Buiteblik

Leon Retief. Die Griffin toekennings vir poësie

Thursday, November 7th, 2013

 Die Griffin poësieprys is na die beste van my wete een van die grootste ter wêreld wat net vir die digkuns bestem is. Hierdie prys is in 2000 in die lewe geroep deur die Kanadese sakeman Scott Griffin en word jaarliks toegeken aan een Kanadese digter en een digter van enige land ter wêreld (Kanada ingesluit) wat in Engels dig. Die bekroonde bundels moet in Engels wees. Die prysgeld word as volg toegeken: $10 000 aan elk van die sewe wat op die kortlys verskyn (vier internasionale digters en drie uit Kanada) en dan $65 000 aan elk van die twee finale pryswenners. Dit beteken dat elke pryswenner dan $75 000 in sy sak steek. Gesien die feit dat die mediane inkomste vir ‘n Kanadese gesin (gesin, nie enkeling nie) verlede jaar $76 000 beloop het is dit beslis ‘n stywe bedraggie. Toe ek laas gekyk het was een Kanadese dollar sowat R9,50 werd. Mens kan ook aflei dat daar nie broodgebrek in die Griffin-huishouding bestaan nie.

Vir diegene wat belangstel: slegs uitgewers mag ‘n boek voorlê en dit moet ‘n eerste uitgawe wees, oftewel, dit mag nie voorheen in enige land ter wêreld gepubliseer wees nie. Vertalings word ook in ag geneem en in daardie geval word die prys 60-40 tussen vertaler en digter gedeel.

Die trustees is Griffin self, Margaret Atwood, Carolyn Forché, Robert Hass, Michael Ondaatje, Robin Robertson en David Young.

Die pryswenners vir 2013 is Fady Joudah vir sy vertaling like a Straw Bird it Follows Me and  Other Poems, ‘n vertaling uit Arabies van die Palestynse digter Ghassan Zaqtan se werke en David Mcfadden se What’s the Score?

Joudah, digter en vertaler, is ‘n dokter in Houston en Mcfadden van Toronto het in 1958 sy eerste bundel gepubliseer. Ek kon nie gedigte opspoor uit die bundels wat die pryswenners was nie en daar is ook maar baie min van hul gedigte op die internet te kry maar hier is een voorbeeld van elkeen se werk.

Mimesis

Fady Joudah

 

My daughter

                        wouldn’t hurt a spider

That had nested

Between her bicycle handles

For two weeks

She waited

Until it left of its own accord

 

If you tear down the web I said

It will simply know

This isn’t a place to call home

And you’d get to go biking

 

She said that’s how others

Become refugees isn’t it?

 

 

 

One-Legged Man in Shorts

 

David Mcfadden

 

 

 

He is standing in front of his home 

surrounded by banana trees in fruit 

in a little side street off the Calzade de Infanta 

in Vedado just east of the university

  

He has a fed-up look on his face His eyes are very bitter 

He is wearing shorts unusual in Havana 

 

He is leaning on a crutch

 

and the stump

of his left leg

amputated

above the knee

is resting on another smaller crutch

at least that’s what it looks like from here

 

 

and I get the impression he lost his leg

 

in the Angolan war of liberation

 

and is tormented daily by the fact

 

his military pension is so miserable

 

he can’t even afford the little food

 

allowed on his ration card

 

 

 

I refrain from asking him

 

if I can photograph him

 

refrain from taking a snap

 

with or without his permission

 

refrain from going up to him

 

and asking how he lost his leg

 

or if he still loves Fidel

 

or how he feels about the spirit of Che

 

or how he feels about the U.S.A.

 

 

 

In fact I just keep walking with both

 

legs and both eyes straight ahead

 

like any self-conscious tourist from the

 

English-speaking universe or for that matter

 

any public agent from any country anywhere

 

on a fact-finding mission in a broken-hearted

 

dolorous dispirited ill-fed city turning to dust— 

 

Leon Retief. Die prins van Venosa

Thursday, October 31st, 2013

 DIE PRINS VAN VENOSA

Carlo Gesualdo ( 1566-1613) word vandag saam met Claudio Monteverdi beskou as een van die toonaangewende en innoverende komponiste van die laat Renaissance. Toe ek toentertyd die eerste keer na sy Miserere geluister het was die musiek vir my so treffend dat ek mettertyd ook sy ander werke begin verken het en vandag is hy een van my geliefkoosde komponiste uit daardie tydperk. Sy musiek het harmonie verder geneem as enigeen totdat Wagner op die toneel verskyn het en sy innoverende gebruik van chromatisme en dissonansie is betowerend. Hy was finansieel onafhanklik en kon hy sy eie paadjie loop, anders as wat die geval was met so baie komponiste van daardie tydperk en ook vir eeue daarna.

Hier is sy Miserere:  http://www.youtube.com/watch?v=i3JwLnK6Efw

Gesualdo was egter meer as net ʼn ryk, eksentrieke  edelman wat die tyd gehad het om musiek volgens sy eie smaak te skryf sonder om hom te steur aan heersende modes. Hy was ook ʼn moordenaar en die dubbele moord waarvoor hy verantwoordelik was het die res van sy lewe beïnvloed. Om meer oor die moord te wete te kom, kliek op die skakel na Werner Herzog se film wat ek na aan die einde plaas. Demone oor die dood en sonde het hom geteister, sy musiek het net soos die van ander komponiste van die tyd uiterstes van emosie uitgebeeld en dit met religieuse ekstase en na my mening ook met seksuele ekstase in verband gebring maar Gesualdo het hierdie emosies tot ekstreme grense gevoer. Na sy dood het sy musiek grotendeels in die vergetelheid verval totdat die Britse komponis Michael Heseltine (wat onder dis naam Peter Warlock geskryf het) en Igor Stravinsky sy musiek herontdek het. Sedertdien is verskeie operas oor sy werk en lewe gekomponeer en aspekte van sy musiek het baie ander belangrike komponiste beïnvloed.

“He creeps inside and grabs your soul and is in no hurry to let go,” het die komponis Brett Dean gesê en hy is reg. Ek moet byvoeg dat sy musiek vir my soms so intens is dat ek dikwels nie na meer as een werk op ʼn keer kan luister nie, die enigste komponis wat so iets aan my doen.

Carlo Gesualdo het op ʼn eienaardige wyse in my gedagtes opgeduik toe ek onlangs weer gedigte gelees het deur die  Kanadese digter Jan Zwicky oor wie ek al voorheen ʼn bydrae gelewer het. Sy is skynbaar ʼn goeie violis en duidelik ook goed onderleg in filosofie en die natuurwetenskappe.

 

OPEN STRINGS

 

E, laser of the ear, ear’s

vinegar, bagpipes

in a tux, the sky’s blue, pointed;

 

A, youngest of the four, cocksure

and vulnerable, the white kid

on the basketball team – immature,

ambitious, charming,

indispensable, apprenticed

to desire;

 

D is the taylor

who sewed the note “I shall always love you”

into the hem of the village belle’s wedding dress,

a note not discovered until ten years later in New York

where, poor and abandoned, she was ripping uop the skirt

for curtains, and he came,

and he married her;

 

G, cathedral of the breastbone,

Oak-light, earth;

 

it’s air they offer us,

but not the cool draught of their half-brothers

the harmonics, no,

a bigger wind, the body,

snapped out like a towel, air

like the sky above the foothills,

like the desire to drown,

 

 a place of worship,

a laying down of arms.

                                               Open strings

are ambassadors from the republic of silence.

They are the name of that moment when you realize

clearly, for the first time,

you will die. After illness,

the first startled breath.

 

Uit deel 2 van Beethoven Op. 127, Adagio:

 

The rise of the rib-cage,

           its fall: how unlikely this slight

  

shift of fabric: A tea cup,

           a music box.

  

 Air enters, air flows away:

             How this simple thing

 

 goes on and on, cannot

            help itself, on and on.

 

 A-flat: cream’s richness,

           like a good field in April, a blackness

                      you wanted to eat,

 

  or in August, the string’s breath thick

          with heat and dust, like

                   being able to breathe weight,

 

 stoking, to have felt the chest thicken with brightness.

                 as though light were substance, as though it

                              carried the dark field inside itself, gleaming

                                         to have breathed that brightness, have become

 

weight, that roll of hills

          their brocade of wheat and barley.

                    To have lifted to the horizon

  

like earth, fallen

             like a rib-cage, stillness,

 

 a long sigh of dust.

 Werner Herzog  het in ek dink 1995 ʼn ietwat fantasieryke film (slegs ʼn uur lank) oor Gesualdo gemaak. Nie als in hierdie film is die waarheid, die hele waarheid en niks anders as die waarheid nie maar dis tog insiggewend vir sowel die musiek wat uitgevoer word, die kommentaar wat gelewer word en as voorbeeld van die folklore wat rondom hierdie komponis ontstaan het. Enkele opmerkings: 1) dis onwaarskynlik dat Gesualdo sy jongste seun om die lewe gebring het. 2) Ek betwyfel dit baie sterk dat die twee kadawers wat op ʼn stadium getoon word wel die van Gesualdo se vrou en haar minnaar was – as mens na die manlike kadawer kyk dan het hy ooglopend ʼn taamlik vergrote hart wat na my mening liewer dui op kongestiewe hartversaking as oorsaak van dood as moord, mens verwag nie sulke patologie by ʼn jong man nie. 3) Navorsing wat gedoen is nadat die film gemaak is het bevind dat die gebou wat Herzog aandui as die toneel van die moord inderdaad nie korrek is nie alhoewel dit op daardie tydstip as sulks aanvaar is. 4) Die bed waarin Gesualdo glo sy vrou en haar minnaar vermoor het is nié die een waar die daad gepleeg is nie. 5) Gesualdo se kasteel is in 1980 baie erg beskadig tydens ʼn Aardbewing en restourasie is nog baie ver van voltooi.

http://www.youtube.com/watch?v=B6iaghGYSjc 

Bam Ki Boen. Die herfspampoen

Monday, September 16th, 2013

 Foto: Helize van Vuuren 

 

Vandag is dit die verjaarsdag van een van ons mees gewaardeerde digters. Ter viering van dié besonderse geleentheid het hy onderstaande skryfsel vir plasing gestuur. En vir die duur van vandag pas die naam “Bam Ki Boen” hom soos ‘n handskoen. (Sy woordspel.)

Daarom – Boen apetite, Meester Boen!

*

Die herfspampoen

‘n Man was van plan om vir hom ‘n pampoen te koop vir sy verjaardag die sestiende September die tyd was op hom en hy wou nie nalatig wees teenoor sy vriende nie net nou dink hulle hy is dood sonder om te laat weet dat dit te laat is selfs vir laatwerk die kalf is klaar deur die kerk en hy’t nog in die koster se fyntuin gemis ook. Wat jy waar gaan kry? het sy vrou vir hom gevra. Die kalf? Nee, jou bobbejaan, die pampoen! Jy weet tog die pampoenseisoen is verby dis nou die tyd van vlieë en sampioene en swaeltjies op die vlerk vir vertrek. En pampoene is nie inheems aan hierdie streek nie. Maar is dit dan te veel gevra om iewers ‘n geel pampoen in die hande te kry vir my verjaardag die sestiende September hier is mos ‘n mark in die dorp en geel is tog die kleur van volhoubare onafhanklikheid in die geweste my vriende verwag dat ek die pampoen sal vreet en my bek hou asof dit reeds vol grond is in die aarde by wyse van spreke? Te laat te laat het sy vrou gesê. Die son het nou wel gehurk in eie skaduwee asof sy die hitte uit haar lyf moes baar maar aan die einde van die dag was daar nog pampoen nog versoening nog skoene vir ons dogter wat kaalvoet deur die lewe moet gaan op soek na die goue kalf en waar is die vriende wat jy wil beïndruk selfs jou tjom moes erken jy’s die grootste kakprater in die suidelike halfrond. Maar ons woon dan in die noorde het die man teëgewerp. Wat! Kak is kak noord of suid en jy het so baie gemiddelwêreld-middelwêreld dat ons tot selfs ons tale kwyt is hoekom gaan vang jy nie liewers die maan nie? Omdat ek nog elke jaar ‘n pampoen gekoop het vir my verjaardag die sestiende September het die man gemompel. O wee. Iewers moet daar tog nog ‘n ou pampoen boeppens en geel op ‘n sinkdak lê al is sy ook net ‘n windswelsel wat moet keer dat drome nie die plate lig en wegvlieg maan toe nie. Te laat! sê sy vrou. Selfs al sou daar iets so buiteseisoenliks ingevoer uit Sjina word ook dan nog kan mens nie ‘n dronk bobbejaan op die dak laat klouter nie. Nou praat jy in raaisels sê die man en hou sy kop vas asof hy wil ween. Die tyd is op jou sê sy vrou en dis normaal dat jy nie meer die verskil tussen pampoensoek en maanvloek kan verstaan nie. Hoe meer verslete en deursigtig die vleeskleed hoe digter geweef die sluier om wat moet kom. Wat sou sy van praat? Wat het oogskille met laatwerk te doen? Sal die bobbejaan en die kalf dan baklei vir ‘n sonvrug wat toe nooit bestaan het nie? Beter om dan maar hierdie woordpitjies soos ‘n soen aan die papier toe te vertrou en vir my verbeelde maanskynvriende te stuur. Beter nog om nie te verjaar nie. Maar wat sal ek nou hê om hoog en laag te soek vir my verjaardag die sestiende September?

 

Can Ocells, 16 September 2013    

(c) Bam Ki Boen 

 

Breyten Breytenbach. Kleinreis: Waarheen vlug die voëls in die somer?

Wednesday, August 21st, 2013

Kleinreis: Waarheen vlug die voëls in die somer?

