Buiteblik

Yves T’Sjoen. Ons is nie almal so nie. Afrikaans in woelig vaarwater

Saturday, July 4th, 2015


Vele maanden al luidt in departementen Afrikaans van Zuid-Afrikaanse universiteiten de noodklok. Academici en studenten zijn ongerust. Het land in de zuidelijke punt van het Afrikaanse continent verkeert al langer in zwaar weer met onder meer het xenofobische geweld dat begin dit jaar de wereldpers haalde. Momenteel woedt in Zuid-Afrika een blinde beeldenstorm. Monumenten die herinneren aan de koloniale periode worden besmeurd en van hun sokkel gehaald. Standbeelden van figuren uit de Britse en de Hollandse koloniale periode, onder andere van de politicus en stichter van Rhodesië (Zimbabwe) Cecil John Rhodes en van Paul Kruger, president van de toenmalige Boerenrepubliek Transvaal, maken voorwerp uit van een verhit publiek debat. Niet alleen deze lieux de mémoire staan ter discussie.

Ook het Afrikaans, door sommigen nog steeds verbonden met het discriminerende en moorddadige apartheidsregime van weleer, krijgt het dezer dagen te verduren. Op 29 juni berichtte de Kaapse krant Die Burger dat “Afrikaans kan waai as landstaal as SAKP sy sin kry”. De Zuid-Afrikaanse communistische partij wil het Afrikaans als ambtelijke taal afvoeren ten gunste van Engels en de Afrikatalen Nguni en Sotho.

Hoewel het Afrikaans sinds 1994 een van de elf officiële ambtelijke talen is van Zuid-Afrika en de moedertaal van vele honderdduizenden mensen met verschillende etnische achtergronden, politiek correct aangeduid als ‘witmense’, ‘bruinmense’ en ‘swartmense’, staat de taal onder druk. Zuid-Afrikaanse academici gespecialiseerd in Afrikaanse taal- en letterkunde en in vele gevallen ook Nederlands, doen al langer dan vandaag een beroep op de solidariteit van neerlandici in de lage landen. Zij richten zich eveneens naar de Taalunie, die investeert in de internationale neerlandistiek en dus ook in het academische taalonderwijs van Zuid-Afrika, én op collega-academici die zijn verbonden aan Nederlandse en Vlaamse universiteiten.

De ANC-regering van Jacob Zuma heeft een wurgkoord gelegd rond het Afrikaans. Ook op universiteitscampussen wordt strijd gevoerd tegen de taal(opleiding). Meer dan twee decennia na de democratische verkiezingen en de beëdiging van Nelson Mandela als eerste zwarte president van de republiek is deze gecreoliseerde zuster- of dochtertaal van het Nederlands voor vele Zuid-Afrikaanse ANC-activisten nog altijd een te bestrijden demon. Departementen Afrikaans met een onvoldoend raciaal gemengde studentenpopulatie krijgen steeds minder subsidies van de overheid. Het departement van de Universiteit Stellenbosch, bijvoorbeeld, van oudsher en ook na het opdoeken van de politiestaat een bijzonder performante academische omgeving voor de studie van de taal en de literatuur van het Afrikaans, krijgt het hard te verduren. Instituten met volgens de overheidsinstanties méér etnische diversiteit verdienen ook méér subsidies. Dat is de beleidspolitiek.

In een etnisch gekleurd en meertalig land als Zuid-Afrika is taal wellicht méér dan elders verbonden met ideologie. Afrikaans en Engels waren sinds 1948 tot de afschaffing van apartheid de officiële talen in Zuid-Afrika. Talen van de inlandse kolonisatie. De blanke Afrikaanssprekende Afrikaners beriepen zich op de Boerenheroïek en de beruchte Anglo-Boerenoorlogen tegen de Britse imperiale macht teneinde hun plek op te eisen. Voor de Nasionale Party van Zuid-Afrika was de verdediging van het Afrikaans niet minder dan een existentiële keuze. Na de herschrijving van de grondwet begin jaren negentig is het statuut van het Afrikaans gewijzigd ten gunste van Engels en zwarte talen. Het is bizar dat het ANC nu een repressieve taalpolitiek voert tegen het Afrikaans. Bizar omdat de taal door alle bevolkingsgroepen en heel veel mensen wordt gebruikt. Niet alleen diegenen die nostalgisch terugverlangen naar het oude Transvaal. Voor enkele miljoenen Zuid-Afrikanen is ongeacht de huidskleur Afrikaans de lingua franca.

Wanneer een taal in de verdrukking komt en de studie van die taal steeds minder wordt betoelaagd door de regering, ontstaat een nieuwe dynamiek. Sommigen spreken over een derde Afrikaanse taalbeweging. De literatuur in het Afrikaans is vandaag springlevend. Op het internet wordt gedebatteerd over de stand van de letteren, uitgeverijen komen met steeds meer titels en buitenlandse literatuur (ook de Nederlandse) wordt naar het Afrikaans vertaald. Een taal en de literatuur in die taal moeten vooral in Zuid-Afrika blijvend bestudeerd en onderwezen worden. Niet alleen de Taalunie maar ook onderzoeksgroepen in de lage landen, zoals het Gentse centrum voor het Afrikaans en de studie van Zuid-Afrika (Universiteit Gent) en de leerstoel Afrikaans van de Universiteit van Amsterdam, hebben een betekenisvolle rol – ook ten aanzien van de taal- en cultuurpolitiek in Zuid-Afrika – voor het Afrikaans. Niet enkel de toekenning van een eredoctoraat of de deelname aan een Week van de Afrikaanse roman (2014 en 2016) in ons taalgebied dragen bij tot de uitstraling van een literaire auteur. Tegelijk bedient de gelauwerde auteur zich van een taal die mede dankzij deze maatschappelijke erkenning in het buitenland aandacht krijgt. De internationale waardering draagt ook bij tot het aanzien van de schrijver in het land van herkomst.

Een beeldenstorm, pek en veren kunnen onmogelijk een levende taal van de kaart vegen. Het Afrikaans zal de eerstvolgende decennia niet ten onder gaan maar zich zoals elke taal aan maatschappelijke processen passen. Een regering kan dan wel kranen met subsidieranden dichtdraaien en departementen trachten te decimeren. De taal kan ze niet ongedaan maken. Daarom is het belangrijk, niet vanuit neokoloniaal perspectief of op grond van achterhaalde noties zoals stamverwantschap en broederband maar vanuit taal- en letterkundig oogpunt, het Afrikaans aan universiteiten buiten Zuid-Afrika blijvend te ondersteunen. Politieke schimmen van het verleden hoeven toenaderingen tussen Afrikaans en Nederlands niet meer verdacht te maken. Er wordt werk van gemaakt. Het Gentse universitaire internationaliseringsbeleid heeft een  speerpunt Zuid-Afrika. Sinds vorig jaar organiseert de UGent een Mandela Lecture Series. De stad Gent lanceert binnenkort aan de Waalse Krook, waar de nieuwe openbare bibliotheek verrijst, straatnamen die refereren aan antiapartheidsactivisten. Er wordt zelfs een beeld ter nagedachtenis van wijlen Nelson Mandela opgericht. De Vlaamse regering werkt al enkele maanden aan een beleidsplan waarin samenwerking tussen Vlaamse en Zuid-Afrikaanse academische instituten zal worden geoptimaliseerd. Hopelijk krijgt het Zuid-Afrikabeleid binnenkort concreet vorm. Vereende krachten binnen en buiten Zuid-Afrika kunnen bijkomende stimuli geven aan het Afrikaans van nu en voor straks.

Yves T’Sjoen

Mede namens Breyten Breytenbach (eredoctor UGent), Dominique Botha en Charl-Pierre Naudé.

Breyten Breytenbach

Dominique Botha

Charl-Pierre Naudé

Karen Kuhn. In Łazarz

Monday, June 29th, 2015

 

Oorgrens

 

In pole,

want dis jy

of

alles anders

soos alles

in jou

niks anders

as

in alles

is jy ingekleur

in Pole.

