Artikels, essays, e.a.

Marlies Taljard: T.T. Cloete Huldigingslesing, 20 Oktober 2017

Monday, October 16th, 2017

Wêreld en ruim heelal in ʼn trilkristal bevat: digterlike beheer en herinterpretasie van enkele ingebedde temas in T.T. Cloete se transkripsies van antieke tekste

Lesing gelewer tydens die T.T. Cloete Huldigingsgeleentheid in die Senaatsaal, Noordwes-Universiteit, Potchefstroom. Gereël deur die Vakgroep Afrikaans van die NWU-Potchefstroomkampus

.

Inleiding

daar is meer poësie in die sneeuvlokkie

as in die letterkunde en baie meer poësie

in die miskruier in die toktokkie

in die meteorologie en entomologie

in die môremis en in die bergpiek

die horison wat in die hemel wegraak

in die rooswolk is daar baie meer liriek

die aarde is deur ʼn digter gemaak

(“God die digter” uit Driepas)

 

En weer Cloete:

Agter al hierdie dinge: Verwondering, gedigte, woorde, die besit neem van ander mense of dinge, en die liefde, die wrok, lê ʼn onontsyferbare geheim: die heelal waarin alles met alles saamhang. Gedigte wys hierdie samehang uit, stuksgewys, brok vir brok, nooit heeltemal en nooit volledig nie.

Die literatuurkundiges wat so graag hokkies en hoekies maak, moet daarvan leer.

(Die ander een is ek, pp10&11).

 

Steeds in die boek Die ander een is ek sê Cloete: Deur middel van selftransendering, gedaantewisseling en kollektiewe transendente kan “… ander digters … vir my praat … Omgekeerd kan ek vir en deur ander praat.”

Sedert sy vroegste werk maak verwysings na en gesprekke met ander tekste ʼn inherente deel van T.T. Cloete se gedigtekste uit. Hy self beskou dié soort intertekstualiteit as een van sy kenmerkendste styleienskappe. In Die ander een is ek toon hy by herhaling aan hoe sy gedigte uit ander gedigte, verhale, wetenskaplike artikels, mites, filosofieë en wat nie nog alles nie, ontstaan het en daarna heenwys of krities daarmee in gesprek tree.

Dit is dan ook waarop ek my gaan toespits: Die doel van hierdie lesing is om twee verwante gedigte uit die bundel onversadig (2011), naamlik “swerwende verse” en “Achilles se skild” te ontleed met die doel om aan te toon hoe die digter gebruik maak van die werk van digters wat duisende jare voor hom geleef het om namens hom te praat en hoe hy hulle werk toelig, herinterpreteer, ondermyn en herskryf ten einde nog ʼn laag op die palimpseste van die antieke tekste te lê, tekste wat deur die eeue reeds meervoudig gekodeer geraak het, sodat hulle ook vir die moderne leser nuut en betekenisvol word. Wat meer is: die twee tersaaklike gedigte, wat teen die einde van sy digterloopbaan geskryf is, bevat ook ʼn kortbegrip van die belangrikste temas wat in die digter T.T. Cloete se werk voorkom.

Teoretiese verantwoording

Cloete se werk word – dalk meer as enigiets anders – deur jukstaposisie gekenmerk. Dié term word in die letterkunde meestal verstaan as die byeenbring van en verbandlegging tussen uiteenlopende of ooreenstemmende temas; maar veral by Cloete óók die byeenbring van en verbandlegging tussen tekste wat die digter op een of ander manier met mekaar in gesprek laat tree. Die feit dat sy bundels titels het soos Jukstaposisie of Idiolek, maak die leser boonop daarop attent dat die outeur, benewens digter, ook literator is en oor spesialiskennis van die letterkunde en die literêre teorie beskik. Geen wonder dus dat daar in die kritiese werk oor die digter T.T. Cloete dikwels gefokus word op die metatekstuele aard en die wetenskaplike toonaard van sy digterskap nie.

In die afdelings “toepassings”, “transkripsie” en “perifrase” in die bundel Idiolek lê die digter-literator, volgens Ena Jooste, klem op verskillende vorme van intertekstualiteit  in sy werk. Ek gaan my hier slegs toespits op die praktyk van transkripsie wat woordelikse oorname uit ander tekste impliseer. Jooste bring die term “transkripsie” soos dit in die bundel Idiolek gebruik word, in verband met die term imitatio: volgens Van Dale beteken imitatio “navolging met herskeppende pretensie” … “ʼn waarderende aanvaarding van dit wat oorgelewer is”, maar “wat nie beskou moet word as ʼn bewys van geestesarmoede of gebrek aan inspirasie nie”. Jooste beweer oor Cloete se transkripsie-gedigte: “Dit wat eie is aan die mens, die digter, God selfs, dit word deur Cloete getranskribeer” met die oog daarop die tydlose te vind en te soek na immanente vorme en waarhede, waarin die semiotiese funksie van die tekens en simbole dieselde bly, met behoud van die kenmerkende trekke van die oorspronklike artefak.

Die afdeling “transkripsies” in Idiolek bevat gedigte wat verwant is aan dié wat staan in Afdeling 5 van onversadig wat Cloete “saamsing” noem, maar waarin hy op baie meer blatante wyse “roof” uit ander digters se werk. Dié afdeling bestaan uit tien gedigte waarvan ʼn groot persentasie van die Cloete-gedig bestaan uit woordeliks “afgeskryfde” materiaal. In dié verband meld Cloete se bekende kortverhaal Dr. Diedericks leer om te lag sigself onmiddellik aan. Dié verhaal sluit byna blatant inhoudelik én struktureel, aan by Jan van Melle se verhaal Oom Diederik leer om te huil. Heilna du Plooy bespreek die verhouding tussen hierdie twee verhale en wys daarop dat hoewel Cloete se verhaal op die stramien van Van Melle sʼn gebou is, dit eintlik ʼn herinterpretasie van die oorspronklike verhaal is en nie slegs ʼn modernisering nie. Sy skryf:

Die byna onbeskaamde toe-eiening van die struktuur en “storie” van Van Melle se verhaal word gebruik om ʼn geheel ander en veel meer gesofistikeerde problematiek aan die orde te stel. Om sy alternatiewe siening te stel, het Cloete die verhaal van Van Melle nodig, maar Van Melle se verhaal word aangevul deur die Cloete-verhaal sodat ʼn mens inderdaad van ʼn simbiotiese verhouding kan praat.

 

Hierdie soort tekste is nie – soos dit soms oppervlakkig lyk – oop, deursigtige tekste nie – dit is egte postmodernistiese tekste soos Julia Kristeva dit in The bounded text beskryf. Tekste wat saamgestel is uit reeds bestaande tekste sodat die resulterende teks uiteindelik “a permutation of texts” word, ʼn mosaïek van sitate uit ʼn onbeperkte aantal tekste wat op mekaar repliek lewer. Worton en Still (1990:1-2) verwys na die immateriële aard van die teks en na die diskoerse wat sowel die skrywer as die leser na die teks toe bring. Hierdie insig ondermyn die siening van die teks as afgeslote, outonome eenheid met eenduidige betekenis en finale sluiting. Dergelike tekste nooi die leser uit om deel te neem aan die signifikasieproses, onder andere deur direkte of verskuilde verwysing na die werk van ander kunstenaars.

Dit sou egter ʼn eng benadering wees om in tekste soos hierdie slegs te soek na ooreenkomste en verskille met ander tekste. So ʼn suiwer ontologiese benadering kan wel die bestaanswyse van tekste beskryf, maar het nie ten doel om as analitiese instrument te dien nie. Uit Joan Hambidge se verklaring van intertekstualiteit blyk een van die belangrikste fasette van postmodernistiese tekste, naamlik dat ʼn teks ʼn ou storie kan oorvertel, die bekende weer kan aanbied, die gesêde weer sê. Maar met ʼn klemverskil: dat dit terselfdertyd kritiese of intellektuele kommentaar ook word (Hambidge, 1995:41). Hierdie vorm van tekstuele saambestaan noem Genette hipertekstualiteit (Genette, 1997:5-8). Dit is daardie verhouding tussen tekste wat die klem vestig op die palimpseste, die verskillende lae van die teks en wat doelbewus inter-tekstueel wil wees en so gelees wil word.

swerwende verse

Die wyse waarop Cloete in Dr. Diedericks leer om te lag met intertekste omgaan, werp ook lig op die werkwyse wat die digter in die afdeling “saamsing” in die bundel onversadig volg. Soos in die verhaal van Dokter Diedericks, maak die digter in hierdie gedigte ook ryklik gebruik van transkripsies uit die brontekste, wat sodanig deur hom gemanipuleer en getransformeer word dat dit binne die huidige tydsgewrig steeds relevant bly. Vervolgens bespreek ek die eerste gedig in die afdeling “saamsing”, naamlik “swerwende verse” wat ooglopend op vier antieke tekste gebaseer is.

Benewens eksplisiete verwysings na brontekste, maak Cloete (in sy rol as akademikus) in die bundel onversadig meermale van voetnote gebruik om addisionele verklarings en inligting by bepaalde gedigte te verskaf. By die titel van “swerwende verse” verskyn ʼn lang voetnoot waarin die outeur verklarend en selfrefleksief kommentaar lewer. Hy wys op die eksplisiete ooreenkomste tussen die Egiptiese farao Achnaton se Himne aan die son (Aton: die son) en Psalms 19 en 104, en ook tussen die Himne aan die son en Sint Franciskus se Canticle of the sun van 1224. Hy skryf:

Die ooreenkomste tussen hierdie skeppingsgedigte is maar by benadering deur my gekursiveer om die identifisering van die interdigterlike te probeer vergemaklik. Ons het weliswaar hier met vertalings te make, maar die oorkoepelende ooreenkomste is onmiskenbaar, en dat die ooreenkomste selfs woordeliks ondanks die vertaling deurskemer, maak dit soveel merkwaardiger.

Dit is duidelik dat die literatuurwetenskaplike, prof. T.T. Cloete, in hierdie voetnoot aan die woord is. Dit dui ook op die komplekse wyse waarop Cloete digter is en sy digterskap sien: hy is sowel geleerde wat klem lê op struktuur en digterlike werkwyse, leermeester wat die leser tot ʼn mate lei (en soms om die bos lei) én digter.

Die betrokke gedig bestaan tot by die 14de deel hoofsaaklik uit sitate, geneem uit Akhenaton: Hymn to the Sun, Psalm 19, Psalm 104 en Sint Franciskus se Canticle of the sun om ooreenkomste tussen dié tekste in kursief aan te toon, soos in die voetnoot verduidelik word. ʼn Mens kan met reg vra waarom ʼn digter ʼn teks waarin bladsye en bladsye woordeliks uit ander digters se werk gedupliseer word, as sy eie werk in ʼn gepubliseerde digbundel laat verskyn.

Eers in die 15de deel blyk die ware simfoniese aard van die gedig. Hier word ʼn nuwe stem as’t ware in die antieke tekste ingebed – dié van ene “Vagebond”. Die Vagebond is ʼn figuur wat dikwels met kunstenaars geassosieer word, soos in Arthur Compton-Rickett se boek The Vagabond in Literature. Sowel A. Roland Holst as J. Slauerhof het gedigte geskryf getiteld “De Vagebond” waarin besin word oor die aard van digterskap. Slauerhoff se gedig eindig soos volg:

Ik leef. Ik vrees alleen dat t web van wegen

Dat zich al nauwer om de wereld spant,

Mij niet meer doorlaat naar het ver gelegen,

Steeds wenkend en steeds wijkend wonderland.

 

Wie bekend is met Cloete se teks-eksterne uitsprake, sal weet dat hy veel klem lê op selftransendering of die terugtrek van die digter na ʼn droomwêreld (soos Slauerhof se “wonderland”) as belangrike aspek van kunsskepping (Die ander een is ek, p.72). Hy skryf byvoorbeeld daaroor in sy opstel “J.H. Leopold oor die dromende denke” in die bundel Kaneel. Ons kan dus hipoteties die stelling maak dat Vagebond ʼn persona is van die digter; en ek wil verder gaan deur te beweer dat die kommentaar wat Vagebond lewer, inderdaad metatekstuele kommentaar is, of kommentaar wat die digter op sy eie digwerk – op sy hele poëtiese oeuvre – lewer.

Antieke tekste

Maar eers iets oor die 4 tekste wat die grootste deel van die betrokke gedig uitmaak. Die blote feit dat die ordenende instansie byna een twintigste van die bundel, wat 190 bladsye beslaan, in een enkele gedig aan woordelikse transkripsies uit brontekste afstaan, moét veelseggend wees. Waarom juis hierdie tekste?

In sy voetnoot by “swerwende verse” wys Cloete eksplisiet op die ooreenkoms tussen ʼn oerteks wat aan die songod Aton opgedra is en twee Psalms waarin dieselfde eienskappe aan El (=Eel, een van God se name) of Jahwe (wat die verbondsnaam van God is) toegeskryf word. Die implikasie is dat daar sekere waarhede en godsbegrippe is wat deel uitmaak van alle geloofsoortuigings en nie spesifiek is aan die Christelike geloof nie. Die digter stel sy siening hieroor later in die gedig eksplisiet by monde van Vagebond:

Achnaton en Franciscus is op ʼn interdigterlike plek

binne die fanakalo se poëtiese taal

skoon glansend bonasionaal

buite tydruimte onder die son saamgetrek

 

Dié reëls is heel goed te rym met Cloete se religieuse opvatting soos dit uit sy werk as geheel spreek, maar verwys eweneens na ʼn aspek van die poësie as sodanig, naamlik dat gedigte transendentale en universele waarde besit en tyd en ruimte oorskry. In “Shifting Identity” uit die bundel Uit die hoek van my oog sê die digter immers: “Van daardie pynlike naelstring om te behoort / aan ʼn volk of ʼn familie het ek my ontstoot.” En transendentaal, bonasionaal en immergeldend is die gesiteerde dele van die Himne, die Canticle en die Psalms wel. Die digter T.T. Cloete praat deur hulle én laat hulle namens hom praat.

Dit behoort duidelik te wees dat die tekste wat Cloete in hierdie gedig weer tot lewe roep, ook nog ʼn verdere belangrike aspek van sy idiolek belig, naamlik die verwondering aan die Skepping wat van die begin af enduit in sy werk teenwoordig is en wat so onvolprese uit die antieke tekste spreek. In sy uitvoerige bespreking van die Psalms (2014) beskryf Johannes Schnocks die Achenaton Himne en Psalm 104 as die waarneming en duiding van die wêreld met sy verskillende ruimtes, samehange en ritmes deur middel van ʼn lofprysende gesprek met die Skepper self. Die menslike houding beskryf hy as “eine Haltung des Staunens und des lobenden Einstimmens” (p.135) – ʼn houding van verwondering en lofryke instemming. Hierdie soeke na ekologiese samehang en die konstante verwondering aan dit wat deur God tot stand gebring is en deur hom onderhou word, is waarskynlik dié belangrikste kenmerk van die Cloete-oeuvre. Dáárom die uitvoerige aanhaling van tekste wat met die digter se eie digterstem resoneer in harmonie met al sy vorige bundels. So illustreer die kwatryn “Tristetrahedronis” uit Driepas byvoorbeeld sowel die digter se insig dat God in wese onbegryplik en onkenbaar is, as sy verwondering aan die Skepping:

Onse Vader, omdat ons U wil begryp, beperk

ons U tot ons afgekoepelde hemel, U wat ook woon

buite u holte oral waar u werke is en U wat werk

 

oral waar U woon, u die getripleerde trigoon

 

My insig is dan dat die doel van die transkripsie uit antieke tekste eerstens wil klem lê op ʼn allesomvattende religieuse oerwaarheid; tweedens demonstreer dit die teorie van die Omvattende Gedig wat daarop neerkom dat alle waarhede waaroor digters dig, reeds iewers transendentaal of konkreet teenwoordig is en reeds deur ander digters/skrywers gesê is. In hierdie geval is dit die tema van verwondering aan die skepping. In sy selfrefleksiewe werk Die ander een is ek skryf Cloete: “Ek verstom my my hele lewe lank hoe ʼn mens in alles wat jy lees ander skrywers se stemme hoor. As ek Psalm 19 en 104 lees, hoor ek tegelykertyd Franciscus se “Cantico di Frate Sole” en Achnaton se “Himne aan die son”. ʼn Mens sou dus in die derde plek ook kon beweer dat die transkripsie van die antieke tekste klem lê op een van die belangrikste aspekte van die digter se digpraktyk, naamlik voortdurende gesprekvoering met sy eie oeuvre én tekste van ander skrywers. Vierdens lyk dit asof Cloete in hierdie gedig ʼn kortbegrip van sy oeuvre wil aanbied – die essensie van sy kreatiewe werk – en intensioneel aansluit by sy mees ontginde temas en die tekste van ander digters wat daarmee resoneer.

Vagebond-dele

Maar om nou terug te kom na die Vagebond. In die eerste 14 dele van die gedigteks het die ordenende instansie op wetenskaplike wyse eksplisiete ooreenkomste tussen reeds bestaande bronne aangetoon. Die Vagebond-dele, daarenteen, het die geaardheid van kantaantekeninge van ʼn krities ingestelde leser by ʼn teks wat hy aan die lees is. Daar word tipies vrae gevra en parallelle oor millennia heen getrek tussen die ou tekste en die lewens- en wêreldbeskouing van die digter soos dit uit sy korpus gepubliseerde kreatiewe werk afgelei kan word. Dit lyk asof die ordenende instansie wat die gedig beheer moeite doen om aan te toon hoedat die vier antieke tekste inderdaad ʼn konsentraat is van die digter T.T. Cloete se digterlike oeuvre, onder andere deur gebruik te maak van ʼn kommentator.

Dit is nie verbasend nie dat die eerste tema wat in die repliek-tekste voorkom, inderdaad verwondering is. Soos reeds gesê, stem kritici saam dat verwondering met reg beskou kan word as die sleutelwoord en hooftema van Cloete se poëtiese werk. Vagebond sê in sy eerste verskyning:

15 (Vagebond 1)

van verwondering vervul

dink ek aan my vrugbestaan

in my Ma se skoot verhul

 

al die bene van my lyf

elke dag van my bestaan

was toe reeds volledig opgeskryf

 

Verwondering en bestaan of lewe word dikwels in samehang met mekaar in Cloete se werk aangetref. Hierdie strofes verwys na nog twee antieke tekste, naamlik Jeremia 1 en Psalm 139. Aan Jeremia sê die Here: “Voordat ek jou in die moederskoot gevorm het, het ek jou geken” (Jer.1:5, OV) en Psalm 139 in die Ou Vertaling stel: “… U het my niere gevorm, my in my moeder se skoot geweef … My gebeente was vir U nie verborge toe ek in die geheim gemaak is nie, kunstig geweef in die dieptes van die aarde” (Ps. 139:13,15). Hier het ons dus weer eens met ʼn gedeeltelike transkripsie te make uit tekste waarna nie eksplisiet verwys word nie.

