Artikels, essays, e.a.

Yves T’sjoen. op weg na gû (variant op kû)

Monday, September 16th, 2019

op weg na gû (variant op kû)

(een gelegenheidsfragment memorabilia)

Yves T’Sjoen

Ik herinner mij het voorval alsof het de dag van gisteren was. Aan de Universiteit Gent doceer ik intussen enkele jaren een introductiecursus, een soort panorama, van de Afrikaanse letteren. Naast de studenten Talen en Culturen (Afrikanistiek) krijgen de neerlandici in de bacheloropleiding de kans zich te verdiepen in de Afrikaanse taal- en letterkunde en ze worden verondersteld aan Afrikaanse taalverwerving te doen. Ieder academiejaar wordt aandacht besteed aan de politieke en maatschappelijke geschiedenis van Zuid-Afrika, historische ontwikkelingen van het Afrikaans, cultuur en literatuur. Met behulp van de taalverwerving moeten studenten in staat zijn een Afrikaanstalig boek te lezen. Zij schrijven daarover een persoonlijk leesverslag.

In mijn cursus is uitgebreid aandacht voor de Sestigers. Naast een profielschets van de groep die begin jaren zestig een nieuwe impuls gaf aan de Afrikaanse literatuur, belicht ik enkele canonieke figuren, onder wie Breyten Breytenbach, André Brink, Etienne Leroux, Jan Rabie en Adam Small. Op 3 december 2014 was ik in de collegereeks toegekomen aan het hoofdstuk over Sestig. Het was een uitzonderlijke dag. Niet omdat ik buitenzinnig geïnspireerd was of de studenten liet delen in een zeldzame epifanie. Het was omdat die avond in de Aula de plechtigheid plaatsvond waarnaar de universitaire gemeenschap al zo lang uitkeek: de uitreiking van de eredoctorstitel aan Breyten Breytenbach. Ik weet nog precies welk boek in de besprekingsfase in aanwezigheid van mijn decaan aan de toenmalige rector is overhandigd: End Paper (in Nederlandse vertaling: De andere kant van de vrijheid) van Breytenbach. Het hybride boek, aangeduid als “Essays en werkboek”, neem ik sindsdien geregeld mee om verder te grasduinen, mij te laten inspireren, gedachten van Breytenbach met anderen te delen. De rector heeft het verzoek ruimhartig gehonoreerd zodat de lange voorbereiding van het feestelijke moment van start kon gaan. De ceremonie had plaats aan de vooravond van het colloquium “die taal se stiltes”, naar een gedicht van Breytenbach, de start van een reeks met symposia, schrijversoptredens en workshops. Sindsdien heeft in Gent elk jaar in oktober een conferentie plaats van het Centrum voor het Afrikaans en de Studie van Zuid-Afrika.

Met Breyten was vooraf een afspraak gemaakt. In de vooravond zou ik hem ophalen in het hotel en met de taxi naar de Aula brengen. Ik veronderstel dat wij elkaar nog niet eerder hadden ontmoet. Toen ik in het auditorium voor de studenten sprak over Sestig, de antiapartheidsstrijd in Zuid-Afrika en eindelijk enkele gedichten van Breytenbach voorlas, gebeurde iets bijzonders. Ik had er niet bij stilgestaan dat de schrijver al in de vroege namiddag in de stad was – we hadden immers onze afspraak. Het ging boven mijn veronderstelling dat de schrijver op de campus aanwezig zou zijn, in dat labyrint van leszalen en auditoria. Je moet immers al goed wegwijs zijn om de leslokalen te vinden. Net toen ik over Skryt. Om ’n sinkende skip blou te verf uitweidde, de bundel die bij Meulenhoff (Amsterdam) verscheen en het Nederlandse debuut van Breytenbach is, ging de deur van het statige auditorium in de Rozier open. Het was een openbaring, in de meest fysieke zin van wat een openbaring kan zijn. De schrijver Breyten Breytenbach trad binnen en ging discreet tussen de studenten plaatsnemen. De aanwezigen waren zich niet bewust van dat bijzondere moment. Ik onderbrak mijn verhaal, perplex en nog helemaal verrast door de blijde intrede. Ik heette Breyten Breytenbach van harte welkom, en liet de studenten verstaan dat zij getuige waren van een even bizar als spectaculair ogenblik, iets onvergetelijks. De schrijver, over wie ik met gloed college stond te geven, was in levenden lijve aanwezig in het leslokaal. Het was mij niet eerder gebeurd en het zal ook nooit meer gebeuren. Het voorwerp van de uiteenzetting, de auteur van die prachtige gedichten, de man met een levensverhaal als een spannende roman, was deelgenoot van een universitair college waarin de intussen bedeesde docent over diens werk sprak. Natuurlijk had ik Breyten moeten vragen enkele gedichten te lezen, en om evidente redenen had ik hem het woord moeten verlenen. Het zijn gedachten achteraf. Voor een optreden was de schrijver niet langsgekomen. Na een poosje stond hij in alle discretie weer op en verliet met de zachte tred waarmee hij het auditorium had betreden de intussen gewijde ruimte. Het was in dat auditorium, zoals Paul Snoek dichtte, “een beetje bijna heilig zijn”.

Deze anekdote draag ik sindsdien mee als een levende warme herinnering. Het blijft ongelooflijk dat de eminente schrijver, niet vertrouwd met het grondplan van de universitaire gebouwen, mijn collegezaal überhaupt heeft gevonden. Dat hij op het tijdstip van dat college, op het moment dat Sestig aan bod kwam, is komen opdagen. Dat hij op zoek is gegaan. Ik spreek met studenten wel eens over het oeuvre van levende schrijvers, maar ze komen niet onaangekondigd langs – laat staan uit Parijs – wanneer het hoorcollege plaatsheeft waarin hun werk ter sprake komt.

Die avond in de Aula, wanneer Adriaan van Dis zo schitterend sprak en Laurens van Krevelen gedichten las, heeft voor mij een bijzondere betekenis. Niet uitsluitend omdat Breyten Breytenbach aan mijn alma mater de titel van doctor honoris causa ontving, of omdat hij na een indrukwekkend dankwoord intussen gekoesterde beschilderde “klippe”, met een ongelooflijke symboolwaarde, aan de rector en mij overhandigde. Wat niemand in de Aula wist, behalve de bevoorrechte studenten Afrikaans, was die vreemde ontmoeting enkele uren eerder.

Nog steeds kan de audiovisuele opname worden geraadpleegd van de plechtige avond. De foto’s dateren van die avond in december. De informele en niet geplande ontmoeting van Breytenbach met de Gentse studenten is evenwel niet vastgelegd. Voor mij blijft dit een herinnering waaraan ik mij verwarm, zoals die handdruk van Mandela in Kaapstad in 1996. Ik weet zeker dat de studenten, intussen gediplomeerd en vijf jaar met andere besognes in de weer, zich dat heuglijke moment herinneren. Tegelijk is het tekenend voor Breytenbach dat hij de moeite deed mijn dag te verblijden, op zoek is gegaan en in mijn les verdwaalde. Een dag van schoonheid. Het tekent de mens achter de bevlogen en productieve kunstenaar, de warmte en de vriendschappelijkheid. Ik voelde toen, verscholen achter het katheder, menselijke warmte. Er is daar en toen een vriendschap ontkiemd waarvoor ik alle goden en engelen, niet alleen de decaan en de rector, nog elke dag prijs. Woordvogel was neergestreken in Gent en sindsdien is hij nooit meer weggevlogen.

De opname van de ceremoniële plechtigheid in de Aula van de Universiteit Gent kan hier worden bekeken: https://www.youtube.com/watch?v=x70_9_OAkII&feature=youtu.be&list=PLQ3LcTBBJ4VNgNzHQgxcVcsuL3o7Scjey

Carina van der Walt. Jeroen Bosch en sy Liefies (2)

Wednesday, March 13th, 2019

 

Marlene van Niekerk voeg haar met die volgende gedig se titel by die handjievol Afrikaanse digters wat ooit oor Jeroen Bosch se skildery De tuin der luste geskryf het. Net soos by D.J. Opperman se gedig JEROEN BOSCH is Van Niekerk se titel ook in blokletters.

 

TUIN VAN AARDSE VREUGDES

in hierdie tuin van aardse vreugdes
lê ek en jy soos soetkapok
in mekaar se hande wag-’n-bietjie
jantjiebêrend luister hoe roep
die wildegans saggies
iewers
ek en jy met klokkiesheide
om ons koppe
sy skud sowaar blink vissies
uit die water daar
ek en jy my bokgousblom om-adams-wil
laat die bokbaaivuur tog windaf hou
die wildegans se oog raak stil
ag beesbulletjie stadig-nou ek hoor
viole in my ore tjienkerientjee
wat maak die wildegans
in hierdie tuin van aardse vreugdes o-
genade-kyk sy trap hoog
met rooi bene
deur die riet!

uit: Sprokkelster (1977)

 

Sewe jaar na Krog se gedig BOKKIE weerklink die erotiese spel tussen “ek en jy” in bogenoemde gedig van Van Niekerk. Die viool se “fyngestemde snare” van Krog word hier ’n onomatopee van die wind deur die stammetjies van die tjienkerientjee en nie minder as drié liefdesname kom hierin voor: “jantjiebêrend” (reël 4), “bokgousblom” (reël 11) en “beesbulletjie” (reël 14). Die eerste deel in die saamgestelde naam “bokgousblom” beklemtoon die variasies in die Afrikaanse troetelname “Bokkie” en “Bokka”. Krog se “wilde riet” het by Van Niekerk plek gemaak vir ’n “wildegans” en haar “bloureën”, “aandblom” en “wit jasmyn” is vervang met Van Niekerk se “wag-’n-bietjie” – miskien -bos? – (reël 3), “klokkiesheide” (reël 7), “-gousblom” (reël 11), “bokbaai”-vygie (reël 12) en die giftige “tjienkerientjee” (reël 15). Is Van Niekerk se gedig ’n inenting op Krog se gedig of is hier tog sprake van wat Jung sinkronisiteit of sinvolle toevalligheid noem?

Waar Krog se liefdespel in BOKKIE gevaarlik word en gewelddadig eindig, speel Van Niekerk met verdeelde aandag die liefde uit. Sy beweeg met haar gedig nader aan hoe Bosch verleiding en lus in sy middelste paneel geskilder het. Met woorde soos “wag-’n-bietjie” (reël 3), “luister” (reël 4), “stadig-nou” (reël 14) en “o-/genade-kyk” (reëls 17-18) trek sy kort-kort die geliefde se aandag af.

Hierdie speelse erotiek wat Van Niekerk ingebou het in TUIN VAN AARDSE VREUGDES skep vir haar ruimte om ongeveer twintig jaar later terug te kom op dieselfde tema: erotiek waargeneem in Bosch se skildery De tuin der lusten vertolk na die smaakpapille van fynproewers. Binne die eerste twee bladsye van haar kortverhaal De vrouw die haar verrekijker had vergeten (uit Afrikaans vertaal deur Riet de Jong-Goossens) beskryf die hoofkarakter haar skrywersverblyf in vriendinne se huis in die noorde van Suid-Afrika – waar “Tchi-Venda” gepraat word en waar snags die geroffel van tromme gehoor word – as “een tuin van aardse lusten, welke soort lust je er ook wilt botvieren.” Die hoofkarakter is siek, gefrustreerd op soek na inspirasie, het alles onthou om in afsondering te kan skryf en “nu was ze op weg naar het paradijs”. Daarmee waaier die volledige middelste paneel van De tuin der lusten skielik soos ’n poustert oop vir die voëls van die hemel. Bosch se voëls is nie meer die groot verleiers nie. Hulle voer nie meer die mense brame en bessies nie (sien afbeelding bo-aan). In De vrouw die haar verrekijker had vergeten verlei die vrou die voëls. Húlle is die fynproewers. Sy voer hulle aanvanklik tropiese vrugte. Dit is ’n omgekeerde ekfrastiese vertaalslag van skildery na verhaal.