 

Łazarz (Lazarus in Pools) is ’n woonbuurt hier in Poznań, Pole. In die sestiende eeu gevestig, dien die Heilige Lazarus as beskermheer van ’n hospitaal, in 1571 opgerig.

Kamers hier het deure na ander kamers, soveel deure, nes sy. Die hele woonstel swaai liggies soos op ’n boot, as ’n ambulans of  Bus 64 Literacka vinnig voor verby vloei, deur die paadjies en are, elk vernoem na ’n Poolse kunstenaar.

Jan Matejko (Mateyko), een van Pole se bekendste skilders is op 24 Junie 1838 gebore. Skilderye bekend vir die weergee van noemenswaardige historiese Poolse politieke en militêre gebeurtenisse. Hy word reeds met sy dood (1893) as kultusfiguur vir die Poolse nasie beskou en het daarin geslaag om die wêreld aan Pole in ’n tyd waar die nasie verdeeld was, sonder enige onafhanklike politiese verteenwoordiging, te herinner.

Matejko voltooi die skildery; Stańczyk op 24-jarige ouderdom in 1862. Stańczyk was die mees bekende hofnar in die Poolse geskiedenis, in diens van drie Poolse Konings: Alexander, Sigismund (the Old) en Sigismund Augustus.

Stańczyk was meer as ’n vermaaklikheidskunstenaar, hy was as ’n man van intelligensie en as ’n politiese filosoof gesien met ’n formidabele insig van Pole in daardie tye. ’n Populêre historiese figuur in Poolse letterkunde na die verdelings in 1795, ’n simbool van die Poolse kollektiewe onbewuste.

In die skildery word die hofnar uitgebeeld as die enigste persoon by die koninklike bal, bewus van die nuus dat die Russe Smolenks (1514) oorgeneem het.

Matejko het sy eie gesig vir Stańczyk gebruik en het ’n reeks skilderye wat die Poolse geskiedenis deur die figuur van Stańczyk analiseer en weergee, voltooi.

Van 1873 tot en met sy dood is hy hoof van die Krakau (Kraków) Skool vir Beeldende Kunste. Matejko se studente vorm deel van die voorste kunstenaars in Poolse modernisme, onder andere; Stanisław Wyspiański.

Selfportret, 1894

Die Poolse dramaturg, digter en skilder is op 15 Januarie 1869 in Krakau gebore.  Sy ma sterf op ’n vroeë ouderdom en weens sy pa se worsteling met drank word die jong Wyspiański deur sy oom en tannie aangeneem. Die Stankiewicz familie het aan die bourgeois intellektuele klas behoort. Dit is hier waar Matejko sy talent raaksien en hom vra om deel te wees van die skepping van die polichroom binne die Mariacki kerk. In 1900 trou Wyspiański met Teodora Pytko en in dieselfde jaar woon hy ’n troue van sy vriend; Lucjan Rydel in die klein dorpie Bronowice by. Die troue dien as inspirasie vir sy bekroonde drama; Wesele (Die Troue). ’n Kritiese, tog sarkastiese voorstelling van die Poolse samelewing in die 19e eeu. Hierdie drama transformeer Wyspiański van ’n matige suksesvolle visuele kunstenaar, geassosieerd met die Jong Poolse beweging, na ’n internasionale visioenêre dramaturg. By uitstek een van Pole se grootste kunstenaars.

 

Stanisław Wyspiański

 

Let Nobody Weep Over My Grave

Let nobody weep over my grave

except my wife.

Your dogged tears I easily waive

and your feigned grief.

 

Let neither a bell croak over my pall

nor someone sing with a shriek;

but the rain may sob at my funeral

and the wind creak.

 

Whoever wants to, may throw handfuls of earth

until I’m choked by the mound.

The sun will shine at its fine new birth and

burn away my wound.

 

And then, perhaps, once more, maybe,

bored with lying down,

I’ll break that house enclosing me

and run to the sun.

 

And when you see me in my flight

a bright figure up there,

call me back if you like my light

in the language I knew down here.

 

Maybe I’ll hear it there above,

passing a star’s brow ;

and maybe I’ll take on again, for love,

this task which is killing me now.

Een van Park Wilsona se ingange is by dié kruising van ulica Jana Matejki en ulica Stanisława Wyspiańsko. As die son skyn, tan almal sommer net daar, somer, op die gras, en ek wonder dan of sy al ’n leeu haar kop sien optel en haar die son van haar lippe sien aflek soos ek ’n swaeltjie in strale deur takke soek, in Łazarz.

 

Oor sweef

 

Kidege,

kom uit die skadu’s

trek oop

check-uit

in tyd

met son

sodra vlerke mekaar

soen en groet

vou jou nes

oop sodra son

strale deur vere

ryg en trek vou

jou nes oop

met son

in tyd

groet en soen

met ’n smile

nog kan huil

tussen pole

sweef

met tyd

in jou

om vlam te vat,

Kidege.

 

Bibliografie: [Nageslaan: 10 April 2015]

 

http://allpoetry.com/Let-Nobody-Weep-Over-My-Grave

 

http://culture.pl/en/artist/jan-matejko

 

http://culture.pl/en/artist/stanislaw-wyspianski

 

http://culture.pl/pl/tworca/stanislaw-wyspianski

 

http://en.wikipedia.org/wiki/Rudawa_(river)

 

https://en.wikipedia.org/wiki/Stanisław_Wyspiański#/media/File:Wyspiański_Self-portrait_1894.jpg

 

http://www.anju.co.uk/anjuarts/baltic-images.htm

 

http://www.jan-matejko.org/biography.html

 

http://www.jan-matejko.org/Stanczyk-large.html

 

Carina van der Walt. Grense

Wednesday, June 17th, 2015

 

Die nuus in Europa word daagliks oorspoel met beelde van oorvol bootjies op die Middellandse See. Vlugtelinge uit Afrika probeer desperaat om Europa binne te kom via Italiaanse eilande soos Sicilië, Lampedusa en Malta. Terselfdertyd probeer vlugtelinge uit Turkye ook om sommige Griekse eilande soos Rhodos te bereik. Italië en Griekeland beteken vir hierdie mense binnekoms in die welvarende Weste, maar gisteraand het ’n verontrustende beeld van die kaart van Europa op die nuus verskyn: die sluiting van die grense ten noorde van Italië en Griekeland.

 

Hoewel deel van die Europese Unie, voel Italië en Griekeland in die steek gelaat wanneer dit kom by menseredding langs hulle kuslyne. Verlede jaar het Italië met Mare Nostrum begin, wat die lang Italiaanse kuslyn patrolleer en spesialiseer in reddingsaksies. Dit lyk egter asof die noordelike Europese lande maak asof dit alles net Italië en Griekeland se probleem is: derduisende verdrinkings en dié wat tog gered word, moet noodgedwonge dan maar ook daar gehuisves word. Beskuldigings vanuit Europa dat juis hierdie twee lande nie hulle finansiële huishoudings op orde het nie, gaan wrang af. Wat tel waar? Hoe noordeliker – geld, hoe suideliker – mense?

 

Afrikane wat probeer wegkom van oorlog en hongersnood het nooit leer swem nie. Gewetenlose mensesmokkelaars op die Noord-Afrikaanse kus melk hierdie wanhopige mense en stuur hulle in groot getalle op bootjies met stukkende enjins. Soms het die bootjies te min petrol om die oorkantste kus te haal. Sonder genoeg water moet hulle dikwels hulle eie urine drink om op see te probeer oorleef. Maar bootvlugtelinge uit Afrika is nie net ’n toenemende verskynsel van die afgelope twee of drie jaar nie. Dit het ook al in 2006 en 2007 ’n rol begin speel tussen Wes-Afrika en die Kanariese Eilande.

 

Vir hierdie tipe onregverdige ellende het kunstenaars, digters en skrywers nog altyd oopgestaan. Deur artistieke refleksies word ander met die werklikheid gekonfronteer. Miskien dwing dit mense om verder daaroor na te dink? Daarop hoop die kunstenaar, digter en skrywer ten minste, wanneer hy met sy produk die werklikheid soos ’n spieël voor ander mense ophou. Of nie. Die onmag van die kunstenaar, digter, skrywer lê juis ook opgesluit in die einste ‘spieël ophou-aksie’.