Dit was vir my interessant toe ek die Bybelverse weer lees om te sien dat die Psalmdigter stel dat hy “in die dieptes van die aarde” gemaak is. Verbondenheid met die aarde en die heelal en die fassinasie met ontstaan en bestaan kom van die begin af by Cloete in gedig na gedig aan die orde. Die tweede reeks Vagebond-strofes wat hierop kommentaar lewer, volg direk na die pas gesiteerde “Vagebond 1”:

 16 (Vagebond 2)

eeue daarvóór was ek lankal daar

in die donker slaap

 

toe breek die lig en ek in haar

gedroom     die tyd wat roer roteer

 

nou word ek weer en weer

gebore     elke oggend staan ek op en elke keer

is dit ʼn avontuur

 

tienduisend kilometer en derduisend jaar

skei my van die digter-koning van die Jode

en nog verder terug die digter-farao

van die Egiptenare

 

tog is dit steeds dieselfde bruidegom

wat uit die Ooste se slaapkamer

soggens met opstaantyd na my in Afrika toe kom

 

dit is dieselfde mense wat dan ontwaak

en land toe gaan

en rou aarde braak

 

en wat die son se lig

in hul gesig laat straal

en in dieselfde suurstof

en atome asemhaal

 

Dat die digter beweer hy was eeue voor sy geboorte al teenwoordig, dat dieselfde mense weer en weer hulle verskyning maak soos die son en dat ons dieselfde suurstof en atome tot die oneindige hersirkuleer, dui op ʼn bepaalde wêreldbeeld waarop Cloete ook in Die ander een is ek (79) selfrefleksief kommentaar lewer: “Dit is nie ʼn nuwerwetse opvatting dat alles saamhang en die een ding in die ander kan oorgaan nie, dit is ʼn ou insig.” In sy poëtiese werk kom telkens die opvatting van die samehang van alle dinge voor: die heelal is een entiteit en alle geskape dinge is deel van dié geheel. In Die ander een is ek haal hy die digter J.H. Leopold aan wat oor die reëndruppel skryf:

wereld en ruim heelal:

het is bevat in dit klein trilkristal.

 

In sy eie werk word dit onder andere soos volg poëties vergestalt:

toe

was die protomens nog

in die akkedis

saam met die beer en sog

in die vis

(“plant- en dierkunde” – Heilige nuuskierigheid)

 

ʼn Sikliese tydsbesef word ook gesuggereer in “Herbenutting” uit Angelliera waarin dit gaan oor die dooie pikkewyn wat in die see dryf:

Iewers ooit word alles weer saamgestel

uit haar tot eenmalige sel en sel

en sel word elke deel

deeltyds heel in alle gedaantes van die ewige geheel

 

Ewige teenwoordigheid en gedaanteverwisseling word ook in die Vagebond-dele van die gedig “swerwende verse” eksplisiet verwoord. Die eerste keer in Deel 17 van die gedig wat, hoewel dit aan Achnaton en St Franciscus toegeskryf word, beslis deel is van die Vagebond-teks:

17 (Akhenaton: Hymne to Aton en Sint Franciscus: Canticle of the Sun)

met geringskatting van die nasies word

onmerkbaar langsaam en sag

fluisteringe van die een dag in die ander dag

millennium ná millennium uitgestort

 

Achnaton en Franciscus is op ʼn intergedigtelike plek

binne die fanakalo se poëtiese taal

skoon glansend bonasionaal

buite tydruimte onder die son saamgetrek

 

waar waters is wat in borrelende wolke vry

en minagtend oor ons kwansuise grense

hoog oor ons klein aarde ry

 

Dat die digter in hierdie deel van die gedig sy bronne oënskynlik “verkeerd” vermeld, hang saam met sy bewuswees van die hersirkulasie van tekste as digterlike praktyk– en trouens ook as grondbeginsel van alle tekskonstruksie – waarop ek vroeër reeds gewys het, maar veral ook met sy konsep van die sogenaamde “versamelde gedig” wat reeds in Driepas sy verskyning maak:

die gedig is ʼn refleks

in ʼn enkele woord

en in dié woord hoor

die oor ineen ineens die teks

 

van die versamelde gedig

(…)

(“die gedig is ʼn refleks”)

 

Die konsep van die “versamelde gedig” veronderstel ʼn “intergedigtelike plek” – ek stel my iets soos Jung se Kollektiewe Onbewuste voor – waartoe digters toegang het en waaruit hulle put. Dit veronderstel dat alle gedigte eintlik sedert onheuglike tye reeds as metafisiese konsepte iewers teenwoordig is. Julia Kristeva se insig is dat betekenis nie deur een skrywer gegenereer word nie, maar wel deur taaluitinge binne intertekstuele verband te plaas en te interpreteer aan die hand van wat voorheen reeds gesê of geskryf is – soos Cloete se intertekste. Wanneer Cloete in Vagebond se 2e diskoers intertekstueel gebruik maak Afrikaanse skrywers se werk, o.a. sy eie, veronderstel dit sy verbondenheid met die Afrikaanse literêre tradisie. Hoewel tyd en ruimte verskil – soms die Middellandse Seegebied, soms die suidpunt van Afrika – bly die basisgegewe oor tyd en ruimte heen dieselfde. So gesien is die “verwysingsfout” waarna ek vroeër verwys het, dan eintlik ʼn kopknik in die rigting van Roland Barthes se bekende uitspraak dat die digter dood is. Die bestaan van ʼn “versamelde gedig” of die “omvattende gedig” soos hy dit ook in “swerwende verse” noem, plaas inderdaad ʼn vraagteken agter die konsepte van digterskap en eienaarskap; agter grense van ʼn literêre werk en agter iets soos ʼn sluitende geheel. Ook die laaste kommentaar van Vagebond brei op hierdie insig uit:

die een dag roep die ander dag op met lig

met mense en bome gevul, met diere en water     die een gedig

roep die ander op oor tyd en afstand

met minagting vir mense se taal en afgegrensde land

 

Volgens my beskeie mening is die gedig “swerwende verse” ʼn uitgebreide Ars Poëtika waarin die digter besin en verslag doen oor een van die vernaamste temas in sy kreatiewe werk, naamlik die bemoeienis met en verwondering aan die bestaanswyse van alles wat geskape is – ook sogenaamd nie-lewende dinge soos dit eksplisiet uit die antieke tekste spreek – ingeslote spesifiek ook die bestaanswyse van kreatiewe tekste. Hy manipuleer die oertekste deur selektief daaruit aan te haal wat op sy eie lewens- en wêreldbeskouing en sy kreatiewe werk van toepassing is en bevrug dit met moderne insigte wat eksplisiet met die antieke gedigte in gesprek tree, dit bevestig en besinnend daarop uitbrei. As akademikus wat vertroud is met postmodernistiese teorie lê Cloete doelbewus klem op die proses van tekskonstruksie en die gemaakte aard van sy teks. Uit die fragmente van die oertekste abstraheer hy die essensie en maak daarvan ʼn nuwe teks wat die digter se eie interpretasie van die brongegewe verteenwoordig. Op hierdie wyse heraktiveer die digter die ou tekste vir die moderne leser. Hy diep hulle as’t ware uit die puin van vergetelheid op, stof hulle af en maak hulle relevant en stimulerend vir ons wat nou lees.

Achilles se skild

ʼn Gedig wat struktureel en tematies sterk by “swerwende verse” aansluit en daarop uitbrei, is die laaste gedig van die afdeling “saam sing”, naamlik “Achilles se skild” waarna ek slegs kortliks gaan verwys. Cloete self trek by herhaling verbande tussen Achnaton se himne en Achilles se skild. Die gedig “astronout” (Heilige nuuskierigheid) vergestalt bv. poëties wat Cloete selftransendering noem en wat hy as een van die belangrikste aspekte van die kreatiewe proses beskou. In dié gedig teken die digter homself as “ruimtereisiger … van die tuisbly”, “belaai met ʼn swaar vrag gedigte van digters / oues uit Israel uit Egipte en Griekeland …”:

ek het Achnaton hoor sing van die son

en saam met die gewasse en sy mense opgestaan

en:

ek het deur ʼn Griek se lieflike hand

deel geword van ʼn volle lewe

binne die lewe op Achilles se skild

 

Soos by “swerwende verse”, bestaan ongeveer ʼn kwart van die gedig “Achilles se skild” uit verbatim aanhalings uit J.P.J. Van Rensburg se letterlike vertaling van Homeros se Ilias met subtiele weglatings, herskrywings, en ingebedde teksdele wat nie in die bronteks voorkom nie.

Achilles se skild

Een van die bekendste dele van Homeros se Ilias wat iewers na 750vC neergeskryf is, is die beskrywing van hoe Hefaistos, die goddelike smid en god van vuur en metaal, die Griekse held Achilles se skild maak voordat hy die geveg teen die Trojaanse held Hektor aandurf. Die tonele wat op die skild uitgebeeld word, word tradisioneel beskou as ʼn metafoor van die kosmologie van die Homeriese tyd. Daarvolgens is die aarde ʼn plat, ronde skyf met die hemelkoepel wat daaroor gespan is en die koepelvormige onderwêreld daaronder. Verskeie sirkels kom op die skild voor, waarvan die belangrikste die Okeanosrivier is wat in ʼn sirkel reg rondom die aarde vloei en die grens vorm tussen die lewendes en die dooies, asook die konkrete en spirituele domeine. Dit is die rivier wat volgens die Ilias “as die wording van alles gemaak is” – dus ook ʼn skepper. Die simboliek op die skild is deur die Grieke verstaan as konsep daarvan dat die makrokosmos in die mikrokosmos weerspieël word en andersom.

Homeros begin die vertelling van hoe Hefaistos die skild gemaak het, só: “Die aarde het hy daarop uitgebeeld, en die hemel, asook die see, die onvermoeide son en die volmaan; ook al die sterre waarmee die hemel bekrans is …” Die ooreenkoms met die Achnaton himne, Psalms 19 & 104 en die Canticle is onmiskenbaar.

Cloete se Achilles-skild

Ook Cloete se gedig “Achilles se skild” beeld ʼn skeppingsverhaal binne ʼn bepaalde lewens- en wêreldbeskouing uit wat in sommige opsigte ooreenstem met Homeros sʼn. Die feit dat so ʼn groot gedeelte van sy gedig woordeliks uit Van Rensburg se vertaling van die Ilias kom, sou op vereenselwiging met ʼn sekere deel van die Homeriese kosmologie kon dui – ʼn siening wat gebaseer is op ʼn bepaalde lewens- en wêreldbeskouing wat deurgaans in die Cloete-oeuvre teenwoordig is. Grootskaalse toe-eiening van die Homeros-teks laat afwykings daarvan natuurlik soveel duideliker uitstaan. Skepping en lewe is in hierdie gedig, soos ook in die Ilias-fragment én in “swerwende verse”, ʼn belangrike tema. In die Ilias en in Cloete se transkripsie val die klem sowel op die kunstenaar as skeppende wese as op die skepping van lewe op aarde soos dit op die skild uitgebeeld word. Ook die konsep van die hologram, naamlik dat die makro-kosmos en die mikro-kosmos wedersyds in mekaar ingebed is, kom dikwels by Cloete voor. In die gedig “Fyn vrugbare essensie” (Jukstaposisie) beskryf die spreker bv. hoe hy na die sterrehemel kyk:

IV HEMELSE WANDELING

ek lê op my rug

in die nag en kyk stadig

téén die rasende stralende reis van die lig

ín miljoene jare in die oerverlede terug

 

na waar die spiraal van die nautilus

en van die alikreukel, die pou

se stert en die rolvarkie toegevou

in sy eie sirkel galakties nagedoen is

 

Ook die konsep van sikliese tyd en selfs tydloosheid is nie vreemd aan Cloete nie. Ek het in die vorige gedigbespreking verskeie voorbeelde daarvan aangehaal. Tot sover dan die ooreenkomste tussen die Ilias en die Cloete-gedig.

Vervolgens kyk ek vlugtig na Cloete se subtiele ondermynings, her- en inskrywings by die Ilias-teks en veral na die metatekstuele aard daarvan. Die mees voor- die-hand liggende verskil tussen die antieke en die moderne tekste is waarskynlik die intensie. Uit die Ilias-gegewe is dit duidelik dat die digter ʼn ideaalbeeld skep van die fisiese wêreld soos dit destyds veronderstel is: ʼn representasie van ʼn gebalanseerde samelewing of polis binne die raam van die hemel en die Okeanosrivier, sodat die siel van die gevalle held hierdeur geïnspireer word om na die hoër, goddelike sfere te vertrek. In teenstelling daarmee meld die Cloete-gedig dat dit die doel is van die kunstenaar “om ons ontglippende dubbele menslikheid / in een stuk te smee” en om “die onverklaarbare geheimsinnige mens” op die skild uit te beeld. Hierdie intensie van die digter sluit aan by die idee van pluralisme en ongrypbaarheid van ʼn agterhaalbare waarheid wat die postmodernistiese Zeitgeist kenmerk en resoneer weer eens met die digter se verwondering aan die skepping en die werke van God.

ʼn Verdere belangrike verskil tussen die Ilias en Cloete se herskrywing, het betrekking op die raam van die verhaal. Nadat Hefaistos die kosmos en die menslike aktiwiteite op aarde uitgebeeld het, het hy “ook die groot krag van Okeanos se rivier daarop uitgebeeld al langs die buitenste rand van die stewiggemaakte skild”. Cloete maak op dié plek van sy teks egter geen melding van die Okeanosrivier nie, maar beskryf die wrede geveg tussen Hektor en Achilles, wat in die Ilias eers heelwat later verskyn. Okeanos is ʼn mistieke rivier, die oorsprong van alle dinge en dus ʼn sterk spirituele merker. Dit is veelseggend dat Cloete dié merker verontagsaam en in die plek daarvan “die wreedste geveg, saam met mooi dinge / wesensgetrou ingesmee in die buitenste kring van die nes / van konsentriese sirkels …” uitbeeld. Klemlegging op gevegte tesame met mooi dinge suggereer natuurlik ook die mens se “dubbele menslikheid”.

Raming is ʼn belangrike faset van die antieke Griekse kuns en is nooit onskuldig nie. Die raam plaas die verhaal binne die ordenende beginsel waarvolgens die digter sy kosmologie konstrueer – in Homeros se geval onder andere klemlegging op die siel se lewe na die dood. Indien dieselfde vir Cloete se gedig sou geld, beteken dit dat hy sy lewensbeskouing plaas binne die raam van geweld en wreedheid – in aansluiting by eietydse (Suid-Afrikaanse) toestande dalk? Getrou aan die aard van die “ontglippende” en “dubbele” aard van die mens, verskyn die woord “mooi” (eenkeer vervang deur “fraai”) egter sewe maal in dié gedeelte van die teks: ʼn ikoniese illustrasie dus van die digter se lewens- en wêreldbeskouing waarin uiterstes met mekaar verweef is.

Ten slotte wil ek kortliks wys op die Hefaistos-figuur. Cloete begin sy gedig met ʼn verwysing na “die hinkende horrelvoet Hefaistos”. Ook in die volgende strofe word na hom verwys as “die kunstenaar met die behendige hande / die krom kreupele”, daar word gesê “hy staan op sy tenger hoepelbene” en wanneer die wapenrusting klaar is, tree hy “hinkend ver terug”. Cloete lê heelwat meer klem op die gebreklikheid van die Vuurgod as Homeros. Gebreklikheid word in antieke Griekse tye dikwels met kunsskepping geassosieer. Volgens Hubbard: “… Hephaistus’ crooked gait is a physical manifestation of his artistic cunning: in Greek thought, the path of twists and turns is proverbially the clever road of ruses and deceits, the path of the wolf and the fox.” Ook Cloete vereenselwig hom daarmee. In Die ander een is ek skryf hy:

In die kunswêreld is daar ʼn vreemde saamgaan van genialiteit en artistieke begaafdheid in ʼn liggaam wat lyk of dit ʼn belemmering is … onbeholpe, verpotte, geskonde of verminkte liggame wat ryklik (self-) transenderend is.

en:

Achnaton, die Egiptiese farao, was besonderlik lelik, nie alleen sy gesig nie, maar ook sy liggaamsbou … Tog was hy die skrywer van een van die allermooiste transendente van alle tye, die “Himne aan die son”

en:

Wat ʼn ironie: Die liggaamlik onvolmaakte Hefaistos maak die wapens wat die liggaamlik superfiks Achilles weerbaar maak! … sy bynaam in die Ilias is “die beroemde kreupele”. ʼn Krom Joggom Konterdans.

Die kreupel mens wat dikwels ook kunstenaar is, duik by herhaling in Cloete se kreatiewe werk op. Die sprekende ek beskryf homself as “ek getrapte sprinkaan” hy praat van sy “gekraakte gebeente” en sê: “ek groei aarde toe krom ek hel lewendig / skuins (…) ek moet sekondegetrou / onthou om (…) te beweeg krapskeef / en aaphinkende ….” Elders beskryf hy homself as “sonder harnas, gebukkel” en met ʼn “boontjiegeboë rug”.

… En as ʼn mens dan terugdink aan Theunis Cloete self, die reële outeur, dan sien jy hom met sy kruk, jy onthou hom in sy rolstoel en jy hoor hom sê in die gedig “ek is”: “ek is my artritis / brein / poliomiëlitis …”

En dan besef ʼn mens dat die digter nie slegs sy lewens- en wêreldbeskouing, sy kunsbeskouing en die belangrikste temas uit sy oeuvre in hierdie gedig ingeskryf het nie, maar ook … homself. Homself as weerlose mens én as kunstenaar. Die grense tussen smid en kunstenaar, tussen die Griek Hefaistos, die digter T.T. Cloete en die mens Theunis Cloete, tussen gedig en werklikheid vervaag, soos ook die grense tussen gedig en gedig in hierdie “interdigterlike plek … buite tydruimte onder die son saamgetrek”.

Opsomming

In hierdie lesing het ek aan die hand van twee skeppingsgedigte uit T.T. Cloete se tweede laaste bundel, onversadig, ʼn klein venster probeer oopmaak na die ongelooflike kompleksiteit wat sy poëtiese tekste kenmerk.