(vir die jong heiligdansers, en vir Andries Bezuidenhout)

 

‘n Gedeelte van Toskane wat minder bekend is as die poskaart-skouspelagtige landskappe in die omgewings van Pienza, Siena, Grosetto en dies meer, is die Casentino. (‘n Teorie vir die oorsprong van die streeknaam ‘Toskane’ is dat hierdie ryk en vrugbare streek die vroeëre hartland van die Etruskers was, en indien jy diep sou grawe kry jy nog steeds tekens van hulle aanbiddingsplekke en grafte. Maar dit nou tersyde.)

Mooi wêreld. Sowat 200 jaar gelede het ‘n Duitse reisiger so berig oor hierdie legkaart van heuweldorpies elk gemurmel langs nou straatjies  rondom ‘n kasteel of ‘n kerk, plaashuise gepunktueer met sipresbome en vergesigte van agtermekaar wingerde en olyfboorde waarvan sommige seker eeue oud moet wees:

“’n Landskap so groot en so ryp met soveel voue en deinings en wydte en variasie, met so baie geskiedenis geskoei deur die mens se hand en skoffelpik en verbeelding, met so ‘n ligrykheid en die verskuiwing van wolke se spore en verkleding op die aarde – dat daar geen maan nodig is om afstand en dimensie te verleen nie, dat maan trouens ‘n indringer sou wees.”

Die Casentino vallei dieper land-in noord-oos van Arezzo is ruwer, steiler en meer bebos. Van Arezzo gepraat (die lewe bestaan uit sywaartse bewegings): gaan besoek gerus daar die Basiliek van San Francisco waar Piero della Francesca tussen die jare 1452 en 1466 sy meesterlike reeks fresko’s, “Die Legende van die Ware Kruis”, geskilder het. Verkneukel jou, vergeet van asemhaal, kyk na die details, laat jou desnoods ophys in ‘n katrolsitplank om die hoër tonele van naderby te besigtig soos ‘n wafferse Juliette Binoche in die verfilmde weergawe van Michael Ondaatje se “The English Patient “. Huil van ontroering. (Ondaatje, verduidelik ‘n dame van Sri Lanka vir my, ontleen sy familienaam aan die sg. Burgers, ‘n Sri Lanka kaste van gemengde Nederlandse en inheemse afkoms – ‘n groep wat, so sê sy, aan die Kaap bekend sou staan as “mense van kleur.”)

Hoog in die Appenynse ruggraat van berge bo die Casentino is die oorsprong van die Arno, daardie rivier wat uiteindelik onder die brûe van Firenze sal deurvloei. Die vallei was die toevlugsoord van politieke vlugtelinge uit Firenze, soos Dante en Petrarca.

(Sywaarts: ek het nie geweet Petrarca, bekend vir sy sonnette in die Toskaanse dialek, het in 1341 ook ‘n lang epiese gedig in Latyn geskryf met die titel Africa nie!)

Dante het hom in jare ‘n raps vooruitgegaan. Na 15 jaar se ballingskap, dit was Meimaand 1315, kry Dante berig dat hy toegelaat sou word om terug te keer na sy geliefde stad, toe bekend vir onluste, opstande en wraak. Hy wys dit egter van die hand omdat die voorwaardes oneerbaar was. “Ek sal nooit weer Firenze binnekom nie. En dan? Miskien sal ek nie weer die sterre se lig sien nie? Kan dit wees dat ek nêrens anders in die wêreld die soet waarheid onder die hemel sal kan bepeins tensy ek terugkeer na my stad nie – sonder glorie maar tot skande van die Florentynse volk? Ek sal tog nie sonder brood gaan nie.”

Die Florentynse stadsowerhede het nie op hulle laat wag nie. “In die naam van God, amen,” word Dante Alighieri en sy seuns en saam met hulle al sy bondgenote tussen die ouderdomme van 15 tot 70 jaar in hulle afwesigheid vir minagting gevonnis: sou hulle ooit weer ‘n voet in die stad sit moet hulle “na die plek van teregstelling geneem word om daar onthoof te word sodat hulle mag sterwe.” Belangriker nog: daar word beslag gelê op al hulle besittings.

Maar ek loop die swerwerskap vooruit.

Na berekening is 1267 Dante se geboortejaar. Hy was nog jonk toe die feodale magstelsel van sy tyd uit die hande van adellikes en grondeienaars geneem is om vervang te word deur die Renaissance oorheersing van winkeliers, ambagslui en die kapitalisme. Terugskouend sou mens kon sê dit was die begin van die groot Vooruitgang afdraend. Vir hom moes dit ‘n sorgvrye jeug gewees het en hy sou later baie terug verlang (“Geen groter pyn dan om die gelukkige jare in tye van nood te onthou nie”) na die stad waar die Fees van Sint Johannes ‘n goeie twee maande elke jaar gevier is met opvoerings, dans- en eetpartyjies, en veral die vermaaklikhede aangebied deur “die Geselskap van Liefde” wat ‘n duidend lede gehad het en in wit geklee al bokspringende elke dag in optog deur die stad beweeg het met allerlei musieke om die bevolking te behaag.     

Dante was glo nie baie lank nie, maar fiks genoeg en goed afgerig in die kunsies van ruiterskap en hoe om die lans, die swaard en die knots te gebruik. Dit sou hom goed te staan kom toe hy as 24-jarige in die eerste linie van die Florentynse kavalarie teen die Ghibelliene van Arezzo moes veg tydens die veldslag van Campaldino, 1289. Hy het daarbenewens ‘n netjiese handskrif gehad en musiek het hom tot trane ontroer.

In 1285 trou hy met Gemma; saam sou hulle vier kinders hê – Giovanni, Jacopo, Pietro en Antonia. Hy begin reis na ander stadstate. In 1290 sterf Bice, die dogter van Folco Portinari, die gevierde Beatrice van sy reeks lirieke wat hy bundel en laat publiseer in 1294 onder die titel van Vita Nuova. Hy studeer filosofie (“My gesig was moeg van al die lees en my oë was so aangetas dat die sterre naderhand dynserig geword het”) en begeef hom wellig toe al in die politiek. Die res is ellendige geskiedenis – deurstraal ook met sy al hoe suiwerder wordende skryfwerk – armoede, afhanklikheid van die gunste en gawes van skelm samesweerders en ander beskermhere en borge, verlammende liefdes-ervarings, later van tyd ‘n rustelose gedwaal deur Italië op soek na strategiese alliansies teen die Swart Guelfs aan bewind in Firenze, die faksie wat die belange van die nuwe bourgeoisie verteenwoordig het. Dante se party was die Wit Guelfs. Sy ballingskap dateer uit 1302 toe hy tydens ‘n uitstedige diplomatieke sending voor die hof gedaag en skuldig bevind word aan bedrog, geldvervalsing, ensomeer. Hy wou of kon nie die boete betaal nie en is toe al veroordeel tot die brandstapel.

Eintlik is sy lewensgeskiedenis af te lees van sy geskrifte.

Hy steek pen in die dak, nogmaals op ‘n vergeefse sending om steun te probeer werf, in Ravenna, die 14de September 1321.

       (Saam met Dante en Giovanni Dodd, ‘n Brits-Italiaanse digter, net buite die Poppi Kasteel.)

 

* * *

  

                lig daag oor heuwels en valleie

                asof die nag se donker kleed

                uitgebrand het tot as:

                in die laagtes smeul ‘n rokie soms

                van die see se kant af,

                kom ‘n geel gloed stadig oor die wye wêreld

                van heuwels en valleie en landerye

                en breë plat riviere,

                laag na laag

                soos die donkerblou huid

                van ‘n ander afwesigheid,

                ‘n ander aanwesigheid,

                weggeskeur word:

                soms kan jy die geluid hoor

                in ‘n ritseling van voëlvlerke

                hoog in die lug,

                bergswawels wat hulle versadig aan lig,

                of ander vlugtelinge op pad

                na die koelte van bosse

                waar flardes van die vel

                weggesteek sal word

                soos ‘n verbleikende vaandel

 

 * * *  

 

 Ons ry deur ‘n magiese woud teen die steil berge uit en kom by ‘n kloosterdorp met die naam van Camaldolesi. In die “Antica Farmacia” waar die monnikke se brousels en konkoksies van plante en heilige water verkoop word (in Dante se tyd al was die eintlike stryd dié teen die Pousdom se aardse houvas op die mense), maar ook swaeltjies en ander voëls wat hulle uit hout sny en dan helder beskilder, trek ‘n langwerpige glaskas (so lyk dit) ons aandag. Dis smal, regop, en van bo tot onder agter ‘n valerige glaspaneel wat dien as deksel of as deur. Bo die kas teen die muur is daar ‘n bordjie wat dit beskryf as “Die Spieël van die Lewe”. Dan sien ons binne-in skaars uit te maak die volledige skelet van (so word ons vertel) ‘n 25-jarige vrou van gemiddelde lengte. Die geraamte is glo 150 jaar gelede in hierdie uitstekende kondisie opgegrawe. Waar? In sierletters staan daar verder op die bordjie geskryf, so iets in die trant van: “Nou kyk jy in ‘n troebel spieël maar binnekort van aangesig tot aangesig.”

Die aptekerin agter die toonbank is blond, mollig en Italiaans mooi. Sy sê sy is toevallig ook 25 jaar oud.

 

 

* * *   

 

 

(someroggend in Ortignano – vir my gasheer, my mede-reisiger)

 

die pere hang in die boom

en aan die lig

om met die somer

                                              vol rypheid te word

 

die somer se wit wolke

                                                het hulle gang

oor die groot land van heuwels

                                                en landerye

en af en toe bou hulle saam

                                                ‘n kasteel

van ruimte gerammel en die skyn

                                                van ligflitse

 

die voëls het hulle sang

elkeen soort vir soort

oor slote en sonvlekke

                                                van die verstand

 

ek sou vir jou ‘n woord of twee

                                                kon vang

as my aandeel van die somer

 

* * *

 

Mens sou jou verhaal so lank kon maak soos Dante Alighieri se omswerwings, so kompleks soos sy illusies en sy politieke skuiwe, sy vrugtelose soeke na bondgenote teen die vooruitgangers en kapitaliste wat van hom ‘n bedelsanger gemaak het, so uitgesponne soos sy metafore, so klokhelder soos sy metafisika en dalk so donker soos sy mistiek. Mens wens jy kon dit so silwerig en presies maak soos sy poësie (nie sy briewe nie), meestal in terza rima neergepen en in alle opsigte so vloeiend aktueel soos die gedigte van ‘n Raymond Carver, en met net soveel ruimte vir die insidentele detail en dit wat op die wieke waargeneem en vasgeskryf word. (Die gedig as voëlent vir nagsangers.)

Maar mens kan nie.

Laat my dus die Romena probeer uitklim.

Die vaevuurberg. Purgatorio is hier geskryf, sekerlik die eerste vier-en-twintig ‘canti’ of gesangeverse, in die tyd toe die Conti Guidi broers vir Dante onderdak gegee het. Wanneer jy die Romena besigtig vanaf Porciano of Pratovecchio, of as jy daarna sou kyk van Poppi se kasteel se kant, dan moet jy jou die neëntien torings en drie sirkels van buitense skanse probeer indink, en die klipmure wat bietjie laer af die terrasse afgemerk en bestendig het en nog net bespeur kan word onder braambosse en ander onkruid. Dink verder en verbeel jou jy sien vir Dante agter een van die kasteelvensters staan, met ‘n uitsig noordwaarts na Pratovecchio, en dat hy besig is om die berg te skets.

Jy weet hy het hier gebly. Jy kan jou voorstel dat die sirkel van drie skutmure en dan die dalende terrasse helling-af na waar die Arno en die Fiumicello vloei vir hom ‘n inspirasie was vir Purgatorio. Jy stel jou voor dat hy daardie stroom sterre gesien het wat nou nog daar is en dat sy hart donker was van onbeloonde liefde. Dieselfde sterre sal weer opduik in Paradiso Canto XXII as voorlied tot die Fiumana di Luce (“Die Rivier van Lig”.) Ook in ander gedigte. En wanneer hy in sy Inferno XXX verwys na die spruite wat van die groen heuwels van die Casentino na benede by die Arno aansluit, dan weet jy hoe belangrik Romena in die skrywe van sy Divina Commedia was.

(Die lewe is beweging: Met ‘n paadjie skuins langs een van die oorgroeide mure kom ons uit by die Branda Fontein – of wat dan daarvan oorgebly het. Uit die klippe syg ‘n lekseltjie water. ‘n Boer of ‘n skaapwagter het ‘n krip hier gebou om die lek-water op te vang vir sy diere. Langs die fontein is ‘n marmerblad teen ‘n rots met ‘n aanhaling uit Dante se Canto XXX.

                Ma s’io vedesi qui l’anima trista

                Di Guido o d’Alessandro o di lor frate

                Per fonte Branda non darei la vista

 

                Maar indien ek die droewe gelaat van Guido

                Of Alessandro of hul broer hier gade kon slaan

                Sou ek dit nie wil mis vir al die water van Branda nie

 

Dis duidelik dat Dante nie die kasteelmenere – die derde broer hier is Aghinolfo – aan sy boesem vertroetel het nie. Op ‘n stadium het hulle ‘n vervalser gehuur, ene Meester Adam, om Firenze se munte na te maak en so die stad se ekonomie te ‘Nigeriseer’. Die vervalste floryne had aan die een kant ‘n afbeelding van Johannes Doper en op die keersy die Franse lelie. Toe Adam op heterdaad betrap is het die broers hom opge-offer en op die brandstapel laat omkom. Vandaar seker Dante se renons in die broers: hulle duik behoorlik geswael in sy hel op . Mense het destyds nogal ‘n obsessie met verbranding gehad! Hoër op in die berge is daar darem ook ‘n gehuggie met die naam van Omomorto, “dooie man”, waar die kleinvolk nou nog klippies pak op ‘n stapel ter herdenking aan ‘n inkommer wat ten onregte daar aan die vlamme uitgelewer is.)       