 

Die Amerikaanse videokunstenaar Isaac Julien reflekteer met Western Union, Small Boats (The Leopard, 2007) op die verdrinkings van bootvlugtelinge na die Kanariese Eilande toe in 2007. Hierdie spesifieke video uit 2007 se trefkrag het met die onlangse gebeure verdubbel. Op die video hoor mens net onderwater- en ander geluide – geen gesprekke, onderhoude of redenasies nie. Beelde volg mekaar vinnig op. Dit wissel van half bewustelose mense op bootjies;  spartelende figure onderwater; kledingstukke wat in vlak water uitspoel; mense wat uit die vlak branders opgetel word en in ’n kasteel met kroonkandelare en gladde vloerteëls met ’n luiperdmotief ingedra word en die einste mense wat dan op die vloer begin rondkrul en –spartel asof hulle nog steeds besig is om te verdrink, midde-in hierdie nuwe welvaart. Besoekers in Museum De Pont staar geskok en gefassineer daarna. Die publiek word met hulle neuse op die volgende feit gedruk: die probleem van bootvlugtelinge en –verdrinkings is al meer as ’n dekade oud. Europa het nog steeds nie ’n antwoord daarop nie.

 

Still van Carina vd Walt uit die video “The Leopard”(2007) deur videokunstenaar Isaac Julien.

 

In die komende digbundel AMALGAAM reflekteer ek en my mededigter, Willy Martin, op hierdie akute probleem. Martin kyk terug na sy kinderjare. Hy het heimwee na sy goeie en onskuldige kinderdae. Dit was veral lekker om al die vreemde name van die lande van Europa te herhaal en op die tong te proe wanneer meneer vir hulle die kaart ingedril het. Maar hy herinner ook by homself ’n sekere ongemaklike gevoel daaroor.

 

 

EUROPA’S KLEUREN

 

in grote dikke zwarte letters

stond jouw naam te lezen

bovenaan de kaart

 

de meester had het glimmend doek

vóór het bord opgehangen

en met een stok wees hij

een land een streek een hoofdstad aan

 

en wij herhaalden

als een koor

de wonderlijkste namen

Kar-pa-ten Wol-ga IJs-land Boe-ka-rest

 

het deerde ons niet

dat steeds weerkerend ritueel

 

integendeel

wij hielden van de klanken

en van het amalgaam van kleuren

op de kaart

 

het helder blauw van water

het zachte bruin het groen het geel

van bergen bossen dalen

alles te samen één geheel

 

alleen het harde rood

van grillige en dwars

door alles heen getrokken lijnen

viel uit de toon

 

wisten wij toen veel

wat binnen- en wat buiten-

grenzen waren

 

 

Verontwaardig oor alles wat in die Middellandse See gebeur tussen die kuslyn van Tunisië en die eiland Lampedusa skryf ek onafhanklik van Martin my eie ervaring daarvan neer. Ek het empatie met die geromantiseerde verwagtinge en ellendige lot wat my medeAfrikane te beurt val. Die redenasies en die bolangse simptomatiese oplossings wat mense hier om my uitdink, onthuts my. Ek vererg my vir hulle afwagtende houding oor hoe en deur wie hierdie probleem in welvarende Europa aangepak moet word.

 

 

bootramp by Lampedusa

 

die see offer 300 swart anemone

op die strande van Lampedusa

ontmenslik is hulle ledemate spons

wat in die vlak branders roer & roep

vryheid gelykheid broederskap suster Europa

 

aangespoel damp hulle lywe soutlug

droog hulle sagte oë gryswit & styf

verdamp verlangens verstil uitroepe

Europa kroon Lampedusa op sy strande

met segekranse van verwelkte anemone

 

“Stille Stormooggaai” van die beeldhouwer en woordkunstenaar Sjon Brands.

 

En nog is dit “het einde niet”. Beeldhouwer Sjon Brands het onlangs sy varende voëls of vliegende bote (dit hang af hoe jy daarna kyk) in ’n ou kapel in Tilburg ten toon gestel. Hy noem dit “luchtschepen”. Elke “luchtschip” is van afvalmateriaal gemaak. Eén daarvan het die fantasienaam Stille Stormooggaai. Sy vlieg met ’n windmeul op haar rug deur die oog van ’n storm en oor die vlugtelinge wat verdrink in die Middellandse See. Hoe simbolies kan die materiaal van ’n kunswerk wees? Maar Stille Stormooggaai is ’n welvarende dame met opvallende oorbelle, hoewel haar hart letterlik uitsak vir die drenkelinge onder haar. Halfhartig het sy ’n paar toutjies na bootjies toe uitgegooi. Hys sy kratte vol kiste gevul met die lyke van drenkelinge en gemerk met Afrikaanse name na bo. Name soos Jabulani, Lerato en Mpho spel ironies verspilde lewens wat eens durf hoop het op ’n beter toekoms êrens anders as in Afrika. Géén oorlewende wat aankom in Europa besef dadelik dat sy sparteling om te oorleef op die verraderlike vloerteëls van die Weste nou eers begin nie. Die ontnugtering kom later.

Christa Morrison. bewus-syn-stroom

Saturday, June 13th, 2015

Gert Vlok Nel sing van “‘n trein riding into rain”. Ek sien die prentjie van gloeiende kole, die stoker se roetbevlekte vel wat soos water oor bultende rivierklippe span-ontspan-span-ontspan, sweetdruppels wat gly en val, hergebore herrys, en voortstoom. Bondels swart en wit rook wapper en alles word een, ingesluk, verdwyn, in ‘n dik grys gordyn van vallende water.

Dís my ervaring wanneer ek sekere werk van Allen Ginsberg, Jack Kerouac, Federico García Lorca of Leonard Cohen lees/luister, ook Bob Dylan en Nel. Hul gewaarwordinge neem my, sleur my, ek word een, ek behoort (nie meer aan myself nie).

Waar vind mens ’n bewussynstroom – die konstante voortdurende vloei van idees, waarnemings en emosies?

Die wetenskaplike vraag na die bergplek, fontein, en verloop van hierdie stroom gewaarwordinge is onopgeklaar. Waar en hoe in die brein en senuweefsel bestaan dit? Beweeg dit in ‘n stroom? In ‘n stroom neurons? Hou dit ooit op? Hoe bring mens dié kloutjie by die oor?

Ek vermoed dís waar ons die stemme wat in elkeen van ons smeek, troos of woed die helderste hoor. Dís die gang waar ek die son oor ‘n soutpan sien opkom en ondergaan, my doodgebore baba hoor lag of huil, herinneringe troostend of seer vinger teen my wang – dít is waar ervarings soos kunswerke staan en hang.

“The artist, and particularly the poet,…must heed only the call that arises within him from three strong voices:

the voice of death, with all its forboding,

the voice of love and

the voice of art.”

~ Federico García Lorca

Bewussynstroom as literêre styl

Bewussynstroom word op writershistory.com gedefinieer as “a literary style in which the author follows visual, auditory, tactile, associative, and subliminal impressions and expresses them using ‘interior monologue’ of characters either as a writing technique or as a writing style that mingles thoughts and impressions in an illogical order, and violates grammar norms.

The phrase ‘stream of consciousness’ was first used in 1890 by William James in Principles of Psychology. In literature it records character’s feelings and thoughts through stream of consciousness in attempt to capture all the external and internal forces that influence their psychology at a single moment. Any logical or sequential approach is disregarded.”

Hoe bewus is digters (en ander kunstenaars) van mekaar, waar stroom hul temas, tegniek, styl, gedagtes of invloed saam?

Leonard Cohen & Federico García Lorca

Cohen het in ‘n 2011-onderhoud genoem dat hy hordes Engelse digters behoorlik gelees het, maar dat dit die stem is van die Spaanse digter Federico García Lorca wat in sy gedagtegang weerklink. Hy sing onder andere ‘n los Engelse vertaling van Lorca se gedig Pequeño vals viené uit Poeta en Nueva York (A Poet in New York).

