large and straight

composed yet not willing to speak out

when necessary. The forehead still na?ve

most comfortable in shadows looking down.

This as a whole just hazily foreseen-

never in any joy of suffering

collected for a firm accomplishment;

and yet as though from far off with scattered Things

a serious true work were being planned.

Rainer Maria Rilke 1906    

*

(more…)

Carina van der Walt. In aanloop tot Poetry International, Rotterdam 2014

Wednesday, June 4th, 2014

 

Wie die poësiewêreld ken, ken Poetry International. Hierdie jaar staan die poësiefees onder andere in die teken van die feesvieringe rondom tweehonderd jaar na die afskaffing van slawehandel. Die digter wat dié idee as gas seker die sterkste beliggaam is Antoine de Kom, VSB-poësiepryswenner van 2013 met Ritmisch zonder string (Querido).

De Kom is in Den Haag gebore, maar het ’n paar jaar van sy jeug in Paramaribo, hoofstad van Suriname – ’n noordelike landjie in Suid-Amerika, deurgebring. Daar lê sy eintlike wortels, want De Kom se oupa was die swart skrywer en aktivis Anton de Kom. Anton de Kom (1898 – 1945) is gebore en getoë in Suriname, maar emmigreer in 1920 na Nederland. Hy trou met die Nederlandse Nel Borsboom. Uit hulle huwelik is drie seuns en ’n dogter gebore. Anton de Kom se bydrae tot die opkoms van ’n swart bewussyn in beide Suriname as eerdere Nederlandse kolonie en in Nederland sélf, kan in Suid-Afrika vergelyk word met Steve Biko en die Black Consciousness Movement. Toe hy en sy gesin in 1933 vir vyf maande teruggaan Suriname toe, is hy in Nederland as ’n gevaarlike kommunis beskou. In Suriname rig hy binne die eerste maand ’n adviesburo op vir die arbeidsregte van arbeiders. Nie lank daarna nie word hy vir drie maande in die gevangenis Fort Zeelandia gestop. Die rede? Omverwerping van gesag. Toe hy en sy gesin in Mei 1933 na Nederland terugkeer, is hy as ’n held ontvang. Oupa De Kom se bekendste boek was Wij slaven van Suriname (1934, Uitgever De Baanbreker). Hy het ook vir die onwettige Haagse tydskrif De Vonk geskryf. Anton de Kom word deur die Duitsers gevange geneem en sterf op 29 April 1945 – ’n paar dae voor die einde van die tweede wêreldoorlog – in die Duitse konsentrasiekamp, Sandbostel.

Hierdie agtergrond is nodig om te verstaan waarom kleinseun en digter Antoine de Kom homself op die webwerf van Poetry International bekendstel met die woorde: “My identity is much darker than the way I look.” Hy was tydens sy jeugdige verblyf in Suriname verras dat hy as kleinseun van Anton de Kom as die “white Dutchman” beskou is. Na twee geslagte in Nederland is De Kom baie witter as wat hy oor homself voel. Dit was die vonkie van sy eie lewenslange identiteitskwessie, wat saam met ’n begrip vir die tropiese bewussyn sy digterskap vandag teken.

Hy debuteer met Tropen (1991) en word dadelik genomineer vir die C. Buddingh’-prys. Daarna volg De kilte in Brasilia (1995) en Zebrahoeven (2001). Twaalf jaar later verskyn Ritmisch zonder string en beskryf die NRC-Handelsblad die bundel op die omslag:

“De Koms gedichten zijn één en al spanning en contradictie: tussen Europees en ‘tropisch’, blank en zwart, het bijzondere en het universele, structuur en ontbinding, Mallarméaans formalisme en ‘onzuiver’ engagement, persoonlijkheid en ontindividualisering, sensualiteit en reflectie – niet tot een verzoening te brengen tegenstellingen die hij als Surinaamse Nederlander van gemengd bloed letterlijk belichaamt.”

Hierdie bundel is in Suid-Afrika ook bekend, want Die Burger hou dit kort en kragtig by:

“In sy bedaarde voordrag smeul ’n woede getemper met humor.”