 

 

In die seringboom langs haar skrywershuis merk die bysiende skryfster ’n vreemde voël op met ’n rooi vlerkopslag. Sy besef met ’n skok dat sy iets essensieel vergeet het – haar verkyker. Sy herken tiptolle, tortelduiwe, geelvinke, ibisse en ’n uil. Vaagweg sien sy groot voëls in bloekombome, skrik sy vir ’n swerm (miskien kraaie?) wat uit die straat opvlieg en raak sy geïrriteerd met ’n lelike voël wat aanhoudend teen die kombuisvenster vasvlieg. Sy besluit om hulle te voer met papajas, avokado’s, piesangs, lemoene en appels wat sy soggens in die seringboom ophang. Later word dit grondboontjies, neute, sade, pitte, rosyntjies, gedroogte vrugterepies en selfs gekookte rys en lensies. Voëlsoorte soos janpierewiete, jangroentjies, suikerbekkies, tinktinkies, kraaie, flappe, tarentale, houtkappers en selfs reiers kom by. Met stukke spieëls in dieselfde boom vasgemaak kan sy nou die voëls intiemer bekyk as wat dit ooit moontlik was met haar verkyker. Sy laat haar intuïtief lei en leer om voëlgeluide te maak. Stelselmatig word sy ekstremer en bloeddorstiger met haar verleidingstaktiek. Sy het koorsdrome en slaap sleg. Sy wil ook roofvoëls nader lok met paddas, hoenderlewertjies, krieke, muise, akkedisse, slangetjies en selfs rou steak wat sy in die seringboom ophang. Haar nagte gaan daarin op om kos voor te berei vir die voëls. Sy het lankal die grens van rede oorskry en dink nie meer aan skryf nie. Sy het die mense van die dorp weggejaag. Die skryfster in De vrouw die haar verrekijker had vergeten word geïnspireer deur nuwe verleidingsmoontlikhede vir die voëls, terwyl haar eie ekstase toeneem. Sy word slagoffer van haar verrukking.

Uiteindelik transformeer die hoofkarakter van vrou na voëlvoer, waarvoor Van Niekerk al vroeg in die verhaal die nodige konteks gee. “Het was een toegang waarvan zij uit de literatuur wist dat een mens eerst zelf een transformatie moest ondergaan voordat het wachtwoord je gegeven, en de brug voor je neergelaten werd.”

Miskien lei Van Niekerk met die titel haar leser se aandag af van die oerbron van hierdie kortverhaal. Die vergete verkyker kan letterlik die tas met skryfpapier, balpuntpenne, 4B-potlode en uitveërs wees, wat die skryfster nou ver van haar eie wêreld gou uit die oog verloor en vergeet. Maar die vergete verkyker kan ook ’n metafoor wees vir die skryfster se verlange na “onthullende woorden” en “Die hele ijdele illusie” van ’n skrywerskap.

Van Niekerk se bekoring met voëls en vrugte as verleiding of verleiers op skilderye keer twintig jaar later weer terug in haar oeuvre. ’n Ander poustert staan oop en verstil in die digbundel In de stille achterkamer: Gedichten bij schilderijen van Adriaen Coorte en Jan Mankes (2018). Dit is onder andere bekendgestel in Poëziecafé Ongerijmd in Arnhem. Hierdie digbundel met Nederlandse vertalings by Querido is ’n samestelling van twee Afrikaanse digbundels wat in 2017 tegelykertyd gepubliseer is by Human & Rousseau. Gesant van die mispels: Gedigte by skilderye van Adriane Coorte ca. 1659-1701 en In die stille agterkamer: Gedigte by skilderye van Jan Mankes 1889-1920 fokus op die relatief klein en onbekende oeuvres van hierdie twee Nederlandse skilders.

 

 

Coorte skilder aktief op die draai van die sewentiende eeu en het ses-en-sestig skilderye gelewer. Mankes skilder aktief op die draai van die negentiende eeu. Sy oeuvre het honderd-en-vyftig skilderye opgelewer. Hierdie twee skilders se stillewes met vrugte en voëls word onderskeidelik tweehonderd en vierhonderd jaar na Jeroen Bosch se De tuin der lusten uit die vergetelheid ontruk deur Van Niekerk se ekfrastiese vertaalslae.

Ongelukkig gee die omslag van In de stille achterkamer min weg van die organiese verleiding met oorryp vrugte wat op die leser wag. Coorte het aspersies, mispels, perskes, appelliefies, appelkose, aarbeie en druiwe geskilder – soms in bakke, maar meestal lossies neergesit op ’n rak teen ’n donker agtergrond. Op die einste kliprakke het hy sy handtekening aangebring. Twaalf afbeeldings van Coorte se skilderye met twaalf gedigte van Van Niekerk en twaalf Nederlandse vertalings van haar en Henda Strydom verlei die Nederlandse lesers om hulle eie visuele erfgoed te herwaardeer. Op Vruchtenstilleven met perziken (ca.1680-1707) het Coorte ’n skoenlapper skuins bo die twee perskes met vrot plekkies geskilder. Van Niekerk dig so:

 

Het jy geweet die hemel-
sleutel groei omlaag as jy
hom ophang aan ’n balk
waar die admiraal hom
kan besoek? Miskien is dit
waarom die lospitperskes
op jou skilderye blus en
begin vrot – weens die on-
gewone hoek waaruit ’n
skoenlapper soos Gabriël
oopsplinter op jou doek?

 

Mankes het tweehonderd jaar na Coorte geen vrugte geskilder nie, maar veral voëls soos uile, lysters, hoenders, tarentale, kraaie en ’n enkele keer die skedel van ’n reier in Keulse pot met reigersneb (1915). Sy stillewe Olieflesje (1909) pryk op die digbundel se omslag. Onder sy enkele selfportrette tel ook Selfportret met uil (1911). Sou die simboliek van die uil as dwase voël wat tog intiem erotiese vergrype met wysheid aangekondig het teen Mankes se tyd al getransformeer het na ’n voël wat onheil en dood aankondig? Makes was sieklik, het tuberkulose gehad en sterf jonk op dertig.

Sommige soorte voëls bevolk aanhoudend Van Niekerk se oeuvre. Die wildegans uit die gedig TUIN VAN AARDSE VREUGDES vlieg as ’n eend met ’n soenende paartjie op sy rug by De tuin der luste in.

Van Niekerk se uiters noukeurige beskrywing van hoe ’n reier blink vis uit ’n dam vang, maar veral paddas uit die seringboom vreet in haar kortverhaal De vrouw die haar verrekijker had vergeten eggo haar gedig uit Sprokkelster en loop uit op ’n kopbeen van die reier, geskilder deur Mankes in De stille achterkamer. Die uil is oorvloedig aanwesig in Bosch se tuin, gaan kuier by die skrywer in De vrouw die haar verrekijker had vergeten en poseer saam met Mankes vir ’n portret In de stille achterkamer.

Dieselfde ontwikkeling geld met die kraai. Dit is opgeneem in die werk van Bosch, Van Niekerk en Mankes. Kraaie en rawe was nouliks onderskeibaar van mekaar in die Middeleeue. Die kraai het net soos die uil ook ’n simboliese transformasie deurgemaak. Aanvanklik was kraaie draers van kennis en welsprekendheid. Daarna het hulle simboliese daders van bedrog en diefstal geword. Uiteindelik is kraaie wat oor ’n landskap sirkel voorbodes van rusie en oorlog en dood. Mankes het minstens drie maal kraaie geskilder het. Watter simboliek van die kraai eien Van Niekerk vir haarself toe in die volgende gedig?

 

As ek ooit weer aan die bosrand ’n eenling-
kraai sien sit, sal ek ’n wye draai loop agter
om die berkebos, deur die laaste sloot
en stekels van die wilde braam, en presies
sy uitsig probeer soek op die son-oorgote
polder. Ek sal die verre doenighede van die swerm
en die opstal aan die einder probeer gadeslaan
met ’n gepaste lanfer van aandagtigheid.
En staande in die reuk van molm met skaduwee
reeds voorgeteken op ons rug die ritsel
en gedempte kug verneem van hom wat ons
as deelgenote ag, en so, al drie tesame,
met die breë kwas van gebrandskilderde glas
op die direkte voorgrond verf – één gemene
liggaam, subtiel gekonsentreer in iriserend
grys en git en steenkoolblou, terugkykend,
swygsaam, uit die voorportaal van Orbis alius,
sorgvuldig in die herfsblad en wit stamme
van ’n verbye vaderland geraam.

 

Wanneer die eerste gedig oor Jeroen Bosch se skildery, die kortverhaal en die inhoud van haar laaste bundel saamgevat word, lyk dit asof daar ’n rooi draad in Van Niekerk se ekfrastiese oeuvre kan wees. Hierdie spesifieke rooi draad is saamgevleg uit ’n belewing van sinnelike liefde deur middel van ’n gesonde belustigheid om iets in die mond te stop. Dit is ook baie herkenbaar by die gewone leser. Liefde wakker die eetlus aan. Alles proe beter. Intenser. En die aanwesigheid van kwetterende, geveuelde vriende met verleidelike lang snawels en sterte versterk die hele erotiese senario vanuit ’n Middeleeuse perspektief.

 

BIBLIOGRAFIE:

Bosch, J. 1503-1515. De tuin der lusten.
Jung, C.G. 1976. Synchroniciteit – Een beginsel van acausale verbondenheid. Rotterdam : Uitgeverij Lemniscaat.
Van Niekerk, M. 1977. Sprokkelster. Kaapstad : Human & Rosseau.
Van Niekerk, M. 1998. De vrouw die haar verrekijker had vergeten: Verhalen uit Zuid-Afrika. Amsterdam : Arena.
Van Niekerk, M. 2018. In de stille achterkamer: Gedichten bij schilderijen van Adriaen Coorte en Jan Mankes. Amsterdam / Antwerpen : Em. Querido’s Uitgeverij BV.

Carina van der Walt. Vadermoord?

Thursday, January 17th, 2019

 

Tydens die Tuin van Digters 2018 ontmoet ek toevallig Trienke Laurie aan die ontbyttafel in ons gesamentlike gastehuis. Ek weet onmiddellik waar sy in die Afrikaanse literêre wêreld pas. Sy is die dogter van D.J. Opperman. Ek onthou selfs dadelik dat sy met haar eie gedig gereageer het op die digterskap van haar vader. Die twee gedigte is vyftig jaar uit mekaar geskryf. Hulle staan teenoor mekaar in die bloemlesing Versreise. Beide die gedigte het my jare terug baie beïndruk. Daarom kon ek dit nog so goed onthou toe ek hierdie digter in Wellington raakloop.