Leonard Cohen sing ‘n Engelse vertaling van Lorca se gedig Paqueno Vals Vienes (Take this waltz)

In ‘n Your Flesh Magazine-onderhoud in 1992 verduidelik hy:

“With the Lorca poem, the translation took 150 hours, just to get it into English that resembled – I would never presume to say duplicated – the greatness of Lorca’s poem. It was a long, drawn-out affair, and the only reason I would even attempt it is my love for Lorca. I loved him as a kid; I named my daughter Lorca, so you can see this is not a casual figure in my life.”

Allen Ginsberg & Federico García Lorca

In Ginsberg se gedig A Supermarket in California verewig hy van sy poëtiese gesprekke met onder andere García Lorca: 

          “What thoughts I have of you tonight, Walt Whitman, for

I walked down the sidestreets under the trees with a headache

self-conscious looking at the full moon.

          In my hungry fatigue, and shopping for images, I went

into the neon fruit supermarket, dreaming of your enumerations!

          What peaches and what penumbras!  Whole families

shopping at night!  Aisles full of husbands!  Wives in the

avocados, babies in the tomatoes!–and you, Garcia Lorca, what

were you doing down by the watermelons?…”

 ~ Berkeley, 1955

Allen Ginsberg & Bob Dylan

Ginsberg en Bob Dylan het nie net saam getoer nie, maar ook saam gewerk aan onder andere Vomit Express:

 Bob Dylan & Allen Ginsberg – Vomit Express

Bob Dylan en Allen Ginsberg by Jack Kerouac se graf, 1975
(Foto: Ken Regan via: ginsbergblog.blogspot.ca)

Dylan had come to hear a poetry reading at NYU’s Loeb Auditorium, standing in the back of the crowded hall with David Amram. We were on stage with a gang of musician friends, and Peter improvised, singing, ‘You shouldn’t write poetry down but carol it in the air, because to use paper you have to cut down trees.’ I picked up on that, and we spent a half an hour making up tuneful words on the spot. I didn’t know 12-bar blues, it was just a free-form rhyming extravaganza. We packed up, said goodbye to the musicians, thanked them and gave them a little money, went home, and then the phone rang. 

It was Dylan asking, ‘Do you always improvise like that?’ And I said, ‘Not always, but I can. I used to do that with Kerouac under the Brooklyn Bridge all the time.’ He came to our apartment with Amram and a guitar, we began inventing something about ‘Vomit Express,’ jamming for quite awhile, but didn’t finish it. He said, ‘Oh, we ought to get together in a studio and do it,’ then showed me the three-chord blues pattern on my pump organ. A week later in the studio Dylan actually did the arrangement, told people when to do choruses and when to take breaks, and suggested the musicians cut a few endings on their own to be spliced in.

‘Vomit Express’ was a phrase I got from my friend Lucien Carr, who talked about going to Puerto Rico, went often, and we were planning to take an overnight plane a couple of weeks later, my first trip there. He spoke of it as the ‘vomit express’ – poor people flying at night for cheap fares, not used to airplanes, throwing up airsick.”

Daar is wyd geskryf oor Ginsberg se invloed op die skryf en publikasie van Dylan se eerste boek Tarantula op die jong ouderdom van 23 jaar.

Bob Dylan & Jack Kerouac

In Dylan se outobiografie Chronicles, en die dokumentêre film No Direction Home, beskryf hy Kerouac se invloed op hom: “On the Road had been like a bible for me. I loved the breathless, dynamic bop poetry phrases that flowed from Jack’s pen . . . I fell into that atmosphere of everything Kerouac was saying about the world being completely mad, and the only people for him that were interesting were the mad people, the mad ones, the ones who were mad to live, mad to talk, mad to be saved, desirous of everything at the same time, the ones who never yawn, all of those mad ones, and I felt like I fit right into that bunch.”

Ook: “Someone handed me Mexico City Blues in St. Paul (Minnesota) in 1959 and it blew my mind. It was the first poetry that spoke my own language.”

Gert Vlok Nel (Foto: Tessa Louw)

 

Gert Vlok Nel, Ginsberg, e.a.

In ‘n handgeskrewe brief laat weet Gert Vlok Nel vir my: “Ek is baie lief vir die skrywers wat jy noem, buiten Lorca wat ek nooit gelees het nie. Al die skrywers het seker ‘n invloed gehad op my werk, en in my lewe het hulle werk my getroos in donker tye.

Van Ginsberg het ek Howl gelees en Kaddish. Van Kerouac het ek On the road, The Subterraneans en Dr Sax (my favourite) gelees.

Mr Tambourine Man van Dylan is my gunsteling van alle tye. Dis ‘n song wat duidelik deur Kerouac beïnvloed is, rëels soos ‘though you might hear laughin’ spinnin’ swingin’ madly across the sun, it’s not aimed at anyone, it’s just escapin’ on the run’ en ‘far from the twisted reach of crazy sorrow’ (pure Kerouac).

Cohen is in staat tot suiwer skoonheid.

My invloede is nie Suid-Afrikaans of Afrikaans nie, alhoewel ek in my jonger jare baie lief was vir David Kramer en André le Toit.”

 

Gedigte

“My gedigte en songs verskil heeltemal van mekaar. Ek het my gedigte probeer skryf met groot liefde en groot koudheid.’’

Nadat ek Nel se bundel Om te lewe is onnatuurlik herhaaldelik gelees het en ook die Nederlandse dokumentêre film oor hom Beautiful in Beaufort-Wes gekyk het, begin ek ‘n goeie gevoel kry vir wat hy met “groot liefde” en “groot koudheid” bedoel. Nie net word die gestroopte landskap beklemtoon en baie bedag en vaardig uitgebeeld nie, maar die karakters word ook van hul maskers en hul klere gestroop. Die waarheid word tot op die been oopgekerf, maak nie saak hoe seer dit maak nie.

Tafelberg Uitgewers, 1993/2006

In ‘n Skype-onderhoud met Walter Stokman, die vervaardiger van die dokumetêre film Beautiful in Beaufort-Wes, verduidelik hy waarom die film asook Nel so goed en gul ontvang is en hoog geag word in kuns- en kultuurkringe in Nederland: “Die film en Gert se werk is nie net ‘n portret van Gert en Beaufort-Wes nie, dis ‘n portret van Suid-Afrika, ‘n samespel van alles. Dis romanties, eksoties, hartseer en vol belofte.”

Meer oor Nel se bande met Nederland en ook ‘n paar van sy gedigte.

en

‘n Pragtige animasiefilm van Nel se gedig Timotei Shampoo.

 

Songs

“My songs is warmer en lyk meer ‘stream of conscious’, dalk omdat hulle dikwels in gesprekvorm is met ‘n aangesprokene (‘Gert bo die grond roep na Koos onder die grond kom in Koos, kom in kom in’ – beïnvloed deur die radio-kommunikasie by Kampusbeheer).”

Nel het Waarom ek roep na jou vanaand (op sy Beaufort-Wes se Beautiful woorde CD) geskryf in 1997, die jaar waarin Ginsberg gesterf het. “Dis pure ‘stream of consciousness,” skryf hy: “Ek het vir 2 maande aan die song gewerk tydens nagskofte by Kampusbeheer om daai effort-lose effek te kry. Die song wemel van refleksies na ander skrywers se werk.”

Uit Ginsberg se Howl herken ek:

“’n impulse van winter, midnight street light,
Small-town rain amongst other things”

Uit Claude ‘Curly’ Putman se Green, green grass of home (ek wonder of Nel dit in Tom Jones of Johnny Cash se stem hoor):

“The old hometown look the same
As you step down from the train
En daar’s jou ma en jou pa en Mary down the lane”

en sou

“So sail slowly slowly
All ye ships of the night”

reflekteer na Ovidius, T.S. Eliot of Henry Wadsworth Longfellow? Is beauty en west, selfs Mary ook verwysings na Jack Kerouac?

Temas, tegniek, styl, gedagtes, invloed en verwysings stroom saam – in riviere, treine, die oop pad, uit en in alle windrigtings.

