Gedigte

Breyten Breytenbach. Ligruimte

Tuesday, February 12th, 2019

                                                                LIGRUIMTE

(aantekeninge by die blootlegstelling in die laatgaan van ‘n gedeelde maar gedeeltelik

                                                               oorlede verledeling)

*

                                                                   (vertaaler)

Voëls en verdere vreemde verbeeldingsvlugte. Die verhaal (om iets te herwin, al is dit ook slegs die eie positiewe) is die vertelling van verbygaan. Vertelling kan ‘n vertaling wees as ‘n verhelderende verkenning van die nag se verdwaalspelonk. Vir vele van my vriende is dit ook ‘n vervelling van die wese wat vereelt geraak het onder die verdriet van vervreemding. My vriende vra om vermaking. So ‘n verwarrende versoek ! Is dit nie vermetel nie ? Hulle verwag om verlos te word van verlange na die verlede. Hulle wil vergeet van verval. Hulle bly verbind tot die vennootskap van veiligheid : dat alles wat vuil en verweer en futiel is mag verbrand.

Hulle versoek die versekering van verliefdheid op ‘n verre hede. Die verhaler voel vere vir hierdie visie van vervulling en verheerliking. Waarom sou hy die opvlammende vagevuur van vrees verdiskonteer ? Vir wat sou hy dit vermy ? Vir hom is dit « die verraad van die vis ».

Vertaaler se vertelling kan nie die verontskuldiging van verantwoordbaarheid vergestalt nie. Verwoording is die verwesenliking van vleeslike visioene. Maar die voël vlieg nie vir ewig nie. Die vlag is ‘n valse verwagting van wind. Vir wie ? Vir wat ? Om te verhoed dat vergistering se verwoording onvermydelik verlyf word in verwording, verbystering, verwildering, verwarring en verlies ? Om jou verder te verloor in die vervloeking van onversoenbaarheid met die versnelling van vergeet…

Of is dit te verregaande ?

*

gee jy om as ek sê ek is moeg ?

of mag die gek nie vergeet

hoe maklik dit is om die trog

vrot vrugte uit die oog

te verloor en ewe te vervang

met ‘n vraggie gatvratte geoffer

by ontstentenis van die gom

van woorde vir die synsbruid

van lewe nie ?

*

« Dewyl ik dan zag, dat die man onverzettelyk en met geen reden te leiden was, ging ik na de schipper’s hut, daar de zelfde styf van scheurbuik lag, zoo dat hy zich naaulyks roeren kon.

«Ik zeide hem dierhalven, dat ik ‘t land van de Kaap zeer klaarde en onderscheiden gezien, en ook den tafelberg wel ontdekt had, dat men ‘er vast op mogt gaan ; maar dat de stuurman, dit land voor de Saldanha-baai aanziende, nu voorby de tafelbaai, en dus van de man af zeilde, waar mede ik my geenzins zou willen bemoejen, zoo my, myn swaar huisgezin, en voor al hem, en zoo veel andere lydende persoonen in dit schip, niet zeer veel daar aan gelegen was ; weshalven ik hem bad, doch alle zyne kragten (wilde hy spoedig aan land genezen zyn) in te spannen, en, al was ‘t op handen en voeten, na ‘t half dek te kruipen, om ons doch door zyn gezag te redden, en andere ordre, na eigen ontdekking van ‘t land, hier te stellen.

« Hy deê dit ook aanstonts, kroop op handen en voeten, die ‘er zoo swart als inkt uitzagen, na ‘t half dek, en was zoo ras aldaar niet verscheenen, of hy zag, na dat zich kort ‘er aan de wolken van boven den tafelberg afgescheiden hadden, dien berg, en ook den leeuwenberg zeer klaar, toonde aan den stuurman zyn grove misslag, en ‘t gevaar, waar in hy ons allen, met de Kaap voorby te zeilen, bragt, en belaste hem ons aanstonts daar vlak op aan te zeilen, en toen kwamen wy nog dien zelfven avont omtrent 8 uuren daar op de Rheede ten anker, dankende God voor de zonderlinge genade, die hy ons bewezen had, van ons na zoo veel zigtbaare gevaaren, behouden en zoo gelukkig in de haven van onze begeerte te brengen. »

uit : Beschryvinge van Kaap der Goede Hoope, met de zaaken daar toe behoorende, door François Valentyn, 1726 (uit sy omvattende Oud en Nieuw Oost-Indiën)