 

* * *

 

Toe die daglig daal en dit reeds sterk skemer, toe die land gevou word in skakerings van diep groene en grys en potblou, loop ons die steilte uit na waar die Romena Castello soos ‘n donker aanwesigheid te bespeur is. Jy vermoed meer as wat jy kan uitmaak. Op ‘n ander manier is dit asof mens hier langsaam klim deur ‘n laning hoë sipresbome soos versteende vure alkant na waar Dante en sy gids Virgilius kon neerkyk op die kolkende gesukkel van die condition humaine.

               

 

(Al sy skryfwerk hier was darem nie net visionêr of veroordelend nie; Virgilius het hom taks teruggebring aarde toe na meer verdraagsaamheid. In sy De Vulgari Eloquentia is daar bv. ‘n passasie wat ook vandag nog van toepassing sou kon wees selfs in Suid-Afferka waar gespikkelde kapokkies  kekkel asof hulle vir die eerste keer eiers gekraam het, en dat daardie eiers enig van aard sou wees: “Nou, aangesien die Toskaners die mees berugte slagoffers van hierdie geestelike beneweling is, is dit beide van pas en nuttig om die volkstaal/straattaal wat gebruik word in die Toskaanse stede een vir een te ondersoek, en op hierdie manier die blasie van hulle ydelheid te laat bars.”)

Byna niks het oorgebly van die eens imposante kasteel met torings en borswerings nie. Dante se party, die Wit Guelfs wou met alle geweld hulle terugkeer na Firenze forseer (“going home to where it’s better than before,” sou Leonard Cohen sing), maak gemene saak met die Ghibbelliene, en teen Dante se beterwete en advies dwing hulle ‘n veldslag af waar hulle liederlik uitgewis word. Lyke gestrooi oor die rivierwalle. Daarna word die kastele en torings en vestings in die Casentino omver gegooi en gelyk gemaak met die geskiedenis. Van Romena is net ‘n homp tussen sipresbome teen die aandhemel nog afgeteken.

Krieke voorsien ‘n koor van skraapgeluide.

Met die helling af na benede langs die pad wat deur die vallei kronkel is ‘n goed bewaarde, strak en eenvoudige kerkie in die Romaanse styl (pieve) gebou. Dis seker dat Dante hierdie kerk geken het. Langs die weg boontoe het ons ‘n staalpen met ‘n geboë nek in die grond langs die pad gesien. Aan die boog was daar ‘n leë voëlkoutjie opgehang, van yster gemaak en met ‘n rooigeverfde deurtjie wat toegesweis was. Langsaan was daar ‘n bordjie met ‘n gedig van Szymborska.

‘n Paar dae later het ons (Yolande, Giovanni, Dante, Adam en Gufo) teruggekeer soontoe om foto’s te neem. ‘n Priester in burgerdrag, verantwoordelik vir die papplaas langs die kerk – die sentrum vir herstellende dwelmverslaafdes – was besig om saam met ‘n span jong mense ‘n lydensweg teen die heuwel uit te lê met die Szymborska gedig as eerste stasie. Hy het ‘n ware passie vir gedigte.

 

                in die kreupelhout het sy

                ‘n koutjie vir die bosduif gekry:

                sy het dit gevat en hou dit nou

                sodat dit leeg mag bly

 

      

 

 

* * *

 

miskien is elke oggend se gloed

die na-lig van gisters wat uitgebrand is

tot hierdie lig-geel asvlokkies

 

miskien is elke aand selfs wanneer die koepel

                                                skoon oor ons strek

die oond waar alles uitgebrand het

en net kole nog hier en daar gloei

sonder herinnering of verbintenis

 

miskien is die nag die knettering

van dit wat ons verlede noem

die dorre bewegings maar ook die groenhout

en verlepte liefdesblomme

die klere wat ons gedra het om die wêreld te ontmoet

die musiek wat soos ‘n vergeet deur ons harte

                                                geklop het

die krete op ons lippe

sodat ons die ooglede toeknyp teen die bitter rook

en die verwarring van niks meer te wees nie

 

elkeen het gepoog om ‘n verbygaan vas te lê

soos asemhalingtekens in as en in stof

en die gebeentes self het woorde geword

om soos geheue weg te waai in stof en as

 

en ons nie meer daar is nie

al ruik ons soms nog die vlees op die tong

en ons nooit hier was nie

want ons het blind teen die besetter geveg

ons het ons borste vir die duisternis ontbloot

 

miskien is almal wat ooit bestaan het

die statige wals die dreun van tromme

die wekroep tot weerstand

die rose van wonde

die reuk van vars koffie

miskien is alles wat was altyd hier

in elke oggend se gloed

van gisters wat uitgebrand het

 

miskien is ons alles net soos ons niks is

miskien het ons verskriklike vleeslike kennis

‘n wind verby die verbygaan van onthou

miskien het die swart voël in die tuin van nou net

se roep vervlietend geraak aan betekenisbegin

 

maar hoekom dan die treurige lied?

 

 

* * *

 

op die vooraand van ons vertrek uit Toskane

terwyl krieke heuwel-af uit volle longe fluit

omdat ons so aanmekaar onkant speel

 

nog gou die goue maanvrug uit die vyeboom gepluk

want mens wil dit nie daar so hoog in die takke

                laat verrot

en die stoep bemors nie:

die berghange het reeds donkerte genoeg –

om dit môre vroeg in die knapsak saam te dra

voor die oggendster weet van die voël se snik

 

 

Toskane, 7-16 Augustus

 

[© Breyten Breytenbach / 2013]

 

Louis Jansen van Vuuren. Weke van water en die recumbentibus oomblik

Thursday, July 11th, 2013

 

Weke van water en die recumbentibus oomblik

Dit het ophou reën. Daar was bitter min son die laaste paar weke en ek het dit oorweeg om ‘n vlot te bou, sommer met afval kwaste en stomp-getekende potloodstele  - herdenkende aan die ark van ouds. Die eindbestemming :  berg Ararat. Droë grond.  (Gelukkig het my honde webvoete anders was hulle in die groeiende moeraswêreld verdwene.)

’n Paar nuwe bundels het die rokerige klam Meimaand draagliker gemaak. Uit Jacob Polly se nuwe bundel The Havocs.  Picador. 2012

Doll’s House

 

A table set with tiny plates,

the chairs around the paper fire:

diminishment has simplified

the aims and objects of desire,

while blinder faith must still provide

the mincemeat in the wooden cakes,

 

the creaking stair and wind outside.

For you have held your breath to peer

along the shelves of depthless books

lining a room where nothing’s read;

and now, effortlessly giant, look

up to the eaves and in at the beds.

 

Be brave. To live is not to fear

despite the scale of what’s at stake.

Two children lie in matchbox cribs.

Next door a couple, stiff as pegs,

are tucked together, rib to rib,

the bedsheets bound around their legs.

 

What happens if you turn away?

Every god has asked the same,

crouched on a sideboard, just in case

sudden little laughter shakes

a heaven like an empty house

where not a plate nor day will break.

 

&

 

On the Move at First Light

 

Empty morning and the rain lies,

filling the bare field with broken panes

of pink. To loosen, to empty!

To be as full of sky as fallen rain.

  

Robert Robertson is ’n Skotse digter, Hill of Doors is sy vyfde bundel. Picador. 2013.

 

Annunciation

after Fra Angelico

 

He has come from the garden, leaving

no shadow, no footprints in the dew.

They hold each other’s gaze at the point

of balance: everything streaming

towards this moment, streaming away.

 

A word will set the seed

of life and death,

the over-shadowing of this girl

by a feathered dark.

But not yet: not quite yet.

 

How will she remember the silence

of that endless moment?

Or the end, when it all began –

the first of seven joys

before the seven sorrows?

 

She will remember the aftersong

because she is only human.

One day

she’ll wake with wings, or wake

and find them gone.

 

 

Twee eksemplare van die the Paris Review en ’n handvol  New Yorkers beland in my klam posbus.

 Uit  the Paris Review Spring 2013: Sylvie Baumgartel

 

Picnic with Mom

 

She goes off to look for birds.

I go for a shot in the dark

With room for cream.

I sneeze.

We eat apple

And throw stones into the water.

Westinghouse lightbulbs make us look old.

Westinghouse blender makes us drunk.

I can’t build a fire for shit;

I’m not a Girl Scout.

She is tall in wooden shoes.

I am a whore in heels.

I put her braid in my mouth

And bite down hard.

  

Uit die The New Yorker May 27 2013

 

 

 

Colosseum

Jericho Brown

 

I don’t remember how I hurt myself,

The pain mine

Long enough for me

To lose the wound that invented it

As none of us knows the beauty

Of our own eyes

Until a man tells us they are

Why God made brown. Then

That same man says he lives to touch

The smoothest parts, suggesting our

Surface area can be understood

By degrees of satin. Him I will

Follow until I am rough outside

As I am within. I cannot locate the origin

Of slaughter, but I know

How my own feels, that I live with it

And sometimes use it

To get the living done,

Because I am what gladiators call

A man in love—love

Being any reminder we survived

 

 

Uit die the Paris Review Summer 2013

 

Henri Cole

Free Dirt

My house is mine:
the choice of menu, 
the radio and television, 
the unpolished floors, 
the rumpled sheets.

It’s like being inside
a rolltop desk. I have
no maid who takes care
of me. Sometimes, 
during breakfast,

I speak French with
a taxidermied wren. 
There is no debt
between us. We listen
to language tapes:

Viens-tu du ciel profound (Baudelaire)? 
Always, I hear a little oratorio
inside my head. Moths
have carried away my carpets, 
like invisible pallbearers.

I like invisibleness, 
except in the moon’s strong, 
broad rays. Some nights, 
I ask her paleness, Will I be okay? 
I am weak and fruitless at night,

like a piece of meat with eyes, 
but in the morning optimistic again, 
like a snowflake that has traveled
many miles and many years
to be admired on the kitchen pane.

Alone, I guzzle
and litter and urinate
and shout. Please do not
wake me from this dream, 
making meals from discrete

objects—a sweet potato, 
a jar of marmalade, 
a bottle of sauvignon blanc. 
Today, I saw a sign
in majuscule for FREE DIRT

and thought, We all have
chapters we’d rather keep
unpublished, in which we
get down with the swirl. 
The little wren perched on my

finger weighs almost nothing, 
just nails and beak. But it
gives me tiny moments—
here at my kitchen table—
like a diaphanous chorus

mewling something
about love, or the haze
of love, a haze that makes
me squint-eyed and sick
if I think too much about it.

What am I but this flensed
syntax, sight and sound, 
in which my heart, not
insulated yet, makes
ripple effects down the line?

In Juniemaand  staan plate irisse, geïrriteerd, in plasse louwarm reënwater rond… rol versigtig hul eerste flappe oop.

 

Iridaceae

 

The iris in spring, unfurls

it’s scented beard.

From a roaming rhizome

seeps the iridescent stain:

purple, blue and fixed magenta…

 

van al vyf

rooi riviere

moet ek drink :

oorleef =vergeet

om sonder dors

gedaanteloos

           te inkarneer

kladloos

wedergebore

geheueloos

lomerig

gewetenloos

lollend

        in die waters van die Lethe

 

LJvV

  

  

Nou’s dit Juliemaand en die somer breek soos doopwater oor ons oop. Als wat  kan kraai en krul  kantel koppe son se kant toe. Twee bundels op my tafel: grond/Santekraam van Ronelda S Kamfer en Nathan Trantraal se Chokers en Survivors. Laasgenoemde  het ’n vriendin sopas vir my gebring uit die Kaap . Sy het blykbaar op die vlug hiernatoe  so ’n bietjie daarin begin blaai – en die verse het haar kop-aan-kop getref.

Die spreekwoordelike recumbentibus moment. Sy moes die lugwaardin oortuig dat dit nie ’n oordaad van chardonnay was wat haar so laat wankel nie, maar  dat dit wel die dun boekie in haar hande is wat so kan skop.

Ek het die voorreg gehad om beide Ronelda en Nathan in Den Haag by die Festival voor het Afrikaans te hoor voorlees uit hulle bundels….daar het ek die eerste uitklophoue vierkantig op die ken gevat.

 

gaan i

 

ons moet gaan

die hele tyd ons

moet gaan

teenwinde hou

ons terug

maar gaan

is wat

ons moet

gaan weer

en weer

mettertyd gaan

ons moet

 

 

gaan ii

 

vergaan

vêr gaan

tydelik is alles

ver-heen en ver-weer

gaan daarmee heen

verlelik is goed

was

 

sovêr

so vêr

 

gaan iii

 

heen is

waar ons moet gaan

altyd heen

teen stormwinde sonde

moet gaan en

wegkom weer dit is

’n moet vir ons om te

gaan

en vir tyd om in tyd

binne-in stil te staan

 

 

Ronelda S Kamfer. grond/Santekraam. Kwela Boeke. 2011

 

 

Woensdag, 16 Februarie 1988

 

Ek is nog klein.

Ek staan allien innie agtejaat

by my ouma-hulle hys en ek voel sad

omdat ek wiet vandag isse boring, unimportant dag.

Ek wiet die dag het niks gedoen

watit worthy maak om onthou te wôtie.

Ek voel sad omdat ek wiet daa was al dysende dae

Soos dié wat ek al kla vegiet et.

’n Mens kyk trug op jou liewe ennie goed wat ytstaan,

Dai is vi jou jou liewe.

