Nuwe Stemme

Hilda Smits. Bangkok & Siem Reap Gemengel-oes vir die ou jaar

Monday, December 29th, 2014

 

Ankor Wat

die lig besit alles hier

in die gange flits jou kamera

soos ‘n eerste vuur

die lig besit jou

sê jy vir elke vervalle muur

en vir die klein donker vroutjie

voor haar Buddha

toe jou kamera oor haar boggelrug blits

asof sy water is

 

 

Ayutthaya toe

op die trein Ayutthaya toe myself skielik weer in Indië bevind

’n af-been man smous koeldrank water lemoene

seningrige arms sy stem soos die einde van die dag

sy lyf taai bruin spinnekop om ’n kierie gespin

my agt oë staar en na die landskap wat riviere maak in die venster

stormagtige gras dan ’n gladde meer huise word gevloed

later die dag vir ure deur die mure van Wat Mahathat gestap

lighoofdig die hoë torings van die aarde beklim

klam-hand aan ’n af-kop Buddha gevat-vat

agter my het julle stemme in die hitte verdamp

die son stadig en swaar soos ’n emmer oorgehel

toe hoor ek die man op die trein weer skel

hy verkoop ek en jy, ons jare-terug soos warm koeldrank soos ou lemoene

sy stem staan regop soos ’n murasie in die veld

 

 

Siem Reap

nie regtig plek in hierdie gedig vir ek of jy

jou ma, pa, broer, jou pa se niggie

vir 17 ure van hardlywig wees op die vliegtuig

vir familie kibbels of opmaak nie

om hierdie gedig te skryf moet die Westerse toilet

wat kon flush die groot wit bed soos ’n koninkryk

die kersboom op my Starbucks koffie geroom

moet alle luukshede uit

geen olifant van ’n kamera lens

geen krummels van die internet

geen belaglike Fransman, verdagte Eiffeltoring, duur Belgiese bier

om hierdie gedig te skryf sit ons in ’n tuk-tuk

swerf my kamera verby ons drywer Channa se breë rug tot in die grondpad

waar ek draf met die versigtige voete van ’n basterhond verby

drie skoolkinders wat grootwiel fiets-trap verby

’n ou man wat steier en krimp onder die bondel op sy rug verby

langbeen winkelpoppe met parmantige wit borste verby

die dorp mark waar ’n duisend bruin hande in dollars smous verby

die swanger teef haar uithang ribbes uithang tong verby

die grommende motorfiets sy swaar wiele wat wortel skiet in die grond onder pa

se gewig en ma haar lyf soos deeg waaraan twee seuntjies klou verby

die kleuter agterop haar sterk tande flits wit likkewaan in die son haar

bruin hand waai soos ’n vlag vir ons verby die woud waar die sonbesies skril

skreeu en skreeu en skreeu en ek omdraai en jou vra of hoor jy dit, of jy dit regtig hoor

 

Carina van der Walt. ‘n Besondere Trilogie

Friday, October 17th, 2014

 

 

Onlangs het die derde bundel van ’n besondere trilogie in die Nederlandse poësiewêreld verskyn. Dit is Verzoenen (2014) van Emma Crebolder by Nieuw Amsterdam Uitgevers. Twee jaar eerder is Crebolder se Vallen (2012) gepubliseer en nog twee jaar daarvoor haar Vergeten (2010). Saam vorm hierdie digbundels ’n ode aan die vol en ryk lewe wat bejaardes beleef, ondanks die ouderdomsprobleme waarmee hulle gekonfronteer word. In die spesifieke geval van Crebolder gaan dit eerstens oor vergeetagtigheid in die vorm van woorde wat haar bly ontwyk, vervolgens oor  ’n spesifieke angs naamlik die angs om te val en ten slotte oor die proses van versoening met hierdie tipe verskynsels. Uit die Afrikaanse digerswêreld het Heilna du Plooy en Charl-Pierre Naudé onlangs Crebolder se werk ontdek. Albei het hulle hand aan vertaling gewaag.