*

Ek is daarvan bewus dat ek Onderbewuste, my geliefde van al die jare, moet probeer red. Wat sou haar ook besiel het om hier saam met haar tweelingsuster in die moeras te wil swem ? Kaal soos ‘n gedagte bowendien en onderdien tussen die krokodille in die modderige water ? En buitendit – waar sou my Onderbewuste tog ooit leer swem het ? Nou het die twee van hulle wit en glibberig net onder die oppervlak van die water nie meer beweeg nie. Ek het haar aan die skouers beetgepak om haar uit te sleep op die sand. Sy was swaar en slap en het aanmekaar uit my hande geglip en ek moes versigtig wees om die krokodille nie ongerus of opgewonde te maak nie. Drie van hulle het hoeka baie naby met die snoete net-net buite die moeraswater op die sand gelê, horisontale tanderige periskope, ‘n rits kwalik ingehoue grynslagte, die velle skubberig skurf soos verdorde rowe snot, ek kon die verrotting van hulle smoele ruik. Uiteindelik het ek met veel gesukkel vir O op die wal uitgesleep gekry maar sy het nie gereageer nie. Is sy dood ? Miskien net bewusteloos ? (Asof die bewustelose Onderbewuste sin sou kon maak…) In ‘n koma ? Droom sy ? Droom mens wanneer jy dood is ? (Sou die argument dan dat ek slegs ‘n entiteit is wat deur die dood gedroom is kan water hou ?) Moet ek mond-tot-mond ademing probeer ? Maar sy was nog altyd die asem van my lippe. En ek het haar hulp nodig om haar tweelingsussie uit die water te kry voor die krokodille besluit hulle is honger. Daar is ‘n voetbruggie oor die moeras, miskien omdat ons hier in ‘n natuur-reservaat is. ‘n Skaduwee beweeg oor die bruggie en verdwyn net so gou weer agter ‘n blaregordyn op die oorkantste oewer. Iemand hou ons dop, bespied ons ! Ek hoor ‘n geritsel agter die blare. Dit kan tog sekerlik nie Leser wees nie. Daar is meer as net een van hulle, ten minste twee bonkige bewaarders met blou tatoeërvlamme oor die voorarms. Hulle praat oor ons, bespreek dit of hulle die drenkeling uitgesleep op die wal van die moeras gaan verkrag voordat sy haar kan teësit, voor sy haar positiewe herwin, maar selfs dan sou hulle haar vas kan hou tot hulle klaar gekom het om haar vol saad vir die krokodille te voer. Ek knyp O hard sodat sy by mag kom. Indien sy maar net die oë oop wil maak sal ek vir haar vertel ek het ‘n foto geneem van ‘n kakofonie boomskuite oorhoops uitgesleep bo die hoogwaterstreep : één van hulle behoort tog nog waterdig genoeg te wees sodat ons sal kan ontsnap. Maar sy toon geen reaksie of teken van lewe nie. Ek gaan haar so wragtag nie hier los vir die reptiele en die rowers nie. Laat hulle dan maar baklei oor my Onderbewuste se tweelingsuster wat ek net so in die water gaan agterlaat as aas. Met baie moeite kry ek vir O eers op my rug en toe gedeeltelik oor my skouers – ‘n bietjie soos ‘n beskerming teen die sinneloosheid van mens te wees, ietwat soos ‘n dooie bok. Sy is so swaar soos dooie gewig en sonder enige artikulasie. Ek sal haar uit hierdie geil en groen oerwoud abba na hoërliggende grond. Iewers, onthou ek, is daar ooptes, vars lug, steiltes, selfs ‘n berg. Of sy nou dood is of nie, ek sal haar teen die hang begrawe en klippe oor die graf stapel om die plek van vergeet te mag onthou.