Maa dai issie die liewe nie.

Dai issie highlights reël.

Jou liewe isse klom dae wat niks gebee nie.

 

Ek stap narie wasgoed wat oppie lyn hang,

Ek sit my hand tien ’n nat handdoek

en ek dink ek gan nooit die dag vegietie.

 

Nathan Trantraal. Chokers en Survivors. Kwela Boeke. 2013

 

Leon Retief. A thief of impeccable taste

Monday, July 1st, 2013

 

                                               Glen Sorestad

A THIEF OF IMPECCABLE TASTE

Un ladrón de impeccable buen gusto

 

Glen Sorestad is ʼn prêriedigter van Saskatoon wie se verse ek al voorheen geplaas het. Sy jongste twee publikasies is ʼn sakboekie Along Okema Road en dan bogenoemde bundel wat verlede jaar op die rakke verskyn het met die Engelse gedigte op een bladsy en die Spaanse vertaling op die teenoorgestelde bladsy. Die vertalings is gedoen deur Manuel de Jesús Velásquez León, lektor in “Studies van die Engelssprekende Kulture” aan die universiteit José de la Luz y Caballero in Kuba.

Die Thief bevat ʼn voorwoord deur die vertaler, ʼn taamlike lang een om die waarheid te sê, dus sal ek net enkele sinne uit die eerste twee paragrawe aanhaal” “Generally, (Sorestad) lets the words find their own way through the woods, blazing their own trail, up to the hidden clearing of light, the unexpected spot of finding and conception. Once there, the solid power of the poet makes creation endure.”

“The first surprising thing… is that scenes are illuminated by a luminescence that comes from understanding. The lens that visualizes his world is not myopic. Maybe that is why the poetic reconstruction of what has been lived is impeccable, faultless. The plots of reality offered to scrutiny sometimes reveal niches of an almost painful naturalism. One may feel the wintery cold alienation of those earthly artifacts that just seem to be there. Nevertheless there are conducting wires among the objects, underground connecting tunnels providing sense to the structures. In that way, a universe of indifferent, almost astral nakedness is coloured by hope.”

Soos dit teen hierdie tyd waarskynlik vir almal duidelik behoort te wees, Sorestad is nie ʼn hermetiese digter nie. Trouens, ek het tot op hede nog nie ʼn hermetiese prêriedigter teengekom nie. Sorestad se gedigte is vir my kenmerkend van die prêries en prêriedigkuns waarvoor my vrou Lesli en ek lief geword het.

Die bundel het ʼn rustige toonaard, ʼn dikwels mediterende kyk na die prêries en sy mense, sy vriende en na die lang verhouding tussen hom en sy vrou. Dit is dan ook Sorestad se eggenote wat via die digter aan die woord is in The Thief Reflects.

 

LOOKING BACK

 

Sometimes I am shaken

by a desire to return

to that child I was –

endless days under a vast sky,

sun omnipresent as the mongrel

that dogged my footsteps.

 

A half-century and more

removed, I remember each day

bloomed wonder. Never bored,

I did not realise how poor

we were, having so much.

 

On second thought, it’s possible

my retrospective vision is

blurred, selectively smudged.

Perhaps it is our nature to hold

hard to what causes least pain?

 

To indulge moments of nostalgia

is bo act of foolishness. Though

time past will not return,

we still can marvel

at the road we’ve travelled,

at the one that lies ahead.

 

WINTER BURIAL

 

Bullets of snow blast the polished casket poised

in funeral home harness above the open grave.

 

Mourning family huddled close to one another,

drawn snug to the living, their backs buffeted

 

by hard gusts. Needles of ice probe napes of neck.

Vestments aflutter, numb-fingered, the priest

 

clings to his prayer book, while manic wind worries

the pages, snatches words, scatters them like flakes.

 

At the graveside slim fingers of snow writhe,

curl over and descend, while others leap the chasm.

 

Last words said, family, one by one, step to the fore,

red rose each – this final act of love and letting go.

 

The casket lowered, everyone turns away. Wind blows

mourners to cars. Left behind – red roses and snow.

 

THE THIEF REFLECTS

 

Tell me, what have

I stolen from you

that you have missed?

 

Surely you know

I have taken only

inessential fragments

 

you would have shed

without my help.

I can in no way be

 

dismissed as common

thief, nor as cheap

trickster. You must

 

agree I am a thief

of impeccable taste:

I did choose you.

 

SMALL AND FEATHERED

 

Through my cabin window

needled branches interlace

against a splash of sky.

A fidgety Tree Sparrow

perches on the drooping

finger of spruce for a moment,

adding an apprehensive note

to a subdued backdrop

or trees and sky.

 

The bird frets its way

along the thin bone of spruce,

stops a moment,

and I wonder

what thoughts, if any,

run through its mind

this splendid morning?

 

Exorbitant gas prices?

Not an iota. Nor taxes,

nor promises unkept.

But surely every small bird

must, from time to time,

cease its song to reflect

on the precariousness

of being small

and feathered in a world

that prizes neither.

 

EMMA LAKE VESPERS

 

I am curious

to see whether

      that paper birch

leaf

           succeeds

in capturing

just enough breeze

to make

                  a further

quarter-turn

                          and hold

if only for a moment,

 

within its cup

 

                               the dropping sun.

  

 

Emma Lake

 

 

HOURGLASS

 

The evidence lies everywhere. Grains of sand.

Our day are lost in the trivia of meetings,

appointments, To-Do lists, post-it notes stuck

 

to cupboard doors where we can’t miss them,

magneted to the refrigerator door like commandments,

or posted like tearful pleas for lost kittens,

 

terse reminders how our lives have become

a musical score of comings and leavings,

the sound and voices of calendars and daybooks.

 

We ignore the image – the bottom half,

its increasing sand. It is funerals we attend

with growing frequency that give us pause,

 

make us feel the measure, the urgency,

the anticipatory drum roll.

Beat by beat, grain by grain.

                                               

LITTLE ENOUGH

remembering John Newcombe

 

What we want from the start,

most of us, is never little.

 

Our dreams, our desires

seldom come as miniatures.

 

Our appetites are rapacious,

our lusts loom mountainous.

 

Time erodes them all –

dreams, desires, appetite, lust.

 

Floating dust motes in our lives.

Little becomes its own desire,

 

its own measure. Little will do.

It is little, but it is little enough.*

 

*Hierdie laaste reël kom uit ʼn gedig van John Newlove (1938-2003), ʼn vriend van Sorestad. Newlove het om dit saggies te stel ʼn stormagtige lewe gehad, meestal weens sy verslawing aan alkohol. Die gedig waaruit Sorestad aanhaal bevat tot ʼn groot mate outobiografiese materiaal en omdat dit vir my ʼn treffende gedig is plaas ek dit graag.

 

THEN, IF I CEASE DESIRING

 

Then, if I cease desiring,

you may a sing a song

of how young I was.

 

You may praise famous moments,

all of them, of the churches

I broke into for wine,

 

not praise, the highways

I travelled drunkenly

in winter, the cars I stole.

 

You may allow me moments,

not monuments, I being

content. It is little,

but it is little enough.

 

Enkele gedigte uit die pas gepubliseerde Along Okema Road.

 

EARLY MORNING OWL

 

I was awakened about five this morning

by the persistent calling of an owl.

Whoo-hoo, hoo-hoo.

 

I don’t know whether it was horned or barred,

grey or white, long-eared or earless –

I did not see the owl at all.

 

Whoo-hoo, hoo-hoo,

it seemed to call straight to me through

the open window of the cabin.

 

Was it an omen? I ask myself this now,

later in the day when the hooting returns

to resonate loudly inside my mind.

 

I’d rather not see this as an omen or premonition.

Nothing in the articulation or tone made me

think for a moment it was my name

on the creature’s tongue, nor that the bird

intended its message just for me. Perhaps if I

was of the Pacific Coastal people of the rainforest

 

who link the call of the owl with impending death,

I would be predisposed to view such a visitation

as a dark precursor, enough to set every nerve

 

on edge – but I don’t see it that way at all,

perhaps because I regard myself as one who resists

absolutes of most belief systems. Show me.

 

But then, but then…

If I am recalling this early awakening

with accuracy and not creating specifics

 

in the aftermath of the creature’s presence,

something any writer might well incline to do,

I seem to remember the owl hoo-hooed at me

 

from different locations at different times,

spokes on a wheel, the hub being the cabin

where I lay, my eyes looking out a skylight

 

at the morning light, my eyelids still heavy

with slumber as if they ere weighted down

beneath a pair of large George V pennies.

 

FOUR AMERICAN POETS WHO NEVER VISITED EMMA LAKE, BUT IF THEY HAD…

 

Carl Sandburg

 

Rain comes along

with a soft-soled shuffle

on the cabin roof,

stays a short while,

then moves on.

 

 

Robert Frost

 

Something want saying about this spruce –

The homely, forlorn way its limbs droop

As if the Creator had been playing fast and loose

With its upward-reaching arms. A somber troop –

These conifers, ramrod straight, refuse to stoop.

 

 

William Carlos Williams

 

So much depends

upon a green luggage cart

 

with four rubber wheels

waiting in the parking lot

 

empty and expectant

alongside a black spruce

 

 

William Stafford

 

Brother Wind, what news today?

Stop a moment in your turning

of birch leaves and speak to me

of all those places you have been.

 

Perhaps you will recall a house,

abandoned on the gritty plain,

the gathering dust, shreds of hearts

still clinging there, including mine.

 

 

 

 

Leon Retief. vir Gerhard Bothma

Wednesday, June 19th, 2013

Gerhard, ek wil darem vir oulaas net respondeer al is dit nou maar met ‘n spotprent wat ek as inskrywing moet plaas omdat die antwoord-boksie nie grafika kan plaas nie. Groete, Leon.

Annemarié van Niekerk. Die lot van die skrywer: Van korrigeerkunsies tot sirkuskunsies. En Maria van Daalen.

Monday, June 3rd, 2013

Daar is waarskynlik sommige van julle wat nog daardie tyd onthou toe jy die wit bladsy in die tikmasjien moes inrol, versigtig sodat die roller sy vatplek op presies daardie oomblik kry wanneer die vel papier lynreg lê, toe jy die regte beginposisie (genoeg maar nie te veel wit bo-aan die bladsy) met die hand moes instel en dan goed en klaar en reg moes dink voordat jy letter vir letter op die toetse begin slaan.  ‘n Fout was ’n ramp – die begin van ’n hele toeplak-operasie met dun wit plakstrokies , ’n kuns insigself. Later het allerhande soorte wisverf, -ink, -lak ’n snarsie genade gebring. Doodverf met ’n klein kwassie of sponsie het minder behendigheid en koördinasie gekos as die plak van plakstroke, maar wel meer geduld.  As laasgenoemde een van jou swakpunte is, het die nuwe letters met die laag wit lak tot ’n onleesbare grys blerts vervorm. Later het tikmasjiene met ’n eie korrigeerlint die lig gesien en die wagtyd tussen fout en korreksie drasties verkort.

En toe die supersnelle sprong met die koms van die rekenaar, die woordverwerker, internet. ‘n Sin met foute is nie meer ’n rampgebied nie, vereis nie meer ’n reddingsaksie nie; ook die opspoor van inligting verg deesdae weinig inspanning of tyd. Skryf word al hoe makliker, so lyk dit ten minste.

Maar algehele genade en vryspraak sal skrywers nooit beskore wees nie. Noudat alle tegniese faktore op seepgladde wieletjies rol, is daar ‘n nuwe monster, die sirkus-monster. Want skrywers kan nie meer, soos in die verlede, in stilte en vrede hulself van die wêreld afsonder as hulle sou wou nie, of ’n bietjie van ’n afstand toekyk nie.  Skrywers moet teen die hoogste tempo deelneem aan die lewe, die wêreld en die maatskappy. Daar word nie meer van skrywers verwag om net te skryf en goed te skryf nie, maar ook om aan die bemarkingsirkus deel te neem.

Behalwe vir die ego-trip-tipes of gebore performers binne skrywersgeledere, word dit taai. In Nederland het dit só erg geword, dat die skrywers wat die hardste, mees uitlokkende en uitdagende geraas kan maak op die grootste, mees prominente podiums, diegene is wat gesien word, gehoor word, uiteindelik gelees word en dus die meeste verkoop word. Daar is sekere TV-programme waarheen uitverkore skrywers  soms uitgenooi word vir ’n onderhoud, en as jy daarop verskyn kan jy maar weet jou boekverkope skiet verder ten hemele. As jy dit nie tot daar maak nie, moet jy ’n aandagtrekkende foefie bedink wat sorg dat jy uiteindelik tog genooi word om jou gesig te kom wys en jou storie te vertel. G’n wonder dat daar in Nederland skrywers soos Arnon Grunberg is wat op ’n stadium verloof was met ’n vrou 40 jaar sy senior (oorlede in 2005) en destyds met sy vrou en sy bok ’n boottog gemaak het op Nederlandse riviere om sy boek ‘De Asielzoeker’ te bemark; of Peter Buwalda wie se boeke in twee boekwinkels verskeur is deur ’n onbekende, kort na die verskyning van sy ‘Bonita Avenue’. Buwalda beweer nou nog dat hy niks daarmee te make gehad het nie, maar tog was dit ’n perfekte foefie, want daarna was hy prominent in die nuus en het sy boeke soos soetkoek verkoop; almal wou lees wat dit was wat nou eintlik aanstoot kon gee aan die skeurskim. En iemand soos Charlotte Mutsaers wat die kontroversiële uitspraak gemaak dat dit van die dieselfde morele orde is om kreef te eet as om die Twin Towers te bombardeer, want wat is die verskil tussen mens en dier? Hierdie aksies en uitsprake haal die media, lok aandag uit en stimuleer boekverkope, en dikwels rol die pryse dan ook in. Verstaan my nie verkeerd nie, ek sê hoegenaamd nie dat hierdie boeke nie verkope of pryse verdien nie, ek sê net dat die aksies help om boeke in die kollig te plaas en AS so ’n boek toevallig ook goed is, dan is pryse nie te keer nie.