Die suidpunt van Afrika, die uitgestrekte vlaktes van die Karoo, die N1, die treinspoor, Gert Vlok Nel en die taal Afrikaans loop nie afsonderlik of alleen nie, is nie kaal nie, nie onaangeraak deur hierdie digters/sangers nie.

 

When the railroad trains moaned, and river-winds blew, bringing echoes through the vale, it was as if a wild hum of voices, the dear voices of everybody he had known, were crying…”

~

“I hope it is true that a man can die
and yet not only live in others

but give them life,

and not only life,
but that great consciousness

of life.”

~ Jack Kerouac

 

Bedanking:
Baie dankie vir bydraes en hulp aan: Gert Vlok Nel, Walter Stokman, Johann Lodewyk Marais, Piet Croucamp, Annemarie van Niekerk, Ingrid Glorie, David Morrison en Tessa Louw. (Christa Morrison, 13 Junie 2015)

.

Christa Morrison

Christa Morrison het aan die Universiteit Stellenbosch gestudeer, waar sy ’n M.Phil.-graad in Joernalistiek behaal het. Sedertdien het sy in Botswana en Kanada gewoon. Tans spesialiseer sy in Nuwe Media en is ’n dosent aan die Sheridan Institute of Technology and Advanced Learning. Sy neem deel aan verskeie multikulturele poësiebyeenkomste in die groter Toronto area, onder meer die Lit Café in Oakville, Poetry Salons en Pakaraima in Toronto, en die Indiese/Pakistanse Mushaira in Milton.

Christa is tans een van Versindaba se gasbloggers.  (mj)

Hilda Smits. Oor bome (telefoondrade, blare, water, ‘n simfonie van visse)

Tuesday, May 26th, 2015

 

wou die gedig hond maak op kort stewige bene

laag op die geheim van grond laat draf opsoek na

 

 

by Boskop dam ek was 10 het iemand seker ‘n man met groot harige hande

Bloekombome in die nag afgesaag met ‘n lang, lang blink lem

ry ons rooi Anglia daar verby en ek sien hoe die wind ontsnap uit reuse longe

van papier & hoe honderde Bloekomharte oor die donker aarde bloei & die gekraakte

ronde magies van voëleiers in ‘n geel rivier oor die grond vloei & teen die ruit

die begrafnis stoet van ons agt stil asems in ‘n ry

toe tel ek die bos se siel veilig op met die hyskraan van my kop & bêre haar daar

vir later se skryf vir later wanneer Pa sal sê magtag & ek dit alles laat rym

 

 

mossie onder ‘n tafel gesien hop-hop

groot soos die hart van ‘n mier & net so donsig

bo die tafel breek die helder stemme van vroue messe glas

ek wou my hand oor jou vou

soos ‘n brug

die punte van my vingers een vir een teen jou benerige ribbes

daar waar die asem ‘n poel groen water is hou

my oor stetoskoop teen die klein dreun van jou bonsende borskas druk

waar die bloed in strome klop soos deur ‘n ou jukebox skud

wou ek silwer rand in die hand vra om die musiek van jou klein liggaam

te hoor & om weer klein te wees soos onskuld & dit nie te weet nie

 

 

gebeur die gedig saam met die mans

twee swart een Mexikaan & affordabale lawn care

slaat die bakkie se deure oop & toe soos ‘n storie

deur drie liggame en die son vertaal

tot spiere bult in harde jare & woorde trek lui deur die lug

‘n football tussen vriende en ek & die stoep beskut, ‘n stil skare

‘n pawiljoen van tee en waaiers en witwees en staar

sien die grassnyer ‘n Pollock op die grasperk maak

en wonder of dit belangrik is

 

 

 

Louis Jansen van Vuuren. Nabyskote in Woord en Beeld

Sunday, May 24th, 2015

Nabyskote in Woord en Beeld

There are mirrors for the body, but there are no mirrors for the soul.

Baltasar Gracian

 

Vir die Woordfees 2015 stel ek, in samewerking met die Distell Stigting, ’n tentoonstelling saam met die titel: Portretteer: Nabyskote in woord en beeld.

My betrokkenheid met die jaarlikse projek is grotendeels om ’n nagraadse beursfonds vir die Departement Beeldende Kunste van die Universiteit Stellenbosch tot stand te bring. Ons kon reeds vier beurse in die verlede toeken. Sewentig kunstenaars en skrywers is gevra om ’n selfportret te skep. Skrywers kon ’n storie bou of ’n gedig komponeer. Daar was nie beperkings ten opsigte van medium en inhoud nie – behalwe dat die deelnemers iets van hulle self moes reflekteer.

Die selfportret is een van die oudste kunstemas in die kunsgeskiedenis. Aweregse kunshistorici meen dat die prehistoriese palmdrukke op die rotswande in die grotte van Lascaux in Frankryk en Altamira in Spanje, die eerste konseptuele selfportrette van die mens is. Die idee was ook om ’n bundel te maak van die selfportrette. En voilà, hier is ’n paar uittreksels.

Hanneke Benade. Untitled self. Pastel on cotton paper

GEDIG VIR MYSELF

.

dis jou storie

wat my huis toe bring

dis jou boek

wat ek wil lees

dis jou liedjie

wat ek nou wil sing

dis jou ek

wat ek wil wees

jy’s die skrywer

van my lewe

jy’s die storie

van my reis

ek wil lê

hier in jou skaduwee

ek wil kook

in jou kombuis

ek wil stap

en praat en luister

na die woorde

wat jy skryf

ek wil liefhê

ek wil fluister

en eindelik tuiskom

in jou lyf

.

Koos Kombuis

Carina Stander. Skets 1. Ink en gouache op papier

ek is gebore met die vloed


ek is gebore met die vloed van 1976

ek onthou nie my geboorte in November nie

 

om as doofgeborene in die lewe te kom

is om onderaards stil te luister:

hoe ritsel die rietsanger, singende grys wond

hoe klouter die syselbos al blouer

teen die watermassa uit

 

struike struikel

waar ‘n vlakvark kniediep kniel

saam met Pa en Ma vra

dat die bulkende berge om skemertyd

die moddersnuif van seekoeie

dat die brood wat aan tafel

gebreek word

soos ‘n doodgewone wóórd

my nie sal verbygaan nie


een aand rank ‘n beaarde hand

deur die venster digby my kot

 

en ek kon hóór toe hulle sê:

sy is geskryf deur die Wilde God

.

Carina Stander

Lien Botha. Selfie in Karoo.

 

Nie mooi nie en ook nie slim nie

Met my geboorte is ek, as tweede dogter, na my ouma aan vaderskant vernoem: Adriana Wilhelmina.  Goddank is ouma Willemien se derde naam – Petrusina – nie vir my aangegee nie, ek sou my ouers nooit vergewe het nie.

Ek het nóg ‘n naam, my Zoeloenaam wat ek as kind gekry het. In die Zoeloe-kultuur kry jy nie net sommer ‘n naam nie, jou naam is dit wat jy is. Of dit wat jy hopelik sal word.  My Zoeloenaam, ‘n naam waarop ek baie trots is, is Ntonbenhle.  “Mooi meisie”, beteken dit.

Helaas, ek het nog altyd geweet dat ek nie té vreeslik mooi is nie. Dit het nie saak gemaak nie, want ek geweet ek is slim, en slim is vir my belangriker as mooi. Maar êrens in my agterkop het ek tog geweet ek is bietjie mooi, al is dit net in Zoeloe.

Op die plaas waar ek ná my troue ingetrek het, is ‘n bekkige vrou met die naam van Katryntjie Kruger. Sy is my huishoudster.  Haar man, Basjan, is my tuinier. Omdat ek baie meer hou van tuinwerk as huiswerk, bring ek nogal baie tyd saam met Basjan deur.

Op ‘n keer kom ek terug uit die olienhoutbos waar ek en Basjan die hele oggend braambos en ander wilde dinge uitgekap het. Ek probeer slim wees en sê vir Katryntjie:

“Katryntjie, is jy nie bekommerd dat ek so alleen saam met jou man in die bos werk nie?”