 

Digter

Ek is gevang
en met die stryd
êrens in die ewigheid
op ’n Ceylon verban

waar al my drange
na ’n verlore vaderland
my dag na dag geëiland
hou met horisonne en verlange,

en in die geel gloed van die kers
snags deur die smal poort
van die wonder elke woord
laat skik tot klein stellasies vers

wat groei tot boeg en mas
en takelwerk – en die uiteindelike
reis met die klein skip
geslote agter glas.

D.J. Opperman (Negester oor Ninevé, 1947)

 

Ingeperk

Ek loods deur bottelnek
nie luuksueus ’n lynboot
maar eenvoudig en onperfek
van kiel tot lyboord
stuk vir stuk
sonder grootdoen: ’n galjoen.

Moeisaam woord vir woord
ten spyte van kitsgom –
van antoniem en oksimoron
uit tesourus en woordeboek
wat oseaanbote stroombelyn
– bly ek die patryspoort soek.

Trienke Laurie (Skietspoel, 1997)

 

 

Wat was die skrywersverhouding tussen pa en dogter? In die literêre wêreld is dit sedert Harold Bloom se The Anxiety of Influence (1973) bekend dat digters in hulle kreatiewe proses ondermyn word deur ’n ambivalente verhouding met hulle digtende voorgangers – iets wat hulle noodwendig in stand hou. ’n Nuwe digter word geïnspireer om te skryf omdat hy ander digters gelees het en hulle werk bewonder. Maar hierdie bewondering slaan vinnig om in ’n wrok wanneer die nuwe digter ontdek dat die digters wat hy idealiseer al alles geskryf het wat hyself hoop om te skryf. Die invloed van sy digtende voorgangers veroorsaak gevoelens van angs by die jonger digter, want hy weet goed hoe belangrik ’n oorspronklike poëtikale visie is om sélf as digter te kan oorleef. DIT is Bloom se sentrale tesis in sy psigoanalitiese literêre kritiek wat beïnvloed is deur Sigmund Freud, grondlegger van die psigoanalise.

Freud het in Die Traumdeutung (1899) die menslike drifte en die onbeheersbaarheid daarvan as één geheel tussen gees en liggaam beskryf. Sy drifteorie lê weer ten grondslag van die oedipuskompleks, waarin die kind deur sy eie ontluikende seksualiteit ’n bepaalde instinktiewe erotiese verbintenis met ’n ouer van die teenoorgestelde geslag ontwikkel en die ander ouer as kompetisie sien. Die oedipuskompleks ontstaan volgens Freud veral by seuns, wat aangetrokke voel tot hulle moeders en hulle vaders as teenstanders beskou. Die oedipuskomplek is Freud se psigoanalitiese interpretasie van die Oedipus Rex, ’n klassieke Griekse tragedie. In hierdie tragedie beskryf die digter Sophokles die noodlot waarin Oedipus onwetend sy eie vader vermoor.

Dat ’n soort vadermoord in Laurie se geval literêr miskien noodsaaklik was, sou sy haar eie stempel deeglik op die Afrikaanse poësie wou afdruk, kan in die lig van bogenoemde psigoanalises van Bloom en Freud beredeneer word. Maar geld dit nie vir alle kinders van digters wat ook met die dieselfde talent van hulle ouers begenadig of veroordeel is nie? Die ontstaan en voortbestaan van die jonger digter word herken as hy literêr gesproke met iets totaal ánders vorendag kom as sy vader. Dan is daar in die poësiewêreld ruimte vir albei.

Bogenoemde twee gedigte van Opperman en Laurie begin albei met die persoonlike voornaamwoord “Ek” – selfbewus neergepen in hulle onderskeie posisies as digters. Laurie sluit volgsaam by haar vader se onderwerp aan. Vir hóm is Digter sy ars poëtica – ’n gedroomde reis, ingeperk in ’n glasbottel. Laurie pik hierdie ingeperktheid van haar vader op en gebruik dit as titel vir haar eie bootjie-in-’n-bottel-gedig, maar haar woorde gaan visueel nie so maklik deur die smal bottelnek nie. Sy neem meer ruimte in beslag daarmee. Verder rym sy in haar gedig eerder toevallig as doelbewus. Opperman se woorde kom wél deur die bottelnek. Hulle is korter, kragtiger en eenvoudiger as Laurie se woorde soos “luuksueus”, “oksimoron” en “tesaurus”. Hierdie “moeilike” woorde kan netsowel ’n weerspieëling van Laurie se stryd met haar eie digterskap wees, want Skietspoel was haar debuutbundel. As dogter van ’n befaamde digter moes sy die hoogspringlat vir haarself hoër as ander beginnende digters lê, wetende dat haar digwerk tot hooggespanne verwagtinge aanleiding sou gee. Dit het waarskynlik haar skryfproses baie ingewikkelder gemaak as by digters sonder die “belemmering” van ’n beroemde, skrywende pa. Vader en dogter gebruik beide neologismes: Opperman “geëiland” en Laurie “onperfek”.

In Wellington skuif Laurie haar jongste digbundel vir my oor die tafel. Koebesie is in 2017 gepubliseer. Op die agterblad word die bundel beskryf. “Sy kyk introspektief na die roeping om ’n digter te wees: sy is ’n werkerby wat nekter versamel, word ’n potterbakker in ou Griekeland en ’n glasblaser in moderne België. Maar aan die einde keer die by terug na die korf, gereed om haar ervarings met die ander bye te kom deel.”

 

 

Digter

Ek is ’n werkerby
soek stuifmeel
ruik op ’n afstand
ondersoek in polders
in olyfboorde
tussen denne –
alle oorde;
raak verkleef aan korrels
en borsel hulle af
ek verwerk hulle tot heuning
berg dit in kratte amber –
versteende nektar van die gode.

Trienke Laurie (Koebesie, 2017)

 

Digter is die openingsgedig in Koebesie. Visueel opvallend is dat Laurie twintig jaar na Ingeperk wél daarin slaag om haar woorde in Digter deur die smalte van ’n bottelnek te loods. Maar dit is nie ’n bootjie-in-’n-bottel-gedig nie. Hierdie vroulike “werkerby” voldoen aan die eis wat haar vader ooit aan ontluikende digters in sy Letterkundige Laboratorium aan die Universiteit van Stellenbosch gestel en self ook nageleef het: om te kan skryf moet die digter reis. Laurie het dit intensief gedoen. Sy is wyd berese. Die eerste sewentien gedigte in Koebesie het die Lae Lande as agtergrond, veral België. ’n Oorgrote meerderheid van gedigte (vierendertig) speel in Griekeland en die Griekse Oudheid af. Sophokles se Grieks is die bron van ons Westerse letterkunde en die plek waar veelgodedom in die Griekse Mitologie geheers het. Koebesie se laaste tien gedigte speel lukraak in die ooste van Europa af: Rusland, Pole, Oostenryk. Vir poësielesers wat nuuskierig is oor ander lande en kulture is hierdie gedigte (dikwels in parlando geskryf) opvoedkundig en net die regte leesstof, want Laurie dig ook as ’n belese wêreldburger.

Laurie verwys na haarself as ’n “werkerby”. Sy is dan volgens die HAT “een van die swerm vroulike bye van ’n korf wat nie eiers lê nie, maar ’n reeks take in en om die korf verrig, soos om gedurende die laaste 20 dae van hulle lewenssiklus nektar en stuifmeel van blomme te versamel”.

Koebesie se bundelomslag is ’n uitbeelding van bye by ’n byekorf vaag op die agtergrond, maar die visuele beeld is in kontras met die taal van die titel. Die woord “koebesie” beteken volgens die HAT “hommel”, wat ’n “mannetjie van die heuningby; waterdraer; koebesie” is. Daarby word ook ’n kwalifikasie (streektaal) gegee, maar ek sal nie weet in watter streek in Suid-Afrika hommels voorkom nie. In Nederland leef ongeveer dertig soorte hommels. Die wetenskaplike naam vir ’n hommel is Bombus. Dit beteken zoem en kom oorspronklik uit Grieks. Hommels is groot, harige bye wat by lae temperature kan oorleef en wat ook nektar versamel soos heuningbye, maar nouliks heuning maak. Hulle maak net heuning vir eie gebruik wanneer daar ’n voedseltekort is. Hommels is die manlike binnekamerdigters van die natuur.

 

Koebesie

Die koebesie
behalwe vir steek
poer-poer en hommel-hommel heeldag
help met die nes afkoel
deur sy vlerke te woer-woer.

 

Speelse klankdigte soos Koebesie steek kort-kort kop uit. Enkele voorbeelde is Alles oor die inlê van olywe (p.26), Seekat op Minoaanse amorfa (p.40) en In die Dolomiete (p.65). Die indrukwekkendste reeks oor die verskillende plekke waar ’n “towerklip” kan aandoen en wat dit alles kan beteken, staan in dertien gedigte onder die titel Amber. As inleiding én slot vir hierdie reeks geld ’n paar reëls na aanleiding van die Engelse bioloog en televisiereeksmaker David Attenborough:

Gee my ’n stukkie barnsteen
en ek profeteer
oor vergange tye heen

Die stukkie barnsteen reis van Duitsland af deur Italië na Engeland en terug deur Europa na Pole en na ’n geliefde Griekeland toe om oor die tyd heen ook by Gondwana aan te doen. Stelselmatig word dit met die deurlees duidelik dat daar onder die insekte wat in die amberkleure barnsteen vasgevang is ook ’n byelyfie hang. In die vierde gedig uit Amber word dit duidelik.

 

4. Werkerby

Uit ’n dennewond syg stadig sug
wat tot harpuis verhard;
en in die stollende hars,
in die oomblik van beweging,
is insekte vasgevang – geïnsuleer
binne ’n goue deursigtige klont.
Nie platgepers soos deur ’n rots,
maar ruimtelik, sien ons nog die insekte:
kan ons die koebesie hoezit-hoezit
deur die slakkehuis hoor hommel,
sien ons hoe swaar die werkerby dra
en aan haar bondel swoeg,
die stuifmeelkorrels korf toe sukkel.

Die by styg van sy blom af op
waarvan die geur hom bereik het
voordat enige mens hom geruik het
selfs nog vóór die mens se bestaan;
dus voor die digter hom kon besing
gons hy al oor die blom,
styg die by steeds zoemend
bo sy blom in die versteende gom.

 

Laurie se slotdig in Koebesie is Terug na die korf (p.79). Sy is met hierdie bundel beslis nié Afrika-gerig nie. Afrika-gerigtheid is eerder iets waarvoor vader Opperman se oeuvre bekend was. Opperman het vir homself ’n evangeliese taak as digter toegeëien; ’n sterk religieuse element wat verstrengel was met sy siening van wat esteties is in ’n private “religio poetae”, skryf Helize van Vuuren in Perspektief en Profiel 2. Laurie gaan nie sover nie, maar in aanraking mét en uitgedaag déúr die vele gode van antieke Griekeland skroom sy nie om die Christendom te verdedig nie. Geen van beide staan onaangeraak deur religie nie.

 

Terug na die korf

Die werkerby keer terug
met nektar van die ver blom
en voor die reisiger op die skerm
volvoer sy haar dans van die son.

 

By-in-’n-barnsteen-gedig versus bootjie-in-’n-bottel-gedig. Hoe éénders kan vader en dogter nie nog steeds oor ’n tydperk van sewentig jaar dig nie? En tog was Laurie se digwerk destyds ánders genoeg sodat sy in 1999 die Ingrid Jonkerprys vir haar debuutbundel Skietspoel ontvang het. En vadermoord? Miskien is dit ‘n te sterk woord. Dit was nie nodig nie!