Ek het probeer wys op die simbiotiese saambestaan binne die Cloete-gedigte van talryke gedigtekste wat almal deel uitmaak van die “Omvattende Gedig”, op hoe die ordenende instansie wat agter die skerms werksaam is, fyn beheer oor sy intertekste uitoefen deur hulle vir sy eie doel te ontgin, hulle vanuit ʼn nuwe paradigma te interpreteer en as’t ware “sgraffito” of graffiti aanbring op die reeds meervoudig gekodeerde liggame van die tekste wat hom geïnspireer het, máár terselfdertyd nuwe kreatiewe tekste skep waarin die DNS van sy digterlike korpus vervat is.

Yves T’sjoen. Literair tijdsdocument. Hommage van Eddy van Vliet aan Breytenbach

Saturday, July 15th, 2017

Breyten Breytenbach

 

Literair tijdsdocument. ‘Als was alles vanzelfsprekend in die witte huizen’

Hommage van Eddy van Vliet aan Breytenbach

Yves T’sjoen.

Na de arrestatie van Breyten Breytenbach in augustus 1975 en drie maanden later de veroordeling tot een celstraf van negen jaar zijn in Nederland en elders in de wereld (Frankrijk, Verenigde Staten) activiteiten ondernomen om de vrijheidsberoving door het apartheidsregime in Pretoria aan te klagen en publieke aandacht te vragen voor de zaak. Onder anderen de uitgevers Rob van Gennep en Laurens van Krevelen, zonder meer de drijvende kracht, initieerden het Breyten Breytenbach-comité. Eva Bendien en Rutger Noordhoek Hegt, kunsthandelaren van het roemruchte Galerie Espace waar Breytenbach al sinds begin jaren zestig schilderijen exposeerde, waren nauw betrokken. Verder maakten Adriaan van der Staay (directeur) en Martin Mooij van de Rotterdamse Kunststichting, Aad Nuis en Adriaan van Dis deel uit van het comité. Het is elders beschreven, zoals in de doctoraalscriptie van Annemiek Recourt (2008), hoe het comité tot stand kwam en in hoeverre de Kunststichting Rotterdam, PEN Nederland met directeur Wim Hazeu en Poetry International betrokken waren bij de organisatie. Later zal PEN Vlaanderen zich inlaten met de zaak. Notulen, brieven en krantenberichten over beide hofzaken (1975 en 1977), keurig bijgehouden door Adriaan van Dis en te raadplegen in het Literatuurmuseum (Den Haag), documenteren standpunten en ondernemingen van het B.-comité.

aan breyten breytenbach

Naast verwoede pogingen druk uit te oefenen op en de bemoeienis te vragen van de diplomatieke, culturele en journalistieke wereld, teneinde Breytenbachs lot blijvend aandacht te schenken, zijn er de schilderkunstige en literaire gelegenheidspublicaties. Schrijvers in de Lage Landen en elders in de wereld spraken een maatschappelijk engagement uit en verleenden medewerking aan projecten die de antiapartheidsstrijd in Zuid-Afrika een hart onder de riem moesten steken. Het jaarlijkse dichtersfestival Poetry International Rotterdam, opgericht in 1970, was een druk bijgewoond evenement waaraan Breytenbach van in den beginne zijn medewerking verleende en waarvoor hij zich inzette. In het jaar dat hij vanwege de gevangenisstraf niet kon deelnemen, in 1976, is zijn naam naar verluidt elke avond genoemd. In datzelfde jaar is aan breyten breytenbach (z.j. [1976]) uitgegeven door de Kunststichting Rotterdam, Bureau Poetry International en het Comité Breyten Breytenbach. Aan de bijdragen van Nederlandse schrijvers (J. Bernlef, C. Buddingh’, Remco Campert, Gerrit Komrij, Sjoerd Kuyper en Wim de Vries) is aandacht besteed. Ook anderstalige dichters, allen deelnemers van Poetry International, participeerden op instigatie van Martin Mooij en droegen een gedicht bij aan de bundel (Michael Krüger, Jean-Clarence Lambert, Philip Levine, Adrian Mitchell, Vasko Popa, W. Rendra, Waldo Rojas en Jerome Rothenberg).

Vlaamse inbreng

De Vlaamse dichters Eddy van Vliet en Marcel Wauters kregen in deze politieke en institutionele context tot nog toe minder aandacht. Méér nog, de Aalstenaar Marcel Wauters (1921-2005) wordt in tegenstelling tot de in Antwerpen woonachtige Eddy van Vliet verkeerdelijk bij de buitenlandse schrijvers gerekend (Jonckheere 1999:172). De foutieve inschatting heeft wellicht te maken met de taal. Wauters, eveneens gast op Poetry International, schreef een Franstalige tekst die later is gebundeld in Vergeeld dossier (1980). Bij wijze van correctie citeer ik hier het merkwaardige gedicht in aan breyten breytenbach, gepubliceerd op bladzij 21 van de gelegenheidsuitgave.

.

DECRET D’AUTORITE

épris de mépris

dans les plis noircis de la hiérarchie

il se sent chez lui

l’inapprochable l’intouchable seigneur

nommé ickx non par ses candides et autres serviteurs

qui sont tous mes amis

mais gratuitement par toi et moi

qui subissent à peine les contraintes de ses phobies déguisées

ils en ont peur mais s’ils le haïssent

du fin fond en papier maché de leurs entrailles de victimes

ils ne le condamnent pas au soleil fraternel de plein air

je me vois obligé de me charger d’office de la procédure

tout en restant perplexe devant l’énigme minable

de l’honnête homme qui ne rit jamais

et ne salue pas ses subordonnés:

il ne faut pas gaspiller l’autorité décrétée

qui fait d’un chef

le bras dur de la postérité

.

sa gueulle de crapaud est aussi raide que sa carcasse

mais il n’y peut rien le malheureux

c’est sûr et certain et abominable

sacré et damné par le vertige erascible du hasard

(la volonté massouvie des espaces sidéraux)

il a de longues pattes

fines

froides

moites comme des harengs saurs

Eddy van Vliet (1942-2002) was zelfs meermaals te gast op uitnodiging van Poetry International. In de jaren van de contestatie, met in Amsterdam de oprichting van Provo (1967) en ook in Vlaanderen acties en publicaties die tegen een burgerlijk establishment waren gericht, heeft de jonge Antwerpse advocaat na zijn debuut het lied van ik (1964) twee bundels uitgegeven: duel (1967), en drie jaar later de maatschappijkritische dichtbundel columbus tevergeefs (1970). Hij schreef nog vóór de totstandkoming van de Rotterdamse poëziemanifestatie en de gelijknamige organisatie (die is gegroeid uit de Rotterdamse Kunststichting), meer bepaald op 23 november 1968 in Amsterdam, de tekst die zeven jaar later in het gestencilde bundeltje is opgenomen. Over de opdracht kon geen misverstand bestaan. De titel is kortweg ‘BREYTEN BREYTENBACH’. Het is niet duidelijk welke de concrete aanleiding was voor het huldegedicht, wellicht een adhesiebetuiging voor de hardleers dissidente stem van de in Parijs gedomicilieerde Zuid-Afrikaanse schrijver en diens betrokkenheid bij de strijd tegen apartheid. De ik-figuur geeft uitdrukking aan woede en weerzin voor een politiek regime dat berustte op rassendiscriminatie, en hij hekelt de uitwassen van een perfide koloniaal systeem dat “drie eeuwen lang / aan de kaap der goede hoop” is in stand gehouden.

Plaats in het oeuvre

De tekstgenese is te situeren in een periode dat Van Vliet de gruwel van oorlog aanklaagt, meer bepaald de Vietnamoorlog. Daarover liet hij optekenen: ‘Na ’64 werd ik geraakt door het drama Vietnam. En door het misdadige imperialisme van de Verenigde Staten. Nu [1997] is mijn kijk op die oorlog wat genuanceerder, maar dat overweldigende gevoel van revolte heeft toen voor jaren mijn werk bepaald (geciteerd in Paul Demets 2007:827). In Verzamelde gedichten, destijds door Bezige Bij-redacteur Alfred Schaffer professioneel begeleid, is de tekst opgenomen in de rubriek ‘Verspreid gepubliceerde gedichten’. De bibliografische aantekening maakt gewag van publicaties van het Breytenbachgedicht in de tijdschriften Artisjok (2 (1969) 1, p. 14) respectievelijk Kentering (10 (1969) 5, p. 33). Wat evenwel onvermeld blijft, is de opname van Van Vliets tekst in aan breyten breytenbach. Een ongewijzigde versie, met uitzondering van de weglating van plaats en datum, is in de bundel van het Breytenbach-comité opgenomen.

.

BREYTEN BREYTENBACH

.

bij wijze van spreken

wordt de mahoniehouten tafel een kleurling

wanneer hij vingerwijs geraakt in de zach-

te poriën van het blad

ook zij

een bijna vergeten bloedvlek in

een oorlog die sinds lang

geen naam meer heeft

ook zij

laaft zich reeds drie eeuwen lang

aan de kaap der goede hoop

alleen maar omdat hij dit herhaalt

als was alles vanzelfsprekend

in die witte huizen

zelfs dat op een donkerder huidskleur

de doodstraf staat.

                                       amsterdam 23 november 1968

Precies vijftien jaar na het overlijden van de schrijver is het tijd de bibliografische lacune in Eddy van Vliets VG weg te werken. Het Breytenbachgedicht is niet gebundeld door de schrijver maar dus wel drie keer ongewijzigd gepubliceerd. Tegelijk vestigt deze korte bespiegeling de aandacht op de actieve en betrokken deelname van Vlaamse schrijvers aan het protest tegen het onrecht dat Breyten Breytenbach en met hem zoveel anonieme personen in Zuid-Afrika te beurt viel.

Overigens hebben vóór de gevangenisperiode ook Fernand Auwera, met de bundel Geen daden maar woorden (1970), én Willem M. Roggeman veel betekend voor Breytenbach in het Vlaamse culturele en literaire landschap. Zij droegen met interviews bij aan de naamsbekendheid. In juni 1974 publiceerde Roggeman een uitvoerig interview in De Vlaamse Gids. Later zal hij geregeld nieuwe publicaties van Breytenbach recenseren in Vlaamse kranten. In het themanummer staan ook bijdragen van Breytenbach (poëzie en proza), Van Dis en Mooij. Dat is een ander verhaal dat belangstelling verdient.

Bronnen

Paul Demets, ‘Geheugen, zwijg. Over het verlangen en over de onafwendbare herinnering in de poëzie van Eddy van Vliet’. In Eddy van Vliet, Verzamelde gedichten. C. van der Vorst en Y. T’Sjoen (ed.). Amsterdam: De Bezige Bij 2007, p. 821-850.

Wilfred Jonckheere, Van Mafeking tot Robbeneiland. Zuid-Afrika in de Nederlandse literatuur 1896-1996. Nijmegen: Vantilt 1999.

Annemiek Recourt, ‘Niet te véél aksent op het ‘Zud-Afrikaanse’ als-je-blieft’. De materiële en symbolische productie van het oeuvre van Breyten Breytenbach in Nederland. Ongepubliceerde doctoraalscriptie, Universiteit van Amsterdam 2008.

Met dank aan Laurens van Krevelen voor de kritische lectuur.

Carina van der Walt. Aardse paradys of poel van verderf in “De tuin der lusten”?

Monday, April 17th, 2017

 

Die titel van hierdie blog betrek die middelste paneel van Jeroen Bosch se skildery De tuin der lusten. Dit is ’n vraag wat die Nederlandse bioloog dr. Thys Caspers stel en ’n onderskrif in sy essay Gesnawelde viezeriken in plaas van gevleugelde vrienden. Caspers konsentreer op die simboliek van herkenbare voëlsoorte in hierdie skildery. Die voëlsimbole, spreekwoorde en vooroordele oor voël het onder die mense van die middeleeue geheers. Bosch het hom onder andere deur taal laat verlei om die sonde van sy tyd al skilderend te hekel. Hy het ’n baie fyn aanvoelig vir duiwelse verleiding gehad en het voëls oorvloedig ingesluit in sy beeldtaal. Wie na De tuin der lusten kyk, moet onthou dat dit hier gaan oor die lees van afbeeldings binne die konteks van destyds. Voëls het vyfhonderd jaar terug beslis nie die onskuldige betekenis gehad wat hulle vandag het nie. Die soorte sondes wat voëls destyds verteenwoordig het, is onkuisheid, owerspel, ontug, losbandigheid, dranksug, vraagsug, brassery, kwelsug, opvlieëndheid, verdrukking, veglus en bloeddorstigheid. Al hierdie sondes kan saamgevat word tot impulsiewe eet, drink, vry en veg. Hoewel die vierings van die Jheronimus Bosch 500 jaar verby is, ontstaan daar nog steeds interessante dinge om sy werk mee te bewonder of te verwerp. Die jongste daarvan is ’n vituele toer deur De tuin der Lusten in die huis waar Bosch sy lewe lank gewoon het. Dis ’n lekker speletjie vir oud en jonk en kan as ’n app op jou selfoon gelaai word. In die huis op die mark van ’s Hertogenbosch kry jy ’n driedimensionele bril en oorfone in die hand gestop om op ’n vis se rug die drieluik in te swem.

 

 

Die aankondigingsfoto van hierdie blog is ’n uitsnede halfpad tussen onder en bo aan die linkerkant van die middelste paneel. Daarin kom die volgende voëlsoorte voor: ’n eend, hoep-hoep, visvanger, (groen Europese) houtkapper, Europese rooiborsie en Europese goudvink. Oor die algemeen het die volgende beskouing in die middeleeue gegeld: hoe langer ’n voël se snawel, kuif en stert, hoe groter die erotiese toespelings. In hierdie afbeelding kompeteer die hoep-hoep, visvanger en die netjiese geelgroen houtkapper met mekaar betreffende die lengte van hulle snawels. (Tussen hakies: die Suid-Afrikaanse houtkapper lyk in vergelyking met sy Europese neef asof hy deur ’n vliegtuig se enjin deurmekaargeskud, verfomfaai en toe uitgespin is.) Natuurlik is die hoep-hoep met sy ekstra kuif, ongeag wáár in die wêreld, die verleidelikste van almal! Daar het egter ook negatiewe betekenisse van die hoep-hoep bestaan en dit is ingesluit in De tuin der lusten. ’n Venusgek, aldus ’n man wat hoere opsoek, is in die middeleeue ’n kuifvoël genoem. Rondom die jaar vyftienhonderd was die verkleinwoord van “hop” (Nederlands vir hoep-hoep) “hopken” of prostituut. Die hoep-hoep was dus die sinnebeeld van vleeslike liefde, maar dit stop nie daarby nie. In die sewentiende eeu is die hoep-hoep beskryf as “een quaet vogel die selffs sijns nest untreynt”. Vuil en ongebreidelde lyflike wellus – dis die hoep-hoep se negatiewe betekenisse in hiérdie beroemde skildery. As jy mooi kyk, sien jy mense agter hom wegkruip.Die visvanger is weer gesien as onversadigbaar en vraatsugtig, want hy vang en vreet voortdurend klein, onskuldige vissies. Ook die nes van die visvanger kan jy op ’n afstand ruik. Op die vis se rug deur die Paradys begelei klein, swart voëltjies my. Hulle word later kraaie in die middelste paneel en dan moet ek klou, want my vis vlieg!

Al skrywende oor hierdie drieluik die afgelope jaar, ontdek ek dat die benoeming van die middelste paneel problematies is. Hoe meer kennis, hoe groter die verwarring! Die Paradys aan die linkerkant is maklik – alles is relatief onskuldig in hierdie kraakvars tuin van Eden. Dit geld ook vir die Hel aan die regterkant, want daar is alles relatief skuldig in die duistere en immer brandende verdoemenis. Maar die mengsel van goed en kwaad in die middelste paneel ontwyk die krag van benoeming, want wat hét ons hier?

 

 

Dit is propvol geskilder met naakte jongmense in die fleur van hulle lewe – geen bejaardes of kinders is te sien nie. Hulle is almal familie, want die vrouens lyk soos Eva en die mans soos Adam in die Paradys. Bosch was nou nie juis ’n begenadigde skilder van menslike trekke nie! Hulle eet vrugte soos rooibessies, swartbessies, kersies, aarbeie, frambose, moerbeie en brame en word soms gevoer deur ’n eend, ’n goudvink of ’n kraai. Hulle drink met oorgawe, soen mekaar, streel mekaar, vroetel aan mekaar en kruip twee-twee weg in ’n mossel of sit saam in ’n reuse bel van ’n distel (hoe lieflik kan onkruid nie wees nie!) of binne-in die vrugvlees van ’n perske.  In die foto hierbo steek daar ’n bos blomme uit die anus van ’n hurkende man. Dit is duidelik ’n verwysing na anale seks. Regs bo in dieselfde afbeelding dryf weer ’n toe mossel. Miskien is dit ’n belofte van afgeskermde seks na aanleiding van ‘n ánder afbeelding waaruit pêrelsballetjies tussen die vryers ontsnap? Bokant die koppe van die twee in die foto hieronder steek ’n reier kopuit. Sy lang snawel vertel alles wat vir die oog onsigbaar is. Die man gryp gulsig na ’n reuse braam waaraan ’n groep mense in die water staan en hap. Agter dié groep verdrink ’n man in sy eie kalbas en dans ’n paartjie vas.

 

 

Afrikaanse digters bly gefassineerd deur Bosch se De tuin der luste, ondanks die feit dat die voël- en vrugtesoorte, die blom-, plant- en vissoorte daarin nogal on-Suid-Afrikaans is. Marlene van Niekerk se gedig TUIN VAN AARDSE VREUGDES uit die bundel Sprokkelster doen iets heetemal anders as DJ Opperman se JEROEN BOSCH. Dit is moontlik om Opperman se gedig as ’n sedeles te lees en dit pas ook in die tyd van die ontstaansgeskiedenis van Afrikaans en die Afrikaner. Hy het Bosch se funksie oorgeneem as waarskuwer teen morele verval en sedeprediker in die laat middeleeue. ’s Hertogenbosch was toe saam met Antwerpen, Brussel en Gent die middelpunt van welvaart. Dit het duisende mense na hierdie stede toe gelok met die gepaardaande morele verval van verstedeliking. Daarenteen preek W.E.G. Louw nié in sy gedig Drieluik: die tuin van aardse luste oor De tuin der lusten nie. Dit is die slotgedig in sy bundel uit 1976 – Vensters op die vrees. Hy benoem en beskryf eerder die vreemd-eksotiese in Bosch se skildery.