Sonder om eers ‘n sekonde na te dink, sê sy vir my: “Nee, wat, Mevrou, so mooi is jy ook nou nie.”

Nou ja, daar het jy dit. Nie mooi nie. En ook nie slim nie.

Riana Scheepers

Linda Weaver. Bendita ilusion. Oil on canvas.

Die koms van die biblioteekbus

.

Die omgedolwe rooigrond agter die ploeg is heerlik koel.

Ek en my sussie lê plat op ons mae en luister na die gedreun van die trekker. En ons wag.

Meteens sien ons die stofstreep aan die anderkant van die lande aangeslinger kom. Die

biblioteekbus! Hy kom! Hy kom!

My sussie is eerste op. Sy is ouer, maar ek is vinniger. By die suikerrietbos het ek haar lankal

verbygevat. Ek hardloop dat my boksterte styf agtertoe punt. My oë skreef teen die wind. Ek hoor

hoe my voete plof op die grondpad en my asem pomp.

Dis eers toe die bus lewensgroot voor die winkel opdoem, dat ek effens hokaai. ’n Mens kan nie soos

’n hygende hond dáár ingaan nie.

By die deur vat ek diep happe lug en vee my stofhande aan my blou-en-wit blommetjiesrok af.

“’n juffie!” groet die tannie van die biblioteekbus vriendelik. “Is jou hande skoon?”

“’n tannie, ek het hulle nou-nou-net gewas,” lieg ek.

Die biblioteekbus ruik soos drome. Soos opstyg. Soos wegvlieg na plekke waar daar Kersfees-sneeu,

koalabere en Bengaalse tiere is. Dit ruik na woorde soos keiser en nagtegaal en troebadoer.

Ek loop versigtig na die rak met die kinderboeke en soek met my oë en vingers na die een oor die

vlieër wat nie aan ’n tou wou vas wees nie. Die vlieër wat vry wou wees om saam met die voëls

en die son en die wind te baljaar.

My hart word ’n klein blou wolkie toe ek die groot, geel buiteblad herken.

.

Keina Swart

Heilna du Plooy. Waterverf en gouache op papier.

Die binneblik

 

Met skemer en vroeg soggens kan sy glo,

deur stof en mis, ougoud en perlemoen,

deur die gelaagde strale gloed en lig,

dat daar ’n waardigheid in dinge is,

dat die verhale deursypel en saam

vloei tot ’n gety in tydelose tyd.

 

Die ongenade van die middeldag

laat elke dorp so weerloos oop en bloot,

verkwansel aan verglyding en verweer

voor elke blik wat ongenaakbaar kyk.

Hoe sou die ou verhale nuut kon word

as die welbehae uit die oë wyk?

 

Radeloos oor ’n ramp wat ruim beskou

geen ware ramp is nie, staan sy nogtans

gans leeg, geluideloos verlam, en wens

vir nuwe oë, vir ’n ander blik,

omdat die kyk wat tot herkenning lei,

meer verg as wat twee oë registreer.

 

Daar is ’n buitelyn en ’n fatsoen,

’n vorm, formaat en die kontoere,

daar is die plasing en die samehang,

maar fynkyk wys die breuke in die beeld:

die koue onderstroom spoel sterk en kalf

belangeloos bekende walle weg.

 

Sou sy dalk tog met hierdie onpaar oë

in streke van groot onwaarskynlikheid

’n buitetydse duursaamheid kon saamraap?

Sou sy in donkerte, nagblind, kon roep

dat uit skakeringe van swart ’n dorp asof

voor skoongewaste vensters sou kom staan?

 

Sou sy aan rommelwinkels van vreemdes

wat taalloos kommunikeer, aan klinies

gekloonde koopsentrums, aan vergane

slaggatbedolwe strate, aan sieklik

stowwerige bome en slordige

sypaadjies sin kon gee deur hoe sy kyk?

 

Die huise meer as bousels bloot van steen,

omdat die mure numineuse aarde is,

die vensters en die deure oopgeskreef

op die menslikste mistiek van menswees

en die strate nuutherstelde roetes

wat lewens met lewens ryklik verbind?

 

Al hoe meer, al hoe meer lê al dieper

ágter die oë, lewensonthalwe.

Op die onpaar oë aangewese

vir die binneblik om sagter te kyk,

kies sy die goue ure van min lig

en die genadige blou van die nag.

.

Heilna du Plooy

Marlise Joubert. lied .Waterverf.

lied

.

dis ‘n bergterras

wat ek my verbeel:

ʼn boweland geplavei

met struike en sering

waar die vrou alleen staan

en ‘n lied van Sviridov

as versugting sing

met die teensang

van ʼn waterval

en alle klank

simuleer ander klank

vleg soepel

soos linte

deur water

porseleinwit

breekbaar

al hoe verder

deur rankende

sproei –

spoorsny dan oor

maanblom en klip

al hoe stiller

die tinte

van haar stem

in ʼn rivier

wat kloof

na die ruspunt toe

en lank daarna

steeds eggo

in die leegte

van my

oor

.

marlise joubert

Sandra Hanekom.Hoogmoed kom tot ‘n val. Olie op linnebord.

Selfie

No one is exempt
and everyone’s pain has a different smell.

Craig Raine

.

‘n Steelfoto geneem

net toe die oggendson

breek deur die blindings:

onvermeld die naam

van die fotograaf,

‘n Zapruder,

betrap die objek,

presies geplaas teen

‘n wit agtergrond:

hoeveel klieks was daar?

Was daar ander footage?

Uitgewis of dalk bewaar?

Sou die fotograaf

dalk die res verklap?

‘n Digter besig

om sonder klere en weerloos

‘n gedig te skryf

net ná sonsopkoms

oor haar voormalige geliefde

wat stiekem ‘n foto neem

oor ‘n digter sonder klere

wat besig is om ‘n gedig te skryf

oor ‘n geliefde wat haar Zapruder

teen die blindings en oggendson.

 .

Joan Hambidge uit Matriks

JP Meyer. Selfportrait. Oil on canvas


Die digter as ronkedoor

 

Borde, bekers & eetgerei stapel op

in die wasbak, wasgoedmandjie volgestop.

 

Vervaldatums kom en gaan in die yskas,

die sitkamer sien nooit ’n kuiergas.

 

Dra van klere opsioneel, onoopgemaak

hoop briewe & vensterkoeverte op. Gestaak

 

kontak met medemens, selfs die natuur

vervang met hoë definisie uur na uur.

 

Elke boekrak is tjok & blok & ongelese vol

& onpaar kouse teel aan in ‘n bol.

 

Wasdag breek aan met die laaste skoon

hemp & onderbroek, ongestopte kouse vertoon

 

kleiner & groter gate. Met die ys- & koskas leeg

word hy uitgedryf om tussen rakke te beweeg,

maar die inkoop loop sonder plan of lys

& die trollie vul met kitskos & kouevleis.

Macbook, iPad & iPhone versadig elke lus.

Met webcam & Grindr wat alles opdis,

ervaar hy selde die gemis wat omgestook

moet word, of die stank van offerrook.

 

Maar behoed die siel wat ontydig bel

as hy verdiep is in sy sepies, of op sy sel

 

‘n ingewing of droomvers intik in die nanag.

’n Slaaf van sy aptyte beteken: Níks kan wag.

 

Johann de Lange

 

Elna Venter. Verlange na die begin. Olie op doek.