 

Bronnelys

Bloom, H. 1973. The Anxiety of Influence: A Theory of Poetry. Oxford University Press : New York.
Freud, S. 1899. Die Traumdeutung. Franz Deuticke : Wenen.
Laurie, T. 2017. Koebesie. CORAL PUBLISHERS : Vanderbijlpark.
Luther, J. (et al.) 2015. HAT, ATKV Gedenkuitgawe, 6de uitgawe. Pearson : Kaapstad.
Vermaak, A. (et al.) 2001. Versreise. Tafelberg : Kaapstad.
Van Coller, H. (red.) 1999. Perpektief & Profiel – ’n Afrikaanse literatuurgeskiedenis. J.L. van Schaik : Pretoria.

Carina van der Walt. Jeroen Bosch. Hel en Verderf

Thursday, October 11th, 2018

 

 

HIERONYMUS BOSCH, paintings for discussion and writings is ’n Klein Uiltjie-lesing wat op 24 Mei 2017 voorgedra is aan die Universiteit van Wenen. Aangesien prof. Rina Loader se groep studente by die vakgroep Afrikaans veral afkomstig is uit Oos-Europese lande soos Roemenië en Bulgarye, moes die lesing in Engels aangebied word. Die Afrikaanse gedigte wat in die lesing aangehaal word, is vir die studente se groter begrip in Engels vertaal. Baie dankie aan al die vertalers.

’n Handjievol Afrikaanse gedigte bestaan oor die skilderye van Jeroen Bosch. Die meeste is geskryf na aanleiding van die drieluik De tuin der Lusten (ongeveer 1503), maar ’n enkele digter het oor ’n ander Bosch-skildery geskryf.

Die blote feit dat hierdie Afrikaanse gedigte bestaan – in één van die jongste tale ter wêreld – oor skilderye uit die middeleeue geskilder deur een van die bekendste skilders uit daardie tyd, is iets om verwonderd oor te wees. Al die Afrikaanse digters het reuse spronge gemaak in tyd en ruimte: van die twintigste en een-en-twintigste eeu terug na die einde van die vyftiende en die begin van die sestiende eeu; van die suidelike punt van die die kontinent Afrika na die land van Hertog Jan van Brabant. Brabant was ’n uitgebreide en welvarende gebied in die Middeleeue. Dit het bestaan uit die huidige provinsie Noord-Brabant in Nederland, die huidige Belgiese provinsies Vlaams Brabant en Walonies Brabant die provinsie Antwerpen rondom Antwerpen. Al hierdie gebiede was saam bekend as die hertogdom van Hertog Jan.

D.J. Opperman se gedig Jeroen Bosch is gepubliseer in sy digbundel Engel uit klip (1950). Opperman het die gedig as ’n opsomming geskryf van ’n gedeelde tydgees (zeitgeist) tussen homself en Bosch. Dit is ’n tydgees wat hulle albei vir hulleself toegeëien het. Beide het hulle taak as evangelis en profeet van die apokalips aanvaar. Hulle het gewaarsku teen die kwaad, die dwalende duiwel wat vreemde gewade en maskers aan ons gee om hom daarmee op aarde te volg. Bosch én Opperman het hulle werk gebruik om kritiek te lewer op die etiek van hulle eie wêrelde. Vir die breër konteks kan aan die einde van hierdie bydrae oorgeskakel word na die webwerf van Afrikaans in Europa (AiE). Hier moet ek uitdruklik noem dat die onderdeel in die lesing “Short cut through life in Afrikaans South Africa” my persoonlike mening is, aangepas op die Middeleeuse blik van Bosch.

 

Jeroen Bosch

The world is vain but my spirit is vainer,
curing some thirty nights’ nightmares
of thorny plants, birds and people.

From regions of the earth, old and new, the devil
chooses ever more lustily costumes and masks
for me, for you, for thousands upon thousands.

It hauls cortèges, fêtes around the Cross, changing
shape through the centuries; but the game
remains the same in monks, machines, or thill.

And caught eternally in the cycle of desire
we ride, spurring the stallions’ flanks
round and round the crows on naked women in the dam.

O Beloved! Come then, let us flee from the revels
sheltering in mussel, horny husk – and far above
the carnival of evil floating in glass bubbles.

Because the dunce is in me, the fish-lipped fool
whistles at the magician’s every trick
but mocks miracles and His crucifixion;

and if I summon God and Anthony together
he is already there who from a new rankness
farts the first swallows recklessly through a funnel.

D.J. Opperman
Translation: Gisela and Tony Ullyatt

 

Strofes 1 en 2 pas in al die panele van Bosch se drieluik: hemel, aarde en hel. In strofe 4 word jou blik geforseer om te fokus op die middel van De tuin der Lusten. Opperman beskryf ’n Moredans (in Duits Moriskentanz) of vrugbaarheidsritueel uit die Middeleeue. Die sirkel van lus vertoon mans op perde, kamele, bulle, bere en eenhorings wat om swemmende vroue draai. Hulle vervoer vrugte, eiers, visse en voëls as geskenke vir die vroue. Die vroue drom saam of leun aan die kante van die dam met reiers, kraaie, poue en appels op hulle koppe. (Vergelyk Jeroen Bosch se skilderye gepubliseer op 31 Maart 2016 vir die Afrikaanse gedig en ’n afbeelding van die Moredans). Opperman eien homself die kwaad volledig toe soos wat dit deur Bosch geskilder is. ’n Mens hoor byna die vroue se hoë stemme, hulle gegiggel in die water onder die hoefgeluide in bogenoemde vrugbaarheidsritueel. Beelde van vreemdgelipte visse kom ook voor in ’n ander skildery van Bosch – The Temptation of Saint Anthony. In sy laaste strofe kleim Opperman beide genoemde skilderye van Bosch.

Anders as by Opperman beskryf enkele reëls van W.E.G. Louw se gedig ’n opvallende onderdeel van die helpaneel in De tuin der Lusten. Dit is die regterkantste paneel.

 

Triptych: the garden of earthly delights

Further-on the devil, Modikak, sits on his “throne”
a chamber pot his crown, his feet in urns:
with his beak he devours his victims one by one.
Through blue membranous intestines one falls
into a sewerage pit; a miser squats over the side
and stealthily drops his turds on golden ducates.
But a love tent is adorned with curtains draped
around this high chair; coiffed whores are peeping
on the love games of a man and a frog;
a vain woman sees herself and an ass – her lover –
reflected in a mirror on the backside of a devil.
(lines 56 – 66)

W.E.G. Louw
Translation: Heilna du Plooy

 

Die gedetaileerde beskrywing en opsomming tussen reëls 56 en 66 vertel baie van Louw, sy kennis van die Europese letterkunde en ’n tradisionele Suid-Afrikaanse voorwerp. (Vergelyk Dier en Drif in “De tuin der Lusten” gepubliseer op 16 November 2016 vir die Afrikaanse gedig en ’n afbeelding van “Modikak” en sy direkte omgewing.) In reël 56 word die duiwel aangespreek as “Modikak”. Afrikaans verskil baie van Nederlands met betrekking tot die gee van liefdesname. In Engels het Shakespeare se Juliet in Romeo and Juliet al in 1576 gevra: “What’s in a name?” Die naam “Modikak” word satiries gebruik en beteken iets soos die ‘koning van kak’ in tye waarin alle waardes verlore gaan en in menslike ontlasting verander. Hierdie brutale verwysing na ontlasting is hard op baie Engelse en Afrikaanse sprekers se ore, maar is relatief herkenbaar en selfs in sommige dele van België en Nederland gebruiklik en deel van die kultuur. Louw moes bewus geword het daarvan op ’n besoek aan die Lae Lande, maar hy was ook ’n belese man.

Die naam “Modikak” kan ook na King Ubu verwys – ’n toneelstuk van die jong Franse skrywer Alfred Jarry. Dit is die eerste keer op die planke gebrink in Parys in 1896. Die stuk het kulturele reëls, normes en waardes en konvensies baie duidelik omvergegooi. Die Ierse digter Yeats was in die gehoor en het King Ubu as ’n belangrike gebeure beskou. Agterna sou sy waarneming bevestig word, want dit was ’n voorbode van Dadaïsme, Surrealisme en die Teater van die Absurde. Jarry was 23 jaar oud. Hy het hebsug en mag gesatiriseer. Ubu was ’n nonsenswoord wat ontstaan het uit die Franse uitspraak van die naam Herbert – een van sy eksonderwysers. Die woord “uburleske” het deel geword van die Europese literêre wêreld. Louw het dus die konsep van die “uburleske” in sy gedig gebruik. Op “Modikak” se kop het Bosch iets geskilder soos ’n driepoot ysterpot, of soos Louw dit noem ’n “penspotjie” (reël 57).

Die volgende gedig beskryf nie in die eerste plek Bosch se bekendste skildery nie. Die jag van Heilna du Plooy is ’n poëtiese gesprek in sewe dele met die beeldereeks The Hunt van Maureen Quin. Hier volg deel vier in Engels as onderdeel van HIERONYMUS BOSCH – paintings for discussion and writings soos dit gepubliseer is op Afrikaans in Europa.

The Hunt
In conversation with the series of sculptures, The Hunt, by Maureen Quin

IV
the hunted

scorched
by the heat of the battle
deafened
by the sound of death
among swords and horses
canons and guns
airplanes and missiles
yet the hunter
hearing the command
over thundering flames
through consuming roars
again and again
pulls back his bow,
aiming his arrow
accurately
at the chest
in the heart
of any
one
on
the
other
side

whose arms fly out
even before he falls
and calls
up high down low
from whence cometh
no help at all

and in this din
of degeneration
the only heartrending
cry of anguish
plunges from the horse’s
strained mouth

Heilna du Plooy
Translation: the poet

 

Die prooi in bogenoemde onderdeel van Die jag is nie net ’n dier nie, maar ook ’n mens wat deur sy eie spesie gejag word gedurende oorlogstyd.

’n Betekenisvolle toevalligheid ontstaan met De tuin der Lusten. Deel 4 (the hunted) is hoogs waarskynlik iets wat die Switserse psigoloog Carl Gustav Jung benoem as sinkronisiteit (in Duits Synchronizität). Dit kom voor by ’n toevallige verwantskap tussen spesifieke werke van verskillende kunstenaars. Aan sy vriend, die natuurkundige Wolfgang Pauli, verduidelik Jung sinkronisiteit met die volgende woorde. “Sinvolle toevallighede is denkbaar as suiwer toevallighede. Maar namate hulle aantalle toeneem en die ooreenkomste groter en noukeuriger is, word dit steeds minder waarskynlik en meer ondenkbaar dat hier sprake van toeval is. Met ander woorde: dit kan nie meer vir suiwer toeval deurgaan nie, maar moet by gebrek aan kousale verklaring as ordeninge volgens ’n bepaalde plan verstaan word… Hulle ‘gebrek aan verklaarbaarheid’ bestaan nie net uit die feit dat die oorsaak onbekend is nie, maar ook uit die feit dat so ’n oorsaak nie denkbaar is met ons verstandelike vermoëns nie.”

Beelde van jag kom voor in die helpaneel van De tuin der Lusten waar mense gejag word deur hulle vriende, maar veral deur hulle eie troeteldiere soos honde, muise, hase en swaeltjies. Wat ’n skrikwekkende omgekeerde wêreld! Bosch se hel is vol swaarde, messe en die skedel van ’n perd. ’n Vuur wat ’n stad op die agtergrond van die skildery verwoes, word in reëls 10 -12 beskryf. Dit is die brand uit Bosch se jeug wat s’Hertogenbosch vernietig het toe hy 13 jaar oud was.