In Ritmisch zonder string is daar baie verwysings na lande rondom die Middellandse See. De Kom het al gedige in Istanbul en Damakus geskryf en na Suid-Afrika, Honduras en Hawaii gereis. Hierdie vreemde wêrelde word in die bundel gekombineer met sy visuele taalgebruik. Hy is nie bang om uit die slang van Sranantongo (of Negerengels, vandag meer beïnvloed deur Nederlands) en folklore vir sy gedigte te put nie. Dit dra by tot ’n besonder kragtige aanbod van poësie.

De Kom is in sy werk geneig om die tradisionele versvorm te ignoreer deur die grense van poësie te probeer opskuif. Dit doen hy in die vorm van prosagedigte. Tog moes hy erken dat hy baie versigtig moet wees dat die boodskap nie die oorhand kry nie, soos wat dit dikwels in Surinaamse poësie die geval is. “With me the aesthetic always has to hit back at the ethical aspect.”

Antoine de Kom se poësie getuig van groot toewyding. As Afrikaanse leser voel ek in sy gedigte die son prik en die stof onder my kaalvoete, terwyl die hond warempel nog ’n voël gevang het. Dis baie herkenbaar. En tegelykertyd is dit eksoties met ’n leë hangmat, beloftevolle wisselvingers, ’n dreunende beat wat aangewaai kom op die wind… en ander vreemde woorde waaraan ons in sy gedigte kan proe. Daar wag ’n fees in Rotterdam. En deel van fees is dat die Afrikaanse digter Charl-Pierre Naudé ook gaan optree.

Lees hieronder die Afrikaanse vertaling van noudat die son (p.59) uit Ritmisch zonder string.

.

noudat die son

laer hang is dit des

te warmer en ek vrees dat

êrens – die jongste

van ons honde het pas ’n duif opgeëet.

klein bruin veertjies oor die plaveisel

verspreid. ek het gister vir myself

 gewaai. ek sal more

vroegoggend die land verlaat

kaalvoet.

die honde maak asof hulle slaap.

my hangmat is leeg. bo die kus

dryf die rooi en wit van voëls

deur die groen. ek ruik soos hout

tog bietjie surig. en verder is daar stof

en natuurlik die gevoel om uiteindelik

hier tuis te hoort: by die cambio* was daar

die klein wisselvingers van ’n bruid sy

doen dinge en het

nog gou-gou iets liefs gesê oor betaal

betaal maar en kyk

het sy gesê terwyl sy op skulpsand by die see staan.

vanuit die verte het ’n dreundende techno

beat aangewaai. en ek sal netnou

aangespreek word en dan

sal dit blyk dat ek nie bestaan nie dat familie

in my plek gekom het in

klere uit ’n baie ander tyd as ons s’n

hulle kleur en tongval oorval my net soos

die beat op die wind

wat laat in die middag opsteek toe

omgevalle leë bokse teen die kar streel

terwyl daar laos* in die son lê en droog

op ’n beteëlde tafel

*cambio – winkeltjie waar jy geld (euro’s vir die Surinaamse dollar) kan ruil inruil teen die jongste wisselkoerse

*laos – ’n soort gemmerwortel, maar kleiner en donkerder as gemmer

Vertaling @ Carina van der Walt

 

Antoine de Kom

Hilda Smits. Frank Stanford, ‘n slagveld, Putin, en die maan.

Sunday, May 4th, 2014

Frank Stanford. Foto deur Fred Kuhlman Jr.