Van Niekerk trek al die heerlike vergrype in die middelste paneel as ’n aardse paradys na die Suid-Afrikaanse landskap toe. De tuin der lusten word aanvoelbaar Afrikaans met woorde soos “kapokbos, wag-’n-bietjie, jantjieberend, bokgousblom, bokbaaivuur en tjienkerientjee”. Bosch se eend met al sy simboliek van die ‘einde’, soos wanneer iemand aan die einde van sy verstand gekom het van teveel drank of te dronk van die liefde is en daardeur ook nog dom en onnosel optree, kry ’n nuwe baadjie in ’n relatief onskuldige “wildegans” wat “roep” en “hoog trap / met rooi bene / in die riete!”  Van Niekerk se Wes-Kaapse “klokkiesheide” van die Ericafamilie is styf en stokkerige kranse om die vryers se koppe. Dit is iets heeltemal anders as die klokwinde wat Bosch met hulle slap takke skilder. Dieselfde geld waarskynlik ook vir die eenvoudige “bokbaai”-vygie wat omgedig is tot “bokbaaivuur” as simbool van brandende hartstog. Die welluidende Afrikaanse “tjienkeringtjee” is eintlik giftig en veroorsaak maagwerkings en selfs blindheid onder skape volgens prof. Neil Fourie op die webwerf Landbou.com van Media 24. Daarom is dit ’n pragtige Bosch-agtige plant met ’n dubbelle gelaagdheid van bekoring en gevaar.

 

TUIN VAN AARDSE VREUGDES

 

in hierdie tuin van aardse vreugdes

lê ek en jy soos soet kapokbos

in mekaar se hande wag-‘n-bietjie

jantjieberend luister hoe roep

die wildegans saggies

iewers

ek en jy met klokkiesheide

om ons koppe

sy skud sowaar blink vissies

uit die water daar

ek en jy my bokgousblom om-adams-wil

laat die bokbaaivuur tog wind af hou

die wildegans se oog raak stil

ag beesbulletjie stadig-nou ek hoor

viole in my ore tjienkerientjee

wat maak die wildegans

in hierdie tuin van aardse vreugdes o-

genade-kyk sy trap hoog

met rooi bene

deur die riete!

 

Afrikaans is anders as Nederlands deurdrenk van liefdesnaampies. Dit is duidelik in Van Niekerk se “bokgousblom”en “beesbulletjie”. Met hierdie troetelname suggereer Van Niekerk viriele manlikheid. Die “ek” se aandag in die liefdesspel word heeltyd afgetrek deur die wildegans.  Die geliefde en die natuur kompeteer as’t ware met mekaar vir aandag en die geliefde kom tweede.

 

 

Ook Antjie Krog se gedig BOKKIE uit een van haar eerste bundels, Dogter van Jefta, het ’n troetelnaam as titel. “Bokkie” word dikwels in liefdevolle verbintenisse gebruik teenoor beide mans én vrouens. Daar bestaan egter ook die naam “Bokka” uitsluitlik vir mans. In die middelpaneel se uitsnede hierbo snuffel ’n bokkie aan ’n man. Nuuskierig? Besorg?

BOKKIE is waarskynlik nie geskryf na aanleiding van Bosch se middelste paneel in die De tuin der lusten nie. Alhoewel!

 

BOKKIE

 

My bokkie ek en jy

lê onder in die vlei

tussen die wilderiet en vry.

Jou lyfie nes ’n bruin viool

gestrek om eers harpius te kry.

Daar’s bloureën in jou oë

aandblom in jou hare

en uit jou naeltjie peul ware

wit jasmyn.

Ek sny jou mond en drink jou sap

en huil as die bloureën uit jou oë tap.

Ek kneus die blomme in jou hare

breek jou fyngestemde snare

en skreeu hardop as ek jou stukkend kap.

 

’n Opvallende ooreenkoms  tussen bogenoemde twee gedigte is “lê ek en jy” (reël 2, Van Niekerk) en “ek en jy / lê” (reëls 1 -2, Krog), maar die meeste mense staan en dans maar ’n bietjie rond in Bosch se “Onkuisheidsdrieluik” – so genoem deur die Nederlander D. Bax in sy ontleding uit 1956.

Beide die gedigte TUIN VAN AARDSE VREUGDES en BOKKIE bevat tipiese Suid-Afrikaanse landskappe, maar tog verskil hulle hemelsbreed. By Van Niekerk word die leser met geharde plantsoorte van die Karoo en die Weskus in die gedig gekonfronteer. By Krog vertel die “wilderiet, bloureën, aandblom en jasmyn” tog ’n ander storie. Bosch kon netsowel die sagte “wilderiet” en die slap takke van die “bloureën” in sy middelste paneel gebruik het as hy hierdie plantsoorte geken het. Die skaam “aandblom” is net so welriekend soos Van Niekerk se “tienkeringtjee”, maar vriendeliker – nie so gevaarlik nie. Die wit van Krog se “aandblom” en “jasmyn” is amper sereen saam met die “bloureën” en beslis minder speels as in Van Niekerk se gedig. Die liefdespel in BOKKIE is gevaarlik!

Anders as by Van Niekerk betrek Krog ’n kultuurelement in haar gedig – die viool. Sy gebruik veral die hoë, fyn klanke vir ’n verwoestende klimaks, waarin die geliefde “stukkend (ge-)kap” word nadat die “ek” gesny, gedrink, gehuil, gekneus, gebreek en geskreeu het. Alle aandag word opgeslurp in hierdie petite mort. Snaarinstrumente kom ook voor in Bosch se skildery, naamlik in die derde of die Hel-paneel.

Ek sit nog steeds op my vlieënde vis soos die ridder met sy swaard waaraan ’n bloedrooi kersie vir verleiding hang. Bosch se ridder vlieg bo-aan die linkerkant van die middelste paneel sy rivaal op ’n griffioen tegemoet.

 

 

Ek sit nog steeds op my vis as die Hel se luike vir my oopgaan. Ek het in hierdie visuele toer onderdeur die water van die hemelse Paradys geswem na die lug toe in die aardse paradys. Daar het ek rustig gevlieg om alles mooi van bo af te bekyk. Gaan ek nou hartkloppings van benoudheid in die Hel kry? Gaan my keel van angs toetrek? NEE. Dit gebeur nie. Alhoewel ek rakelings onder daardie mes deur is en moes koes dat ek nie ’n bossie hare verloor nie!

Robert Schall. Verse en landskap: Boerneef en die Seressekro

Friday, February 17th, 2017

20170214_foto_1

Verse en Landskap: Boerneef en die Seressekro

“Perhaps the most effective way in which our sense of what to look for in a scene can be enriched is through visual art.“ So beskryf die Engelse filosoof, Alain de Botton, in sy essay On Eye-opening Art hoe kuns ons oë kan oopmaak vir plekke en landskappe wat ons andersins sou misgekyk het (The Art of Travel, London: Hamish Hamilton, 2002).

Een somer is De Botton genooi om ʼn paar dae by vriende in Provence te kuier; in teenstelling met baie mense vir wie die woord Provence ryk assosiasies het, het dit tot dusver min vir hom beteken. In sy gastekamer vind hy ʼn koffietafelboek oor Van Gogh, en De Botton beskryf hoe Van Gogh se werk vir hom die Provensaalse landskap met nuwe oë laat sien het. “We could conceive many works of art as immensely subtle instruments for telling us what amounts in effect to: ‘Look at the sky of Provence, redraw your notion of wheat, do justice to olive trees.‘“

De Botton noem dat Provence nie die enigste plek is wat hy deur ʼn uitbeelding in ʼn kunswerk leer waardeer het nie. Byvoorbeeld word hy deur Wim Wenders se film Alice in the Cities aangespoor om Duitsland se industriële gebiede te besoek. Maar dit is nie net visuele kuns wat ons siening van ʼn landskap kan verryk nie. Wat poësie betref, noem De Botton James Thomson se gedigsiklus The Seasons (1726 – 1730) wat die landelike lewe en landskappe van suidelike Engeland vier. Die Seasons se sukses, skryf hy, het die werk van ander ploughmen poets prominensie verleen (Stephen Duck, Robert Burns, John Clare), en saam met die proses “ … there was an explosion in the number of people travelling around the [British] isles. For the first time, the Wye valley was filled with tourists, as were the mountains of North Wales, the Lake District and the Scottish Islands – a story that seems perfectly to confirm the contention that we tend to seek out corners of the world only once they have been painted and written about by artists.“ Dit kan dus gebeur “[that we] overlook certain places because nothing has ever prompted us to conceive of them as worthy of appreciation, or because some unfortunate but stray association has turned us against them.“

ʼn Landskap in Suid-Afrika wat waarskynlik nog deur baie mense beskou word as nie “waardering werd“ nie, is die Karoo, ten minste sy droër dele. Dink net aan die streek tussen Laingsburg en Beaufort Wes se mislike reputasie, ʼn streek waarteen seker baie mense gekant is deur die “ongelukkige maar los assosiasie“ van die lang, vervelige en gevaarlike stuk nasionale pad tussen dié twee dorpe. ʼn Ander deel van die Karoo, die Ceres- of Tankwa-Karoo, was tot redelik onlangs nog taamlik onbekend buite die Kaap; omtrent 10 jaar gelede het die meeste van my kennisse in Bloemfontein die Tankwa nie geken, of nie eers van sy bestaan geweet nie. Intussen het die Tankwa, tot ʼn mate, bekend geword; daar is nou die jaarlikse  Africa Burn, die Tankwa Padstal het beroemdheid verwerf, en die stofpaaie het o.m. onder motorfietsryers baie gewild geword.

Boerneef se prosa het my oorspronklik aan die Seressekro bekend gestel het. Ek het veral sy verhale oor die lewe op Boplaas in die Koue Bokkeveld geniet, asook sy verhale oor die jaarlikse trek na en lewe op Kafferskraal, die van der Merwes se legplaas (vir winterweiding) in die Seressekro. Toe ek later ʼn advertensie vir ’n aandeel in die plaas Karooruggens in die Ceres-Karoo sien, vind ek gou uit dat die plaas se oorspronklike naam Kafferskraal was. Ek het besef dat Karooruggens Boerneef se Kafferskraal is, wat verdere aansporing was om die aandeel in die plaas koop.

Die afgelope agt jaar het ons as gesin gereeld vakansies op die plaas deurgebring, en het ons die landskap se fasette leer ken, sy mooi, maar ook sy wreedheid tydens droogte. Ons weet ook van die verlange na die plaas en na die landskap wanneer ʼn mens nie daar kan wees nie, want ʼn mens moet mos sy brood in die stad verdien, of skoolgaan daar.

Al hierdie aspekte, die mooi en die wreedheid van die landskap, en die verlange, word in Boerneef se verse verwoord; die waardering van mooiheid en wreedheid, die gevoel van verlange, waar dié dinge klaar bestaan, kan deur die verse verdiep word. Ek is oortuig daarvan dat my ervaring van die Tankwa-Karoo of Seressekro deur Boerneef se prosa en veral sy verse bepalend beïnvloed is. Dus is ek dit met De Botton eens: die kunswerk – Boerneef se verse en prosa – bepaal my siening van en insig in die landskap. As dit so is, wonder ek of mense wat Boerneef se werk oor die Seressekro nie ken nie die landskap anders ervaar. Verstaan hulle minder van die landskap, ken hulle die landskap minder goed – al het hulle die landskap gesien?

Omgekeerd kan ʼn mens natuurlik ook vra hoe kennis van die landskap die verstaan van en insig in Boerneef se verse oor die Seressekro beïnvloed. As jy nog nooit in die Seressekro was nie, ervaar jy sy Seressekro-verse anders, verstaan jy minder, ken jy hulle minder goed – al het jy hulle gelees?

Hieronder, as ʼn aanhangsel, haal ek ʼn paar van Boerneef se verse oor die Seressekro aan, verse oor die mooi en die wreedheid van die landskap, en die verlange (nostalgie). Saam met die verse plaas ek foto’s wat in hierdie geskrewe stuk die landskap moet verteenwordig; dit kan hulle natuurlik net gebrekkig doen – ongelukkig, of miskien gelukkig, is dit nog nie moontlik om die hele landskap op ʼn webwerf te laai en per hiperskakel te besoek nie. Maar oordeel self of die verse die ervaring van die landskap aanvul, en omgekeerd, of die landskap die ervaring van die verse aanvul.

 

Aanhangsel: ʼn Paar van Boerneef se Seressekro-verse

Die mooi: Die Kro is selle nat …

Na goeie reën in die winter kan die Seressekro se blomme, in die laatwinter en lente, wonderlik mooi wees; die meeste mense kan die skoonheid seker waardeer sonder dat hulle Boerneef se verse ken, tog verwoord die vers die mooi (dan skitter die vygies die glyktes vol), en sê dat dié tipe mooi maar selde kom (… so sien jy die Kro maar selde ou swaer, … wanneer kry jy weer so ‘n  jaar …):

.

As ʼn Krojaar blom soos hy nou daar blom

dan skitter die vygies die glyktes vol

so sien jy die Kro maar selde ou swaer

speel jou aghorria tussen die vygies

vir moflam en skilpad en plakkieblaar

wanneer kry jy weer so‘n jaar

wie weet hoe lol dit aankomde jaar

speel nou die aghorria tussen die vygies

vir skaaplam en korhaan en kanniedoodblaar

(Op die flottina, 14)

20170214_foto_2

ʼn Mens behoort natuurlik dankbaar te wees vir ʼn Krojaar soos daardie; die bekommernis dat die mooi van landskap nie bewaar kan word nie, eendag doodgetem kan word, word ook verwoord:

 

Vir hierdie vygieplate en kleur heb dank

vir pers en pienk en rooi en geel

vir stilte en son wat dae lank

die Krovlak stil en warm en Krovlak maak

en as die Vlak dalk eendag doodgetem is

as al die kleur en stilte net ’n naam is

(Palissandryne, 8)

 

Die wreedheid: …. en dikwels dro

Maar, soos reeds gesê, reën wat die vygieplate laat skitter kry ʼn mens selde. Soms kry ʼn mens (en Boerneef) dit nog reg om dié feit “filosofies” te aanvaar:

.

Dit is en bly nou emal so

die Kro is selle nat en dikwels dro

janee dit is nou emal so

was hy nie so nie was hy nie meer Kro

was Ceres sonner Seressekaro

en weg my ghaap en my kambro

(Palissandryne, 19)

20170214_foto_3

Maar daar is ook die brutale werklikheid van die droogte, soos dit veral die plaasdiere bedreig:

.

Die kraal is leeg die dorings wit

die dam is leeg die skaapbos wit

vou hande saam as jy kan bid

die veld is leeg geraamtes wit

(Mallemole, 15)

20170214_foto_4

Die gevoel van wanhoop word ook verwoord in wat seker een van Boerneef se bekendste verse is:

By Pramberg blêr ’n moflam

van hongerte en dors

by Pramberg vrek ’n moflam

dit is vanjaar die stryk

sny keelaf wat nog lewe

dis hoeka sukke tyd

by Pramberg blêr geen moflam

maar die jakkals hou jolyt

(Krokos, 16)

20170214_foto_5

Daar is hy baie duidelik, Pramberg, soos hy van Karooruggens (Kafferskraal) af sigbaar is. Dit was droog toe die foto geneem is, en die jakkalse hou al weer jolyt daar, waarskynlik meer as ooit.

.

Verlange:  Na baie jare

As volwassene het Boerneef in Kaapstad gewoon en gewerk, maar altyd terugverlang na die landskappe van sy jeug, die Koue Bokkeveld en die Seressekro, en daar was ook die terugverlang na die jonk-wees. Ook die plaas se hedendaagse eienaars moet die grootste deel van hulle tyd in die stad deurbring (en word ouer), en ken die hunkering na die plaas. ʼn Mens verstaan Boerneef waar hy, na aanleiding van ʼn skildery van Cecil Higgs, die volgende skryf:

 

‘n Staanvuur knetter teen sy kamermuur

en brand herinneringe los aan Krotoe-trek

aan skaapwerfruik en moflamblêr en jonk-wees

by Gansfontein Grootsand en Gemsboknek

dae en nagte van toeka praat uit hierdie vuur

die taal van veld van vee van krans en ster

laat die beeld bly laat die vlam helder brand

laat die staanvuur steeds knetter teen sy kamermuur

(Palissandryne, 11)

20170214_foto_6

Cecil Higgs. Fire II

 

Cecil Higgs.  Fire II

En dan is daar die vers oor die ou man wat na baie jare weer Krotoe-ry. Die roete na die Seressekro, van Boplaas en Op Die Berg af is, bygesê, baie mooi en ʼn mens kan dit vandag nog ry; herlees die vers voor jy dit doen!

.

Na baie jare ry ons weer

Katbakkies uit tot doer diep in die Kro

Pramberg verby en Skitterykloof af

tot in die hart van Seressekaro

kontrei so grensloos wreed en goed

louter Karoo so ver soos jy kan kyk

sal hulle jou ooit makmaak en verfoes

met blik en bottel en die roesemoes

van blêrgeraas dat hoor en sien vergaan

miskien miskien maar dit sal barstens gaan

van Toorberg tot in Grootnamakwalaan

(Palissandryne, 9)

 

Die verlange en die geskenk van ʼn egte Kro-karwats laat Boerneef skape deur Moltenoweg in Oranjezicht aandryf:

.

Gister kry hy n spogkarwats persent

deur bobaas meesterlik gevleg kompleet

met hingsel voor- en agterslag

olienhoutsteel net hy die ene Kro

en nous n stukkie van die stad die ene Kro

hy klap Moltenoweg vol lammerskaap

voorbok se klok klink in n Kaapse straat

sy voorslag kloof die stedelike lug

ou Tafelberg praat Krotaal trug

n engel knip n oog en glimlag breed

so klap n man die Kroverlede trug

(Op die flottina, 25)

.

Ten slotte, die vers wat die verlang na die verlede op die plaas vir my die aangrypendste verwoord is dié waar Boerneef liries raak oor ‘n dooie trekos:

(By die staanplek het Goeieman, die hotnaasagter, altyd kort na middernag vandaan sulke sagte kreuntjies begin gee tot ons inspan en die jeuk teen sy skof rus. Dan is hy dadelik stil.)

 

Wou jy oor hom en oor sy kreun iets skryf

skei uit ou snaar jys dwaas die os is dood

leef jy ’n lewe lank dan in jou jeug

jys ouderwets die trekos lankal dood

versterk jou hart met ’n masjien se dreun

vergeet oorlee ou Goeieman se kreun

(Palissandryne, 5)

20170214_foto_7

.

.

[© Robert Schall]

 

Helize van Vuuren. Breyten Breytenbach se Die na-dood (2016)

Friday, November 18th, 2016

die na-dood breytenbach

Breyten Breytenbach se Die na-dood (2016):

’n Afrika-sprokie of ontstaansmite oor blindemolle en ’n koningin met “’n ware towerstaf”

“Die jare gaan verby…maar mens se sondes is geneig om jou in te haal. Eintlik was dit sommer lawwigheid van my en ek was aan die begin nogal half trots dat niemand my uitgevang het nie. Ek wil darem byvoeg dat “plagiaat” nie slegs so oud (en verslete) soos die mensegeskiedenis is nie – want wie skryf nie na of oor nie? – maar dat dit ook ’n huldebetuiging is. Mens steel immers slegs dit wat jou aanspreek, dit waarmee jy dink jy kan werskaf, van die bron waarmee jy jou kan vereenselwig.”