Aan die einde van deel 4 beskryf Du Plooy die klank wat uit ’n sterwende perdebek ontsnap. Die perd is in ’n vroeëre stadium van lyding in vergelyking met Bosch se geskilderde perdeskedel. Die beskrywing laat ’n mens ook dink aan Pablo Picasso se Guernica. Quin. Bosch. Picasso. Hierdie ekphratiese deel van Die jag is stewig ingebed in die wêreld se kunsgeskiedenis. Die hele sewedelige gedig is ’n baie sterk waarskuwing teen moorde, oorloë en die kwaad, net soos Bosch dit ook geskilder het.

 

Afrikaans in Europa

https://aie.ned.univie.ac.at/letterkunde/artikels/artikels-gedigte/c-van-der-walt-hieronymus-bosch-lecture/

 

 

 

 

Klein Uitljie-lesing

 

BIBLIOGRAFIE
Du Plooy, H. 2014. Die stilte opgeskort. Pretoria : Protea Boekhuis.
Jarry, A. 1977. Uburleske – UbuRoi, UbuCocu. Amsterdam : Uitgeverij De Bezige Bij.
Jung, C.G. 1976. Synchroniciteit – Een beginsel van acausale verbondenheid. Rotterdam : Uitgeverij Lemniscaat.
Louw, W.E.G. 1988. Versamelde gedigte. Kaapstad : Tafelberg-Uitgewers.
Opperman, D.J. 1950. Engel uit die klip. Kaapstad : Tafelberg-Uitgewers.

Carina van der Walt. Bootjies

Monday, June 4th, 2018

Bootjie uit En Route van Ellen Rijk

 

Klein bootjies. Oorvol bootjies. Stukkende bootjies. Bootjies sonder petrol. Die woord “boot” het in Europa al net so belade geword soos “roete” en “grens”. Dit dui ’n verskynsel aan wat wêreldwyd voorkom, maar veral afspeel op die water van die Middellandse See – VLUGTELINGE. Stadig maar seker word die water warm. Dit is somer. Volgens die statistiek sal méér mense weer die oortog na Europa toe aandurf. Daar sal wéér bootjies omslaan. Hierdie bootjies is propvol met verskillende soorte vlugtelinge, waarvan die lot van die oorlogsvlugtelinge die skreiendste is. Die aantal slagoffers tel 12 019 sterftes tussen 2015 en 2017. So skryf die Nederlandse tydskryf ZAM (Zuidelijke Afrika Magazine) in hulle uitgawe van hierdie maand. Sommige dele van die Middellandse See het in ’n massagraf ontaard. Eén van die foto’s wat die nuuswêreld in 2015 tot stilstand geskok het, is dié van die 3-jarige Aylan Kurbani. Hy het met sy rooi hempie, denim kniebroekie en tekkies uitgespoel naby die luukse Turkse badplaas Bodrum. Met sy oë toe het dit gelyk asof hy rustig op sy magie lê en slaap in die vlak branders. Saam met sy Siriese gesin was hy op pad na die Griekse eiland Kos – wat vir hulle ’n springplank na vrede toe sou wees in die Weste. Hulle bootjie het nie ver gekom nie. Sy 5-jarige boetie en sy ma het ook verdrink in die agttien kilometer tussen die Turkse kuslyn en en die hawe van Kos. Van hulle gesin het net die pa dit oorleef.

 

Duimpie spoel met skoentjies & al aan land

Duimpie se maat sink af na die bodem

Langeraat dryf soos ’n lap op die water

Filafooi hang bewusteloos oorboord

Pinkie drink sy piepie in die hoekie van die boot

 

@ Carina van der Walt

(voorgelees in De Brakke Grond, Amsterdam 2015)

 

Maar die kraan met nuusberigte oor die lot van vlugtelinge is intussen amper heeltemal toegedraai. Net so nou en dan sypel daar nog ’n druppel nuus deur soos in ZAM. Wat gaan aan? Vlug niemand meer nie? Sit alle oorlogs- en ekonomiese vlugtelinge nou tevrede tuis en TV kyk? Of het die publiek oorvoer geraak met hierdie humanitêre ramp en draai die nuus hulle rug daarop? Sluit die joernaliste hulle oë?

 

Nee, die skokkende nuus is dat Europa se grense na Noord-Afrika verskuif het. Daarvoor word boonop duur betaal: minstens 15,3 biljoen euro tussen 2014 en 2016. Vlugtelinge word in hulle spore gestop, terug die woestyn ingestuur, in hegtenis geneem of in sogenaamde opleidingskampe opgesluit. Die desperaatstes gaan soek ander (nog gevaarliker) roetes oor die see uit. “The EU is about to embark on a dark chapter of its history… towards a foreign policy that serves one single objective, to curb migration, at the expense of European defense of fundamental values and human rights.” (uittreksel uit ’n verklaring van 100 NGO’s op die Europese Beraad in Junie 2016 volgens die ZAM-artikel Expanding the fortress). Die Noord-Afrikaanse lande waarin die meeste Europese weermageksperts gestasioneer is, is Marokko, Algerië en Egipte. Verhoudinggewys met betrekking tot landoppervlakte staan die aantal eksperts in Tunisië ook nie terug vir bogenoemde verteenwoordiging nie. In Libië, waardeur die hoofroetes vir vlugtelinge uit Afrika loop, is minder eksperts en meer soldate uit Europa gestasioneer. Dit is as gevolg van verskillende vegtende groepe in hierdie land. Nadat Gadaffi uitgeskakel is, is Libië in chaos gedompel. Die ekperts wat die vlugtelingprobleem hanteer, moet deur hulle eie soldate beskerm word. Terselfdertyd is hierdie eksperts se “opleidingskampe” ’n totale mislukking. Die mensesmokkelaars het steeds werk. In plaas van om mense uit te melk en hulle ten duurste oor die see te stuur, maak hulle nou geld deur die einste mense deur die woestyn terug te begelei na hulle lande van herkoms. Seesterftes word woestynsterftes. Eintlik kan geen Europeër vingerwys na Trump se muur teen Mexiko nie.  Daardie muur is konkreet en sigbaar. Fyntjies buite sig trek Europa sy muur op dwarsoor Noord-Afrika.

 

Gelukkig is daar ook joernaliste, skrywers, kunstenaars en sangers wat besef hoe skandalig Fort Europa se omkoophouding is; wat besef dat mense nog steeds probeer om te vlug – weg van lande wat vernietig is deur oorlog of weg van hongersnood en ander mensonterende ellendes. Eén so ’n kunstenaar het vir drie weke in Meimaand haar omvattende installasie in die Vredeskerk in Tilburg ten toon gestel. Die installasie het onder andere uit ’n ry bootjies en ’n omgekeerde katedraal bestaan, genaamd Catamadraal. Laasgenoemde is gemaak om op water te dryf. Ellen Rijk het haar ruimte en tyd goed gekies. En Route, een tentoonstelling onderweg is op 4 Mei geopen – Nasionale Dodeherdingsdag – en is afgesluit op 21 Mei – tweede Pinksterdag. Tydens die drie weke het sy soveel moontlik opinievormers, skrywers, digters, sangers en dansers by die tentoonstelling betrek – as dit enigsins kon, ook vlugtelinge. Vir hierdie tentoonstelling is onder andere ook gedigte geskryf.

 

‘n Bootjie word te water gelaat.

 

Rijk het my troosgedig teen die simboliese waarde van vyf eurosent gekoop om dit na willekeur in die toekoms by haar installasie te gebruik. ’n Dag voor die opening is die gedig in ’n bootjie gevou en te water gelaat in die doopkapel van die Vredeskerk. Ook ander skrywers het hulle bootjies met tekste te water gelaat. Ek en ’n mededigter uit Marokko moes egter herken dat ons nooit as kinders geleer het om bootjies te vou nie. Maar ons kan goed vlieërs bou! Tydens die afsluiting is ek gevra om dieselfde gedig tussen die keramiekskerwe op die bodem van die doop-“vijver” voor te dra. Beeld en teks het mekaar kabbelend in die vlak water ontmoet, presies soos die kunstenaar Ellen Rijk dit beplan het.

 

engelhart der liefde ek vou vir jou ’n bootjie

& laat dit te water in hierdie vredeskerk

want ek glo nog in ons liefde

 

die liefde wag vlerke ingevou

die liefde vaar uit op jou asem

die liefde dobber in die storms

 

ook as ons bootjie omslaan & sink

my allerenigste engelhart der liefde

ook dan glo ek ons liefde is soos ’n anker

 

@ Carina van der Walt

(voorgelees by En Route, Tilburg 2018)

 

 

 

Yves T’sjoen. Literair tijdsdocument. Hommage van Eddy van Vliet aan Breytenbach

Saturday, July 15th, 2017

Breyten Breytenbach

 

Literair tijdsdocument. ‘Als was alles vanzelfsprekend in die witte huizen’

Hommage van Eddy van Vliet aan Breytenbach

Yves T’sjoen.

Na de arrestatie van Breyten Breytenbach in augustus 1975 en drie maanden later de veroordeling tot een celstraf van negen jaar zijn in Nederland en elders in de wereld (Frankrijk, Verenigde Staten) activiteiten ondernomen om de vrijheidsberoving door het apartheidsregime in Pretoria aan te klagen en publieke aandacht te vragen voor de zaak. Onder anderen de uitgevers Rob van Gennep en Laurens van Krevelen, zonder meer de drijvende kracht, initieerden het Breyten Breytenbach-comité. Eva Bendien en Rutger Noordhoek Hegt, kunsthandelaren van het roemruchte Galerie Espace waar Breytenbach al sinds begin jaren zestig schilderijen exposeerde, waren nauw betrokken. Verder maakten Adriaan van der Staay (directeur) en Martin Mooij van de Rotterdamse Kunststichting, Aad Nuis en Adriaan van Dis deel uit van het comité. Het is elders beschreven, zoals in de doctoraalscriptie van Annemiek Recourt (2008), hoe het comité tot stand kwam en in hoeverre de Kunststichting Rotterdam, PEN Nederland met directeur Wim Hazeu en Poetry International betrokken waren bij de organisatie. Later zal PEN Vlaanderen zich inlaten met de zaak. Notulen, brieven en krantenberichten over beide hofzaken (1975 en 1977), keurig bijgehouden door Adriaan van Dis en te raadplegen in het Literatuurmuseum (Den Haag), documenteren standpunten en ondernemingen van het B.-comité.

aan breyten breytenbach

Naast verwoede pogingen druk uit te oefenen op en de bemoeienis te vragen van de diplomatieke, culturele en journalistieke wereld, teneinde Breytenbachs lot blijvend aandacht te schenken, zijn er de schilderkunstige en literaire gelegenheidspublicaties. Schrijvers in de Lage Landen en elders in de wereld spraken een maatschappelijk engagement uit en verleenden medewerking aan projecten die de antiapartheidsstrijd in Zuid-Afrika een hart onder de riem moesten steken. Het jaarlijkse dichtersfestival Poetry International Rotterdam, opgericht in 1970, was een druk bijgewoond evenement waaraan Breytenbach van in den beginne zijn medewerking verleende en waarvoor hij zich inzette. In het jaar dat hij vanwege de gevangenisstraf niet kon deelnemen, in 1976, is zijn naam naar verluidt elke avond genoemd. In datzelfde jaar is aan breyten breytenbach (z.j. [1976]) uitgegeven door de Kunststichting Rotterdam, Bureau Poetry International en het Comité Breyten Breytenbach. Aan de bijdragen van Nederlandse schrijvers (J. Bernlef, C. Buddingh’, Remco Campert, Gerrit Komrij, Sjoerd Kuyper en Wim de Vries) is aandacht besteed. Ook anderstalige dichters, allen deelnemers van Poetry International, participeerden op instigatie van Martin Mooij en droegen een gedicht bij aan de bundel (Michael Krüger, Jean-Clarence Lambert, Philip Levine, Adrian Mitchell, Vasko Popa, W. Rendra, Waldo Rojas en Jerome Rothenberg).