Ek verkwalik hierdie skrywers nie, boonop is dit nogal entertaining. Mens moet met die tyd saam verander as jy staande wil bly. En as jou aard nie so is dat jy daarvan hou om jouself te bemark nie? Dan is jou kanse as skrywer wat alles betref kleiner. Dit is bekend dat selfs die Nederlands Letterenfonds voorkeur gee aan die vertaling van werk van skrywers wat bemarkbaar is, wat goed kan omgaan met die media, wat in alle opsigte presentable is. Want deesdae moet vertaalde skrywers, as deel van die bemarkingsprogram, self ook die lande besoek waar hul vertaalde werk verskyn. Lesers wil skrywers ontmoet. Dit verkoop boeke. En geld praat. Maar deesdae moet skrywers ewe hard kan praat, en verkieslik ook vinnig, stylvol, sinvol, humoristies, slim, onderhoudend, energiek, aansteeklik en oortuigend.

Só spytig, hierdie sirkus waaraan skrywers byna nie meer kan ontkom nie. Daar is natuurlik diegene soos J.M. Coetzee, wat dit ontduik en tog  beloon word met formidabele sukses, maar om dit te vermag moet jou kwaliteit onberispelik superieur wees. Vir die res… die sirkus is jou voorland, jy moet jou toertjies uithaal.

Skrywers het my simpatie. Daarom glo ek ook (en ek gebruik nie die woord ‘glo’ onnadenkend nie, dit is vir my byna ’n missie) dat kritici en mense wat oor die literatuur skryf, op die uitkyk moet wees vir die minder prominente skrywers en hulle in die son sit wanneer dit gepas en geregverdig is. En hier dink ek veral aan goeie maar beskeie digters wat nie maklik deur die big shots ’n staanplek gegun word op prominente poësie-forums nie, want as jy die podium gehaal het, hou jy vas vir jou lewe, en soms is ’n elmboogstootjie deel deervan. Julle weet wat ek bedoel.

Die Nederlandse koerant, Trouw, se Letter&Geest-blad het verlede jaar afgesluit met ’n uitgawe waarin stiller, meer beskeie mense wat eintlik in die kollig hoort, op die podium geplaas is. Tereg ook. Vir die afdeling oor skrywers, is vyf kritici gevra om so ’n Nederlandse skrywer/digter te identifiseer en te beskryf. Ek het my stukkie gewy aan een van Nederland se beste kontemporêre digters wat nog nooit ’n prys gewen het nie, waarskynlik omdat sy nie deelneem aan die gekakel nie. Hier is my stukkie oor Maria van Daalen:

 

Maria van Daalen

 

Misschien ligt het in de aard van iemand met affiniteit voor de mystiek om zich niet op de voorgrond te dringen, maar eerder tot zichzelf in te keren of op te gaan in het Een en Al. Hoe het ook zij, de tamelijk teruggetrokken levende dichteres Maria van Daalen is al dikwijls gekarakteriseerd als mystica, maar dan wel een mystica die haar wortels heeft in het hier en nu. ‘Dagelijks is aarde mijn betekenis’, schrijft ze in haar bundel ‘Het hotel’.

Van Daalens poëzie is plastisch, fysiek en sensueel, maar ook licht en teer. Er spreekt een krachtige vitaliteit uit, en een intense bekommernis om de breekbaarheid van het bestaan. Levensdrift en spirituele extase grijpen er voortdurend in elkaar. Dat die uitersten samengaan, is verklaarbaar uit het feit dat Maria van Daalen zowel een katholieke bekeerlinge als een gewijde voodoopriesteres is.

Nauw verweven met de erotiek en seksualiteit in Van Daalens werk is het gegeven van het geweld. Ook daarover schrijft ze sterke  gedichten:

 

wie geweld toebrengt, verliest

wie van geweldpleging de ontvanger is

wordt niet geofferd, maar ontvangt de kracht van woede

en behoudt die in het lichaam, draagt die mee

 

Maria van Daalens poëzie is zowel onthutsend als bemoedigend. Lichamelijkheid en sereniteit gaan er hand in hand, en altijd is er de haast rituele zorg om beelden en gewaarwordingen uit te tillen boven de vluchtigheid van het moment. Hier is iemand aan het woord die zoekt naar bezieling en tegelijk bezieling weet door te geven. ‘Je bent onderweg, / En de weg is altijd bij je.’

 

***

 

In een nacht toen het volle maan was

iemand opent het venster

iemand houdt de nacht over ons heen als een nieuw tentdoek

iemand kent de weg

 

iemand legt mij zijn oude tweedjasje over de schouders

iemand zegt honing, iemand zingt honing, iemand proeft

 

iemand gaat met mij de rivier in

iemand zoekt tussen de schelpen

naar de allerkleinste

geopende schelp

iemand zoekt naar een waterdruppel

 

in een open hand, in een handpalm, 1 geopende schelp
daarin

1 druppel

in 1 druppel is mijn wereld

iemand herkent mijn wereld

 

iemand legt 1 waterdruppel naast 1 waterdruppel

en het is samen 1 waterdruppel

 

iemand tilt alles zolang op totdat het niet zwaar meer is

 

iemand is vergeten dat het gisteren was

omdat het er nu is.

 

uit: ‘Elektron, muon, tau’, 2000

 

***

 

Oor haar Engelse bundel, ‘My Love, you have the world cupped in your hands’ (Philip Elchers; Groningen 2010) het ek die volgende geskryf:

Ever stumbled upon a film about surgery, showing images of an opened-up human chest with a heart beating, red and fleshy – images of the most vital and life-sustaining organ of the body in an exposed and compromised state? Upsetting indeed to see this life machine vulnerable like a quivering sea urchin, but at the same time intriguing for its forceful beauty. Maria van Daalen’s poems in the ‘virtue by necessity’-series invoke a similar awareness of human strength and vulnerability. Van Daalen’s poetry translates words to flesh and flesh to words.

The reader is confronted with poems that are brutally physical, rhythmic, sensuous and strong. But also with poems that are dainty, flighty and fragile. They dig deeply into the register of bodily desire, and are not scared to show the wounds and the scarring. But the very next moment they are light as pollen and enter the hazy realm of the soul; violence and serenity linger in each other’s slipstream.

While many of Van Daalen’s poems reflect on being anchored and grounded – often by means of words, writing – others see the human condition as a bloodcurdling state of free falling, as wordlessness, as open empty spaces between words. Analogous to seeing poetry and words as lifebuoys that keep the poet afloat, she also writes about the buoyancy of love. However, the recurring disillusionment of loneliness hovers not far in the background.

Similarly the sound of the poet’s voice keeps changing position from center stage to background, from being persistent to being gentle. At times the speaker is present in a dominant way while watching carefully and defining fearlessly in staccato accents, then again she floats almost unnoticed through the harmonious syntax and rhythm of her poems. Sometimes the space of this voice is measured and claustrophobic, then again vast and floating.

Van Daalen’s range is wide and she does not scare away from exploring the human condition in all its extremities, which gives vitality to this collection and at times a sense of ecstasy. She writes about love, violence, relationships, loneliness, sexuality, pain, desire, fear, the father-figure and many more. Knitting together all these themes is the reflection upon the art of poetry and the function of the poet.

In these English poems Van Daalen enters a linguistic space where she is free from the dominance of her mother tongue and where she applies the English language in beautiful and refreshingly new hues.

 ***

 [Van Maria van Daalen het die volgende digbundels verskyn: ‘Raveslag’ (1989), ‘Onder het hart’ (1992), ‘Het Hotel’ (1994), ‘Het geschenk // De maker’ (1996), ‘Elektron, muon, tau’ (2000), ‘Yo! de liefde’ (2003), ‘De wet van behoud van energie’ (2007) en ‘My Love, you have the world cupped in your hands’ (2010)]

 

 

Karen Kuhn. Die Poolse Sappho

Thursday, May 30th, 2013

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska staan bekend as die ‘Poolse Sappho’ en ‘koningin van liriese poësie’. Sy was by uitstek een van Pole se mees talentvolle digters tydens die periode tussen die Eerste en Tweede Wêreldoorlog. ’n Tydperk wat vernaam is vir herlewing in die kunste. Die kort, sensuele, epigrammatiese styl van haar verse lê veral klem op die belangrikheid van die liefde in ’n vrou se lewe wat tematies reeds grensverskuiwend was.

Ophelia

Oh, I shall have to stay here for a while

in glassy water, in a seaweed net,

until this fact and I are reconciled:

I wasn’t loved, it is as simple as that.

 

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska is gebore op 24 November 1891 in Krakow in ’n kunssinnige familie. Haar oupa Juliusz Kossak, pa Wojciech en broer was almal skilders. Maria en haar suster Magdalena spandeer hul kinderjare in die ‘Kossakówka’ huis in Krakow, naby die Wawel kasteel, waar die Poolse koning gewoon het. Die huis was ’n ontmoetingspunt vir Poolse kunstenaars, onder andere Henryk Sienkiewicz wat die Nobel-laureate in 1905 was.

Sy het tuisonderrig ontvang en was ook vlot in Duits, Frans en Engels. Van vroeg af toon albei susters ’n liefde vir die letterkunde. Magdalena skryf dan later satires en komedies onder die skuilnaam: ‘Samozwaniec’, terwyl Maria die vanne van haar agtereenvolgende eggenote gebruik. In 1915 trou Maria met Władysław Bzowski, ’n Oostenrykse offisier. Die huwelik het egter nie lank gehou nie en hul paaie skei. Op hierdie stadium skilder en skryf Maria tot sy in 1919 met Jan Pawlikowski trou. Die paartjie verhuis na Zakopane, in die Suide van Pole en hy inspireer haar om op haar skryfwerk te fokus, as gevolg van sy eie passie vir die taal. Haar eerste bundel verskyn in 1922 getiteld: Niebieskie Migdały, (Blue Almonds). Hierna vorm sy deel van die Skamander–groep, ’n beweging wat bestaan het uit Poolse digters soos: Julian Tuwim, Kazimierz Wierzyński, Antoni Słonimski en Jan Lechoń. Op daardie stadium het die eksperimentele digters gestreef om die digkuns los te maak van sy patriotiese aanslag en ’n meer modernistiese invalshoek aan te neem met poësie wat fokus op die alledaagse om die man op straat te kan bereik.

 

Heat

The weary days drag on like mules on a dusty track.

The holidays are tapping at the blinds…

Torrid heat prises itself in, squats in each crack.

Oh, how I miss your heart of ice…

Helaas haar poëtiese sukses het nie gepaard gegaan met haar persoonlike lewe nie. Jan Pawlikowski het na Wene verhuis waar hy verlief geraak het op ’n balletdanser. Hulle skei in 1929.

 

Shadow

If only the cloud of unloving

could slip from the face of our sun,

at your feet, flat as a shadow,

I’d lie down…

 

In 1931 trou Maria vir die derde keer met Stefan Jasnorzewski en verhuis in 1939 na Blackpool, Engeland waar hy as lugmag-offisier vir die RAF dienslewering doen. Verwyderd van haar geliefdes en intellektuele kringe, bekommerd oor die veiligheid van haar familie en welstand van haar land, ontwikkel sy eindelik kanker. Maria sterf op 9 Julie 1945 in Manchester waar sy ook begrawe is.

 

A Letter

Someone got a letter. Someone’s heart races.

Apple trees are in blossom, she’ll read it there.

She reads, clasps her hand to her throat, loses

her footing, and she drowns in air.

Maria het nie net poësie geskryf nie, maar het ook gesorg vir heelwat kontroversie in haar dramas waar sy tematiek soos: bloedskande, buite-egtelike verhoudings en aborsie ondersoek het. Sy het ook kommentaar gelewer op die belangrikheid van ’n vrou se keuse, eerder as plig om kinders in die wêreld te bring. Haar drama: A Woman of Wonder, wat in 1937 geskryf is, het juis sosiale kommentaar gelewer oor die vrou wat moet voortplant, teen die agtergrond van diktatorskap en is oor die algemeen ontvang as protes teenoor die Nazi-regime.

Met 13 bundels en 15 dramas het Maria Pawlikowska-Jasnorzewska een van die mees belangrikste skrywers van Pole gedurende hierdie periode geword. Maar dit is veral haar liriese, feministiese aanslag in haar poësie, wat sy intiem en sensueel verpak het, wat haar steeds vandag gewild maak. Butterflies – Selected Poems is ’n bundel wat vertaal is deur ‪Barbara Bogoczek en‪Tony Howard wat ’n keur is uit die digter se oeuvre.

 

Love

I haven’t seen you for a month or so.

No change. Perhaps I’m pale rather than fair,

sleepier, more silent. It shows

you can live without air.

Bibliografie:

Barbara Bogoczek, Tony Howard. 2000. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska Butterflies – Selected Poems. Wydawnictwo Literackie: Kraków.

http://www.culture.pl/web/english/resources-literature-full-page/-/eo_event_asset_publisher/eAN5/content/maria-pawlikowska-jasnorzewska [nageslaan Mei ‘13]

 

Annemarié van Niekerk. Zo is het genoeg. Wisława Szymborska

Tuesday, April 16th, 2013

 

Die twintigste eeu was Pole nie goedgesind nie. Die land was die toneel van drie oorloë, nazi-terreur, die holocaust, en die stalinistiese diktatuur. Tog beleef die Poolse digkuns ‘n bloeitydperk in hierdie eeu en ontvang twee Poolse digters die Nobelprys vir literatuur: Czesław Miłosz (1911-2004) in 1980, en in 1996 die grande dame van die Poolse poësie, Wisława Szymborska (1923-2012). Oor Szymborska het ek destyds, toe sy die Nobelprys ontvang het, nog min geweet. En was toe ook nog nie in Pole nie.