(Breyten Breytenbach in ‘n kommentaar oor “Niklaas Abraham Izak Liebenberg” se fiktiewe bundel, Die eerste gety (1971). Versindaba, 23 Oktober 2013:

http://versindaba.co.za/2010/10/15/debuutwerke-in-die-afrikaanse-poesie-1944-2002/  )

Ure, dae, maande – ’n hele volle jaar het ek gestoei met Die na-dood – om te probeer begryp waaroor dit gaan en waarom dit so onpoëties is. Sopas het die lig gedaag. Die na-dood is ’n laslappiekombers van raapsels en skraapsels, van woordspore van herwaarts en derwaarts (baie van Litnet en Versindaba bydraers: lesers, digters, resensies. Die meeste kom uit die periode van 2014-2015). Aanmekaar geheg aan die mees vae algemene elemente met ewigheidswaarde binne ’n narratief van ’n pelgrim op reis (klip, berg, huis, see, boot, nag, dag) met skuim en lym, soos die digter opmerk aan die slot van sy laaste versamelbundel, Die singende hand. Slim verby! So slim “dat byna niemand dit wou vat nie” (Tristia, 1962), al is diep onderlangs op stoepe van die Kaap tot in Wenen gebrom oor ’n “insinking”.

Die waarheid is eenvoudig, en absurd: die bundel bevat ’n blufspel, om te toets of enigeen sou agterkom as hy woorde (meesal beelde) en frases van ander digters insmokkel, dit aanmekaar weef met sinledigheid en dit dan onder sy eie naam presenteer. Dié gesprek oor “digterlike duimafdrukke” het al op Versindaba begin in September 2013 (http://versindaba.co.za/2013/09/19/plekgedig-22-johannesburg-witwaterwyser/#comments).

’n Toets dus vir lesers, veral resensente. Ook ’n uitdaging, ’n toets van sy eie statuur, om te kyk wie durf na soveel jare reguit seg: “Dis minder geslaagd”. En tot dusver nog geen inkelte een… In die resensies wat verskyn het was besonder hooggestemde lofsange (veral Tom Gouws, maar ook Daniel Hugo), as sou die bundel geen enkel verskil van styl toon met ander Breytenbach-bundels nie. Daar is wel elders die vermoede uitgespreek dat dit oorblyfsels sou wees (Hambidge), en gewonder oor wat die “valstrik” sou wees (Van Vuuren).

In Die na-dood is die ru-materiaal beelde uit die skryfsels van digters, lesers, kritici van toeka tot nou, van hier en wêreldwyd. Hulle is almal daar, meesal in woordspore: “kwartels op sy” van Sheila Cussons uit Plektrum, ’n “doringheining” vlak “(L)angs die pad” vir Totius se “Vergewe en vergeet”, Leipoldt se Oom Gert vertel wie se hart nie wou bedaar, Van Wyk Louw se “Rondloper”…tot diep in die een-en-twintigste eeuse internasionale digters. Ook lirieke van sangers. Van A tot Z, van Celan-agtige neologismes tot Leonard Cohen (vergelyk “hartkraak” en talle ander krake met, “there is a crack in everything”, en sy “Tower of song” met “Toring van stilte”). Van Griekwapsalms in die gebed vir die Noord-Kaap (Hans du Plessis) tot kritici.  Vergelyk die openingsgedig, “Opsomming”: waar sou so ’n abstrakte parafrase ooit ’n gedig kon wees? Die vers bevat min of meer een beeld – “verkluimde trekganse in die sneeu”. En orals is doelbewuste feitefoute, teenstrydighede, spelfoute, ongrammatikaliteite (bv. “soos in nou” vir “dadelik” in die gebed om reën vir die Noordkaap) – as verwysings, met spesifieke funksie, maar tot dusver deur geen enkele kritikus opgetel nie. Kwartels hou nie in loekwartbome nie (titel van afdeling 4), maar onder bosse of vleie. ’n Boot met “gestrykte seile” kan nie “wegvaar” nie (“Ons gedig”, 2016:39). Dié foute is klaarblyklik daar om lesers attent te maak daarop dat dinge nie is soos hul voorgee om te wees nie. Daar is meerdere bodems…

Met Die na-dood het hy orals leidrade gelaat – soos aan die slot van Die singende hand, en rondom sy onlangse verjaardag op Versindaba, in bydraes daar. Sien veral die handleiding oor Carl Thunberg se Marmota Africana (die Kaapse mol en sy familielid, die Namakwalandse duinemol, te lese as ’n beeld van die wit en bruiner Afrikaanssprekendes), en sy skilder-metodologie as parallel vir die ars poetica in hierdie bundel. Die mees singewende elemente is die verwysings na Afrikaanse woorde of begrippe wat die herkoms van die taal aandui: Khoi of San in “koekemakranka” en “noem-noem”, Maleis-Portugees in “katjiepiering”, Frans en die “dubbele ontkenning” in die druiwetros waaraan in ’n vers gepeusel word, plus die harde gutturale “g”-klanke in “Ons gedig” (die “koninginneboot” waarin hierin gevry en gereis word, is nie dié van die Koningin van Engeland nie, maar van die Afrikaanse Taal). Al voorgaande elemente roep die eintlike onderwerp van die bundel op, “Die Afrikaanse Taal”, as die beminde vrou en die “juweel in die goue lotus”, waaraan die bundel opgedra is. In 1896 het Jan Lion Cachet (1838 – 1912) die taal só laat praat:

.

Die  Afrikaanse Taal

 

 Ek is ’n arme Boerenôi,

      By vele min geag;

Maar tog is ek van edel bloed,

       En van ’n hoog geslag.

Uit Holland het myn pa gekom

       Na sonnig Afrika;

Uit Frankryk, waar die druiftros swel,

       Myn liewe, mooie ma.

.

Hul skel my uit vir Hotnotsmeid,

       Maar ek gee daar nie om;

Want aan my lippies kan jy sien

        Van wat geslag ek kom.

Soet vloei die woordjies uit myn mond;

        Dit het ek van myn ma;

Maar as ek bid, dan hoor jy wel,

       Ek is ’n kind van pa.

.

Myn sussie wat uit Holland kom,

        Die hou verniet haar groot:

Die lug is alte skerp vir haar,

         Sy is al amper dood.

Die dokters kom nou bymekaar,

        Hul maak tesaam ’n “Bond” ;

Maar tog met al die doktery

        Word sy nooit weer gesond.

.

Myn niggie met haar stywe nek,

         Die loop in rooi satyn;

En baing jonkmans loop haar na;

        Sy denk hier baas te syn.

Maar as die awenduurtjie kom,

        Dan is die klomp by my:

Dis  “hartjie” voor en “hartjie” na:

         ” Laat ons ‘n bietjie vry!”

.

As ek maar eers myn vryer het,

        ’n Digter vol van moed;

Een wat my om myself bemin,

         En nie maar om my goed;

Wanneer dié vryer tot my kom,

         Vat ek hom by die hand,

En maak ek hom, hoe swak ek skyn,

         Nog koning in die land.

.

Want ek het onder in myn kis

         ’n Ware towerstaf,

Wat ek nog van myn ouma het,

         en niemand weet daaraf.

Hef ek die staf op, “Moedertaal” ,

          Dan volg die land my na:

En ek is netnou koningin

          Van heel Suid-Afrika!

.

Breyten Breytenbach se ‘fiktiewe’, ‘bewerkte’ bundel is ook ’n huldiging van almal werksaam in die “huis” van Afrikaans, deur gebruik te maak van die woorde van Afrikaanse lesers, vertalers, kritici, en sangers van toe tot nou. Maar dis ook ’n lang uitgesponne toetsing van NP van Wyk Louw se kunsteoretiese uitlating:

.

Uit die gevormde literatuur

is nooit weer poësie te maak nie,

uit die ongevormde wél…

            Tristia (1962:34)

.

Die bundel bewaar die DNA van die geliefde moedertaal, gevang-in-vlug van 2014-2015, en verwysend na die veranderende taalgebruik van 1896-2016, ’n periode van 120 jaar. Hiermee dien hy ’n finale nekslag toe aan Diena Dood, in die gloed van 14 November se supermaan…

.

© Helize van Vuuren / 2016

NMMU

Naskrif: Ondersteun die “Gelyke kanse”-inisiatief, gedenk dié bundel waarin ’n digter alles sit op die altaar van Afrikaans, en help om ons taal te probeer red van politieke ondergang.

 

Breyten Breytenbach. Here be I-side : die ontstaanspore van ‘n skildery

Wednesday, September 14th, 2016

b1

Here be I-side : die ontstaanspore van ‘n skildery

*

2 Augustus 2016, Can Ocells

Die tekening. Alles reeds daar. Hoekom hierdie beeld ? Jy probeer voorgee (in gedagte) dat dit ‘n genealogie van bemoeienisse is wat die beeld voortbring as een van ‘n reeks, of as een in gesprek met ander beelde. Eintlik weet jy nie hoekom nie en, om eerlik te wees, jy gee ook nie om nie. Jy sal voorgee dis tegniese oorwegings – vorm, ruimte, verhouding, later kleur en tekstuur –  wat die beeld kristalliseer. Eintlik is die beeld ‘n verskoning om die ander oorwegings te artikuleer.

Die doek is op ‘n 80F spanraam, d.w.s. 114cms breed by 146cms hoog.

« There comes a moment when what hapens on the surface (cloth, canvas, paper) is more important / (takes precedence over) / (takes over from) / than what you ‘think’ you’re doing, what’s in the head or what you’re looking at. Take-off. Autonomy. » Henri Matisse.

Die skets op doek. Vanaf begin gaan wat beskikbaar is (oorskietverf, ‘n breë kwas, lap) die proses bepaal. Grondlaag, elke veeg en haal gaan deelneem aan die gesprek wat die voltooide werk gaan wees. Dogen sê : in die oomblik is alles ; daar is geen tyd nie. Is dit regtig so ? Om iets te vergestalt (versgestalt ?) wat uit ‘n proses groei, wat self proses is, is om die oorgange van moment na moment te belewe. En jy moet besluite maak. Belangeloos maar nie sonder gevolge nie. Hoe bewerkstellig jy organiese oorgange tussen ‘happy accidents’ en ontwikkeling/verdieping/verheldering ?

« Everything you do in the studio is equally important – whether drawing a bird or scraping old paint off the palette. » Henri Matisse.

*

b2

3 Augustus

Die agtergrond is eintlik al alles. Dis die sfeer, die omgewing, die kondisie waarbinne die res (die onderwerp, die bewegings van die hand en dus die bewussyn) asem en substansie gaan kry.

Om so aantekeninge te wil maak terwyl die werk ontstaan (‘ont-staan’) is om oor jou eie skouer te kyk. Dis inhiberend. Jy word oorbewus van die wisselvorming of die vloei tussen ‘ontstaan’ en die keuses of verskuiwende fokus wat maak dat jy dinge raaksien en dalk verder neem. (Om ‘n klad te behou is nie ‘n morele besluit nie.) Maar dit verskerp ook jou aandag op die dinamiek van doen. Jy voel hoe sterf die tyd.

« Don’t be afraid – neither of outline nor of texture. » Henri Matisse.

*

4 Aug

Wanneer die agtergrond – die ‘bodem’, le fonds – ingevul is (voorlopig ?) begin die tyd van huiwering en twyfel. Jy gaan nie nou veel verder kan kom met die ‘suggestie’ van betekenis nie. Dis een ding om te reken op die aanvullende of voltooiende of besitnemende van die oog wat te staan kom voor die werk ; dis iets heel anders om oppervlakke, skaduwees, dalk bewegings opsetlik vaag of selfs ‘leeg’ te laat. Stellings kan nie gemaak word nie maar beelde (soos metafore) moet uitgewerk word, nou binne ‘n eie net van bestaan en volgens ‘n genetika van vormsoeke. Is die pienkerige smeersel bo in die hoek van die blou vlak wat ‘buite’ is veronderstel om ‘n wolkie te wees ?

Die oppervlak is gedek – en skielik lyk die doek of die potensiële ruimte kleiner.

Jy moet die balans kry (en dis ‘n lewende gelykstaandestelling) tussen verder te wil gaan, en dit wat (dalk) reeds voltooi is eie aan die ontstaansbeweging so te laat.

Die metafoor is die bewussyn van die gedig : week dit in die woorde.

Sebald, in ‘n opstel oor die skilder Jan Tripp, haal vir Roland Barthes aan wat beweer het hy sien in die alomteenwoordigende man met ‘n kamera die dood se agent, mens sou kon sê die boodskapper, en in foto’s die oorblyfsels (relikwieë) van lewe wat aaneen oorgaan in die namaals. Waar kuns van fotografie verskil, skryf Sebald, is dat die nabyheid van dood haar onderwerp is maar nie ‘n obsessie nie. Sy dweep nie daarmee met ander woorde nie. « Art deploys the deconstruction of outward appearances as a means of countering the obliteration. » Ons skilder en skryf en staan in die geheiligde ruimte van die teaterverhoog voor ‘n donker publiek om te lewe en lewe oor te dra, nie om dood te gaan nie. Miskien omdat daar met die hande beduie word. Nie om die dood te lok of verlei nie. Om te lewe is ‘n strewe. Niemand kan die lewe weergee nie. Maar jy skep die illusie dat dit wel so is : presentasie is illusie. Deur weg te laat, te kies, uit te lig, blind te wees om beter te mag sien. Dis die leser, die kyker, die toehoorder wat die teks of die beeld of die beweging aanvul tot ‘n skyn (en verskyning) van lewe. Jy is dan ek. Ons maak soortgelyke afleidings, ons is ewe blind, ons deel die kode. Ons maak dieselfde bokkespronge. Die teks is die tweeling – die afwesige én die vergestalting van afwesigheid. En dan vergaan Jek en die kwaswoorde bly agter soos spore. Maar omdat onvoltooiing en uitvee ingeskryf is in die beweging sal ook die nakomelinge in interaksie die teksbeeld ervaar as die (re)inkarnasie van lewe. « And what is the business of painting in any case but a kind of pathological investigation in the face of the blackness of death and the white light of eternity ? » W.G. Sebald,

« As Day and Night… »

*

5 Aug

Jy wonder of die eienskappe van droëkwaswerk soos in teenstelling met natkwaswerk ook oorgedra kan word na ander uitingsprosesse ? Wat sou dit beteken in terme van skryf ?

*

b3

7, 8 Aug

« Which is form and which is mind ? Pursue and investigate this in detail. When you penetrate this matter, the coming and going of birth and death is a painting. Unsurpassed enlightenment is a painting. The entire phenomenal universe and the empty sky are nothing but painting. »

Dogen, « Painting of a Rice-cake », 11th month of 1243.

Wat ek presies probeer aandui is dat by (sommige) skilderye die eindproduk (nooit ‘voltooi’, want daar kan nog weer aan verander word, of dit bly lewe – vir ‘n tydjie – en verander in die oogkluise van die toekykers) laag vir laag opgebou word. Dat ‘betekenis’ ‘n sedimentering is en konkreet van aard (woorde is afleidings) en voortkom uit die handeling tussen lae. Dis ‘n bewegende teiken.

Mens is gekondisioneer om begrip of betekenis te verbaliseer, te vertaal in woorde. Miskien om die aanvoeling te probeer reproduseer, dalk meer so in wysie en klankstruktuur as in semantiese verwysing. Dis byna asof iets nie bestaan tot tyd en wyl jy dit nie (vir jouself) kan vertel nie. Jy moet ruimte skep om dit wat per definisie anders is te akkomodeer. Die uitwerking (of inwerking) van waarmee jy gekonfronteer word kan slegs in ruimteskepping opgeneem en belewe word. Die omgaan met die onbekende, die prikkel van buite, is ‘n ontwrigting van die stilte wat jou primêre vertoef is. Om te lewe is om herhaaldelik verkrag te word sodat jy kan vertél in ‘n poging om die binnedringende agent te inkorporeer, en jou eie te maak.

Herkenbare of afleibare elemente – objekte, vertroude ruimtes en illusies van perspektief, die afkortings wat jou plaas in die prentjie, gesigte van bekendes, die onbekende gesigte van self in vervloeiing – al hierdie elemente is leeuvuil oor die spore gestrooi om die hond van stryk te bring. Hoe meer ‘realisties’ die werk hoe meer ontwykend of selfs onsigbaar die werklike ontsluiting tussen kyker en proses. (Ek is ‘n proses.)

Die doek is uiteindelik nie van belang nie : dis slegs die momentele toeverlaat, vlies of vel waarteen die pogings om tyd (en ruimte) substansie te gee afgespeel word. Dis as ware jou tekenbord.

Thom Gunn sê : « At worst, one is in motion ; and at best, / Reaching no absolute, in which to rest, / One is always nearer by not keeping still. »

If you’re going nowhere

            One place is as good as any other

            To start from

            The point is to start

            The start is to point

            You can always only start

            From where you are

            And ‘methodology’ then is a metholody

            Like any other ritual

            Just an automatism to start

            (And sustain) the process

b4-300x225

 

handhandel

(die lewe is die dood se sêskaduwee)

hoe lank het dit jou geneem

om te weet dat alles verniet is,

niemand iets sal neem en eet

‘n skuit kan laat vaar

of pêrels snoer aan die toutjie

woorde wat uit jou mond kom nie ?

.

dat sekstette niks vermenigwoordig

in hierdie druisende wêreld

waar klere geknip en verkoop word,

tamaties geplant en natgelei

en die dood al aanwesigheid

waaraan jou woorde gestalte kan gee ?