Ek het so twee jaar terug op ‘n Herfsdag in New York vir die eerste keer oë op Frank Stanford se “The battlefield where the moon says I love you” gelê. Dit was ‘n week van eerste ontmoetings – Ben, New York, ‘n Tyrannosaurus rex, Stanford se epiese 15 283 lyn gedig. In die afwesigheid van strofes of punktuasie lees ek Stanford soos wat die mense hier in Nashville die Bybel lees – in geen spesifieke volgorde, vreeslik entoesiasties, honger vir inspirasie, en op tye wanneer ek eintlik ander dinge moet doen. Daar is iets aan ‘n 15 283 lyn gedig wat my afgunstige muse se rughare soos ‘n kat laat rys. Op dae wanneer ek soos die wafferse Kafka (sonder al sy kwale) wil voel, maar net aan uie, werkopdragte, die skobbejak Putin, en die son op die stoep kan dink, sit ek met my neusvleuels tussen Stanford se blaaie vir inspirasie. En dan dink ek weer aan uie en Putin.  Onlangs kom ek op nog ‘n juweel af op bladsy 244. Ek vertaal dit hier:

 

Ek word wakker en dit reën op die vlot.

‘n Duisend Sjinese martelare, ‘n orkes, en ‘n boek met dierefabels,

so die gat in die emmer maak nie saak nie.

Jy vind my naak en dood langs stilte en water.

Jy sien die wolwe kerm oor my spore in die sneeu,

die reise wat ek onderneem het, die vlieë wat ek doodgeslaan het.

Die dood is in die ruïnes van die aarde wat voor die skare buig met ‘n sakdoek,

dit is in my liggaam van twee skaduwees,

in die bloedige aand, en in die verminkte boesem

van ‘n sak gesteelde appels. Dit is waar meisies aan hulleself vat

wanneer die wind oor hulle bloese waai.

Die dood is sy eie ontheiliging,

dit is oop gespes en handdoeke.

Die dood sweet soos ‘n eier in ‘n broeikas.

Jy kan dit proe in melk en in seëls.

Dit is iewers in die bodem van die boot.

Dit lê in hinderlaag vir ‘n kind alleen en wag, dit is net soos die kind,

sy wimpers en knieë en elmboë,

die vlek in die tuin.

Die dood is soos ‘n anker, soos ‘n geruïneerde net.

Dit is golwend onder die blou vel, soos die lyk van ‘n meisie deur ‘n slang gepik.

Jy sien dit in die nag, jy gooi klippe

dit keer terug, en broei uit op jou kussing.

Dit wil ‘n drom van jou vel maak.

Dit wil jou aandag hou met ‘n blou lig.

Gooi jou skaduwee onder die boom, Judas.

Dit neurie trou met my, neem hierdie ring,

en spoeg in jou oog soos ‘n sprinkaan.

 

Stanford is in 1948 in Richton, Mississippi gebore en deur sy weduwee ma opgegee vir aanneming. Hy publiseer The battlefield where the moon says I love you en ses korter digbundels in sy twintigs. Hy pleeg selfmoord op die ouderdom van 29 deur homself drie keer in die hart te skiet tydens ‘n onderonsie tussen sy vrou, die skilder Ginny Stanford, en sy minnares, die digteres C.D. Wright Sedertdien het hy ietwat van ‘n kultus figuur in die Amerikaanse briewe sirkels geword. Volgens die wikipedia is Stanford se nalatenskap gehul in legende, raaisels en foutiewe informasie. Stanford het glo self die lyn tussen fiksie en werklikheid in sy briewe vervaag, en vele gepubliseerde artikels en opstelle verwar selfs die mees basiese besonderhede soos sy geboortedag en dorp. Baie van die raaisels rondom sy nalatenskap is skynbaar as gevolg van sy eie fabrikasies.

 

The battlefield where the moon says I love you, Stanford, F. (1977).

 

In die inleiding van sy boek skryf Stanford se minnares die volgende “I do not know whether he was drinking steadily or heavily – water or strictly whiskey. I believe he was both dreaded and loved for his intelligence, his beauty, and his pervasive mystery. I believe that the poem anchored him to the world, and that it stood solidly between himself and a much earlier death than he died. He wrote ‘I’ll just bleed so the stars will have something dark to shine in’. What can you say to that”. ..Wright, C.D. (1978). ‘n Gedig getiteld “Instead”, vertaal uit sy digbundel, You, wat na sy dood in 1978 deur C.D. Wright gepubliseer is:

 

Die dood is ‘n goeie woord.