Woorde vs. Water

 

(‘n deurmekaar magstryd opgedis in los idees)

 

‘n geboorte sonder vrugwater is ‘n idee sonder ‘n woord

vloek en skel bly gif nét vir die hel sonder speeksel in die bek

die een vloei deur ‘n klip en die ander oor ‘n blad

‘n boom se eerste sien is ná die reën

‘n boom se laaste sien is wit papier

een koppie water kan my vrek maak

‘n halwe sin kan my wêreld verwoes

aan die begin was die woord

op die derde dag – die see

die een gee lewe, hou die are gesond

die ander een laat jou lewe, peuter met die brein

om dors te wees is meer as een ding

en om dit te les, soveel meer

 

God het water gemaak, die mens die woord

in mý wêreld is ek ‘n god want ek kan nuwe wesens skep

ek is ‘n god want ek kan lewens skep

In mý wêreld waar woorde leef is water net ‘n mite

In mý wêreld waar mites werklik is, is woorde DNA

In mý  wêreld kan ek bomme plant wat die aarde oopruk

In mý wêreld  bly ek in ‘n moerse huis met flatscreens en ‘n bar fridge

In mý wêreld is ek koning tot iets my pla, my krap, my tong laat vasplak, my krapperig maak, my oë laat jeuk, my stem laat verdwyn…

 

Ok,Ok. God, jy wen

ek het tóg jou water nodig

 

na ek skaam by die wasbak gestaan het met ‘n glas in my hand

laai ek die bad vol boeke

want…

 

ek kan bad nét waarin ek wil

 

Wilkin Calitz

 

Adriaan Diedericks. Know Thy Selfie (after Narcissus) wax to be cast in resin or bronz

VOORTVLUGTENDE

Kaapstad. Skemeraand. Lughawe. Hoe lank het ek staan en wonder oor hoe ek in só ʼn wegvlug-vliegtuig kan kom, waarheen dit my sou neem? Ek is ʼn banneling, moet ontsnap van myself, vlug na ʼn ander kontinent.

Geruisloos beweeg ek na die Boeing 747. Hy skud sy vere. Ek is ʼn verstekeling onder een van die 16 wiele, klouter teen hulle op om in die holte weg te kruip.

Aitsa, so ʼn parmantige kolos van ʼn enjin, die gebrul toe die passasierstraler opstyg oorverdowend. Die buik van die groot voël in die lug rammel en skud. Petrol se verstikkende reuke oral, my oë traan. Ek kyk af, ek is op pad!

Terwyl die masjien die swartheid inklim, lugwaarts, kry ek kouer. Onder my skitter die laaste ligte van die metropolis, verdoof soos ons oor Afrika vlieg. ʼn Hele vasteland kreun en suis, klein katogies knipoog van onder in die duister.

Bo my, maak 345 mense reg vir aandete en skemerkelkies. ʼn Baba huil, ʼn ma soen haar kind op die voorkop. Hoe hoër ons vlieg, hoe minder die suurstof, ek bibber.

Geen mens kan dié koue asem van die donkerte so hoog oorleef nie. Daar word bespiegel ek het doodgevries, versmoor, twee ure ná my vertrek.

Terwyl die lompe dier stil oor alles sweef, het ek, ʼn verkluimde, ontheemde kadawer, opgekrul gelê in die handpalm van die nag, het ek soos ʼn weeskind gewieg, gewieg oor ʼn kontinent waar ek sonder naam of liefde deur die duisternis ingesluk is.

Herman Lategan

Portretteer. Saam met Keina Swart

Die bundel is beskikbaar by Protea Boekwinkel Stellenboch en by die Oude Libertas Galery.

.

Carina van der Walt. Duiwe en Denke

Friday, May 8th, 2015

Beeld uit “More Sweetly Play the Dance”

’n Duif wat dink. Die Sweedse filmregisseur Roy Anderson gebruik dié idee in sy jongste film A Pigeon Sat on a Branch Reflecting on Existence (2014). Suid-Afrikaner William Kentridge gebruik die duif in sy animasiefilm van ’n bewegende prossessie met die naam More Sweetly Play the Dance (2015), wat nou vertoon word in Amsterdam. Dat duiwe al daar was nog voordat die werklikheid sy intrede gedoen het, gebruik ook die Afrikaanse digter Charl Pierre Naudé in sy gedig Oggend en aand met duiwe. Al hierdie idees oor duiwe wat kan dink, wat iets simboliseer en die vanselfsprekende voorstellingsvermoë by mense oor duiwe wat Naudé net soos Immanual Kant veronderstel, kan die ontluikende digter inspireer om ’n eie interpretasie daaraan te gee.

 

Anderson gebruik in A Pigeon Sat on a Branch Reflecting on Existence die perspektief van ’n duif. Elke toneel is met die grootste sorg in Studio 24 (Stockholm) rondom die kamera opgebou. Hy gebruik ’n vastehoeklens. Daar is geen verhaallyn in die film nie. Dit bestaan uit ’n aantal los binneshuise tonele wat soos pragtige skilderye lyk. Die tonele is surrealisties, want die karakters se gesigte is gegrimeer asof hulle sopas witgeskrik uit die dood ontsnap het. Dialoog bestaan nouliks. Die duif kyk in vertraagde tyd. Musiek speel ’n belangrike rol. As gevolg van die verskillende tonele wat mekaar afwissel en later weer bymekaar aansluit, moet die kyker, jý, jou eie klein “verhaaltjies” skep om betekenis daaruit te haal. Jy word die duif wat uitgenooi word om by voorbaat en by nabaat na te dink oor jou eie bestaan: lewe en dood, gister en môre, tragedie en komedie.

Stil uit “A Pigeon Sat on a Branch Reflecting on Existence”

In die openingstoneel van A Pigeon Sat on a Branch Reflecting on Existence hoor die kyker ’n duif koer, maar hy sien ’n opgestopte duif op ’n droë tak in ’n museum. Die duif is dood, gestol in tyd, maar sy koergeluid word ’n soort mantra van die lewe. Voor die kas waarin die duif sit, staan ’n grou man wat lyk asof hy enige oomblik in trane kan uitbars. Sy vrou wag met ’n krytwit gesig. Sy lyk ongeduldig. Die lewe gaan aan. In ’n ander toneel is Jonathan en Sam twee mislukte handelsreisigers in kermisitems soos Draculatande en poepkussings, maar kry niks verkoop nie.  Dis tragikomies. In nog ’n toneel probeer ’n vet flamencodanseres haar leerling verlei. Sy kan haar hande nie van hom afhou nie. Hy moet net kéér. Later sit hulle saam in ’n restaurant, maar hy loop weg en sy bars in trane uit. Liefdesdrama. ’n Aantal tonele later sit die flamencodanseres op ’n môre met ’n kinderwaentjie in ’n park. Sy speel met haar baba se kaal voetjies teen haar wange. En die duif koer.

 

William Kentridge ontgin die simboliek van die duif op twee plekke in die prosessie More Sweetly Play the Dance. ’n Vrou dra die duif as ’n talisman en simbool van vrede bo haar kop dra. Sy is deel van die stoet teen die houtskool getekende landskap buite Johannesburg. Dit lyk soos verbrande aarde en dood. Kentridge se Joodse herkoms spreek byna altyd uit sy werk. In die Jodedom word wit duiwe geoffer vir versoening, reiniging en nuwe lewe. In die Tora keer die duif in “Noag en die sondvloed” se verhaal terug met ’n olyftakkie in sy bek. Die duif simboliseer hier nuwe lewe na die dood, Al die môres wat voortkom uit die gisters. Hierdie simbool van nuwe lewe word ook op ’n ander plek in Kentridge se prossessie baie duidelik en eietyds tussen die ebolapasiënte uitgebeeld. ’n Groepie vermaerde figuurtjies is met bloedoortappings aanmekaar verbind. Hulle loop struikel-struikel saam. Pure lyding. Een kry sy bloed uit ’n aardbol; ’n ander uit ’n kruis; iemand anders uit ’n telefoon; nog ’n ander uit ’n duif. Bronne van verlossing.

Stil uit “More Sweetly play the Dance”

Net soos Kentridge laat Charl-Pierre Naudé iets van sy filosofiese agtergrond sien as hy in sy gedig Oggend en aand met duiwe die woorde “a proiri-duiwe” gebruik. A priori is Latyns en beteken iets soos ‘by voorbaat’ of ‘die logika voorafgaande aan die feite of die ervaring’. Wanneer Naudé die mens se vermoë om vooruitskouend te dink en oordele te vorm aan die meetlat van duiwe verbind, sit hy definitief op dieselfde lyntjie met Anderson se A Pigeon Sat on a Branch Reflecting on Existence. Oggendduiwe kondig miskien lewe aan, aandduiwe die dood. Is hier ook liefde en verlatenheid, net soos in Anderson se film? Naudé se titel gee baie weg, maar nie alles nie. Dit lyk asof die gedig ’n oop tydlyn is, want hoewel die lug vergrys, bly die duiwe a priori – volkome logies altyd dáár net soos die vrou en net soos in Kentridge se werk. Die post factum-uile bewoon die nag – ná die feite.