.

uit die hawestad het ‘n verlede

van skepe vertrek om al langs

die kuste van onbekende vastelande

te dryf op soek na ‘n wedersydse toekoms

van skape en die uitruil van snuisterye

(leë woorde sou ook alles besoedel)

.

niemand het jou nodig gehad om te sien

alles sal ophou of aanhou bestaan

in dimensies wat gedigte nie van weet :

kyk, die man met die graaf

wat die verrottende maan inspit

het ten minste in koerante gelees

.

hoe honderde swart katte kamaai aan boord

wanneer vaartuie terugkeer uit ‘n verre hede

waar wonderwerke vanself spreek :

van watter nut dan die woordgrawer

se onsigbare konstruksies

as dit nie eens ‘n ruimtetuig

.

na die dieptes kan vuur

om die nag uit te meet nie ?

moet ek gaan met leë hande

moet ek so my stof ontmoet ?

in die voorhuis so grys

soos jou gesig troos jy my

.

met die lewensdoel dat iemand verbeelding

sal help onthou wat gebeur in geborduurde

lappe teen die muur nagelaat toe Tartare

in die Boere-oorlog kom sneuwel het

teen die rante van ons gedoemde kontinent,

want jy wéét ons verstaan nie die skrif

.

omdat hierdie hande niks mak kan maak nie :

kyk, wat oorbly as merkers in die blinde stanza

is om die moue met vuur te bestryk

en te wag op uitgeteerde honde

se verslindende tande

wanneer hulle die koue bewuspyn leeg kom vreet

‘n Klein reis deur die wêreld se kwyning aan die hand van woorde

Monday, August 29th, 2016

‘n Klein reis deur die wêreld se kwyning aan die hand van woorde

(« so lewe-lewe deur die lewe sal jy wel by die dood uitkom » – Sancho Panza se raad aan ‘n oorhaastige reisiger)

(« die dood is soos die son : as jy direk daarna kyk word jy blind » – Le Rochefoucauld)

Jy vra my, vriend, wat die aard van die mens se lewe mag wees ? Is dit ‘n onveranderlike gegewe ten spyte van die variante ? Dan het dit nie eintlik ‘n temporele dimensie nie. Ons weet die elemente wat daardie aard bepaal is nog altyd dieselfde vandat ons met ‘n klip as werktuig op ander klippe begin kap het om bruikbare of mooi dinge te maak. (‘Mooi’ het besweringspotensiaal omdat dit uitreik na wat ons nie verstaan nie.) Die vrees. Die verbeelding. Die poging om te onthou wat nie net instinktiewe oorlewing is nie en dan vormend word wanneer mens probeer wees soos jy dink jy onthou hoe jy is. Selektief, al verdwyn niks en word sommige uitinge en drifte slegs onderdruk om vanuit die ondergrond ‘n rigtingwysigende of verwoestende invloed te hê.

Wat is die aard van bewussyn dan ? ‘n Projeksie ? ‘n Skerm ? ‘n Beskerming ? Wat jy wel weet is dat dit aan- en ineenvloeiend te doen het met lewe wat voortdurend vergestalt word in insek en grashalm en dolfyn en wind en klank en droom. Die droom. Wie droom ? Wat word gedroom ?

Wat is die sin van ‘n mens se lewe, vra jy ? A, dis nou waar jy kom by hoe ‘n lewe behoort te wees. Wat is die impak van jou optrede of jou gelatenheid ? Hoe interageer jy met die ander klankvurke of klipkappers ? Of behoort  « die lewe » ‘n groter sin te hê – wat miskien nie vir jou vertel is nie ? Dink jy daar is ‘n stygende lyn, iets soos ‘n suiwering deur te kies vir die goeie ? Maar dan moet jy glo dat daar ‘n doel sou wees. Beginsels. ‘n Uiteindelike betekenis (waarde ?) waarteen jou handelinge gelees en geëvalueer kan word.

Kom ons sê voorlopig : dit gaan oor die groei van bewuswording.

A, my medemens – dis ‘n vermoeiende storie en daar is baie klippers op die pad…

‘Calzots’ is die Katalaanse woord vir die sagte en soeterige winteruie wat, wanneer hulle begin uitloop, onder ‘n ekstra lagie grond bedek en verder gekweek word sodat die lelle of blare met die uithaal lank en wit en sappig sal wees. Daar is ‘n spesiale fees, dikwels in die wingerde, waar hierdie uie liggies oor kole gerooster word. Enige verskoning vir ‘n fees, la fiesta, is goed. Saterdag word na verwys as fiesta.

Dis van die aantekeninge wat Jek in sy notaboekie vind en agterna, soos nou, aanmekaar probeer ryg met die draadjie van herplasing. Die draadjie bly breek.

Ons is vroeg reeds weg uit Barcelona saam met die Anguerra gesin. Bestemming Madrid vir twee dae om na die oorsigtelike Bosch uitstalling in die Prado te gaan kyk. Dis ‘n eenmalige bymekaarbring van Jeroen Bosch se altaarstukke, drieluike, skilderye, tekeninge en grafiese werk van oral in die wêreld waar hulle ook al via duistere handelstransaksies in privaatversamelings of in museums beland het. So ‘n omvattende uitstalling sal nie weer in ons leeftyd gebeur nie.

Joan (uitgespreek Djohan) Anguerra, teaterman en ou vriend, bestuur. Lotus, Canelle en Vigata sit agter. Die lugverkoeling werk nie sterk genoeg nie ; ons sal die ruite moet afdraai. Die roete neem ons eers deur die industriële gebied rondom Barcelona. Die getande spitsereeks van Montserrat wink blou op die einder. Baie stede in die suide van Europa word soortgelyk ontsier deur handelsareas met hulle konsentrasie van opslaangeboue, pakloodse, uitstallingslokale, advertensieborde, winkelkomplekse en internasionale kitskosrestaurante net buite die stadsmure. Die kontras met die historiese kern is skril.

« La Barça o Barzakh » is die gewilde mantra onder migrante uit Afrika – vlugtelinge, swerwers, party doodgewoon avontuurlustiges op soek na ‘n verdienste in Europa om terug te stuur na die familie in die land van oorsprong, maar almal gee voor dis ‘n kwessie van lewe of dood. La Barça, die stad se kampioensokkerspan, staan in vir Barcelona, die hemel wat ten alle koste bereik moet word ; Al-Barzakh, ‘n Arabierse woord, beteken ‘obstakel’ of ‘versperring’ of ‘grens’ : die oorgang tussen hierbenede en hiernamaals, ‘wagkamer’ of newewêreld waar dooies ontvlees en nie meer vasgekeer kan word deur tyd of ruimte nie en die siel vertoef tot by heropstanding se oordeelsdag. Nou is hulle bloot teenwoordigheid. Die verdoemenis.

  

die verskriklike gelaat van my land

sê jy, jy sê

selfs wanneer ek die tyd

van skaduwees en stilte binnegaan

sal die woord bly

hierdie of iets

wat die naklank is

.

en selfs wanneer die vlees

tot verby die stank

van ‘n laaste naklank

vergaan het, sê jy

en ophou stotter

sodat die eentongbaas

ongestoord in sy herehuis mag slaap

asof hoor en sien

maar net ‘n waan was

.

ook dan sal die woord

bly lewe, hierdie

of iets wat daaraan herinner

solank die aarde

bewerk onder die maan

die silwerhemp arbeiders toekom

sodat amandels soos klinkers

kan blink in die bome

Ons ry verby wingerde bekend vir die cava en die witwyne wat hulle oplewer. Teen die skuinstes pryk kelders breed. Dan deur ‘n wêreld van olyfboorde waar die Borges olyfolie vandaan kom. Wat mooi is aan Katalonie is die streke met ‘n eie aard en dikwels ‘n eie dialek van Katalaans, elk ‘n eie Boland. Empurias. Priorat. Valleie tussen bergreekse, sommiges gebluste vulkane. ‘n Handvol jare gelede het ons ook hierlangs gery saam met Van Zyl Slabbert en Jane, dit was die laaste fase van sy lewe en ons het dit nie geweet nie, om in die Priorat te oornag in ‘n osbloedrooi dorpie waar die landarbeiders glo hulle messe en sekels sommer so teen die mure kon slyp. Toe ook heeldag landskappe met aan die kim draaktand spitse wat ‘n swye uit die blou uitspansel kam. Naby Lleida strek sagtevrugteboorde weerskante so ver soos die oog kan sien. Vorentoe gaan dit swart en bar wees, die hoë woestyn, Monegros, nou hier en daar bewerk danksy die aanlê van water. Land van struikrowers en geharde pagters. Rympies wat gesing word staan bekend as ‘jotas’ – met iets van dieselfde funksie as die coplas verder suid gewroeg deur flamencosangers eweseer uit die volk gegroei, maar hier is die strekking meer bitter en met ‘n angel in die stert.

Joan vertel die mooi verhaal van Barcelona se geliefde oud-burgemeester, Pasqual Maragall. In 2007 kondig hy aan dat hy Alzheimers het en spot nog dat hy nie sy naam sal kan vergeet nie want almal ken en herken hom tog. (Wanneer dit my beurt is sal ek ‘n bordjie met ‘Jek’ daarop geskryf moet saamdra.) Waar hy ook gaan en wat hy ook belewe neem hy ‘n foto van om dan agterna te onthou. In ‘n teaterstuk waarin Joan gespeel het was hy so meegevoer dat hy hard vanuit die gehoor begin saampraat het om repliek te lewer. ‘n Stigting na hom vernoem doen navorsing om beter insigte te bring in die wegraaksyn.

Een uit elke tien mense ouer as vyf-en-sestig is aangetas deur Alzheimers se slakkegang van genade. Vroeër het ons dit kênsheid genoem, senielsiekte, ‘n weggaan in vergeetkunde en ingedagtenis. Of is dit iets anders ? Dat wat die mens aan die wêreld en die lewe doen te veel geword het vir die voorlopige groei van bewustenissigheid ? Na vyf-en-tagtig word die helfte van ons met die stomafgryse geslaan.

binnelandsreis (‘n trekseltjie onthou)

(oneindig in sy verbuigings is die brein

kronkels en krake en gaping en verbystering :

‘n ontplooiende heelal nestel in die holte van been :

soms landskap dit oneindig helder in tydlose

verduistering van grense as berge

afgeteken met ‘n dynserige lig van aanvoeling)

.

wit is die aarde van Bujalaroz

oor Castejon de Monegros verby Alfajarin

met die witte van room en die gryse van verlede

in die leegtes van sien –

onvrugbaar soos ‘n vervloekte see van sand

waar branders lankal uitgebrand het

.

regs tuimel die vaal berge – lewende

lawa van die maan of ‘n tong

se heidense kontorsies om te sê

wat nie gesê kan word nie – en bewende

links al langs die Ebro die lawende

soom van groen genade

.

op die oorkantste oewer in Zaragoza

in iets wat lyk soos ‘n posbus van steen –

Martin Miquel de Goicoechea se familiekelder –

is die helder doodsiener

en uitryger van die sombere lotsbeskikking

Francisco Goya y Lucientes

se lyk die 17de April 1828 toegebeen

(eers later sou die asse Madrid toe verhuis)

.

vrouehoofde is in die grafklip gebeitel

hulle wat die dood beween met blinde oë

soos slakke wat die week herinneringe

aan liefdesbeweging uitdop na die reën

.

en hoog op sy voetstuk soos ‘n geniale gogga

kort van draad en van been gegiet in brons

staan en frons die skilder oor die stad

.

(o, om in dood se mond te wees

soos ‘n ou woord met die smaak

van bloed en van droom

‘n klippie onder die tong

teen die moeg van hardloop

glad gesuig

gedoop in spoeg

vaag en presies soos ‘n klank van die gepeupel

en uiteindelik geborge

kind in die kissie

geraamte in die krip)

Ons steek die grens oor tussen Katalonie en Aragon. Goya en Bunuel die filmer was albei Aragonese. Koppige, eiesinnige mense met baie skadu’s in die kyk. Bujaraloz (Boegalarôthz – die j in Kastiliaans is ‘n keelklank wat jy agter die kleintongetjie gaan haal, ‘n jota, sodat jy eintlik gij word en jek ‘n gek) is die eerste dorp net binne die Aragonese grondgebied. Die gerug word onder jong en gretige Katalaanse manne versprei dat die beste en veral die goedkoopste bordeel in die hele Iberiê in Bujaraloz gevestig is. Bowendien, word gesê, die gesellige gesellinne daar is vlot in beide Spaans én Katalaans. Menige kultuurvraat het al gaan soek na die plek wat, by wyse van spreke, uit die duim van ‘n fabulista in Barcelona gesuig is. Dit word ook vertel dat toe daar enkele eeue gelede wedywering was tussen die hertog van Katalonie en sy neef die hertog van Aragon oor wie voorrang behoort te geniet, ‘n tweegeveg die beslissing moes vel. Die Katalaan het die Aragonees kon omdop – elk toktokkielomp in die harnas ! – en sou gewen het as dit nie was vir die Aragonees se lyfkneg wat die Katalaan op strategiese wyse van agter aan die knaters beetgekry het nie. « Ek het nie besluit wie koning moet wees nie, ek het maar net my baas gehelp, » het hy agterna verduidelik. (Ni quito ni pongo el rey / solo ayudo a mi señor. »)

Oor die radio kom van die jotas deur Joaquin Sabina gesing. Later ook Manuel Serrat se sterk stem wanneer hy met getoonsette gedigte van Hernandez en Machado die harde en diep werklikhede in hierdie klowe en valleie se stof en kluite begrawe onder die rotse oopgrawe in woorde.

bb1

Goya, jy daar op jou voetstuk voor die Prado met die wulpse maja in marmer verewig aan jou voete, Jek wil vir jou ‘n brief skryf om te vertel ek en my vrou en vriende is hier om te kom kyk na die werke van Jheronimus van Aken, die laelander wat julle El Bosco noem.  Moenie dink Jek weet nie dat jy oor hierdie museum troon, dat jou donker visie hierdie ruimte oorvloei nie.

« La memoria como sedimento de la libertad… » skryf Sergio Ramirez in El Pais van 22 Mei. Want om die toekoms te verbeel moet die verlede wat verdwyn het weer opgegrawe en neergeskryf word. Die oppervlakke van jou doeke is inderdaad ‘n neerslag van die verskriklike vryheid van gestalte gee aan menswees se skreeuende angs. Ek kan my kwalik ‘n vryer vertelling voorstel as hierdie visioene en verbeelding gefigureer teen die mure van jou huis waartoe min mense in jou tyd ooit toegang sou gehad het. Daarom was dit net reg om eers weer deur die sale te loop waar jou swart skilderye hang, oorweldig deur die onuitstaanbare aanwesigheid van die doeke, al is die hekse en bedelaars en flenteraars ook hoe vreemd vir iemand wat nie die versukkeling van jou Spanje kon ken nie. Jy het ook geen publiek in gedagte gehad by die maak en die oor-maak, elke keer nog somberder en meer gestroop as die toegeskilderde vorige weergawes van hierdie werke in die kamers, elk ‘n goeie 10×5 jaart ruim, van jou Quinta del Sordo nie. Jy was in gesprek met jouself, jou eie angsfigure en jou wrang kommentaar op mag en bygelowigheid en populisme. Selfs die narratief was bysaak en jy sou jou min steur aan die ‘lesings’ van jou werk sedertdien.

Jek is ‘n afloerder. Die skrywe is ‘n afloer al is dit ook in ‘n put sonder bodem op soek na maan. Iemand wat op morbiede wyse gefassineer is deur hoe mens die onsêbare oopvlek, want dis belangrik om te glo dat die onnoembare tog aangemeld kan word al is dit onvermydellik dat jy bewerig en koorsig soos ‘n brandsiek hond onder sou gaan en half begrawe sou word in die proses. Veral onder woorde.

Die glorie en die wanhoop, afgryse en ekstase. Dik kwashale aangewend met pensele swaar van verf om in enkele strepe ‘n mond van aakligheid of ‘n glinsterende oog vas te lê. Die hand moet kots. Dit moet seker die langwerpige formaat van die doeke wees wat maak dat so baie van die figure swewend uitgebeeld word bo landskappe van verlatenheid, so asof ‘n bose wind hulle oor jou bewussynsveld gewaai het. En oral die onaardse silwerwit gloed. Die bruine wat by plekke van ougeel oorgaan na byna goudkleurig.

Drie skilderye bly my by. Die Duelo a garrotazos – twee pagters tot by hul dye versink in ‘n moeras wat mekaar met knoetse doodmoker in ‘n tweegeveg tot die ewigheid toe ; die Perro semihundido, halfbegraafde hond waarvan net die kop bo die wal uitsteek – sou dit die werklike laaste selfportret wees ? Jek weet dat baie van jou werke kommentaar wou lewer, ‘n gedagte of ‘n oortuiging of ‘n stellingname wou vasvang – maar hierdie een dan ? En die derde skildery wat net buite een van die sale vol van jou eie werke hang, die een wat Vicente Lopez van jou geskilder het : ‘n nors ou man van oor die tagtig, grys baadjie, palet rustende op die voorarm, kwas in die hand, mond wat geen geduld meer het met vrotwoorde nie, oë wat nie wyk en stip staar na die afloerder.

Madrid toe en weer na Bordeaux, Burdeos, die plek van ballingskap. Jy het nooit Frans geleer nie. In Spanje word daar by koning Fernando V11 namens jou gepleit vir ‘n pensioen. Jy word gediagnoseer met verlamming van die blaas en ‘n groot kwaadaardige gewas aan die been. Die koning steur hom nie meer an jou nie, sit nie sy spioene op jou nie. Nog ‘n laaste skildery, Die melkmeisie van Bordeaux, waarskynlik Rosario die dogter van Leocadia, jou bywyf.  Begin April 1828 kry jy ‘n beroerte, gaan in ‘n koma, en twee weke later om twee-uur in die oggend, dis die 16de April, beur jy regop om met asem soos ‘n halfbegraafde hond wie se tong tas na verligting van versmoring die dood in ‘n roggel te herken.

bb2

Want dis vir Bosch dat ons die reis onderneem het en kyk nou net hoe koninklik is die ontvangs ! Skielik is mens sprakeloos. Jek probeer sin maak van haastige gedagtes/indrukke in my notaboekie. Elkeen verdien om herwin, uitgespel en uitgespeel te word. Maar dit sou wees soos om jou vingers te verbrand en dalk met ‘n halfduim as iets by te wil voeg tot die indeks wat die die maan se intieme vreemdheid probeer beskrywe. Jou mou sou leeg wees.