Juis omdat Szymborska met soveel verwondering na alledaagse dinge in haar direkte leefwêreld kyk en in haar gedigte botstil daarby gaan staan, is sy ’n soort digter met wie se omgewing haar leser graag kennis maak. Sy is by uitstek ’n digters wat die doodgewone moment, soms teen die agtergrond van ’n gegewe stuk geskiedenis, in priemende nugterheid vaspen. ‘Het moment’ is ’n goeie voorbeeld van hoe sy haar verwondering oor iets alledaags vasvang.

 

HET MOMENT

 

Het is negen uur dertig lokale tijd.

Alles is op zijn plaats, in voorbeeldige harmonie.

In het dal een kleine beek, die een kleine beek is.

Een paadje in de vorm van een paadje van altijd naar immer.

Een bos met de schijn van een bos tot in eeuwigheid amen,

boven mij vliegen vogels, in de rol van vliegende vogels.

 

Zover het oog reikt heerst hier het moment.

Een van die aardse momenten

die men vraagt: ga niet voorbij.

 

 

Toe Szymborska in Februarie 2012 op 89-jarige leeftyd sterf, was ek nog steeds nie in Pole nie; dit was hoogtyd. Drie maande later, Meimaand, breek die geleentheid aan. Ons besoek Warschau, Lüblin en spesifiek ook Krakow waar Szymborska tot aan die einde van haar lewe gewoon het en waar Czesław Miłosz ook sy laaste lewensjare deels deurgebring het en in 2004 op die ouderdom van 93 dood is. (Die foto hierbo is van ‘n Poolse landskap deur die treinvenster geneem, dit het my natuurlik aan ‘Het moment’ herinner.)

Ons hotel in Krakow is op die Rynek Główny (Groot Mark) een van die grootste en mooiste markpleine van Europa. Ons hoë kamervenster kyk uit op die plein omring deur sy stylvolle geboue, middeleeuse markhal en mense wat onder veelkleurige sambrele op kafee-terrasse in die son sit – laasgenoemde waarskynlik ’n ietwat ander prentjie as wat hierdie selfde plein in die 13de eeu geken het, maar die geboue en ontwerp steeds outentiek, en boonop soos wat Szymborska en Miłosz dit geken het.

 

 

Die plein, so lees ek, word kort nadat die Duitsers aan die mag gekom het, hernoem na ‘Adolf Hitler Platz’ en word tydens die besetting o.a. gebruik vir propaganda doeleindes. So byvoorbeeld is daar soms van die geallieerde vliegtuie wat bo Pole neergeskiet is, op die plein grootdoenerig tentoongestel. Maar later het Adolf Hitler Platz weer die Rynek Główny geword en die allure van vroeër was terug. Die geskiedenis van die plein vergestalt beide goed en kwaad, die skone en die afskuwelike. En dit herinner my aan een van die gedigte wat na Szymborska se dood nog gevind en gebundel is:

 

EEN HAND

 

Zewenentwintig kootjes,

vijfendertig spieren,

ongeveer tweeduizind zenuwcellen

in elk topje van onze vijf vingers.

Precies genoeg

voor het schrijven van Mein Kampf

of The House at Pooh Corner.

 

Dit is verleidelik om Pole se nare geskiedenis te vergeet, as mens die prag van hierdie markplein bekyk, en aan die oorkant die ‘paleis’ waar ons die aand ’n Chopin klavierkonsert bywoon (nadat ons die vorige dag die pragtige en ook tegnologies-fantastiese Chopin Museum in Warschau besoek het). Pole is nie net ’n land van uitmuntende digters nie, maar ook die geboorteland van Chopin.

 

 

Hier in Krakov voel mens die wêreld van Szymborska  op jou vel… haar altyd helder en deursigtige poësie word tasbaar, asof jy iets terugkry wat jy verloor het. P.F. Thomése vat hierdie gevoel presies saam in ’n stuk wat hy oor haar in NRC Handelsblad skryf: ‘Door de bezieling van de gedichten geven ze je in woorden terug wat je ongemerkt aan werelden verloren bent.’

As ek die volgende oggend vroeg wakker word in die nog byna donker hotelkamer en wag dat die bed, stoel, spieëltafel, kas, mure en gordyne definisie kry terwyl die son haarself nogal lui aanmeld vir haar vroegoggendskof, onthou ek brokke uit ‘In de vroegte’, wat ek later weer opsoek:

 

IN DE VROEGTE

 

Ik slaap nog,

maar intussen vinden er feiten plaats.

Het raam wordt wit,

de donkerte grijs,

de kamer duikt op uit de wazige ruimte,

bleke, onzekere streepjes zoeken steun.

 

Achtereenvolgens, ongehaast

-het is een ceremonie-

dagen de vlakken van de wand en plafond op,

maken de vormen zich van elkaar los

de een van de ander,

de linkerkant van de rechter.

 

De afstanden tussen de voorwerpen schemeren,

de eerste schitteringen tsjilpen,

op een glas, op de deurknop.

Het lijkt niet meer alleen zo, maar is helemaal

wat gisteren werd verplaatst,

wat op de grond viel,
wat in de lijnen past.

Alleen de details zijn nog niet

binnen gezichtsbereik.

 

Maar opgelet, opgelet, opgelet,

veel wijst erop dat de kleuren terugkomen

en elk ding, zelfs het kleinste, weer zijn eigen kleur krijgt,

met de nuance van zijn schaduw erbij.

Dit verbaast me te zelden, hoewel het zou moeten.

Gewoonlijk word ik wakker als verlate getuige

wanneer het wonder al gedaan is,

de dag is gevestigd

en ochtendstond magistraal in ochtend veranderd.

 

Ons loop Krakov plat, besoek soveel as moontlik in die stad, proe-proe aan die wêreld van die Poolse Nobel-digters. En ons lees poësie terwyl ons in die Mei-sonnetjie op terrasse die dors les.

 

 

Szymborska het nie net oor klein momente geskryf nie, en ook nie net oor dit wat in haar eie omgewing gebeur het nie. Sy het ook ander wêrelddele verwoord én groot historiese gebeure, maar altyd met die blik op die menslike belewing, om juis daarmee die grootse impak van so ‘n gebeurtenis vas te vang. Daarom is haar gedig oor 9/11 vir my een van die mees treffendste beskrywings van wat op daardie dag gebeur het.

 

EEN FOTO VAN 11 SEPTEMBER

 

Ze sprongen uit de brandende etages naar beneden -

een, twee, nog een paar

hoger, lager.

 

Een foto hield ze levend tegen

en bewaart ze nu

boven de aarde naar de aarde toe.

 

Elk van hen is nog een geheel

met een persoonlijk gezicht

en bloed dat goed verborgen is.

 

Er is tijd genoeg,

voor het haar om los te waaien,

voor de sleutels en het kleingeld

om uit de zakken te vallen.

 

Ze zijn nog steeds in het bereik van de lucht,

binnen de kring van de plekken

die net zijn opengegaan.

 

Ik kan maar twee dingen voor hen doen -

die vlucht beschrijven

en geen laatste zin toevoegen.

 

Ook Szymborska het ’n finale sin geskryf. Onlangs het haar laaste gedigte, sommige nog onvoltooid, in Nederlandse vertaling deur Karol Lesman, by De Geus verskyn. Die bundel heet  ‘Zo is het genoeg’.

Maar van Wisława Szymborska kry ek nooit genoeg nie. En Pole het my hart gesteel.

 

Louis Jansen van Vuuren. An(ge)nam(e)nese

Monday, April 8th, 2013

 

Laaste

 

Dit is nog die laaste ding

wat ek kan doen:

 

om my hande

om my pa se nek te slaan

 

Erato se laaste woorde:

moenie my los nie, Pa

ek raak los

ek verdwyn

die duisternis daal oor my oë

ek gly af

af

tot in die Dood

 

hou my

hou my vas

                           

Vrye vertaling van die Griekse digteres Anyte se gedig ”Erato” 300 vC.  Mykonos, Julie 2000. (Riana Scheepers. Met die taal van karmosyn. Human & Rousseau. 2001)

 

 

In Plato se epistemologie en sielkundige teorie gebruik hy die woord Anamneses vir die begrip dat die mens kennis van vorige inkarnasies in hom herberg – dat intellektuele en geestelike ontvouing afhanklik is van die herontdekking van die kennis wat in ons verborge is.

[G.  ana + mimnesko  herinner].

Hierdie terugroeping of herroeping van herinneringe weerkaats ’n eskader woorde boontoe wat soos bakens die weg na binne aandui. Betrag en bepeins die volgende:

herdenking

geheue

besinning

nagedagtenis

reminissensie

verbinding

soewenier

onthou

terugflits

aandenking

memento

’n Onlangse tentoonstelling van my werk by die Breytenbach Sentrum in Wellington dra die titel Anamnese. Dis ’n terugblik na plek en mens –  waarvandaan ek kom. Hoekom?  Met soveel oorgawe en betrokkenheid?

Vermoedelik omdat die finale fase van ’n lewe aanbreek met die optrek van die konsertgordyn. Die verhoog warm gespeel van die vier voorafgaande bedrywe. Les acte finale.  Laaste bedryf. Hopelik langdurig  en vol kreatiewe knope totdat die in die voorste gestoeltes op hulle horlosies begin kyk en klam gape begin onderdruk. Daar word ’n paar hoofrolle uitgedeel met ’n magdom figurante wat koorsig in die kollig kwispel.

 

Openingtoespraak. Marilyn Martin.16 Februarie 2013. Breytenbach Sentrum, Wellington.

Hier en daar verras ʼn kleurmoment (die selfportret, ʼn voëltjie, ʼn kompas, ʼn pienk waterpistooltjie) of die weelderige tekstuur van damask, maar oor die algemeen is Louis se palet in hierdie werke/verwerkings beperk. Sodoende behou hy die essensie van die oorspronklike swart-en-wit foto’s en die gevoel van vergange se dae, van verganklikheid. Dinge skuil en is verskuil in en agter die verf- en tekenmerke, in die grys en donker en stilte – spoke of drome van die verlede – bekend en onbekend – opgeroep, ervaar en moontlik ter ruste gelê. Katarsis ook.

Of openbaring. Die opvallendste kontras is tussen die groengrys van sy voorouers en die welige rooi en goud van die gordyn in Charles Garnier se operahuis in Parys wat die formaat in die helfte sny. Die gordyn kan sak op die verlede en die herinneringe of dit kan oopgaan om ander dinge te onthul, miskien selfs die andersoortige kennis waarvan Plato geredeneer en geskryf het.

 

Vir hierdie blog word gedigte wat raak aan herroeping en herinnering betrag – waar die bewus-word-oomblikke van ʼn naderende finale, die breekbaarheid van been en bloed, gevoel word.

 

die maan en die haan

 

in die vroemôre wanneer jy opstaan

om weer skuiling te soek in die beneweling van die liggaam

wanneer dit nóg nagversaak nóg dagraad is

maar ’n afwagting

en die wind haar onttrek het aan bome

en jy weet van visse wat in die skemer waterruimtes hang

soos die balling wat hom verbeel hy hoor vryheidsliedere

wanneer die maan weggeraak het

wanneer die eerste haan die einde van die wêreld

aan die orde van die dag probeer bring

in ’n taal waarvan die keel afgesny is

 

in die vroemôre wanneer jy opstaan

tussen sterwe en vergeet

           bly jou skaduwee in die bed lê:

die nog lewende huid donker soos

wyn se afskynsel in die donker glas

diep soos afskeid neem van bloed

en vir ’n oomblik wéét jy dat jy die grens oortree het

draai om om oor die afwerping te ween

al die versinkende gedaantes een vir een

daarmee heen

al sedert die vertelverval van tye

 

later vandag sal jy die vel probeer verkoop

as droombevlekte laken

jou deur hierskrywe weer laat lei en verlei

tot verblyding in ’n tyding van getye

wat uit die hand moet loop

 

en onthou: die omskrywing van die onkenbare

wat jy nie lê kan maak nie

 

hierdie wurms in papier

 

 

  Breyten Breytenbach. katalekte. Human & Rousseau. 2012

 

  

 

Economics

 

My father at the sink

like his father before him

softening two flints

of soap, then squeezing

the yellow into the pink.

                             

Jacob Polley. The Brink. Picador. 2003

 

 

 

History

 

Here’s what lasts:

the buckles and pins,

 

the arrowheads

but not the shafts

 

piss-pots, urns and epitaphs,

false teeth; graffiti.

 

                Jacob Polley. Little Gods. Picador. 2006

 

 

Skelet

 

1

Al hoe dowwer minder word

tot niks van glans aan my behoort

ek afgevel tot nugter net

’n wit uitdagend laaste woord.

 

11

Net waan

dat ons skelette van betekenis

met spraak en letter soet uitvlees,

die laaste argument is been?