Dit keer dikwels terug

wanneer dit baie

donker is buite en warm

soos ‘n visserman

oor sy limiet,

sonder pyn, seks

of melancholie.

Jonk soos wat ek is

hou ek lig vir hierdie boot.

 

Toe die res van julle nog kind was

het ek ‘n monnik geword

van my eie verbeelding.

Dae en nagte het oor die bordeel

gedryf soos spinnerakke op ‘n meer,

‘n klooster gevul met lawaai en meisies.

 

Die maan gooi die messe,

die digters eggo totsiens,

en sleep die stilte soos nette in.

 

Digby my huis was ‘n eiland

waar ‘n perd alleen gestaan en skuim het.

Abednego was sy naam

skemerig, so wreed soos ‘n gedig

teenoor ‘n swart sigeuner.

 

Verdriet en whisky

kos meer as vriende.

Ek besoek tronke,

weeshuise, kroeë,

hopend om hulle weer te sien.

Wilgers, ys,

aas, geen geld.

Jy sal dit binnekort moet sê, jy weet

aan jou vrou, jou kind, jouself.

 

‘n Gedig vir Ben wat my aan Frank Stanford, Brooklyn, die 76’ers en die definisie van ‘n goeie bagel voorgestel het.

 

Nashville

 

ons stap in die pad af krieke skree in die kele van bome

Stravinsky net vir ons

ons laat die stoep agter die huis asof ons nie daar bly nie

en stap myle verby vensters waarin TV’s

so gesellig soos goudvisse flits

huise waarin mense so gesellig soos gesinne is

 

skil die donker af

die magnolias hang gloeiend en hoog swanger in bome

 

swart is die pad wat sweet soos ‘n slaaf onder voet

jou hand is warm en benerig soos die vibrasies van ‘n voël jou stem

knetter soos ‘n buitelandse enjin tussen ons

 

diep-long drink ek die magnolias in

vannag sal ek droom van die dronk mot wat al om die stoep lig gons

 

 

Nog ‘n foto van ‘n poel water in New York

 

Bronne & meer oor Frank Stanford en The battlefield where the moon says I love you:

http://en.wikipedia.org/wiki/Frank_Stanford

http://www.english.illinois.edu/maps/poets/s_z/cdwright/stanford.htm

http://writing.upenn.edu/epc/authors/thomas/thomas_stanford.html

http://www.npr.org/2012/08/08/158438476/strange-fruit-and-stranger-dreams-in-the-deep-south

http://www.poetryfoundation.org/bio/frank-stanford

Leon Retief. Landart

Friday, April 18th, 2014

 

Dennebos naby Banff, Alberta

 

René Bohnen se baie mooi inskrywing oor landkuns, sowel as Susan Smith se kommentaar (‘n Klippie onder jou kaal voet…”) het twee dinge tot gevolg gehad: ten eerste, reg of verkeerd, het ek gedink aan my geliefkoosde Kanadese digter Don Domanski, nie omdat daar noodwendig ‘n direkte en noue verwantskap is tussen sy verse en landkuns nie maar omdat hy die omgewing, die plantegroei, diere, dinge en soms ook die verval in landskappe met sulke ryk metafore ineenvleg met ons menslike ondermaanse ondervindings dat dit werklik tot my spreek – miskien op ‘n ander wyse as wat landkuns dit doen – maar tog ook – en nie minder treffend nie.

Die tweede ding wat ek gedoen het was om ‘n soektog op tou te sit na Kanadese landkunstenaars. Ek dink sulke gediertes is maar dun gesaai maar een sodanige kunstenaar wat ek hier te lande kon vind is Diana Thompson, wat goedgunstiglik toestemming verleen het dat ek foto’s van haar werke vir hierdie inskrywing kon gebruik.

 

Picea glauca deur Diana Thompson.

In 2001 I went to a remote corner of northern BC with a plan.
I wanted to see if I could make a work of art with only my hands
and what I found around me – nothing else.
What I found were spruce cones, thousands of them.
I spent three weeks gathering and carefully placing cones
around five White Spruce trees.
On one of my days off I hiked to the Llewellyn Glacier.
The way the ice flowed through the valleys influenced the way
that I arranged the cones streaming around the trees.
When it was finished,
I gathered some people around to view it,
documented it, then left it for the squirrels.