*

(vertaaler)

‘n Man het aan die eindigheid van sy nut vir die gemeenskap of/en die geskiedenis gekom en gewonder : wat het ek nou eintlik om by te dra ? Iets wat sou spruit uit sy ambagskennis. Sy ganse bestaan lank het hy omgegaan met woorde – in en uit, van voor en van agter, in beheer of ontbloot met die broek om die enkels tot vermaak van die volk, in die salons van keisers en in die slote van syn wat hy as duisternis wou simboliseer. Eintlik meer eend as swaan. Veel onsinnige waan. ‘n Kinderagtige afleiding van selfbevrediging, ‘n vertraging in die evolusie van lewe na later lê se lêleegte in vergelyking met sy mede-burgers se brode en brûe en buurtwagte en boeremoord. Dit was nou te laat om tot bekering te kom en te wil leer skiet of toue vleg vir strikke of duiwehokke bou vir noodseine of agter ‘n toonbank wil sit in diepe nadenke oor die kougom wat gekou moet word. Moenie ‘n fout maak nie. Die man het gedog hy wéét sy soort het ook iets om te sê wat indien ongesê gelaat tog ‘n verskil sou maak. Byvoorbeeld : het jy al ooit besef dat skedel aan skede verwant is ? Altemit wel met ‘n el agterna, langsaam soos ‘n gedagte wat uitgegroei het om tot wit te verbeen. En al hierdie konkrete dinge en waarnemings wat verding, die onverbeelde produkte – is dit dan nie ‘n bydrae om die grootklip in die ruim die naam van maan te gee nie ? Is so ‘n begrip nie ‘n onontbeerlike verbeeldingsruimte nie ? Onontbeerlik vir wie of vir wat ? Vir wat dan – so asof die maan niebestaansaanwesigheid uit sou straal as dit nie was vir die man nie. En nou is dit die oog en die geskiedenis. Wees bly, man ! Moenie vra nie. Maar omdat dit verdik het soos ‘n klip sonder enige rede om te skyn of te gaan het die man aan die einde van sy nut vir die geskiedenis gekom.

Toe het die man besef sy onvervangbaarheid is om vir niemand enigiets daarvan te sê nie. Om die ruimte te vergestalt. « En wat sal ek sê het ek geleer behalwe om met woorde om te gaan tot aan die uur van my dood ? » Is dit dan wat bedoel word met ‘selfwoord pleeg’ ? Is dit die palindroom – dat daar pal gedroom word dat die agteruitvooruitgang dalk nek-om gedraai kan word ? Al is die nek ook ‘n paling ? « It’s the shape of what’s not there that matters when you’re preening. »

Maar desnieteenstaande, het die man gedink, indien dit dan so sou wees dat sy onvervangbaarheid daaruit bestaan om vir niemand enigiets te sê nie, om die gemeenskap nie te ontstig deur dit bekend te maak dat hy tog sonder dat hulle dit weet ‘n essensiële funksie vervul waarsonder hulle sou weet dat hy niks het om by te dra nie, is dit beter om sonder ‘n woord uit die geskiedenis te verdwyn. Uitbeelding is immers ‘n verwording van denke.

Aldus het die man besluit om vir hierdie helder besluit/besef ‘n merker neer te sit, die berg uit te klim om ‘n klip neer te lê vir die maan. Soek soort dan nie soort nie ?

 

*

(laat selfportret van die vertaaler)

 

die verlepte ou uil

huil oor landskappe wat nie meer is

wat en waar hulle is

in die tyd toe die mens en sy maaksel

as muil tussen die perd van lewe

en die donkie van sterwe die wêreld

vrygewig kon vervuil met drome

in al daardie nagte se ylende braaksel

geswerf om die paaiemente van ewigheid

geskink te drink in kroeë en krotte en kaias

en vas te verf in ‘n runnik van liefde

.

hoe het dit dan so gou opgeraak ?

hoekom is die baie aias nie meer

hier om geaai te mag word

op vlug na fyndraai se kraai en diepsug nie ?

hoe is dit dan dat die liefde

‘n paai in die skaai is

en vir wat is die kluitjie in die riet

‘n vervloekte attribuut

van nege letters soos ‘n sprinkaan

se kreupel dans oor hierdie papier

van kaalgevrete taal met woorde

nog net die vermolmde skeletraaisels

van muise ?