Vlaamse inbreng

De Vlaamse dichters Eddy van Vliet en Marcel Wauters kregen in deze politieke en institutionele context tot nog toe minder aandacht. Méér nog, de Aalstenaar Marcel Wauters (1921-2005) wordt in tegenstelling tot de in Antwerpen woonachtige Eddy van Vliet verkeerdelijk bij de buitenlandse schrijvers gerekend (Jonckheere 1999:172). De foutieve inschatting heeft wellicht te maken met de taal. Wauters, eveneens gast op Poetry International, schreef een Franstalige tekst die later is gebundeld in Vergeeld dossier (1980). Bij wijze van correctie citeer ik hier het merkwaardige gedicht in aan breyten breytenbach, gepubliceerd op bladzij 21 van de gelegenheidsuitgave.

.

DECRET D’AUTORITE

épris de mépris

dans les plis noircis de la hiérarchie

il se sent chez lui

l’inapprochable l’intouchable seigneur

nommé ickx non par ses candides et autres serviteurs

qui sont tous mes amis

mais gratuitement par toi et moi

qui subissent à peine les contraintes de ses phobies déguisées

ils en ont peur mais s’ils le haïssent

du fin fond en papier maché de leurs entrailles de victimes

ils ne le condamnent pas au soleil fraternel de plein air

je me vois obligé de me charger d’office de la procédure

tout en restant perplexe devant l’énigme minable

de l’honnête homme qui ne rit jamais

et ne salue pas ses subordonnés:

il ne faut pas gaspiller l’autorité décrétée

qui fait d’un chef

le bras dur de la postérité

.

sa gueulle de crapaud est aussi raide que sa carcasse

mais il n’y peut rien le malheureux

c’est sûr et certain et abominable

sacré et damné par le vertige erascible du hasard

(la volonté massouvie des espaces sidéraux)

il a de longues pattes

fines

froides

moites comme des harengs saurs

Eddy van Vliet (1942-2002) was zelfs meermaals te gast op uitnodiging van Poetry International. In de jaren van de contestatie, met in Amsterdam de oprichting van Provo (1967) en ook in Vlaanderen acties en publicaties die tegen een burgerlijk establishment waren gericht, heeft de jonge Antwerpse advocaat na zijn debuut het lied van ik (1964) twee bundels uitgegeven: duel (1967), en drie jaar later de maatschappijkritische dichtbundel columbus tevergeefs (1970). Hij schreef nog vóór de totstandkoming van de Rotterdamse poëziemanifestatie en de gelijknamige organisatie (die is gegroeid uit de Rotterdamse Kunststichting), meer bepaald op 23 november 1968 in Amsterdam, de tekst die zeven jaar later in het gestencilde bundeltje is opgenomen. Over de opdracht kon geen misverstand bestaan. De titel is kortweg ‘BREYTEN BREYTENBACH’. Het is niet duidelijk welke de concrete aanleiding was voor het huldegedicht, wellicht een adhesiebetuiging voor de hardleers dissidente stem van de in Parijs gedomicilieerde Zuid-Afrikaanse schrijver en diens betrokkenheid bij de strijd tegen apartheid. De ik-figuur geeft uitdrukking aan woede en weerzin voor een politiek regime dat berustte op rassendiscriminatie, en hij hekelt de uitwassen van een perfide koloniaal systeem dat “drie eeuwen lang / aan de kaap der goede hoop” is in stand gehouden.

Plaats in het oeuvre

De tekstgenese is te situeren in een periode dat Van Vliet de gruwel van oorlog aanklaagt, meer bepaald de Vietnamoorlog. Daarover liet hij optekenen: ‘Na ’64 werd ik geraakt door het drama Vietnam. En door het misdadige imperialisme van de Verenigde Staten. Nu [1997] is mijn kijk op die oorlog wat genuanceerder, maar dat overweldigende gevoel van revolte heeft toen voor jaren mijn werk bepaald (geciteerd in Paul Demets 2007:827). In Verzamelde gedichten, destijds door Bezige Bij-redacteur Alfred Schaffer professioneel begeleid, is de tekst opgenomen in de rubriek ‘Verspreid gepubliceerde gedichten’. De bibliografische aantekening maakt gewag van publicaties van het Breytenbachgedicht in de tijdschriften Artisjok (2 (1969) 1, p. 14) respectievelijk Kentering (10 (1969) 5, p. 33). Wat evenwel onvermeld blijft, is de opname van Van Vliets tekst in aan breyten breytenbach. Een ongewijzigde versie, met uitzondering van de weglating van plaats en datum, is in de bundel van het Breytenbach-comité opgenomen.

.

BREYTEN BREYTENBACH

.

bij wijze van spreken

wordt de mahoniehouten tafel een kleurling

wanneer hij vingerwijs geraakt in de zach-

te poriën van het blad

ook zij

een bijna vergeten bloedvlek in

een oorlog die sinds lang

geen naam meer heeft

ook zij

laaft zich reeds drie eeuwen lang

aan de kaap der goede hoop

alleen maar omdat hij dit herhaalt

als was alles vanzelfsprekend

in die witte huizen

zelfs dat op een donkerder huidskleur

de doodstraf staat.

                                       amsterdam 23 november 1968

Precies vijftien jaar na het overlijden van de schrijver is het tijd de bibliografische lacune in Eddy van Vliets VG weg te werken. Het Breytenbachgedicht is niet gebundeld door de schrijver maar dus wel drie keer ongewijzigd gepubliceerd. Tegelijk vestigt deze korte bespiegeling de aandacht op de actieve en betrokken deelname van Vlaamse schrijvers aan het protest tegen het onrecht dat Breyten Breytenbach en met hem zoveel anonieme personen in Zuid-Afrika te beurt viel.

Overigens hebben vóór de gevangenisperiode ook Fernand Auwera, met de bundel Geen daden maar woorden (1970), én Willem M. Roggeman veel betekend voor Breytenbach in het Vlaamse culturele en literaire landschap. Zij droegen met interviews bij aan de naamsbekendheid. In juni 1974 publiceerde Roggeman een uitvoerig interview in De Vlaamse Gids. Later zal hij geregeld nieuwe publicaties van Breytenbach recenseren in Vlaamse kranten. In het themanummer staan ook bijdragen van Breytenbach (poëzie en proza), Van Dis en Mooij. Dat is een ander verhaal dat belangstelling verdient.

Bronnen

Paul Demets, ‘Geheugen, zwijg. Over het verlangen en over de onafwendbare herinnering in de poëzie van Eddy van Vliet’. In Eddy van Vliet, Verzamelde gedichten. C. van der Vorst en Y. T’Sjoen (ed.). Amsterdam: De Bezige Bij 2007, p. 821-850.

Wilfred Jonckheere, Van Mafeking tot Robbeneiland. Zuid-Afrika in de Nederlandse literatuur 1896-1996. Nijmegen: Vantilt 1999.

Annemiek Recourt, ‘Niet te véél aksent op het ‘Zud-Afrikaanse’ als-je-blieft’. De materiële en symbolische productie van het oeuvre van Breyten Breytenbach in Nederland. Ongepubliceerde doctoraalscriptie, Universiteit van Amsterdam 2008.

Met dank aan Laurens van Krevelen voor de kritische lectuur.

Carina van der Walt. Aardse paradys of poel van verderf in “De tuin der lusten”?

Monday, April 17th, 2017

 

Die titel van hierdie blog betrek die middelste paneel van Jeroen Bosch se skildery De tuin der lusten. Dit is ’n vraag wat die Nederlandse bioloog dr. Thys Caspers stel en ’n onderskrif in sy essay Gesnawelde viezeriken in plaas van gevleugelde vrienden. Caspers konsentreer op die simboliek van herkenbare voëlsoorte in hierdie skildery. Die voëlsimbole, spreekwoorde en vooroordele oor voël het onder die mense van die middeleeue geheers. Bosch het hom onder andere deur taal laat verlei om die sonde van sy tyd al skilderend te hekel. Hy het ’n baie fyn aanvoelig vir duiwelse verleiding gehad en het voëls oorvloedig ingesluit in sy beeldtaal. Wie na De tuin der lusten kyk, moet onthou dat dit hier gaan oor die lees van afbeeldings binne die konteks van destyds. Voëls het vyfhonderd jaar terug beslis nie die onskuldige betekenis gehad wat hulle vandag het nie. Die soorte sondes wat voëls destyds verteenwoordig het, is onkuisheid, owerspel, ontug, losbandigheid, dranksug, vraagsug, brassery, kwelsug, opvlieëndheid, verdrukking, veglus en bloeddorstigheid. Al hierdie sondes kan saamgevat word tot impulsiewe eet, drink, vry en veg. Hoewel die vierings van die Jheronimus Bosch 500 jaar verby is, ontstaan daar nog steeds interessante dinge om sy werk mee te bewonder of te verwerp. Die jongste daarvan is ’n vituele toer deur De tuin der Lusten in die huis waar Bosch sy lewe lank gewoon het. Dis ’n lekker speletjie vir oud en jonk en kan as ’n app op jou selfoon gelaai word. In die huis op die mark van ’s Hertogenbosch kry jy ’n driedimensionele bril en oorfone in die hand gestop om op ’n vis se rug die drieluik in te swem.

 

 

Die aankondigingsfoto van hierdie blog is ’n uitsnede halfpad tussen onder en bo aan die linkerkant van die middelste paneel. Daarin kom die volgende voëlsoorte voor: ’n eend, hoep-hoep, visvanger, (groen Europese) houtkapper, Europese rooiborsie en Europese goudvink. Oor die algemeen het die volgende beskouing in die middeleeue gegeld: hoe langer ’n voël se snawel, kuif en stert, hoe groter die erotiese toespelings. In hierdie afbeelding kompeteer die hoep-hoep, visvanger en die netjiese geelgroen houtkapper met mekaar betreffende die lengte van hulle snawels. (Tussen hakies: die Suid-Afrikaanse houtkapper lyk in vergelyking met sy Europese neef asof hy deur ’n vliegtuig se enjin deurmekaargeskud, verfomfaai en toe uitgespin is.) Natuurlik is die hoep-hoep met sy ekstra kuif, ongeag wáár in die wêreld, die verleidelikste van almal! Daar het egter ook negatiewe betekenisse van die hoep-hoep bestaan en dit is ingesluit in De tuin der lusten. ’n Venusgek, aldus ’n man wat hoere opsoek, is in die middeleeue ’n kuifvoël genoem. Rondom die jaar vyftienhonderd was die verkleinwoord van “hop” (Nederlands vir hoep-hoep) “hopken” of prostituut. Die hoep-hoep was dus die sinnebeeld van vleeslike liefde, maar dit stop nie daarby nie. In die sewentiende eeu is die hoep-hoep beskryf as “een quaet vogel die selffs sijns nest untreynt”. Vuil en ongebreidelde lyflike wellus – dis die hoep-hoep se negatiewe betekenisse in hiérdie beroemde skildery. As jy mooi kyk, sien jy mense agter hom wegkruip.Die visvanger is weer gesien as onversadigbaar en vraatsugtig, want hy vang en vreet voortdurend klein, onskuldige vissies. Ook die nes van die visvanger kan jy op ’n afstand ruik. Op die vis se rug deur die Paradys begelei klein, swart voëltjies my. Hulle word later kraaie in die middelste paneel en dan moet ek klou, want my vis vlieg!