 

René se heeltemal verkeerde beskrywing van haarself as “a bear of very little brain” het my herinner aan Domanski se gedig Ursa Immaculate, so hier is dit:

 

URSA IMMACULATE

 

night swept back over the headlands

someone’s sign language alone in the forest

scratching words in the air    haunting

narrow spaces between the pines

 

hieroglyphical pheromones carried on the breeze

anagrammatical gestures almost apparitional

                                          almost perceptible

 

midnight and a redtail asleep in his negative theology

luciferin shine of fireflies    a coyote folding the pleats

of her wound     swaying her god with the pain

with the suffering that falls through belief’s chasm

that small caesura between the flesh and bone

 

I’ve been sitting alone beside the lake    subbing

for a rock or a blade of grass    watching

the phrase ex nihilo feather the water’s surface

and faces of the Julii shine out from drab houses

                                                  of the midge larvae

 

the moon puts on a clean white shirt and rises

I lean back into the blood of my shoulders

and neck    into the pure vowels of my spine

vocalic pins attaching vertebrae to my nerves

what was mutely sung by everything nameless

                                          everything forgotten.

 

*

solitude is our nourishment and redemption

in a world that is sensed rather than understood

quietude our reprieve from the skin trade

of language    so I come to seek refuge here

in the stillness spreading among evergreens

like the dissemination of algae     like nightjars flying

through first kisses and Chinese whispers

 

we should confine ourselves to the present

as Marcus Aurelius wrote    but it’s a hard sell

when memories like pollen set ablaze

                                  fall from the air

with their final wish for us in hand

reddening the meditative colours

of each moment     white and off-white

pearly counterpoint to words and meaning

moony phosphorescence in the marrow

 

moonlight makes the world seem more absent

the blood of things more secretive and present

phenomena hushed and all breathing space

lit by a saurian light    bioluminescent glow

in the brain stem    our reptilian brain

like a pre-existent prayer that sometimes

rises out of story and flesh

 

I stand up and walk along the water’s edge

beside me a heron’s footprints runs line after line

like typographical errors in the glistening mud

above me moths chaperone the musculature

of stars and the Delphic shudder of a cloud

                prophesying a bright green world

 

it’s difficult to know the sanctitude

of things      bloodsqualls metabolized

hatched and cross-hatched    blackened down

                                       to flesh and gesture

hard to imagine all the tongues tied in the weeds

all the heartbeats time-lapsed beneath each stone

life incessantly singing to itself in the night

funereal lips and luminous throats

 

it’s difficult to know the sanctitude

of ourselves    as we breathe the rapture of time’s

cadences deep into our lungs    along with the given

sum and cipher of human concerns

downshifting them through vein and bone

our entire lives magnetized to a shining point

each day    able to be carried away with a sigh

 

in the end being human is a long and wordless

journey     ask the dead caught and released

along the margins of a stag’s breath

ask them as they descend the wooden steps

of the birch trees     that go far underground

till they reach Ursa Major    Ursa Immaculate

                                    Bear of the Clear Heart.

 

*

 

walking along the shore    every footstep

a homecoming    every blade of bracken

                             with a finger to its lips

the earth imagining a physical world

my body shoulder-deep in a Dantean fluidity

In the middle of my life, I went astray

And I awoke in a dark woord

 

in the middle of my life I’m standing

next to the quillwort     listening

to nettles grinding their teeth     to saplings

asleep in their funereal branches

to my every thought like a breath

loosened from a windowpane

 

this is the hour when Ursa Major comes as

a supplication     stars like bees sworn to light

when all our religions feed the shadows

of uncertainty to its most silent angels

when all our philosophies sound like small

animals beating their children in the grass

 

this hour is called wearing dark clothes

beneath your skin    this is called walking

through the forest with zero gravity behind

your eyes     this is called sign language

without an owner     emptiness of this hour

this is called the pale jawline of infinity

and flesh     called opening your mouth

without a sound.