.

hoekom buil die maan so vrot in die bloekomboom

nog voor die eier uitgebroei kan kraak ?

wat bly oor om saam te neem

as ruilgoed of ritsels

na die skuilkuil van vergaan ?

.

o waarom is die uil so uitgelate

nou die laaste rimpelende reëls van skyn

uitgevee glim in die spieël ?

 

*

(« The waste remains, the waste remains and kills. »)

         – William Empson, Missing Dates

 

toe ek ‘n jong bok was

het ek my besig gehou

met die dinge van ‘n jong bok :

geblêr, kop gestamp, agter al wat ooi is aan

getros, vir soetkoek meestertekste opgevreet,

lustig, totdat my bek swart ink kwyl,

lustig in ander man se tuin geskyt,

mooi saam lang trane gehuil onder die maan

 

nou ek ‘n ou hond is

bepaal ek my by die beoefening van wysheid

van ‘n ou hond :

sitlê in die son,

probeer vang die dêmmitse vlooie,

blaf vir my inkskaduwee asof dit ‘n bok is,

maak of ek nie die tefies se kantbroekiekies

aan die draad raaksien

of op hoef te vreet nie,

kou bene in my drome,

kreun van die styfwordslaap,

huil lang trane onder die maan,

skryf gedigte

(moeisaam)

.

 

(om te lyk)

 

met wat sal ek jou vergelyk ?

met watter slyk van rymdwang sal ek jou besmeer –

liewe, afgeleefde, vrekdrek –

in my soeke om jou lê te maak,

jou bek

eens en vir altyd besweer

soos ‘n geweer sonder loop

as kruk

vir die loop soek na selfbejammerklaery

in die geykte gesanikboek wat jy gedigte noem –

om bevry en sonder ooit weer

oor my skouer te hoef kyk

fluit-fluit aan te kan stryk

ewigheid toe ?

hoe kry ek jou uit my lewe

gekraam in die vergaanwaad woorde

om te lyk

asof jy die dood waardig sou wees ?

agter watter bult moet die afdryfvrug

dan nog ter aarde beklink word

om nie ten hemel te klank nie ?

*

die lewe is een lang teug

om uitasem en sonder wind

by die dood uit te kom

die lint te wil breek

en dan te besef :

doodgaan is nie vir sissies nie

*

(die stilte)

 
« How should we like it were stars to burn
  With a passion for us we could not return ?
  If equal affection cannot be,
  Let the more loving one be me. »
  – W.H. Auden

 

‘n lewe is die geraas

van lemme en van stemme

en smouse wat illussies skreeuend opveil

 

ons kom van nêrens

uit die niet getrek in ‘n skede bloed

en leer ons bestaan om te mag vergaan

 

ter wille van die rym

met foneme se fenomenale

verskynsels van dese en gene aan die lyn

 

van ons bewussyn gehang

soos skimme van wie ons was

elk met ‘n mondjievol preweling

 

of ‘n verroeste fluitjie in die sak

en die honger oë wat so pleit

om onthou om onthou

 

te behou : die voëls se vlug

die waan van landskappe lig

verwelk teen die geboue se fasades

 

maar snags wanneer die uitspansel bewe

en daar geen jakkalse is om na te roep

omdat die maan swart verlyf

 

in die mond van skrywe

wéét ons ons weet

watter stilte in ons roer

.

.

*

Breyten Breytenbach – binne skutmure van die plaas Coornhoop langs die Liesbeeckrivier, ‘n vroeëre grondtoekenning van Jan van Riebeeck. November, 2018

om hier die lig aan te bi(e)d

in ‘n kommetjie

en ‘n gaantjie

 

.

 

Bibi Slippers. Wasdom

Monday, January 28th, 2019

 wasdom

 

wat de fok, potplant!? genoeg van die gevrekkery. GROEI!

jy het grond. jy kry son. ek gee jou só versigtig water. wat?

 

méér water? minder son? of andersom? kort jy ruimte,

of lig, of die klam omhelsing van ’n kweekhuis? mens kan

 

seker een uit plastiek prakseer? kyk, blaartjies: ek sal watookal

probeer om jou nie so te sien nie. aard jy eenvoudig nie

 

in dié plek of dié pot nie? verkeerde biosfeer? ly jy

aan plantluis of is dit iets anders wat aan jou vreet?