       

 

Sheila Cussons. die asem wat ekstase is. Tafelberg, 2000

  

 

Tyd

 

elke jaar is die beenstruktuur

’n aks meer sekuur afgeteken

in die vorm van jou hande,

jou gelaat, elke lyn van jou figuur

 

al dunner gaan die tyd ons puur,

die raakvlak in, tot ragfyn vel

tussen die leegte en verlede,

tussen begeerte en vertel

 

                         Heilna Du Plooy. In die landskap ingelyf. Protea, 2003

 

 

 

 ’n Subtitel vir my tentoonstelling is: Die huis van Daniël. My lewe is deur Daniëls beset. Grootvader, Oupa, Pa en oudste broer. Hulle was altyd effens befoeterd. Ek kon my dié kwaaigeit nogal aantrek. Van toé af al aantreklik. Daar was min wat my  so intens kon kantel – behalwe die Augustuswind en die plaashuis. Huis van Daniël. Die donker plek het my klam en huilerig gestem – die kleure, klanke, kaal kamers, kooksels kos en die kerkhof aan die agterkant van die huis.

 

Plaas

 

Bloekombos om die sinkdakhuis

oksied geverf teen roe en hael

stoep uit klip en steen

smeerkalkwit wat streep in reën

’n klam bekransing

 

Wasblom bloei in gekerfde motorband

drumpel wys en oopgetrap

donker gang en los gordyn

sonder lag, ook sonder sug

die matige besinksel

 

Kaneel en suiker, soet die nag

bloed en spek en dorpervleis

net en gaas behoed die spys

lamplig kring om mot en git

’n soet beroking

 

Teks en vers groet droef die hallelujalied

met oggenduur die reuk van roet en moer

doodswit die kerkhofmuur

engelvlerk wat waak oor broer en kind

die vaagste herinnering

 

Augustuswind wat ruk en skud

rooi stof slaan teen ruite op

windpomp kreun sy droë draai

boorwater biggel uit die ronde dam

’n soort verlossing

 

Verder weg, verby die grensdraad-roes

Vlieg swerms trekvoëls in die wolke weg.

 

                    LJvV. Tempermes. Queillerie.2010

 

 

Bitterfontein

 

Geslagte lank is die opstal

as breë tuiste onder die berg

tussen bos en buitegebou

ingewit. Vandag egter:

glasskerwe in die gang

beddegoed op die vloer

met elke hond

by sy plassie bloed

die hekke kettingvry

die gordyne toegetrek.

 

’n Uur gelede nog op die mat

hande-viervoet gemuilband terwyl stemme

skater van kas na laai, van vertrek

na vertrek: só alleen binne die reikwydte

van ’n gebed, hier in hul gewaande  vestings

van alarm en sirene,

in die flou aftasting van ’n buitelig –

 

Die skote: spatsels soos lieweheersbesies

teen die muur, die kreet van bloedpatrone

oor ’n vloer, spore van hulle

elders heen

 

die huis deur stilte

platgeslaan

Bitterfontein die plaas se naam

 

                Louis Esterhuizen. Liefland. Protea, 2004

 

 

 

 

Die herdenking  en die soeweniers van liefde maak woorde wakker – wanneer verlange en onthou weer woorde word. Alle soorte liefde ruk die gordyn op.  ( of ’n skirt of twee! ) Uit die Grieks kom vier woorde vir liefde:

eros

storge

philia

agape

Eros verteenwoordig die romantiese kant van dié gevoelentheid – bruisend en spuwend met trillings en trane.

Storge omhels familieliefde is al sy hoekige fasette –vol omgee, ootmoed en ’n oorveeg van tyd tot tyd.

Philia bepaal vriendskap as liefde – die David en Jonathan afdeling-  armdrukke en omhelsings  soms met ’n knypie in die donker.

Agape is die selflose liefde wat gloei van woorde soos barmhartig, liefdadig en weldadig. Sonder skyn of flikkers.

 

Die herversamel van, en besinning oor  liefdesaandenkings  vou vreesloos velde  voor ons oop…

“ How much must be forgotten, out of love,

How much must be forgiven, even love.”

 
-W.H. Auden, “Canzone”

 

 

Nogmaals Lot se vrou

 

’n Eerste herinnering

in ’n begraafplaas met ligene

en begrafnisblomme gestulp in gebreekte glas.

Die gedig dalk tóé al uitgewys as ‘’n in memoriam?

’n Tweede onthou

met die bou van huisies, paadjies getoor uit knope

en ou poppe op ons wintersmat.

Alreeds ’n vooruitwysing na ’n wegvlug van hierdie band?

’n Derde terugflits,

meer dwingend, op die droë loop van ’n rivier,

vasgevang in iets onnoembaars

met die geur van gryswordende populierbome

en winterstof wat soos ’n teregwysing oor alles sproei:

te jonk vir woorde, reeds oud genoeg vir verstaan.

Treur oor jou jeug, maan Alice Miller.

Hoe op aarde doen ’n mens dit?

Net ’n gedig, ’n reis,

die voortdurende beweging,

die iteratief-duratief,

vóór die groot stilstand

kan my nou troos

in hierdie voldonge toestand

van volledige, troostelose onbehae.

 

 

Joan Hambidge. Lot se vrou. Human & Rousseau, 2012

 

 

 

 

Gisteraand

 

gisteraand in jou arms

by die perdeskoen maan

pluk ons ’n klawer

met vier blare aan

 

vandag bly ek staan

op die werf by die blik

my hart agterdogtig

soos ’n hoender wat pik

 

aan een korrel ’n klip

wat skeur deur die hange

die liefde’s niks anders

as die verlange

 

 

Ingrid Jonker. Rook en Oker. Perskor, 1963

 

 

 

  

uiteindelike nag

vir anna

 

ek lê ’n gloeiende gehuide geraamte

in jou arms en wag

ek lê sonder geslag

teen jou teruggetrokke skaamte

 

ek voel hoe jy jou medelye

in my inleef uit jou buik

uit jou heupe wat skeef stuik

en jou afgemoederde dye

 

na al die letsels wat ek jou gevloek

het is my dun vingers in berou

op jou hoë voorhoof en die lede van jou

skoon blou oë smekend opsoek

 

ek betas jou mond in die duister

en ek voel hoe jy vergifnis en begrip

met hart en sagte geslote lip

in die dun skelp van my oor warm fluister

 

                T.T. Cloete. Allotroop. Tafelberg, 1985

 

 

 

As liefde ons verkeerd bewys

 

As liefde ons verkeerd bewys

en die nag in ons holtes kom lê,

en die dood ons laaste hegsels

losknip uit die lewe se patroon

sodat ons saam is, ongeheg,

asof om te sê ons liefde ken

nóg duur nóg vordering, sal ons

weet die dood is tydloos soos plesier,

en ons is net somerweerlig,

’n aprillende gier, net lewe

Vir sy dood, voorbrand vir sy vuur.

                  

Johann de Lange. Snel grys fantoom. Human  &  Rousseau, 1986

 

 

 

 

Om groot te word tussen donker Daniëls was nie altyd maklik nie. Hulle was donker op onverwagse maniere – mees opvallend was die hare. Bytswart. Met donker oë wat tussen teer en taai kon knipper. As jy nie swart hare had  nie, was dit (donker) bruin. My Pa was reeds verby agtien jaar toe die laatlam boetie van hom gebore is. Spierwit. Die hare nou. Die kind was glo die appel van vele oë. Selfs die donkertes van die Daniëls kon vermurwe wanneer die kind oopmond lag. Sy naam was Louis. Hy het op nege jaar van sy perd geval en is dood. Ek is ook laatlamlik gebore – tussen ander donker sibbe. Vader Daniël het glo die boskaas net een kyk gegee -en my laat doop….

 

  

Ubi sunt

 

Waar is hulle, dié wat voor

ons lewend was

julle wat belydenis maak

in stof en verbrokkelde been?

 

Trek my in

soos warm as

blaas my uit

in gietende reën

 

Waar is julle,  dié wat voor

ons lewend was

julle wat belydenis maak

in stof en verbrokkelde been?

 

                  LJvV. 2013

 

 

 

Egonne Roth. Die Dooie See

Saturday, April 6th, 2013

 

And the sea, this sea, 
smaller than its myth, smaller than 
your hands, is a crystalline isthmus. 
Its beginning is like its end[i]

Psoriasis: Voorskrif van die  doktor: Tien dae by die Dooie See

Ons  vertrek na werk en arriveer in Ein Bokek in die donker. Ons eet op ons eie stoepie en verlustig ons in die liggies en die sagte aandlug. Die volgende oggend word Judy voor my wakker en trek die gordyne oop, ‘n onverwagse koel wind waai in by die deur.  “Kyk,” maak sy my wakker. Ek maak my oë oop, lig my kop en daar anderkant die reëling van ons stoepie lê die blou groen see en wag vir ons, lui en rustig. Ek val terug op die kussing en strek uit van pure lekkerheid. Die lug hier in die diepste skeur op aarde is swaar met allerhande elemente waarvan ek maar min weet, maar ek weet wel dat daar baie broom in die lug is. In die ou dae het hulle mens wat aan spanning gely het broom laat drink. Nou asem ek diep in en voel hoe die spanning uit my wegglip.

“Kom ons gaan ontbyt,” stel Judy voor, “en dan kan jy langs die see verder gaan slaap.”

Oor die ontbyt in Israeliese hotelle  sou ek kon ‘n hele blog skryf – dit verdien ‘n boek – of ’n gedig. Die probleem is dat as jy eers die keuses van vis en kaas en groente en vrugte en joghurts en gebak ontdek het, is daar nie tyd of energie vir dinge soos boeke of gedigte skryf nie – dit verg al jou krag en aandag. Dit is die beste maaltyd van die dag glo ek vas.

Gou ontwikkel ons ‘n roetine: stap, ontbyt, poedelkaal in die solarium, ‘n paar lengtes in die hotelswembad – swembroek weer aan, dryf op die Dooie See, siësta in die kamer, ‘n besoek aan die spa met sy verskillende warm poele, halfuur terug in die solarium, ‘n glasie wyn op ons stoep en vroeg aan die slaap. Ons begin wonder wat eintlik help vir die psoriase – die son sonder UV-strale, die sout water of die broom in die lug wat jou forseer om te ontspan en te slaap? Of is dit die magiese interaksie tussen die drie. Hoe dit ookal sy, ons kla nie.

Uiteraard is dit nie ons eerste besoek aan die Dooie See nie, maar dit bly altyd ‘n oomblik van wonder as mens in die koel sagte water instap – die soutkorreltjies steek jou voete  en op ‘n sekere punt trek jy jou knieë op en plop! Daar dryf jy. “A sea you cannot even drown in. / It takes life to take life.[ii]” Dis natuurlik nie heeltemaal waar nie, maar dis verseker moeilik om in hierdie soutwater te verdrink. En ek, van nature lui, kan dryf en dryf sonder om op te let na die tyd of die son of die windjie wat liggies die water versteur.

Op die sonbeddens slaap ons verder of gesels sonder erns oor los gedagtes wat geen rym of rede het nie. Dis vroeg lente en die son is nie juis warm genoeg om skade te doen nie – net om strelend te voel. Elke dan en wan kyk ek rond om te sien of iets êrens gebeur, maar gewoonlik is daar niks om opgewonde oor te raak nie. Dan op die oggend van Obama se finale dag in Israel…

“Kyk,” sê ek vir Judy en wys in die rigting van Jordanië. Die lig en lug is besig om te verander – alles ontwikkel ‘n metaliese glans. Eers kan ons dit nie verstaan nie.  Dan merk ons dat ander mense ook rondkyk en terugkyk na die berge agter ons. Die hemel agter die berg is donker amber – die hotel gloei met ‘n buitengewone lig. Die goud-brons in die lug word al intenser.

Nou verander die atmosfeer. Mense word wakker, pak op en vinnig loop die strand leeg. Ook ons kies kant hotel toe. Dit is omtrent 300m maar teen die tyd wat ons in die koel voorportaal instap begin die wind waai. My oë brand en my keel voel krapperig. By die swembad sien ons hoe die kleiner plastiese stoele en sambrele skielik opgelig en rondgegooi word. Personeel hardloop om alles sekuur te  maak.  

Ons nuwe kamer kyk uit op die berg, maar as ons die gordyne ooptrek, is daar geen berg nie. Vanoggend was dit nog helder, nou is dit spookagtig. Net stof en sand. Dis verstikkend en donker. Ons trek die gordyne styf toe, maar elke dan en wan gee hulle ‘n trilling so asof hulle gril vir al daai stof en wind en lawaai.

Die volgende oggend word ons wakker – daar is ‘n ongemaklike grys stilte en alles is bedek met ‘n lagie vaal stof. So maak die hamsin – die woestynwind.

Hamsin[iii]

(50 days of torrid heat during summer) 

from out of the south
a blast of desert heat, 
blowing hot waves suffocating, 
Dante’s inferno has come to roost, 
hovering enveloping, 

driving Homo Erectus in doors, 
seeking shelter from Sol’s, 
expelling mood, fumes hot and heavy
trees and flora hang listlessly

even the links of man made objects, 
wilt and withdraw, tempo slows to fit, 
the weary element of moods, 
limbo with each breath, 

the hot dirty yellow sun, 
fogged by heat, 
melts the brains dries up the juices of life
seems to say beware

you are not so tall, just finite and small, 
whispering hot winds bring, mantle cover of dirt, 
glass lusterless, smeared and blurred, 
life labors beneath an eiree weird mist, 

grit your sandy teeth, 
you never get accustomed
and still many peoples 
vie for such a pace, 

will the keeper of the winds
and the gods of war, spare us, 
man made calamities greater
than these fifty days 

 



[i]Darwish,  Mahmoud.  On A Canaanite Rock At The Dead Sea 

Karen Kuhn. Kaváfis – In Vreemde Tale.