Is dit waarna mens kyk ‘n ‘taal’ wat tegelyk tergend bekend is en tog verwys na ‘n ‘werklikheid’ wat net-net buite bereik van die verstand onder die glans van die lae verf lê ? Wat lê daaragter ? Konkreet : met elektroniese ontledingsapparate, X-strale wat dieper as die vliese van kleur en vormgewing kan vors, weet mens nou van die kragtige tekeninge wat die ‘stemtoon’ van die werke aanhef (maar dit het mens tog instinktief gehoor ?) – die underdrawings wat Jek interpreteer as die onderbroeke, soms tekeninge met ‘n kwas gestoppel-en-veeg om die sintaksis te plaas. Van die ‘bobroeke’ het verdwyn of vervaag of is oorgeverf, soos die baard van Wilgefortis, die gekruisigde maagd wat die gode gevra het om haar onaantreklik te maak vir die man aan wie haar pa haar wou gee as vrou. Soos : die narratiewe samehang van verwysings en betekenisse, indien dit ooit so bedoel was, sodat elke ‘teken’ nou ‘n fenomeen is, foneme wat onderling met mekaar kommunikeer in ‘n taal wat miskien nie bedoel was om ontsyfer te word nie maar waarvan spore en klanke terugkeer in patrone waarin die toeskouer verstrik raak. Patrone : Die man het ‘n totale visie – met die glansstrepie wit van ‘n draad, die notisie van ‘n aktiwiteit tussen mense ver in die afstand, die delikate uitwerk van ‘n motief op ‘n kleed – is sy agtergronde nooit dood of van minder belang nie / niks is ‘leeg’ nie /daar gebeur altyd iets, soveel so dat dit ‘n onophoudelike gemurmel of gekwetter afgee wat netsowel ‘n stilte mag wees. Skaal is nie ter sake nie / jy kom nie eens agter dat dit wat in die natuur ‘klein’ sou wees (skulpe, insekte) hier groter as lewensgroot aktief onderhandel met mense en bome en diere nie / die ‘gesprekke’ het tot gevolg dat hiërargie wegval, alles praat op gelyke voet met mekaar, kanselleer die uniekheid sodat die saambinding van krioelende en getekstureerde lewe die ‘beeld’ is wat die werk verboodskap. Hier ‘n beer opgehang aan ‘n boom, daar ‘n kruisboog in die takke. Die ontstellende word vanselfsprekend / mense word ingesluk of uitgespoeg, verorber, gevierendeel / van naderby bekyk is daar straaltjies bloed. Die skerp kontraste tussen lig en donker / oral nag, onheilspellend en apokalipties. En die vure, sommer so maar oral, of wat deur vensters spuit in ‘n sproeireën van vonke / fonteintjies van verskroeiing. Hy het glo as kind belewe hoe die stadjie Hertogenbosch in vlamme opgaan in die nag. En, soos aantekeninge, note eindeloos herhaal, ‘n gerusstellende deuntjie, die alledaagse / ‘n hondjie drink water in die onderste hoek van ‘n doek, kruike, tregters, visse, implemente, voëls / nie net uile nie maar ook gewone of gewonde dagvoëltjies / kraaie smul aan die lyke. Maar dan word die visse lugballonne waarop ‘n vet dronkgat en sy squeeza hemel toe vlieg / of kroeg toe. Waar sou hy die olifante en kameelperde gesien het ? En wie is die enkele swart figure wat van werk tot werk uit Afrika hier opduik ? Howelinge ? Lyfknegte ? Reisigers uit ‘n ander wêreld ? Vignette van huislike tonele / pagters en ambagsmense besig met hulle dinge / iemand wat op die hurke sit en hengel. Kyk hoe maak hy gebruik van rooi. Vir Bosch is die verleidelike besoekers nie soos by Goya naggestaltes as sosiale wesens nie / sy verbeelding is vry alhoewel verbonde aan opdragte en noukeurig deur notarisse ge-itemiseer en opgeskryf / wat ons sien as duiwelstonele was vir hulle ‘motiewe’ / en van die onderbroeke wat onder ‘n vergeetlagie verf toegeskilder is was portrette van die borge of opdraggewers. Die Hooiwa Triptiek (Triptico del carro de heno) wys hoe hy die modernisme  antisipeer / hoe gewaag in die middelpaneel is die mied / ‘n leegte maar tegelyk met die ‘gevoel’ van strooi / en daarbo byna ewe groot die wolk waarbinne Jesus ‘n opwagting maak / melkgesig / die mied en die wolk groot kontrasterende en ook aanvullende vlekke / abstrakte artikulering van bladspieël. Hy is ‘n miniaturis ! Met eenhaarkwassies stippel hy hier ‘n oog of daar ‘n gil en skielik is dit wat andersins ‘n leë wêreld sou wees nou ‘n gelaaide ruimte. Het hy oorloë belewe ? Die gepantserde soldate is soos krapgeledinge van één gevegsmeganisme / aanvalsmasjiene word verwar met skulpe. In die Visiones de la Mas Alla (Gesigte van die Hiernamaals) is die laaste paneel ‘n ware strokiesprent met ‘n tydgeleide ontwikkeling. Die tonele wat op die panele afspeel is salig onbewus van afloerders of toeskouers / hulle is in intense onderlinge interaksie / die oppervlakke lewe met gesprekke, verduidelikings, fragmentariese verwysings, die gekoggel van eggo’s. En altyd die argitektuur van die werk self, die reguit lyne, leers en spiese en toue en takke / die verbeelding van ruimte gegeometriseer deur die imitasie van illusie sodat die elemente wat saam bestaan op die oppervlak mag rym.

 

in die stad waar die mense

nie arms het nie en alle oë

verlei word na die wieënde heupstap

                                                     van vroue,

in die stad waar die mense

nie arms het nie en wind soms

die leë moue van die mans

                                                   op die banke

elegant laat vou

terwyl swaeltjies geluidloos duik

                                           in die wolke,

in die stad waar die mense

nie arms het nie is dit onbeskof

om kersies te eet uit kardoese

en te vinnig op ‘n motorfiets deur die verbeelding

van mense te ry

Skielik is die afwesigheid van mense oorweldigend. Dis asof al die afwesiges, die skimme van eeue en eeue, elk met ‘n eie lewe nou eensklaps teenwoordig is, soos hulle waarskynlik nog altyd was. Dit het iets te doen met die stilte van wind in bome wanneer daar nie die minste beweging is nie. Daar is dan niks anders as aanwesigheid nie. Teenwoordig : hoe verskriklik is die woord. Dat die ewige hierwees van die afwesiges slegs in die woorde sigbaar word. Of juis dat hulle daardie ruimte vergestalt wat woorde nie kan dek of oppervlak aan kan gee nie. Dat dit téén woord is. Nooit verwoord kan word nie. Die dooies leef in die moedertaal.

Ek lees die boekie van Marcel Cohen, Sur la scène intérieur. In my ervaring daarvan is dit ‘n ‘boekie’ en nie ‘n boek nie – miskien omrede die nederigee formaat in die Gallimard Folio reeks, presies so groot soos die handholte, maar meer nog omdat dit die pogings van ‘n vyfjarige kind uitbeeld om met woorde iets terug te kry van die wesens wat van hom weggeruk is.

(Miskien gebeur alles tussen hakies of aan die rand van die gesigveld in daardie wêreld van stilte waar alles ewig meeklink. Marcel Cohen is ‘n genoot van Lettres sur Cour – die groep skrywers en digters en filmers en kunstenaars en musici wat al sedert ‘n kwarteeu eens per jaar tydens die internasionale jazzfees byeenkom in Vienne om in binneplase te luister na voorgeleesde tekste, gesprekke en klanke. Alles word deur vrywilligers georganiseer. Die pianis wat vanjaar se voorlesings begelei se van is Sauvage. Hy is ingedagtig, ken Abdullah Ibrahim se wysies, en dra ‘n strooihoed soos ‘n donkie s’n by ‘n dorpskarnaval. Ons ontmoet vir Cohen in die jaart van ‘n laerskool. Dis warm. Jek het so pas die gesprek waaraan hy moes deelneem voltooi, het stotterend aan die groep uitgelese luisteraars probeer verduidelik wat Afrikaans is en hoe dit nou beweeg na die ruimtes van vergeet waar daar niks meer is nie om tot in die verskiet te dein. Inderdaad, hoe dit keel-af gesny word deur groepies swart studente wat dink hulle is revolusionêre en hoe die messe geslyp en die bloed agterna afgespoel word deur mak wit Afferkaners wat dan sommer hulle hande ook in dieselfde water was. Jek weet dit nog nie, maar onder die aanwesiges wat so aandagtig luister is daar ou anargiste en kommuniste, mense vir wie die Suid-Afrikaanse oorgang in versoening, so het ons gedink, ‘n mirakel was. Vir so baie oral in die wêreld was die Suid-Afrikaanse narratief dié voorbeeld van die gemeenskaplike goeie waartoe die mensegeskiedenis onverwags tog in staat is… Cohen sit eenkant op ‘n bank, sy hoof slank soos dié van ‘n eensame roofvoël, die oë diep in hulle kaste. Hy is ‘n beleefde iemand uit ‘n ander, meer beskaafde era, met die diskresie van ‘n oorlewende wat viool speel wanneer dit donker word. Natuurlik gee hy ook uiting aan ‘n soort Mandelamania, die uitsonderlikheid van die figuur wat op die regte tydswerweling daar was. ‘n Trapsoetjies versigtig gedra op die wêreld se gewrig. Met oë wat alkant toe draai ? En nee, hy dink tog dat die utopie van Suid-Afrika ‘n deurslaggewende moment in die mensegeskiedenis was, daarna kan die mensdom nie weer dieselfde wees nie, net so belangrik as die Revolusie, en dat alles nie verlore is nie, dat dit die land van die toekoms is. Waarom sal Jek ook daardie skyntransendensie wil vernietig ? En sal al sy ontledings van wat toe van die bevrydingsbeweging geword het, hoe verword dit is, tog enigsins help ? Is dit nie beter om liewer die hakies te sluit nie ?)

Ons reis deur vreemde tye om by ons bestemming te kom. Dit het skielik versengend warm geword oor die afgelope paar dae nadat die lente vir lank koel en matig was met milde reënbuie sodat die plantegroei laat groen gebly het en die rose nog aanhou bloei en blom. Die lig bly tot laataand, daar is warm wind uit die berge wat aldag sterker gaan waai en oor enkele dae sal die seisoen se veldbrande soos vuurspuwende krake in die kors van die nag oor dele van Noord-Katalonie soos ook die suide van Frankryk begin slang. Die snelweë is vol voertuie. Kuddes in families is onderweg na waar hulle vakansie gaan hou. Soms ry ons deur rooksuile. Die verkoeling in die motorkar werk nie en ons is genoodsaak om die ruite af te draai.

Dit is ook die tyd van tweelinge. Verwantskappe waarvan ek vroeër nie bewus was nie word by Jek ingeskerp. In Krakow, ‘n paar weke gelede op besoek aan Auschwitz-Birkenau, het ‘n gids met donkerbril en ‘n sambreel en ‘n grillerige Amerikaansagtige aksent uit ‘n mond so verbitterd soos ‘n stomp skeermes (die vasvatsinoniem vir ‘aksent’ in Sterftaal is ‘tongval’) met afgemete frases vertel van die afgryslike eksperimente (ons staan voor die grys barak in die son) uitgevoer o.a. op tweelinge. Deur Mengele. Die dodemeester. Hy wie die kuddes mense by hulle aankoms in beestetrokke in die kamp met die geoefende oog van ‘n skerpregter daardie kant toe na ‘n langsamer dood of diékant toe vir onmiddellike uitwissing geskei het. Poef. Vetterige as en rook. Terwyl ‘n orkessie speel. Ook Joods. Sodat die mense nie paniekerig moet word nie. En Mengele het op rype ouderdom vredig aan sy hart beswyk in die plek van sy Suid-Amerikaanse asiel. Soos ‘n doodgewone mens aan die einde van die lewe…

bb3

Birkenau… Jek kan nie daaroor skryf nie, nie oor die skuifelende hordes besoekers met die woorde in hulle oorfone asof dit uit ‘n verre wêreld kom, nie oor die sieldooie ruimtes agter glas vol klosse hare afgeskeer om gebruik te word, verwerk in viltmatte en muurbehangsels en om matrasse mee op te stop, nie oor die stapels en stapels brille, nie oor die berge geskifte koffers, en die name…, nie oor die martelselle en nie oor die hokke in die kelders net groot genoeg vir ‘n mens om regopstaande in dood te gaan van verhongering en nie oor die galge skielik soos ‘n roep aan die eindpunt van ‘n gang of soos ‘n herinnering in ‘n binneplaas nie. No se puede mirar. (Beverly Hills. Singende stemme gang-af op pad na die galgkamer, dood toe, nog voor die dag breek.)

Nie eens die onder woorde probeer bring tussen hakies gaan hier help nie. Net flardes bly oor. Want waar daar vir ander dalk die laaste regop beur is wanneer dood in die keel roggel, bly die hand van die een wat kyk aanhou spasmodies beweeg. Ook al is daar niks om aan te teken of oor te dra of net te merk nie. Selfs al het julle net één mens doodgemaak dan was dit nog altyd die pleeg van ‘n onuitwisbare daad, vir altyd ‘n vergryp teen die lewe… so ‘n plek – beenboord, asheuwel, stilte van uitwissing – is waar taal en besinning verstom… ‘n onteenwoordigheid van lewe wat nooit weer onderbreek kan word nie – waar geskiedenis as die verflentering van sin se oorlewe ophou… in die dorpie Osywicu (Pools vir Auschwitz) ‘n groot advertensiebord met KEBAB TOURUS, vleis vir honger toeriste… Droga Smierci (the Road of Death)… al wat (ek) weet is dat (ek) nie mens wou gewees het nie, nie nou nie, nie toe nie, nie in die toekoms nie. Nooit. (ek) weet ek het geen keuse gehad nie maar om dan te moet wéét die dood hou nooit op nie… dit kan nie vertel word nie, dit moét vertel word… the mind born in chaos / aborted on the page / and you made it light / and gentle, oh reader… don’t put your heart / in the poem, dear poet – / the reader will eat it / and wipe her lips / and where will you then find the throbbing to keen and to keep / alive the illusion of life… die ongeneesbare wond van gebore te wees… en nou om verby die einde / van die gedig te skrywe… hoe kom ons

(jy leser, ek vleser) / uit hierdie genadelose / voortbeweeg van woorde ?

jy is nog ek – Jek –

maar in die uitreik na jou

maak ek van my die eie gek –

maar in die uitreik na jou gegalg

hou ek jou as eie vir die geksalige

asemritmeruimtes

Was dit nie die onderliggende etos van die Nazis (die Duitsers) dat alles herwin en weer gebruik word nie ? Mens is gemaak om te produseer, om vooruit te beur, dis immers die doel van die skepping en die dryfveer van ontwikkeling, en slegs op dié manier kan jy inpas en dalk aanvaar word. Arbeit macht frei… Dat die Jode (en homoseksuele, kommuniste,  sigeuners, swartes, Sowjet-krygsgevangenes, gebreklikes) uitgeroei moes word –  dis ‘n gegewe. Maar éérs benut as slawe-arbeid…

In Berlyn op ‘n onlangse besoek lees ek ‘n laaste onderhoud met ‘n kerkleier wat kort vantevore ontslaap het, in lewe was hy ‘n groot kampvegter vir die integrasie van migrante. Hulle is mense net soos ons, sê hy. Al manier, volgens sy testamentgetuienis, is dat hulle so gou moontlik in die werk gesteek word. Dis die enigste redding. Dis hoe hulle hul voete kan vind in die Weste.

Tale het weggeraak in Krakow. Jek was daar om deel te neem aan die Milosz Poësiefees. Die afgestorwe digter, Czeslaw Milosz, was vir ‘n goeie gedeelte van sy lewe ‘n balling in Amerika waar hy ook in Engels geskryf het voordat hy teruggekom het Pole toe om te sterwe, 2004, juis in Krakow. Sy seun is nou aanwesig. Hy ook reeds ‘n ou man uit ‘n ander wêreld, so oud soos sy vaar sou word, die plegstatigheid wat saamgaan met ‘n sakdoek waarvan net die punt uitsteek by die baadjie se bo-sak, en miskien eweneens ‘n bietjie ironies. Hy trek op sy pa. Maar sy wenkbroue is minder intimiderend, minder rusperagtig oor die slaaiblaar van die gesig. Die bewegende mens vul die skimvorm van die afwesiges, die vlees is ‘n herhaling en die lyf maak oorgeërfde gebare waarvan die aandag nie bewus is nie. Hy lees ‘n gedig van die ou man voor. Ruimtes waar verrigtinge plaasvind roep afwesigheid en ontheiliging op – ‘n sinagoge, ‘n kerk. Versierings is oordadig, dit druip van weelde. En jy wonder hoe die stadkern behoue gebly het en waarom die Nazis nie hierdie rykdom ook gestroop het nie. ‘n Milosz voorfamilielid (Oscar Vladislas de Lubiez Milosz) het in Frans gedig : « Tous les morts sont ivres de pluie veille et froide » – die dooies is almal dronk van ‘n ou en koue reën.

Metaphysics

 

It’s been and gone.

It’s been, so it’s gone.

In the same irreversible order

for such is the rule of this foregone game.

A trite conclusion, not worth writing,

if it weren’t an unquestionable fact,

a fact for ever and ever,

for the whole cosmos, as it is and will be,

that something really was,

until it was gone,

even the fact

that today you had a side of fries.

Bogaande vertaal deur Clare Cavanagh is die finale gedig in die laaste gepubliseerde bundel (Tutaj / Here) van daardie Swart Moedermaagd van Poolse poësie, ons boegbeeld, Wislawa Szymborska. Met die aand se voorlesing in die sinagoge het Jerzy Ilg  (Vaderkrismis) ‘n helderrooi baadjie sonder sakdoek aan. Hy sê Szymborska het dit vir hom gegee en laat aantrek toe hulle vir oulaas saam voorgelees het en hy wil hê sy moet dit nou sien, waar sy haar ook mag bevind.

Tale het weggeraak in Krakow. Die organiseerders van die fees, so aanvaar mens, ‘n ‘struktuur’ van die stadsregering, is duidelik daarop ingestel as eerste prioriteit om die stad te bemark en internasionaal te situeer. Vir hulle het dit nie gegaan om die onderlinge verstaanbillikheid van die deelnemers nie. Hulle het hul pligte uitgevoer, die nodige substansie vir verslae gegenereer, die toegestaande begroting benut soos apparatchiks uit ‘n vroeëre totalitêre bedeling sou doen maar nou sonder die inkleding van ‘n ideologie. Poësie as niche vir ‘n ambisieuse burokrasie ; niks meer nie. En tog was ons bewus van die onderliggende dichotomie tussen staat en kultuur. Of dan, die intellektuele se verset teen die nuwe nasionalistiese party aan bewind se pogings om die geskiedenis te herskryf. In Gdansk befonds die Ministerie van Kultuur die oprig van ‘n herdenkingsmuseum wat die vervolging en slagofferskap van Pole voorop stel ten koste van die Jode se uitdelging. Net buite Birkenau se poorte is ‘n gedenkteken staangemaak deur inwoners van Osywicu en omliggende dorpies wat sweer dat hulle van niks geweet het nie. Daar was nou wel ‘n pesreuk in die lug…

Die internasionale deelnemers sit en luister dikwels met dowe ore. Adonis, vroeë Siriese modernis en sekularis vir wie monoteïsme die oorsaak van alle kwaad is, probeer vertel by monde van ‘n Arabiese kollega ons moet bly glo in die Utopie van gelykheid. Maar later het hy teenoor my beken dat hy moeg is van al die gepiekel na byeenkomste van onbegrip. Hy het probeer glimlag. In sy oë was die medelydende kyk van ‘n melankoliese harlekyn.