 

weet jy ooit self wat jou terra cotta tantrum beteken, wat dit is

wat jou so moeg, verbruin en ongelukkig maak? voel jy iets

 

as ek aan jou verlepte stingel raak?

 

ek wil jou so graag help herstel, maar hoe? moet ek jou sagkens

met ’n seepoplossing afspons of liggies spuit, uitplant of jou

 

gewoon uit my skadukol van kommer skuif

en los?

 

ek lê die handskoffel, snoeiskêr en troffel neer en hoop

jy sal tot volle wasdom kom

 

in ’n ander kamer.

 

ek keer ’n gieter in my keelgat om.

 

 

© bibi slippers / 2019

 

 

 

Paul Demets. Glas

Friday, January 25th, 2019

Glas

Dood, spreek niet in bedekte termen. Zet mij
maar in mijn hemd op een feest waar ik niet
ben geweest. Vier toch rustig verder in het dorp.
Ik ben hier louter lichaam. Mijn borstkas bloedt traag

onderhuids, mijn lippen zijn uitgesneden.
De schuifdeur  vormt een open vraag. Mijn handen
willen van de ontknoping niet weten. Mijn dieren
zoeken iets waar niets viel. Ik zou hen kunnen zijn, dood,

louter ademend in het moment. Maar ik hang pal tussen hen in.
Ik word vloeibaar. Ik ben weer vruchtbegin.
Dood, slik door. Ik zou je niet misstaan. Neem mij
dan ook maar de woorden uit de mond en zeg hen in mijn plaats

wat ik vond. Wees niet bang, dood, om te bestaan,
hier in de stal. De dieren drinken met hun blik.
Laat mij ongeneeslijk bruisen in een glas.

Luchtbel in water die er nog is, is, is.
Dan was.

 

©Paul Demets / 2019

 

*Plattelandsgedicht XLVI december 2018

*Zelfdoding bij landbouwers is taboe. Ze vormen een belangrijke risicogroep.

 

 

Luuk Gruwez. Im Abendrot

Monday, January 21st, 2019

IM ABENDROT

 

Olo houdt er prompt mee op. Maar Wellington en Philo

niet. Leve, bijgevolg, Wellington en Philo. Exit Olo.

Zal op een mooie dag nog iemand aan hem denken?

 

Olo heeft  te lang in later geloofd. Ziehier, lees zelf

zijn testament. Blijkt daar niet uit hoezeer hij naliet

te noteren dat ook híj heeft geleefd? Geen gram

 

blijft straks nog van hem over. O domme, domme Olo!

Akkoord, verscholen achter woorden van anderen lagen weer

woorden van andere anderen in een hinderlaag te wachten

 

om die van hem te versmachten. En soms denkt hij:

dit was beslist een list van Wellington of Philo!

Er is, vindt Olo, de meeste tijd alleen gemis. En indien niet,

 

dan mist hij zijn gemis. Maar is dit erg? Zodra hij grijs

werd, heeft men hem tot in de kleinste moleculen met

krokus, tulp en  sneeuwklokje vertrouwd gemaakt.

 

Kan Wellington of Philo zulks beweren? Gediscussieerd

heeft hij met reiger, vliegenier en leeuwerik

om aldus hoger te leren vliegen dan wie dan ook

 

zonder neer te storten in dat bodemloze zelf  dat dichters

zo vaak balen doet. ‘Kom dan, liefste,’ zegt hij zacht,

‘het wordt avond, leg je oren tegen mijn kleine hart

 

en hoor de pasgeborene die ik ooit ben geweest.’

 

© Luuk Gruwez  / 2019

Paul Demets. Bladstilte

Sunday, January 20th, 2019

Bladstilte

 

Hand van mij, laat mij niet los.
Blad dat afhangt van zijn tak
en meebuigt met de wind. Nerven

vol pigment. De tijd morst op het oppervlak.
Veeg de nog natte haren uit het gezicht
van het licht en bedek mij met schaamte.