Tuesday, March 26th, 2013

Die Griekse digter C.P. Cavafy (Konstantínos Pétrou Kaváfis) is op 29 April 1863 in Alexandrië, Egipte gebore. Hy het 154 gedigte gepubliseer en nog heelwat verse onvoltooid gelaat. Na sy pa se dood het die jong Kaváfis saam met sy ma en broers van 1872 – 1877 in Londen en Liverpool gewoon. Buiten vir ’n kort periode ook in Konstantinopel, spandeer die digter die res van sy lewe in Alexandrië. Daar werk hy eers as joernalis en later as ’n klerk en besoek Griekeland slegs vier afsonderlike kere.  Kaváfis sterf op 29 April 1933 en teen die tyd was sy poësie sowel in Griekeland as in die res van die wêreld al bekend en het ook vir heelwat kontroversie gesorg.

Aanvanklik ontvang Kaváfis min erkenning weens sy unieke styl wat verskil het van die hoofstroom Griekse digkuns.  Eers teen 1919 begin ’n nuwe generasie nihilistiese digters soos Karyotakis inspirasie in Kaváfis se werke vind. Hy was instrumenteel in die herlewing van Griekse digkuns. Sy gedigte getuig van intieme vertellings van ware of letterkundige figure en die milieu waarin dit in Griekse kultuur afgespeel het.  Onsekerheid oor die toekoms, sensuele plesier, die morele karakter en psige van die indiwidu, homoseksualiteit en ’n fatalistiese eksistensiële nostalgie is van die tematiek. Die gedig: “Waiting for the Barbarians” (1904) is van sy bekendste werke.

Die Departement van Moderne Griekse Tale en Letterkunde aan die Universiteit Adam Mickiewicz in Poznań, Pole vier hierdie jaar Kaváfis se 150 jaar bestaan. Die vrystelling van die gebeurtenis het plaasgevind op 21 Maart 2013 – ‘Wêreld Poësie Dag’. Die tema van die geleentheid: “In a foreign language our sorrow and love fade away” en het begin met ’n lesing deur die Poolse skrywer en vertaler van Kaváfis se digkuns; Antoni Libera.

Hy het ook van sy vertalings in Pools voorgelees waarna Kaváfis se digkuns deur meer as 16 ander tale gelees is. Onder andere: Grieks, Frans, Kroaties, Bulgaars, Spaans en ook Afrikaans.

Veertig gedigte is sonder onderbreking voorgelees en het eindelik soos een lang universele gedig in verskillende tale, maar met dieselfde ritme en gevoel voorgekom.

Na my kollega: Mathilda Smit en ek met Paschalis Eythymiou en Christos Bintoudis (wat ook verantwoordelik was vir die organisering) ontmoet het en van verskeie Engelse vertalings gewerk het, is die volgende twee Kaváfis verse in Afrikaans aangebied:

Hul Ontstaan

 

Die vervulling van hul vreemde genot

is volbring. Hul staan op van die matras

en trek aan, gejaagd, stil.

Een-een verlaat hul die huis, skaam; en

soos hul ietwat skugter padlangs stap, blyk dit

hul vermoed iets van hulself verraai

die vreemde lakens waartussen hul vroeër was.

 

Maar hoe is  die digter se lewe nie verryk.

Môre, oormôre, of jare daarna die gloeiende

strofes gepenetreer met net hier hul onstaan.

 

(Vertaling: Mathilda Smit)

Lyf, Onthou

 

Lyf, onthou nie net hoe lief daar vir jou was

nie net die lakens waarop jy gelê het nie,

maar ook daardie begeertes wat

nakend vir jou in oë geglim het,

en in die stem gebewe het – en sekere

onvoorsiene hindernisse wat hul frustreer het.

Nou dat dit alles aan die verlede behoort

lyk dit of jy jouself ook oorgegee het

aan daardie begeertes – al glimmend,

onthou, in die oë wat jou ontklee het,

hoe het hul nie gebewe in die stem vir jou, onthou, lyf!

 

(Vertaling: Karen Kuhn)

 

Foto’s: Mirela Šavrljuga

Annemarié van Niekerk. 21 Maart: Elly en Ingrid, Bergen en Sharpeville

Thursday, March 21st, 2013

Met Frank Zappa (1970). Foto: Privéarchief Elly de Waard

Ons onthou vandag Sharpeville, een van die donkerste dae in die Suid-Afrikaanse verhaal. Maak nie saak hoe ver ek weg is uit Suid-Afrika nie, hoe ek my versink in die skoonheid van Europese kuns of natuur nie, die eggo van Afrika volg my oral, en dikwels op die mees onverwagse momente. Dit is ook goed so. Laat ons nooit ons eie verhaal vergeet nie, ook nie die donker hoofstukke (soos Sharpeville) nie.

Ek het die poësie van Elly de Waard (1940) eers onlangs beter leer ken.

Vyftien jaar lank  was sy een van die bekendste Nederlandse skrywers oor popmusiek, met artikels in De Volkskrant en Vrij Nederland. Haar openbare identiteit was veral gekoppel aan hierdie wêreld. In die foto bo is sy met Frank Zappa in gesprek (1970) en onder met Brian Ferry (1974).

Met Brian Ferry (1974). Foto: Privéarchief Elly de Waard

 Maar sedertdien is Elly de Waard ook digteres. Nadat haar metgesel, digter Chris van Geel sterf, begin sy self skryf en debuteer in 1978 met die digbundel ‘Afstand’. Sy neem veral digters soos Emily Dickinson, Amy Clampitt en M.Vasalis as haar rolmodelle, maar ook J.H. Leopold en Robert Lowell se invloede is sigbaar. Sedertdien het nog vyftien bundels verskyn en onlangs haar heel nuutste ‘De aarde, de aarde’.

Kort voor die verskyning van hierdie laaste bundel kom daar ’n dokumentêr oor Elly op TV. Die dokumentêr (beskikbaar in DVD: ‘Het Ritme van Elly de Waard’) van Deborah Wolf en Jeroen Wolf is pragtig gemaak, gevoelig maar ook humoristies, en vat die sfeer en gees van Elly, haar werk, en haar huis Vogelwater (waar sy met haar geliefde Marijke woon) op so ‘n manier vas, dat die kyker na afloop nog steeds gefassineerd bly. Ek besluit dat ek haar gedigte beter wil leer ken en dat ek die omgewing van Vogelwater onder my eie sole wil voel. As ons kort daarna ’n uitnodiging vir die bekendstelling van ‘De aarde, de aarde’ en ‘Vogelwater’ ontvang, hoef ons nie na te dink nie. Ek, Jaap (Goedegebuure) en seun Stephan gaan vir ‘n naweek na die kunstenaarsdorpie Bergen (Noord-Holland) waar Roland Holst ook gewoon en gewerk het… dieselfde omgewing as Vogelwater.

Die intieme maar goed toegeruste boekwinkel op die dorpsplein is waar die laatmiddag boekbekendstelling plaasvind. Die dorpie is klein, dis nie maklik om die boekwinkel mis te loop nie. Boonop is dit die enigste plek wat op hierdie middag soos ’n bynes zoem. Ons gesels, drink wyn, luister na Elly en haar uitgewer (van De Harmonie) se toesprake, kyk na die uitstalling van die foto’s van Frederique Masselink-Van Rijn wat in ‘Vogelwater’ verskyn en kry ten spyte van die propvol winkeltjie tog ’n kans om met Elly te gesels. Tussen die skare mense loop ons Oek de Jong (gemeenskaplike vriend van ons en Elly) raak, wie se ma self lank op Bergen gewoon het, en hy oortuig ons om nêrens anders te gaan eet nie as by ‘Het Huis met de pilaren’, ’n monumentale pand wat uit 1787 dateer, en wat vir lank ’n ontmoetingsplek vir skrywers en kunstenaars, o.a. Adriaan Roland Holst, ‘Prins der Nederlandse dichters’ was.

Ons volg Oek se raad en loop vroegaand oor die dorpsplein met sy imposante kerkruïene na die pragtige huis met die pilare nie ver van die boekwinkel af nie, en beleef een van daardie onverwags betowerende aande. Ons hoor ook dat verskeie TV-opnames deur die jare heen hier met kunstenaars en sangers gemaak is, o.a. in 1964 met Jacques Brell. Bergen voel die aand ver weg van alles, versteek in ‘n magiese bosgebied maar tog ‘n klipgooi van die see af, wat as daar branders sou wees dit vanaf die dorpie op stil nagte hoorbaar sou wees.

Ons loop deur die verlate laagnag dorpstrate terug hotel toe en in die kamer maak ek ‘Vogelwater’ oop, die boek oor ‘het jachthuis ‘t Vogelwater in de Noord-Hollandse duinen’ wat Elly en digter Chris van Geel in 1973 betrek het, ‘n landgoed en huis waar die stilte en die afsondering ‘n ideale verblyfplek vir hul kreatiewe geeste was en waar sy nou al jare lank met Marijke woon.

Elly vertel hierin verhale en anekdatoes oor hoe sy deur die jare hierdie jaghuis getransformeer het tot ‘n pragtige villa, ‘n toevlugsoord maar ook plesiermaakplek vir haarself en ander digters soos Any Clampitt en Joseph Brodsky wat later die Nobelprys sou wen…. hoe daar geskryf en geskep is, maar ook hoe daar fees gevier is. Tydens so ‘n fees, vertel Elly, sal sy haar altyd teen donkerword-tyd terugtrek en na buite loop “om vanuit het bos te bekijken hoe betoverend dit eruitziet. Het is Le Grand Meaulnes, maar het kan ook een mooie Italiaanse film zijn. Het sleutelwoord is: geluk.” Die boek bevat ook van haar gedigte oor die huis, die landgoed en die omgewing.

Die amusantste, maar ook droewigste anekdote in die boek is seker dié een oor hoe sy Joseph Brodsky, wat vir ‘n paar dae met sy twee tikmasjiene by haar op skryfbesoek was, een oggend moes versoek om die huis te verlaat na ‘n nag van te veel drank en wangedrag. Dit laat Elly met ‘n diep hartseer agter. Sy vertel hoe sy die oggend na die bilbioteek (in hul huis) moes gaan waar Brodsky al so te sien lank aan die werk was:

‘Ik klopte aan en zijn “yes” klonk te luid en te onmiddelijk. Ik ging naar binnen keek hem aan en toen naar de grond en zei op zo gewoon mogelijke toon: ik denk dat je moet gaan.

-Yes.

-Zal ik een taxi voor je bellen? vroeg ik in een poging om zo normaal en vriendelijk mogelijk te zijn.

- Ja, als je wilt.

- Over een half uur?

Ik liep terug naar mijn eigen gedeelte van het huis en voelde toen pas in volle omvang mijn eigen pijn. Hier had ik een van de grootste levende dichters te logeren. Een man, even oud als ik, maar met oneindig veel meer kennis van zaken wat poëzie en levenservaring betrof. Uit een ver land met een enorm verleden en een rijke cultuur en ik was bezig een vriendschap met hem op te bouwen. Ik had nog zoveel van hem kunnen leren en ik was daar ook aan toe. En nu was dit hele perspectief weggevallen door een incident dat waarschijnlijk vermijdbaar was geweest.’

Veel later sou sy ‘n ‘heel mooie, mistige’ kaartjie van hom uit Venesië ontvang met die woorde: ‘Am I forgiven? Nonchalantly yours, Yossif.’

Sy vertel dat haar subliemste momente op Vogelwater in die somer beleef word ‘als ik na een dag van maaien onder de beukenpartij kan gaan zitten om er de maaltijd te gebruiken, een glas goede wijn te drinken en mijn ogen te laten rusten op een landschap dat door mijn eigen inspanningen op zijn allermooist is.’

Die volgende dag loop ons deur bosse, langs stroompies, in die duine en op die strand, ry van dorpie tot dorpie in die omgewing, gaan kyk na die huis van Roland Holst wat nou ‘n skrywershuis is waar skrywers teen ‘n billike tarief mag bly om te werk. Terwyl ons die aarde opsnuif, lees ons ook in ‘De aarde, de aarde’ en kom af op iets wat my heeltemal wegruk uit die magie van die sprokiesagtige Bergen en omgewing, en my tot stilstand bring: op p.35 ‘n gedig aan Ingrid Jonker waarin die hartseer geskiedenis van Suid-Afrika ego… Sharpeville en dit wat in die volgstroom van Sharpeville gebeur het. En plotseling is niks meer net in magiese afsondering nie, alles is op ‘n manier met mekaar verbonde soos die onafskeidbaarheid van elke boom met sy eie donker skaduwee. Oor kontinente en tydperke heen vind skrywers en kunstenaars mekaar, kring die kuns en die geskiedenis uit. Niks staan ongebonde of alleen nie.

AAN INGRID JONKER (1933-1965)

 

Een dichter was je net als ik, geen dichteres

en lange tijd was je hier onbekend.

De wetten van je vader teen die swartmens

hielden ook jou apart – van ons met name.

Totdat je werk, dankzij Mandela, eindelijk openging.

 

Wij zijn familie, hebben voorvaders en strijdbaarheid

gemeen, wij spreken zustertalen. Over het wonder

van de jouwe ben ik nog steeds niet heen,

van afskeid, bitterbessie en die kind, wat

doodgeskiet is bij Nyanga deur soldate.

 

Dat kind dat nu op reis is langs de noordrand

van je continent, waar jonge mensen overal

hun vrijheid eisen. Terwijl jij voor de tweede keer

Europa doet, glansrijk gedragen door de

Zwarte Vlinders, die je doen herrijzen.

 

So besing Elly vir Ingrid, en laat sy ons Sharpeville en Nyanga onthou.

Skaars ’n paar dae tuis en ek loop hierdie op die internet raak: Frederique Spigt wat vir Elly en Marijke sing (met weer eens die eggo van Afrika in die agtergrond, hierdie keer in die vorm van ’n kunswerk van Marlene Dumas teen die muur agter Elly):

http://www.youtube.com/watch?v=CS6cujk1Vi8&feature=player_embedded