Michael Ondaatje verwys in sy voorlesing oor die belang van poësie – so het Jek dit verstaan – na ‘n Japannese estetiese vormbegrip waar die geheel met opset wankelrig of ‘oop’ gelaat word. Wanneer hy sy gedigte voorlees lê hy baie klem daarop dat hy beïnvloed is deur die orale poësie van Sri Lanka, sy geboorteland, waarvan hy die taal verloor het en slegs die oë van ‘n melankoliese nar oorgehou het.

Die ou stad se strate is smal en loop dan byna almal uit op ‘n groot sentrale plein wat sekerlik reeds in die Middeleeue aangelê is. Uit die venster van ‘n gebou in ‘n verlate systraat, dit mag ‘n klooster wees, spoel onverwags die soet fuga-klanke van ‘n koor wat ‘n Bach lied oefen. Die moment is gewyd, it’s the hour for washing the gods, dink jy, dit is tog waarmee die sangers besig is. Mens bly staan in vervoering en tas instinktief na die maan geryg aan ‘n kerktoringspits.

In die Bernadynse Kerk beeld ‘n tafereel die Dans van die Dood uit, met die onderskrif (soos vertaal) : « It is, alas, a sorry chance / When Death asks us to dance » Soos skimme, wanneer tot die ou skuifelgebare van die dans verleer is, sien mens dan oral die verwese dronkaards een-een, al loop hulle dikwels twee-twee sonder om ‘n woord te wissel in geselskap van koning vodka. Miskien help dit hulle om te glo hulle sien nie dubbel nie.

En in die skemeruur ontmoet mens onverwags vir Olga Sedakova op pad iewers heen. Haar oë is treurig. « And I will walk down a familiar road, / At last, going where I am bidden to go. » { – } « Each of us wants to be recognized, known, / For birds to fly down in greeting, / For the dead to stand up as if living, / For the beasts to bring their young // And for time, slowly to unfold / Like lightning remembered from long ago. » (From Old Songs – THE JOURNEY, vertaal deur Stepfanie Sandler)

bb4

 

van val en vergeteling

.

om in die diepte die lewe te verloor

waar gevindes met oë wyd oop op duisternis

deur die einde en einderlose blou ruim

dartel en swenk en tuimel en vlerk

in arabeske van vlieg en vlug en vind en verandering

.

hoe moet dit wees

om eindeloos verorber te word

en weer te woord

begrawe in as

langs flanke van bergreekse koraal

onder gordyne sneeuende saad

hoe moet dit wees om te waterwees

Vorentoe van waar jy in die verlede was, terug in die teks. Patrone en motiewe dryf rond soos broodkorsies in ‘n kommetjie melk – berge, tweelinge, die nagmerrie van mens te wees, die doodgaan in die mond, dat Bosch al eintlik die swelgpartye vir die voorvarke en dodekampe vir die res geverf het, soos in Dachau en Auschwitz. Was/is dit dan altyd so ?

Van Van Gogh is gesê dat hy baie duisternis verorber het om ‘n bietjie lig uit te kan skei al het sy doeke gebrand van vuur. Wat sou mens dan sê van Bosch se werke waar alles tot glans omtower word, selfs die nagtonele met vlammetjies in die verte ? Is dit omdat sy beeldeskat so vanselfsprekend is, onbevraagteken soos ‘n moedertaal ? Wat sê dit dan van die nodige ontwrigting tussen oppervlak en suggestie wat dit moontlik gaan maak vir die kyker om in die prentjie te kom ?

Chronologies was daar eers die besoek aan Krakow en die rou wonde van die uitwissingskampe. Jek onthou nou dat die poësiefees ‘n tema gehad het, Road-side dog (na aanleiding van ‘n skryfstuk van Milosz), en dat hierdie droomknoop ‘n voorafskadu was van die halfversuipte hond, Goya se vergestalting van suiwer angs wat ek later in die Prado sou sien. Daarna kom die reis Madrid toe om onder die swart toesigoog van Goya te gaan kyk na die werke van Jheronimus Bosch.

Was al die werke deur hom geskilder ? Sekerlik nie (en dit maak nie saak nie) want leerlinge het tema’s oorgeneem, nageskilder. Goya se werke is eweneens van die mure waarop dit geskilder was verwyder, skoongemaak, gerestoureer, hier en daar kleiner getrim om in die oog van die afloerder te pas. Buitendien, Bosch behoort aan ‘n gilde, hy kom uit ‘n familie van skilders, ambagsmanne, en die werke is die produkte van ‘n gemeenskaplike ateljee. Tog bespeur jy die bewegings van die hand en die onrustige gees van die historiese mens wat van 1450 tot 1516 gelewe het met vrou en sorge en die plegtige plesier van ‘n gesiene stadsburger, gereis het, die sotlikhede van die mensdom met wrangheid gadegeslaan het. Hy het geweet van kadawers en rotte. Dis veral opvallend omdat jy kan sien hoe die impasto dikker en die penseelhale losser word in die laatwerk. Dis in die doodgaan dat die mens ‘n individu word. Skilder was sy vryheid – hier is ek, ek kan nie anders nie.

Daarna eers kom die reis na Vienne. Jy is nog nie klaar daarmee nie. Ook nie met Cohen se boek nie.

Ons is vroeg weg uit Poble Gran. Die landskap was lieflik soos oopvoue van die oog na die Pirenneë se kant toe. Daar was in die vroeë ure nog nie te veel lorries op die pad nie en die lug was so skoon soos water voor die dynserigheid van melk bykom.

Teen twee-uur was ons in Vienne, ons plek van aankoms – ‘n Gallo-Romeinse nedersetting aan die oewers van die Rhône. Vroeër was dit ‘n handelsplek met skure waar allerlei produkte uit die Romeinse Ryk en van naburige state verder noord opgegaar is om daarvandaan na Rome verskeep te word. Groot dele van die oorspronklike stad is opgegrawe en kan besoek word. Die luukse, die gemak, die ontwikkelde rioolstelsels wat nog te sien is, is verbysterend.

van mense in toga’s

wat op die linkersy gevly

in die nabyheid van watervywers

en fonteinklanke in binnehowe

onder prieels

eet met die regterhand –

en ‘n bietjie verder die latrines

want hier het mense toe lankal

binnenshuis begin kak

en dalk selfs in diepe bepeinsing

gestoei met die binnemens –

anders as in Afrika

waar mense neusoptrekkerig

buite op die hurke sit en eet

uit één bak

met die regterhand

Later die aand onder die maan ‘n goue skuit wat oor die donkerwordende heuwels vaar, tot kreun-en-kraak vol drome versteen as herinneringe, en met enkele sterre se helder weerkaatsings in die rooi hemel van sterfte, het ons deur die verdwaalstegies geloop na die Romeinse arena wat al vir so baie eeue teen die bergwand bo die stadjie lê om saam met ten minste seweduisend mense – ‘n see van mense in die nag – te luister na uitvoerings tydens die jaarlikse jazzfees. ‘n Yoruba tweeling meisies, baie lig van kleur, het gesing. Hulle krete het mekaar aangevul en teruggebons as eggo’s van die halfmaan volgepakte sitplekke in die arena. Soms het hulle gesing in ‘n taal wat net hulle ken. Die een met die boskasie hare het vertel hoe die geboorte van ‘n tweeling in die Afrika van hulle herkoms as ‘n onheil gesien word. Dat die een moet sterf sodat die ander kan lewe. Hulle was aangetrek in rooi werkersoorpakke – so asof hulle dalk lede sou kon wees van Djuliaas Malema se fascistiese party.

Jek moes dink : om te skryf is ‘n tweeling van lewe en elke uiting word instinktief die insae en weerklank van die ander.

bb5

Op pad terug probeer vang Lotus die maan. In die verbygaan voor ‘n winkel wat goëlgoed verkoop sien ek hoe wink Jek vir my tussen bric-à-brac van agter die glas. Hy dra glad das ! Die hotel is op ‘n haar na presies dieselfde een as dié van Madrid – funksioneel, minimaal, van plastiek, ‘n skakel in ‘n anonieme ketting. (In Madrid was die naasliggende arena egter bedoel vir bulgevegte.) In die verlate  foyer sit twee werknemers met fluitjies en veelkleurige hane van vilt op die koppe voor ‘n televisiestel om te kyk na die eindwedstryd tussen Portugal en Frankryk in die wêreldsokkertoernooi. Portugal sou wen.

Cohen – dit is die stamnaam, verstaan ek, van hulle wat toegelaat word om in die tempel te sing, die priesters dus – skryf volgens sy bibliografie ook in Judeo-Spaans. Oftewel Ladino. Nog ‘n taal wat weggeraak het. Met die wegraak bly slegs die woorde en die geure wat werklikhede en aanwesighede oproep oor. Wie sou weet of die een die ander voortbring ? Of verduister ? Hy skryf dat die mens in staat is om te onderskei tussen drieduisend verskillende reuke. Die geheue aan reuk is in die mees argaïese gedeelte van die brein gesetel, daardie weef-sel-herinnering wat ons in gemeen het met die amfibiese tweeslagtigheid aan die kern van ons evolusie. Elke stap vorentoe is ‘n verlies. Sy familie kom oorspronklik uit Turkye, Konstantinopel. Iedere hoofstuk van die klein, intens skrynende memoir wat ek nie wil lees nie want die afwesighede word ondraaglik, dra die titel van ‘n nabye familielid. Benewens Marie die ma en Jacques die pa kom die evokatiewe name van ‘n vervloë tyd aan bod : Sultana en Mercado en Rebecca Chaki en David Salem… elk afsonderlik verbind aan ‘n geurboeket. Leer en kleedstof en naskeermiddels en parfuum en sakdoeke en seep en kookolie en dit wat jy ruik wanneer jy jou neus in die geliefde se nek druk. Sy ma, Marie, se liprooisel. Nooit sou sy uie skil nie want die reuk bly kleef aan mens se hande vir dae. Onder die hoofstuktitels is daar die nommer en die datum van die konvooie wat hulle weggeneem het dodekampe toe om op te gaan in rook en as. Daarna niks. Soms wel ‘n asem van wat gebeur het. David, byvoorbeeld, was sy ma se jongste broer. Saam met Perla, sy vrou, word hy gedeporteer Birkenau toe. Hy probeer ontsnap uit die kamp vir mans om by sy vrou uit te kom. Sterf soos ‘n trekvoël wat verblind teen die geëlektrifiseerde heining vasgevlieg het. Die SS hang die lyk op bo die sentrale laan waarlangs die ander ingehoktes moet loop om te gaan werk. Vir dae. As afskrikmiddel. Hy was ses-en-dertig jaar oud. Saam met ander besoekers het Jek ook in daardie laan geloop. Die stank van ontbinding bly kleef aan mens se hande. Besprinkel die Nazi grootkokkedore dan nie ook hulself met oliekolonie nie ? In feite verkies hulle meer viriele reuke, soos Cuir de Russie. Selfs hulle eie Echt Kölnisch Wasser het hulle te veel herinner aan die swakheid van die Weimar Republiek.

Marcel ken die storie want Perla het oorleef al het sy nooit weer daaroor gepraat nie.

Skrywe is ‘n herwinning van daardie tweeling – die bewussyn, die geborgenheid, die onskuld, die ritmes – wat verlore gegaan het. Mens skryf al agter die beweging aan. Die skrywe is ‘n naspoor van die reuke wat lewe genoem word, wat soos die tweeslagtigheid van lewe-en-dood aan woorde bly kleef. Aan die hand van melkvaal kiekies probeer onthou hy wat hy moes geweet het nog voor hy bewus was van enige onthou. Hy ‘lees’ deur ‘n vergrootglas en elke foto word die ingang tot daardie vergane wêreld wat nooit ophou bestaan het nie.

Die groot wegraakherinnering begin die dag toe hy terugkom van die speelpark waarnatoe die oppaster hom geneem het, sy is ook in die boek en verdwyn ook, en toe van ‘n afstand moes sien hoe sy naasbestaandes uit die familiehuis geboender word – sy oupa Mercado het in alle statigheid en gekrenkte eer probeer vasklou aan sy geliefde leunstoel – en weggevoer word in lorries. Dit was altyd die Franse polisie wat die arresteerwerk gedoen het. Die Gestapo het die feit dat hulle in ‘n besette land is gerespekteer. Marie het nie dadelik in ‘n konvooi beland nie. Sy had ‘n jonggebore dogtertjie, Monique, Marcel se sussie. Die beleid was dat kinders onder ses maande nie gedeporteer word nie. Marie en die babatjie was dus aangehou in die Rotschild Hospitaal saam met ander in dieselfde geval totdat die kind oud genoeg was om doodgemaak te word. Marcel kom staan gereeld op die sypaadjie langs die hospitaal. Sy ma maak gebare maar geen geluide nie, ‘n engel in die oond, en later eers sal hy verstaan dis omdat sy nie die aandag wou trek na haar seun oorkant die pad nie. Totdat sy vir hom laat verstaan dat dit te gevaarlik sou wees om weer te kom.

Hy was vyf jaar oud toe die dood begin het. Hy haal aan : « Om oud te word – watter vreemde avontuur is dit tog vir ‘n klein seuntjie. »

bb6

Jek Breytenbach

Can Ocells, Augustus 2016

Helize van Vuuren. Die atoombom, sensuur en ’n geheime publikasie.

Friday, August 5th, 2016

Monument_of_the_A-bombed_Teachers_and_Students_of_National_Elementary_Schools

Monument vir die gebombardeerde nasionale skole
in Hiroshima.

 

Shinoe Shoda se versameling tradisionele tanka-verse, geskryf om die gruwels van die 1945 atoombombardering van Hiroshima te herdenk, en in die geheim gepubliseer tydens die Geallieerde Besetting, is ontdek in ‘n tempel in die Hirosjima-omgewing. So is vandag berig in The Japan News, van Woensdag 3 Augustus 2016 (bladsy 2).

n-poetry-a-20160730

Die versameling, Sange, ‘n Boeddhistiese term wat “jammerte, belydenis, boetedoening” beteken, is op 26 Julie geskenk aan die Hirosjima Vredesherdenkings museum. Vantevore was slegs een kopie van die bloemlesing, “’n kosbare en rare geskrewe stuk”, bekend. Shoda het die atoombombardering in haar huis ervaar, slegs 1.7 kilometer vanaf “grond zero”. Die bloemlesing bevat 100 tanka-verse wat grafiese beskrywings bied van wat sy self ervaar het of gehoor het van ander hibakusha atoombom oorlewendes. Een tanka lees:

 

die swaar beendere

moet die onderwyser wees

en daarnaas

klein skedeltjies

vergader

 

In 1947, die jaar toe die versameling gepubliseer is, was Japan beset deur Amerikaans-begeleide Geallieerde Magte. Ernstige beperkings is geplaas op publikasie en beriggewing oor die atoombombarderings van Hirosjima en Nagasaki, volgens Hirosjima-stadsbeheerders.

 

Ander tankas:

 

Tanka (I)

 

In madness

a woman cries

“I left my child in the flames.

Now all I have

is my own life.”

 

Tanka (II)

 

I wonder

if there is an operation

that removes memories.

Where is a cure

for my pain-filled heart?

 

_______________________________________

 

Shinoe Shoda (正田篠 Shoda Shinoe, december 1910 – 15 juni 1965) was een Japanse dichter en schrijver bekend om haar atoombom literatuur.

Shoda werd geboren in Etajima in Hiroshima in 1910.  Rond 1920 verhuisde haar familie naar Ujina, net buiten Hiroshima, en in 1925 schreef ze zich in bij een Jōdo Shinshū middelbare school voor meisjes, waar zij afstuderen in 1929.

In de late jaren 1920 begon ze met het publiceren van poëzie in Koran, een maandelijks literair tijdschrift.

Shoda trouwde met ingenieur Takamoto Suematsu en ze hadden een zoon, Shin’ichirō.  In 1940 overleed haar man en in 1945 werd haar ouderlijk huis verwoest, waardoor de familie zich verplaatsen na de stad Hiroshima.  Op 6 augustus 1945 werd de stad verwoest door de atoombom aanval. Shoda was thuis op dat moment, slechts twee kilometer van ground zero. In februari van het volgende jaar is haar vader overleden aan darmkanker en later viel haar zoon ook ziek.

Naar aanleiding van de Japanse overgave, begonnen Shoda met het schrijven van traditionele tanka gedichten op het thema van de atoombom.  Ze had moeite met het publiceren, zowel vanwege het onderwerp en vanwege haar relatieve gebrek aan ervaring.  In 1946 slaagde ze in het publiceren van 39 van haar gedichten in het Shida tijdschrift Fuschichō. In 1947, om censuur te ontwijk, heeft ze Sange (“berouw” of “Repentance” in het geheim gepubliceerd), een tanka bloemlezing. 150 exemplaren van het boek waren gestencild door een klerk in de gevangenis van Hiroshima en door Shoda persoonlijk uitgedeeld aan de slachtoffers van de ontploffing.

Ze publiceerde weinig na Sange tot in de jaren 1960, toen zij in 1962  haar autobiografie, Een oorsuizen, publiceerde.  Kort na de publicatie werd ze ziek met borstkanker en haar gezondheid ging snel achteruit.  Zij overleed op 15 juni 1965, het jaar vóór de publicatie van haar tweede tanka collectie, Sarusuberi ( “krip mirte”), in 1966. “Reiko” samen met “Chanchako Bachan” (“Oude vrouw in chanchako, of een gewatteerde mouwloze jas”), werd postuum gepubliceerd in Dokyumento Nihonjin (“Document van de Japanse ‘) in 1969. Pikakko-chan bevat zeven verhalen, met inbegrip van “Reiko” en “Chanchako Bachan”.

Een van haar gedichten uit Sange verschijnt op het Monument van de A-gebombardeerde docenten en studenten van de Nationale Basisscholen in Hiroshima.

Referenties

–         John Whittier Treat (1996). Writing Ground Zero: Japanese Literature and the Atomic Bomb. University of Chicago Press. pp. 189–197.

–         Kenzaburo Oe; Kenzaburō Ōe; David L. Swain; Toshi Yonezawa (1996). Hiroshima Notes. Grove Press. p. 165.

–         Masamoto Nasu (1991). Children of the Paper Crane. M.E. Sharpe. p. 98.

–         “Social Damages”. AtomicBombMuseum.org. 2006.

–         Kaushik, Devendra (1970). Under the Mushroom Cloud of Death. Rachna Publishers. p. 17.

–         Roach Pierson, Ruth (1987). Women and peace: theoretical, historical, and practical perspectives. Croom Helm. p. 227.

(Nederlandse vertaling van https://en.wikipedia.org/wiki/Shinoe_Shōda)

Helize van Vuuren