 

Raincatcher deur Diana Thompson

The enormous red cedar trees in the Great Bear Rainforset were a source of fiber for the indigenous people of the area.. They wove their clothes, hats and baskets from cedar bark
and roots. By draping the tree with pale green cotton yarn (the kind used for knitting sweaters)
in shapes that echoed  the curve of the branches, I was speaking about
the physical connection between our bodies and the body of the tree.
The cotton cord would fall off (rot off) within a few months in the saturated Great Bear Rainforest.
(Tests at  my home, where it rains less, have shown it only lasted three months )

  

MADONNA OF THE DIAPHANOUS LIFE

 

sunlight on pine boughs      saints asleep in the Great Bear

the Great Bear asleep in the North Mountain     everything waiting

for the next words to be spoken     something to stir water and gravel

to braid soil and light     a few phrases left over

from the creation of the world and it sparrow’s heart.

 

*

 

Tuesday   blank hours of summer lazing in the heat

time presupposes time    endlessness of afternoons lost

in their own alchemical sense of surfaces and shadows

bees hyperkinetic across meadows    each takes at least

sixteen days to make    sixteen afternoons of heaven’s push

and heed     transubstantiation     afternoons into flesh

                                                          flesh into honey.

 

*

a new day in the Annapolis Valley    crows like prayer wheels

spinning above spruce spires    water bears rehydrated

antsqualls in flight    the calligraphy of a spider’s web torn

by the wind     topography of a feather     abandoned shoe

in the mud    its laces tied around the hour     ready to begin

again    to accompany us on our journey    our little junkets

along the edges of oblivion    treasures of the begotten

and half-begotten    such resplendence such intransitive

moments    such fortunes near at hand.

 

 

*

 

deadfall of light and its amenities    retinal light leaking into

the blindness of chickweed    white clover leaning

into the sun’s maculae    ferns lifting their fronds     rhizomes

sending up parts of speech to answer the call to ascension

chlorophyll our eternal contemporary    old friend with green

raiments and pockets full of maps to places we’ll never go

or even think of going     not faraway destinations     just here

in that spot     three feet away.

 

*

 

water’s shorthand in the gully    its signature carried downstream

countersigned by the river    authenticated by the sea    wave sway

and memory    pointing to the horizon’s keel    upturned

and freeze-framed    where the stars abound just beyond the blue

abound and take us in    where no one else will   we live

in meridian light forever    we live our life on a waterdrop

with its young-bearing rapture and weight

Queen of Breath    Madonna of the Diaphanous Life.

 

*

 

cliff swallow above the valley floor    her mind a bit of night sky

flying through daylight    galaxies and stars turning    in synch

with her every move    a celestial static around her body and wings

like a steady rain falling inside a cathedral    while on the ground

a bit of moss on a branch    about a cloud of mosquitoes

coming back from the other side    with angels on their breath.

 

*

 

a vole`s divinity beneath the ground cover    blush of isness

in every leaf    the ungod of things holding on to secrets

ministering to the dark and arabesque waters of the past

hue of the curlew`s cry    colour of inclement silver    midday

patdown of absence    our absence    our postbeliefs carried

off by the breeze    no one to stand in for us    to take our burdens

down to the river and ferry them along    to take our words away

only the redtail to watch over us    only that redtail and that cloud.

 

*

 

a cloud    marl-coloured    a cool rinse drifting along

the whole world listening to its silent approach and fade

little voice    like a pale acolyte from Thrace    lost in prayer

while we align ourselves with a grace that glosses up the sheen

of our disaffections    sitting with weeds and stones

like Skellig monks contemplating the sea     waiting for the future

coming through dry grass    through the split-ends.

 

*

 

our future waits well beyond our hubris and intent    its pulse

far off and oversewn with foliage    its incremental heartbeat

rising from the forest floor    twice removed from human ken

then twice again    the dead nibble at those roots to no avail

desire pillows its light but finds no resting place    no physic

or balm for our ten thousand vulnerabilities    only the nightly

asceticism of a stargaze into the firmament    into photospheres

and waterdrops    a swallow`s mind above the given world.