Al skrywende oor hierdie drieluik die afgelope jaar, ontdek ek dat die benoeming van die middelste paneel problematies is. Hoe meer kennis, hoe groter die verwarring! Die Paradys aan die linkerkant is maklik – alles is relatief onskuldig in hierdie kraakvars tuin van Eden. Dit geld ook vir die Hel aan die regterkant, want daar is alles relatief skuldig in die duistere en immer brandende verdoemenis. Maar die mengsel van goed en kwaad in die middelste paneel ontwyk die krag van benoeming, want wat hét ons hier?

 

 

Dit is propvol geskilder met naakte jongmense in die fleur van hulle lewe – geen bejaardes of kinders is te sien nie. Hulle is almal familie, want die vrouens lyk soos Eva en die mans soos Adam in die Paradys. Bosch was nou nie juis ’n begenadigde skilder van menslike trekke nie! Hulle eet vrugte soos rooibessies, swartbessies, kersies, aarbeie, frambose, moerbeie en brame en word soms gevoer deur ’n eend, ’n goudvink of ’n kraai. Hulle drink met oorgawe, soen mekaar, streel mekaar, vroetel aan mekaar en kruip twee-twee weg in ’n mossel of sit saam in ’n reuse bel van ’n distel (hoe lieflik kan onkruid nie wees nie!) of binne-in die vrugvlees van ’n perske.  In die foto hierbo steek daar ’n bos blomme uit die anus van ’n hurkende man. Dit is duidelik ’n verwysing na anale seks. Regs bo in dieselfde afbeelding dryf weer ’n toe mossel. Miskien is dit ’n belofte van afgeskermde seks na aanleiding van ‘n ánder afbeelding waaruit pêrelsballetjies tussen die vryers ontsnap? Bokant die koppe van die twee in die foto hieronder steek ’n reier kopuit. Sy lang snawel vertel alles wat vir die oog onsigbaar is. Die man gryp gulsig na ’n reuse braam waaraan ’n groep mense in die water staan en hap. Agter dié groep verdrink ’n man in sy eie kalbas en dans ’n paartjie vas.

 

 

Afrikaanse digters bly gefassineerd deur Bosch se De tuin der luste, ondanks die feit dat die voël- en vrugtesoorte, die blom-, plant- en vissoorte daarin nogal on-Suid-Afrikaans is. Marlene van Niekerk se gedig TUIN VAN AARDSE VREUGDES uit die bundel Sprokkelster doen iets heetemal anders as DJ Opperman se JEROEN BOSCH. Dit is moontlik om Opperman se gedig as ’n sedeles te lees en dit pas ook in die tyd van die ontstaansgeskiedenis van Afrikaans en die Afrikaner. Hy het Bosch se funksie oorgeneem as waarskuwer teen morele verval en sedeprediker in die laat middeleeue. ’s Hertogenbosch was toe saam met Antwerpen, Brussel en Gent die middelpunt van welvaart. Dit het duisende mense na hierdie stede toe gelok met die gepaardaande morele verval van verstedeliking. Daarenteen preek W.E.G. Louw nié in sy gedig Drieluik: die tuin van aardse luste oor De tuin der lusten nie. Dit is die slotgedig in sy bundel uit 1976 – Vensters op die vrees. Hy benoem en beskryf eerder die vreemd-eksotiese in Bosch se skildery.

Van Niekerk trek al die heerlike vergrype in die middelste paneel as ’n aardse paradys na die Suid-Afrikaanse landskap toe. De tuin der lusten word aanvoelbaar Afrikaans met woorde soos “kapokbos, wag-’n-bietjie, jantjieberend, bokgousblom, bokbaaivuur en tjienkerientjee”. Bosch se eend met al sy simboliek van die ‘einde’, soos wanneer iemand aan die einde van sy verstand gekom het van teveel drank of te dronk van die liefde is en daardeur ook nog dom en onnosel optree, kry ’n nuwe baadjie in ’n relatief onskuldige “wildegans” wat “roep” en “hoog trap / met rooi bene / in die riete!”  Van Niekerk se Wes-Kaapse “klokkiesheide” van die Ericafamilie is styf en stokkerige kranse om die vryers se koppe. Dit is iets heeltemal anders as die klokwinde wat Bosch met hulle slap takke skilder. Dieselfde geld waarskynlik ook vir die eenvoudige “bokbaai”-vygie wat omgedig is tot “bokbaaivuur” as simbool van brandende hartstog. Die welluidende Afrikaanse “tjienkeringtjee” is eintlik giftig en veroorsaak maagwerkings en selfs blindheid onder skape volgens prof. Neil Fourie op die webwerf Landbou.com van Media 24. Daarom is dit ’n pragtige Bosch-agtige plant met ’n dubbelle gelaagdheid van bekoring en gevaar.

 

TUIN VAN AARDSE VREUGDES

 

in hierdie tuin van aardse vreugdes

lê ek en jy soos soet kapokbos

in mekaar se hande wag-‘n-bietjie

jantjieberend luister hoe roep

die wildegans saggies

iewers

ek en jy met klokkiesheide

om ons koppe

sy skud sowaar blink vissies

uit die water daar

ek en jy my bokgousblom om-adams-wil

laat die bokbaaivuur tog wind af hou

die wildegans se oog raak stil

ag beesbulletjie stadig-nou ek hoor

viole in my ore tjienkerientjee

wat maak die wildegans

in hierdie tuin van aardse vreugdes o-

genade-kyk sy trap hoog

met rooi bene

deur die riete!

 

Afrikaans is anders as Nederlands deurdrenk van liefdesnaampies. Dit is duidelik in Van Niekerk se “bokgousblom”en “beesbulletjie”. Met hierdie troetelname suggereer Van Niekerk viriele manlikheid. Die “ek” se aandag in die liefdesspel word heeltyd afgetrek deur die wildegans.  Die geliefde en die natuur kompeteer as’t ware met mekaar vir aandag en die geliefde kom tweede.

 

 

Ook Antjie Krog se gedig BOKKIE uit een van haar eerste bundels, Dogter van Jefta, het ’n troetelnaam as titel. “Bokkie” word dikwels in liefdevolle verbintenisse gebruik teenoor beide mans én vrouens. Daar bestaan egter ook die naam “Bokka” uitsluitlik vir mans. In die middelpaneel se uitsnede hierbo snuffel ’n bokkie aan ’n man. Nuuskierig? Besorg?

BOKKIE is waarskynlik nie geskryf na aanleiding van Bosch se middelste paneel in die De tuin der lusten nie. Alhoewel!

 

BOKKIE

 

My bokkie ek en jy

lê onder in die vlei

tussen die wilderiet en vry.

Jou lyfie nes ’n bruin viool

gestrek om eers harpius te kry.

Daar’s bloureën in jou oë

aandblom in jou hare

en uit jou naeltjie peul ware

wit jasmyn.

Ek sny jou mond en drink jou sap

en huil as die bloureën uit jou oë tap.

Ek kneus die blomme in jou hare

breek jou fyngestemde snare

en skreeu hardop as ek jou stukkend kap.

 

’n Opvallende ooreenkoms  tussen bogenoemde twee gedigte is “lê ek en jy” (reël 2, Van Niekerk) en “ek en jy / lê” (reëls 1 -2, Krog), maar die meeste mense staan en dans maar ’n bietjie rond in Bosch se “Onkuisheidsdrieluik” – so genoem deur die Nederlander D. Bax in sy ontleding uit 1956.

Beide die gedigte TUIN VAN AARDSE VREUGDES en BOKKIE bevat tipiese Suid-Afrikaanse landskappe, maar tog verskil hulle hemelsbreed. By Van Niekerk word die leser met geharde plantsoorte van die Karoo en die Weskus in die gedig gekonfronteer. By Krog vertel die “wilderiet, bloureën, aandblom en jasmyn” tog ’n ander storie. Bosch kon netsowel die sagte “wilderiet” en die slap takke van die “bloureën” in sy middelste paneel gebruik het as hy hierdie plantsoorte geken het. Die skaam “aandblom” is net so welriekend soos Van Niekerk se “tienkeringtjee”, maar vriendeliker – nie so gevaarlik nie. Die wit van Krog se “aandblom” en “jasmyn” is amper sereen saam met die “bloureën” en beslis minder speels as in Van Niekerk se gedig. Die liefdespel in BOKKIE is gevaarlik!

Anders as by Van Niekerk betrek Krog ’n kultuurelement in haar gedig – die viool. Sy gebruik veral die hoë, fyn klanke vir ’n verwoestende klimaks, waarin die geliefde “stukkend (ge-)kap” word nadat die “ek” gesny, gedrink, gehuil, gekneus, gebreek en geskreeu het. Alle aandag word opgeslurp in hierdie petite mort. Snaarinstrumente kom ook voor in Bosch se skildery, naamlik in die derde of die Hel-paneel.

Ek sit nog steeds op my vlieënde vis soos die ridder met sy swaard waaraan ’n bloedrooi kersie vir verleiding hang. Bosch se ridder vlieg bo-aan die linkerkant van die middelste paneel sy rivaal op ’n griffioen tegemoet.

 

 

Ek sit nog steeds op my vis as die Hel se luike vir my oopgaan. Ek het in hierdie visuele toer onderdeur die water van die hemelse Paradys geswem na die lug toe in die aardse paradys. Daar het ek rustig gevlieg om alles mooi van bo af te bekyk. Gaan ek nou hartkloppings van benoudheid in die Hel kry? Gaan my keel van angs toetrek? NEE. Dit gebeur nie. Alhoewel ek rakelings onder daardie mes deur is en moes koes dat ek nie ’n bossie hare verloor nie!

Robert Schall. Verse en landskap: Boerneef en die Seressekro

Friday, February 17th, 2017

20170214_foto_1

Verse en Landskap: Boerneef en die Seressekro

“Perhaps the most effective way in which our sense of what to look for in a scene can be enriched is through visual art.“ So beskryf die Engelse filosoof, Alain de Botton, in sy essay On Eye-opening Art hoe kuns ons oë kan oopmaak vir plekke en landskappe wat ons andersins sou misgekyk het (The Art of Travel, London: Hamish Hamilton, 2002).