 

Oggend en aand met duiwe

 

Die lug is vol a priori-duiwe.

Oral waar hul is, wás hulle tevore.

Soos ’n droom wat spartel in die lug

is die dag,

met een hand gepluk

uit die flikkerende stroom, dan verdof dit.

 

Die huise teen die randjie staal skraal geëts

in die vroeë lig, soos tekenplanne.

En die lug is vol a priori-duiwe

vandag, of miskien was dit gister.

 

Die nag, weer,

word bewoon deur post factum-uile.

Hulle fladder op en verf

met hul bromiedkwaste

die teenwoordige tyd bruin –

die heterdaad word roes.

 

Onthou jy die leë huis met die voetstappe?

“Mense van ’n vervloë tyd…”

“Miskien net óns s’n.”

 

Deur die stroke van die blindings

skuif motvlerkoë oor jou lyf

in akkoorde;

onder somersproei bot die polkadot

in die bikini-boorde.

 

Vet soos nuwe konfytbottels

staan die dimensies op ’n ry.

Die helder vlakke stig kore

uit die heuningkoeke

teen die steiltes;

 

die as stort in matesis.

 

Die lug word grys van apriori-duiwe.

En alle tyd skyn deur,

soos ’n fiets teen die lig.

 

 (uit: Al die lieflike dade, 2014)

 

Die Latynse “a priori” in kombinasie met “duiwe” in Naudé se gedig het my nuuskierig genoeg gemaak het om die betekenis te gaan opsoek. Eén stap verder was die ontdekking dat daar ook iets soos “a posteriori” bestaan. A posteriori beteken ‘terugskouend’ of ‘die logika afhanklik van en afgelei uit die konkrete feite’. Hoewel ek geen filosoof is nie, lei ek af dat in Naudé se “post factum-uile” ’n aposteriori beskouing verskans is. My eie werklikheid word verdeel tussen gister en môre, vroeër en later, daar en hier en dus ook tussen ‘vooruitskouend’ en ‘terugskouend’.

’n Ander woord (behalwe bogenoemde twee Latynse begrippe) wat die burokratiese stelsel in Nederland vir my van vooraf oopgesluit het, is Welkom as pleknaam. ’n Leeftyd lank het ek hierdie plek op dokumente ingevul sonder om daaroor na te dink. Hier moes ek meerdere kere tot my verrassing van agter die toonbank hoor: “Wat een leuke naam! U moest zich toch welkom voelen om zo ter aarde te komen!” Die werklikheid was dat ek nie honderd persent welkom voel hiér (in T) nie, maar beslis ook nie meer honderd persent welkom voel dáár – in Welkom – nie. Op die ongemaklike skarnier tussen gister se tuis en vandag se ontuis, het ’n tweeluik vorm aangeneem. Die Nederlandse gedig a priori Welkom het eerste ontstaan. By voorbaat welkom in die hande van die amptenaar, sonder dat hulle besef wat dit inhou. Onwillekeurig het die slot van die gedig my teruggelei na die Afrikaanse gedig a posteriori Welkom. Welkom by nabaat, nadat jy die feite beskou en die ervaring verwerf het. In laasgenoemde gedig styg en land die duiwe op twee verskillende plekke. Hulle koer nuwe lewe uit sagte ronde kroppe.

 

My uitgewer het my aangemoedig om die Afrikaanse gedig a posteriori Welkom by die Nederlandse apriori Welkom te skryf. So het die tweeluik vorm gekry. In die komende bundel is verder van my kant af net Afrikaanse gedigte opgeneem.

 

a posteriori Welkom

 

by gebrek aan beter weet is ek bogronds gebore in Welkom

 

Welkom sê my geboortesertifikaat

& die duiwe fladder op uit die park

bo-oor die kloktoring langs Stateway

 

Welkom sê my ID

 

Welkom sê my nuwe paspoort

agteraf beskou het die duiwe toe al in die bos geland

langs die ou hogeschool wat doodloop in ’n T

 

ondergronds voel ek ’n klont van ’n kopskuif

 

& is ek ver anderkant my kindertyd se mynhope

as die duiwe aanhou koer: jy’t vergeet vergeet

Welkom is ’n woord wat sê wat dit sê

 

gaan ondergrond & delf na weet soos in wéét

 

 

***

 

a priori Welkom

 

Welkom is de naam van mijn geboortestad

Welkom zegt mijn geboortecertificaat

Welkom zegt mijn identiteitskaart

 

Welkom zegt mijn paspoort Welkom

zegt mijn voorlopige verblijfsvergunning

ik behoor het nu te weten

 

zo lang al zwerf ik ver buiten die stadspoort

dat ik misschien een keertje naar Welkom

terug moet om het nooit weer te vergeten

 

(uit: AMALGAAM, Uitgeverij IJzer, Utrecht, Okt. 2015)

 

Karen Kuhn. Florina om asem te skep

Monday, March 9th, 2015

 Florina om asem te skep

om te reis

en alles anders

oor te skryf

en

 

andersom

Op die pad na Thessalonika in Griekeland, draai sy af, op ’n kronkelpaadjie die berge in, tussen die Verno– en Varnos -reekse, na Florina. Om my te wys waar sy nog kind was.

Die dorpie se Bisantynse naam Χλέρινον (Chlérinon) – vol van groen plantegroei is afkomstig van die Griekse woord χλωρός (chlōrós) – vars of groen plantegroei. In Latyn Florinon, afkomstig van Flora.

 Die Turkse skrywer, Necati Cumalı is op 3 January 1921 in Florina gebore.

Met meer as 15 bundels, as nog een van die genres waarin hy skryf. Sy intense uitbeelding van vrouens is veral opmerkbaar. Hy sterf 10 Januarie 2001 in Istanbul.

Crazy for the sun

 

I love flowing water

I love sparkling snow

If I see under the sun

A green leaf

A small insect

A seed turning green

It fills me with joy

I won’t exchange a day

A beautiful day

A sunny day

For anything

That’s why I don’t like wars

That’s why I don’t like cruelty

That’s why I don’t like lies

I know, neither injustice

Nor fear

Nor hunger

Can live under the sun

I know, they can’t live side by side with love

Al deur die groen stegies lei ’n paadjie ons na ’n weduwee, wat ons innooi na al die kleure in haar huis en swart haar enigste klere.

Verby foto’s en foto’s en soveel glimlagte stap ons die agterdeur uit, onder wingerde deur, terug motor toe, na haar Mr. Happy (dis sy naam).

Ons haal tyd as bagasie uit en plant jeug voor by ons voete in en vat weer die pad. Verby rye en rye sonneblomme tot in Thessalonika.

Fotosintese

 

Alle blomme is

sonneblomme.

 

Die daisy

se onskuld in ‘het my lief’

se energie,

in die laaste

blomblaartjie,

haar laat omdraai son toe

lig maak

inasem.

 

Die iris

se  glo in ’n belofte

se energie,

verby die reënboog

na goud kyk,

haar laat omdraai son toe

lig maak

inasem.

 

Die lelie

se verwagting in lewe

se energie,

’n ma maak

om ’n kind te volg,

haar laat omdraai son toe

lig maak

inasem.

 

Tot sy

die dag,

sterf binne

haarself kyk

vibreer,

haar laat indraai maan toe

donker maak

uitblaas.

 

Alle blomme is

maanblomme.

 

 

 

Bibliografie: [Nageslaan 7 Maart 2015]

 

http://en.wikipedia.org/wiki/Florina

 

http://en.wikipedia.org/wiki/Necati_Cumalı

 

http://www.turkishclass.com/poem_27