Je bent zo vaak beschreven. Schaduw
mijn voorhoofd als ik in de zon kijk
en mijn donkerte zich langzaam oplost

als je naar haar reikt. Vorm die afhangt
van een vorm. Niets zijn, hand van mij,
dan bladstilte in een bos. De ingehouden

schreeuw van de boom voor hij ontworteld
wordt. Nauwelijks geluid van het wuiven.
Hand van mij, laat mij niet los.

 

© Paul Demets

Plattelandsgedicht XXXII

Voor Waerbeke vzw in Waarbeke (Geraardsbergen),
voor de Dag van de stilte..
En vooral voor de stilte zelf.

De Waal Venter. Gedigte oor sterflikheid en verganklikheid 2

Monday, January 7th, 2019

Elke dag word gister

.

Vandag het opgedaag,

oënskynlik boordensvol energie,

daadkrag en dinamiese planne.

.

Hy gaan sit voor my,

klap die rekenaar-tablet oop

en wys my sy beplanning

wat rondpronk in helder Oled-kleure.

.

Maar dit is vir my ál

of daar iets geforseerds is aan hom.

As hy voel na iets

in sy formele baadjie se binnesak,

ruik ek Boxer-tabak;

my oupa het die geurige kerwinge

met sy duim in sy pyp vasgedruk.

Die vuurhoutjie se swaelslag

het my neus ’n speelse klap

op die blad gegee.

Dan die wit rook

met die geur van ou beplannings,

saamgedring en beliggaam

uit die lippe van my oupa.

.

Die dag wil my die hele dagplan laat deurwerk,

maar ek sien hom nou

in sy werklike wese.

Hy dra nie meer ’n pak nie,

maar ou plaasklere.

Sandale wys sy lang tone

en ek dink die Bybelse Petrus

het so gelyk.

Hy praat saam met die oubaas

oor waar die beeste vandag gaan loop,

en hoe hulle gaan regmaak vir die dip.

.

Hy kyk na my,

en sy gesig, bruin soos die grondpad

na die mielieland,

verander nie,

maar ek weet hy glimlag.

Woorde is vir hom kap met ’n byl,

elkeen moet reg kap in die hout,

indring in die stomp,

anders mors jy jou krag.

.

Maar nou vra hy:

Jy’t vroeg opgestaan saam met oubaas?

Ek knik, want nou voel woorde, die byl,

vir my te swaar om op te tel.

Hy draai om, om te gaan werk, en sê:

Dis goed so, want vanaand kom,

vir ons almal,

vir jou ook.

 

***

 

Lewe uit dood

.

Die stad is dood.

Daar is niemand in die strate nie.

Die verkrummelende geboue is bruin.

Binne die huise is daar die nietighede

van verlate persoonlike besittings.

’n Hardloopskoen

lê roerloos

langs ’n hopie gekreukelde klere.

’n Glas water,

eienaardig onaangeraak

op ’n vensterbank

met gebreekte ruite.

Alreeds word die substansie van die stad

omgesit in eenvoudiger verbindings,

dit sak stadig die grond in

om nematodes, bakterieë,

erdwurms en ander honger kreatuurtjies te voed.

Hierdie stad sal herrys,

maar in ’n ander gedaante – ex terra semper aliquid novi.

 

© De Waal Venter. 2018

René Bohnen. Stilbaai blou

Friday, December 21st, 2018

 

Stilbaai blou

 

Ook ʼn slak skryf met sy lyf:

stileer begrafnisbriewe in die sand

vir bloublasies wat laveer

tot op die strand

 

Deurskynkleur doebleer

vir oulaas

ʼn klam klein Vermeer

 

© René Bohnen / 2018

 

 

Johann Lodewyk Marais. Rooi-ivoor

Monday, December 17th, 2018

ROOI-IVOOR

Berchemia zeyheri

 

Rooi-ivoor, ek skryf by die lig

van ’n lampstaander uit jou hout

gekerf deur ’n kundige hand

en soek woorde om jou te ken.

 

Rooi-ivoor, ’n naakte byl het

jou gevel, tunstenversterkte

saagtande deur jou bas geklief

en ’n beitel jou afgerond.

 

Rooi-ivoor, ná die ritseling

van jou gekartelde blare

stil geword het, klink jou naam op

in die bloed van ivoordraers.

 

 

© JL Marais / 2018