Een somer is De Botton genooi om ʼn paar dae by vriende in Provence te kuier; in teenstelling met baie mense vir wie die woord Provence ryk assosiasies het, het dit tot dusver min vir hom beteken. In sy gastekamer vind hy ʼn koffietafelboek oor Van Gogh, en De Botton beskryf hoe Van Gogh se werk vir hom die Provensaalse landskap met nuwe oë laat sien het. “We could conceive many works of art as immensely subtle instruments for telling us what amounts in effect to: ‘Look at the sky of Provence, redraw your notion of wheat, do justice to olive trees.‘“

De Botton noem dat Provence nie die enigste plek is wat hy deur ʼn uitbeelding in ʼn kunswerk leer waardeer het nie. Byvoorbeeld word hy deur Wim Wenders se film Alice in the Cities aangespoor om Duitsland se industriële gebiede te besoek. Maar dit is nie net visuele kuns wat ons siening van ʼn landskap kan verryk nie. Wat poësie betref, noem De Botton James Thomson se gedigsiklus The Seasons (1726 – 1730) wat die landelike lewe en landskappe van suidelike Engeland vier. Die Seasons se sukses, skryf hy, het die werk van ander ploughmen poets prominensie verleen (Stephen Duck, Robert Burns, John Clare), en saam met die proses “ … there was an explosion in the number of people travelling around the [British] isles. For the first time, the Wye valley was filled with tourists, as were the mountains of North Wales, the Lake District and the Scottish Islands – a story that seems perfectly to confirm the contention that we tend to seek out corners of the world only once they have been painted and written about by artists.“ Dit kan dus gebeur “[that we] overlook certain places because nothing has ever prompted us to conceive of them as worthy of appreciation, or because some unfortunate but stray association has turned us against them.“

ʼn Landskap in Suid-Afrika wat waarskynlik nog deur baie mense beskou word as nie “waardering werd“ nie, is die Karoo, ten minste sy droër dele. Dink net aan die streek tussen Laingsburg en Beaufort Wes se mislike reputasie, ʼn streek waarteen seker baie mense gekant is deur die “ongelukkige maar los assosiasie“ van die lang, vervelige en gevaarlike stuk nasionale pad tussen dié twee dorpe. ʼn Ander deel van die Karoo, die Ceres- of Tankwa-Karoo, was tot redelik onlangs nog taamlik onbekend buite die Kaap; omtrent 10 jaar gelede het die meeste van my kennisse in Bloemfontein die Tankwa nie geken, of nie eers van sy bestaan geweet nie. Intussen het die Tankwa, tot ʼn mate, bekend geword; daar is nou die jaarlikse  Africa Burn, die Tankwa Padstal het beroemdheid verwerf, en die stofpaaie het o.m. onder motorfietsryers baie gewild geword.

Boerneef se prosa het my oorspronklik aan die Seressekro bekend gestel het. Ek het veral sy verhale oor die lewe op Boplaas in die Koue Bokkeveld geniet, asook sy verhale oor die jaarlikse trek na en lewe op Kafferskraal, die van der Merwes se legplaas (vir winterweiding) in die Seressekro. Toe ek later ʼn advertensie vir ’n aandeel in die plaas Karooruggens in die Ceres-Karoo sien, vind ek gou uit dat die plaas se oorspronklike naam Kafferskraal was. Ek het besef dat Karooruggens Boerneef se Kafferskraal is, wat verdere aansporing was om die aandeel in die plaas koop.

Die afgelope agt jaar het ons as gesin gereeld vakansies op die plaas deurgebring, en het ons die landskap se fasette leer ken, sy mooi, maar ook sy wreedheid tydens droogte. Ons weet ook van die verlange na die plaas en na die landskap wanneer ʼn mens nie daar kan wees nie, want ʼn mens moet mos sy brood in die stad verdien, of skoolgaan daar.

Al hierdie aspekte, die mooi en die wreedheid van die landskap, en die verlange, word in Boerneef se verse verwoord; die waardering van mooiheid en wreedheid, die gevoel van verlange, waar dié dinge klaar bestaan, kan deur die verse verdiep word. Ek is oortuig daarvan dat my ervaring van die Tankwa-Karoo of Seressekro deur Boerneef se prosa en veral sy verse bepalend beïnvloed is. Dus is ek dit met De Botton eens: die kunswerk – Boerneef se verse en prosa – bepaal my siening van en insig in die landskap. As dit so is, wonder ek of mense wat Boerneef se werk oor die Seressekro nie ken nie die landskap anders ervaar. Verstaan hulle minder van die landskap, ken hulle die landskap minder goed – al het hulle die landskap gesien?

Omgekeerd kan ʼn mens natuurlik ook vra hoe kennis van die landskap die verstaan van en insig in Boerneef se verse oor die Seressekro beïnvloed. As jy nog nooit in die Seressekro was nie, ervaar jy sy Seressekro-verse anders, verstaan jy minder, ken jy hulle minder goed – al het jy hulle gelees?

Hieronder, as ʼn aanhangsel, haal ek ʼn paar van Boerneef se verse oor die Seressekro aan, verse oor die mooi en die wreedheid van die landskap, en die verlange (nostalgie). Saam met die verse plaas ek foto’s wat in hierdie geskrewe stuk die landskap moet verteenwordig; dit kan hulle natuurlik net gebrekkig doen – ongelukkig, of miskien gelukkig, is dit nog nie moontlik om die hele landskap op ʼn webwerf te laai en per hiperskakel te besoek nie. Maar oordeel self of die verse die ervaring van die landskap aanvul, en omgekeerd, of die landskap die ervaring van die verse aanvul.

 

Aanhangsel: ʼn Paar van Boerneef se Seressekro-verse

Die mooi: Die Kro is selle nat …

Na goeie reën in die winter kan die Seressekro se blomme, in die laatwinter en lente, wonderlik mooi wees; die meeste mense kan die skoonheid seker waardeer sonder dat hulle Boerneef se verse ken, tog verwoord die vers die mooi (dan skitter die vygies die glyktes vol), en sê dat dié tipe mooi maar selde kom (… so sien jy die Kro maar selde ou swaer, … wanneer kry jy weer so ‘n  jaar …):

.

As ʼn Krojaar blom soos hy nou daar blom

dan skitter die vygies die glyktes vol

so sien jy die Kro maar selde ou swaer

speel jou aghorria tussen die vygies

vir moflam en skilpad en plakkieblaar

wanneer kry jy weer so‘n jaar

wie weet hoe lol dit aankomde jaar

speel nou die aghorria tussen die vygies

vir skaaplam en korhaan en kanniedoodblaar

(Op die flottina, 14)

20170214_foto_2

ʼn Mens behoort natuurlik dankbaar te wees vir ʼn Krojaar soos daardie; die bekommernis dat die mooi van landskap nie bewaar kan word nie, eendag doodgetem kan word, word ook verwoord:

 

Vir hierdie vygieplate en kleur heb dank

vir pers en pienk en rooi en geel

vir stilte en son wat dae lank

die Krovlak stil en warm en Krovlak maak

en as die Vlak dalk eendag doodgetem is

as al die kleur en stilte net ’n naam is

(Palissandryne, 8)

 

Die wreedheid: …. en dikwels dro

Maar, soos reeds gesê, reën wat die vygieplate laat skitter kry ʼn mens selde. Soms kry ʼn mens (en Boerneef) dit nog reg om dié feit “filosofies” te aanvaar:

.

Dit is en bly nou emal so

die Kro is selle nat en dikwels dro

janee dit is nou emal so

was hy nie so nie was hy nie meer Kro

was Ceres sonner Seressekaro

en weg my ghaap en my kambro

(Palissandryne, 19)

20170214_foto_3

Maar daar is ook die brutale werklikheid van die droogte, soos dit veral die plaasdiere bedreig:

.

Die kraal is leeg die dorings wit

die dam is leeg die skaapbos wit

vou hande saam as jy kan bid

die veld is leeg geraamtes wit

(Mallemole, 15)

20170214_foto_4

Die gevoel van wanhoop word ook verwoord in wat seker een van Boerneef se bekendste verse is:

By Pramberg blêr ’n moflam

van hongerte en dors

by Pramberg vrek ’n moflam

dit is vanjaar die stryk

sny keelaf wat nog lewe

dis hoeka sukke tyd

by Pramberg blêr geen moflam

maar die jakkals hou jolyt

(Krokos, 16)

20170214_foto_5

Daar is hy baie duidelik, Pramberg, soos hy van Karooruggens (Kafferskraal) af sigbaar is. Dit was droog toe die foto geneem is, en die jakkalse hou al weer jolyt daar, waarskynlik meer as ooit.

.

Verlange:  Na baie jare

As volwassene het Boerneef in Kaapstad gewoon en gewerk, maar altyd terugverlang na die landskappe van sy jeug, die Koue Bokkeveld en die Seressekro, en daar was ook die terugverlang na die jonk-wees. Ook die plaas se hedendaagse eienaars moet die grootste deel van hulle tyd in die stad deurbring (en word ouer), en ken die hunkering na die plaas. ʼn Mens verstaan Boerneef waar hy, na aanleiding van ʼn skildery van Cecil Higgs, die volgende skryf:

 

‘n Staanvuur knetter teen sy kamermuur

en brand herinneringe los aan Krotoe-trek

aan skaapwerfruik en moflamblêr en jonk-wees

by Gansfontein Grootsand en Gemsboknek

dae en nagte van toeka praat uit hierdie vuur

die taal van veld van vee van krans en ster

laat die beeld bly laat die vlam helder brand

laat die staanvuur steeds knetter teen sy kamermuur

(Palissandryne, 11)

20170214_foto_6

Cecil Higgs. Fire II

 

Cecil Higgs.  Fire II

En dan is daar die vers oor die ou man wat na baie jare weer Krotoe-ry. Die roete na die Seressekro, van Boplaas en Op Die Berg af is, bygesê, baie mooi en ʼn mens kan dit vandag nog ry; herlees die vers voor jy dit doen!

.

Na baie jare ry ons weer

Katbakkies uit tot doer diep in die Kro

Pramberg verby en Skitterykloof af

tot in die hart van Seressekaro

kontrei so grensloos wreed en goed

louter Karoo so ver soos jy kan kyk

sal hulle jou ooit makmaak en verfoes

met blik en bottel en die roesemoes

van blêrgeraas dat hoor en sien vergaan

miskien miskien maar dit sal barstens gaan

van Toorberg tot in Grootnamakwalaan

(Palissandryne, 9)

 

Die verlange en die geskenk van ʼn egte Kro-karwats laat Boerneef skape deur Moltenoweg in Oranjezicht aandryf:

.

Gister kry hy n spogkarwats persent

deur bobaas meesterlik gevleg kompleet

met hingsel voor- en agterslag

olienhoutsteel net hy die ene Kro

en nous n stukkie van die stad die ene Kro

hy klap Moltenoweg vol lammerskaap

voorbok se klok klink in n Kaapse straat

sy voorslag kloof die stedelike lug

ou Tafelberg praat Krotaal trug

n engel knip n oog en glimlag breed

so klap n man die Kroverlede trug

(Op die flottina, 25)

.

Ten slotte, die vers wat die verlang na die verlede op die plaas vir my die aangrypendste verwoord is dié waar Boerneef liries raak oor ‘n dooie trekos:

(By die staanplek het Goeieman, die hotnaasagter, altyd kort na middernag vandaan sulke sagte kreuntjies begin gee tot ons inspan en die jeuk teen sy skof rus. Dan is hy dadelik stil.)

 

Wou jy oor hom en oor sy kreun iets skryf

skei uit ou snaar jys dwaas die os is dood

leef jy ’n lewe lank dan in jou jeug

jys ouderwets die trekos lankal dood

versterk jou hart met ’n masjien se dreun

vergeet oorlee ou Goeieman se kreun

(Palissandryne, 5)

20170214_foto_7

.

.

[© Robert Schall]