 

*

 

we spend our days wherever we find ourselves    always suited up

in our storylines    with very little to show outside

of language    not even enough to place on our eyelids as we sleep

our sinews and bones jotting down notes    our demise

written in our little catechism of anecdotes    in those sad chapters

dim and vacant as prescriptions of an afterlife    circumstances

wearing us down and away from the earth on every page.

 

*

 

there`s something about us that inhibits our ability to amend

the stillness to a deeper stillness    to inhabit quietude    to live in

the world    there are not enough reliquaries to hold our saintless

bones    not enough reasons to bring us back from perdition

meanwhile we long and belie that longing    as we write our

confessions    black ink on black paper    meanwhile the sun moves

through nostalgia`s ether    meanwhile something has sicced

the dog rose on the bracken and called the chlorella home.

 

WILDERNESS OF THE RAINDROP

 

clambering up the bluff    Hokusai`s wave behind me now

still moving around the circumference of the earth

still carrying sea glass and dead sailors ashore

 

the forest comes to meet me at the edge with open arms

and the psalm of a breeze    zephyr of feral sighs

bending being just a bit closer to the ground

closer to the centre of things    to the last light of day

 

I stand watching the Atlantic darken    watching

the great wilderness of the raindrop    at my feet

a rabbit`s skullcap and mouse tibia in the grass

cup white    empty cup and spoon

place setting for one    for the voice that has drifted

far from its body    utterance lost in the undergrowth

 

up here the lisp of the forgotten can be heard every night

every night the unclottable arteries of the afterlife empty

their black stories onto the rocks below    to be carried

out to sea    to be finned    gilled    deepened by whitecaps

and fathoms    caught in net a universe away.

 

Diana Thompson se webwerf is te sien by: http://www.dianathompson.net/gallery/gallery.html

 (© Leon Retief)



Hilda Smits. Oor Hemingway se snor & tuimeldroërs

Sunday, March 16th, 2014

Een van ‘n reeks foto’s wat Walker Evans op  New York metro treine geneem het

 Ek was onlangs in New York en het myself voorgeneem om ‘n gedig van formaat te skryf. ‘n Gedig met Lorca se verwoede wenkbroue, Hemingway se vreeslose snor en Kafka se formidale neus. My gedig wou ongelukkig niks weet van sulke dinge nie, en het soos ‘n hardnekkige pug terug gebeur Nashville & tuimeldroërs toe. En my beledig van chauvinisme. Al wat ek kan sê is dat ‘n hele paar talentvolle dames ook verwoede wenkbroue, vreeslose snorre en formidale neuse gehad het. Dink maar aan Frida Kahlo, en Gertrude Stein en Virginia Woolf op die neus front. Ek het darem ‘n paar kiekies van plasse water in Central Park geneem.

Lig & water & die lig was water & die water lig & hier groei hart blik tak & die roes van dit alles onthou jy in die nag as die water met jou eie bene uit die bad loop & die lig

 

hier in die huis onder die lamp in die stilte

my hond sug in haar drome

dra sy hoenders & bene so groot soos die maan

in haar neusvleuels rond

in die kelder skommel die tuimeldroër solied & eensaam

soos Hemingway se vrouens

onder drie lae muurpapier het ‘n noukeurige hand 1903 & Wright

geskribbel vir ons om oor te wonder

verbeel myself die straatligte hang soos die sagte ingewande van magnolias

oor die pad & hoe gelei die maan vannag soos ‘n swaar silwer mot water

al langs die telefoonlyn af

hier drup die bad haar rooi siklus soos ‘n horlosie tussen kraan & prop

slaap die hond in‘n gedig wat waterig wil wortel skiet

in ‘n droom wil vuur word & die sneeu van vier hande

soos ‘n vliegtuig teen die muur soos die senuweestelsel van ‘n lamp

 

Nog ‘n plas water in Central Park