Die reëlmaat waarmee Vergeten, Vallen en ten slotte Verzoenen verskyn het, getuig van ’n vaste en begeesterde digtershand. ’n Ouderwets betroubare uitgewer het by gekom, Crebolder se sterk konsep omhels én vanaf punt A tot Z oor ’n tydperk van ses jaar volledig ondersteun. Elke bundel in hierdie trilogie bestaan uit net vyf-en-twintig gedigte. Vir ’n Afrikaanse leser klink dit miskien min, maar genadiglik is al vyf-en-sewentig gedigte nie in één bundel geprop nie. Wat Crebolder so flambojant uitgewerk het, sou dan in ’n groot mate skade gely het. Gedigte het ruimte en tyd nodig en Lucebert se woorde “alles van waarde is weerloos” is ook op hierdie werk van toepassing. Crebolder se titellose gedigte is vormlik opvallend, want hulle bestaan uit net tien reëls. Die bundels se tienrelige gedigte verskil met betrekking tot strofe-indelings. In Vergeten lyk die gedigte soos kompakte bou-of geheueblokkies. In Vallen bestaan alle gedigte uit vyf koeplette om Crebolder se valangs mee te besweer. Die reëltjies moet mekaar vashou. In Verzoenen bestaan alle gedigte nog steeds uit tien reëls, maar hulle is dan in verskillende kombinasies van twee strofes verdeel.

Elke gedig as geheueblokkie in Vergeten demonstreer hoe ’n mens omgaan met ’n woord wat jy vergeet het: jy omskryf die woord, tot in die fynste detail, maar jy kan dit nie benoem nie. Dis weg! Natuurlik het Crebolder presies geweet oor watter woord sy telkens gedig het, maar as leser bly die woord onidentifiseerbaar en dus onbenoembaar. Bureau Beck, die grafiese ontwerpersburo wat al drie haar bundels saam met haar ontwerp het, het in Vergeten probeer om by elke gedig ’n leidraad vir die leser gee. Die leidraad is ’n aantal puntjies tussen blokhakies wat die lettergrepe van die verdwene woord aangee. Dit geld ook vir die drie lettergrepige titel op die buiteblad, maar hier staan darem Ver-ge-ten by.

Du Plooy het verlede jaar ’n gedig uit Vergeten vertaal. Juis die verdwene woord in die betrokke gedig was haar se grootste vertaalprobleem, want wat is ’n “Schorrevaar” in Afrikaans? Crebolder het “Schorrevaar” se geheim gelukkig aan Du Plooy weggegee, maar dit het ongelukkig nie gehelp nie. Die woord verwys na ’n aalscholver (Phalacrocorax carbo) wat net in die noordelike halfrond voorkom. Dit is so ’n tipiese vertalingsprobleem tussen noord-suid. Die naaste wat Du Plooy daaraan kon kom, was die Afrikaanse kormorant. Foto’s van beide aalscholver en kormorant vertoon ’n swart watervoël wat met uitgestrekte vlerke sy vere droogmaak. Maar die woord kormorant wou nie klink nie. Du Plooy en Crebolder het lank hieroor gekorrespondeer. Uiteindelik is besluit op “waterraaf”. Hier volg die Afrikaanse vertaling van Ons vruchtbaarste verleden lag met daaronder ‘n foto waarop Du Plooy haar vertaling voorgelees het:

Ons vrugbaarste verlede is op papier
en langs riviere vasgelê, op die keie
of klippe langs die Schelde of die Waal.
Die stroming het ons meegevoer.
Ons moes na die verhale soek.
Waterraaf het agtergebly. Sy flap
haar vlerke soos ’n boek wyd oop.
Sy omhels die meeu en gooi haar
trots hoog op in die lug en wys,
kyk daar: die vriendin van waterraaf.

Heilna du Plooy: Literaire Salon in’t Wevershuisje 2013

In Vallen (waarvan die lettertipe verskil van die eerste en laaste bundels om die drieluik ook só tipografies tot ’n eenheid af te rond) het Crebolder haar vermoë om neologismes te skep ruimskoots gedemonstreer. Woorde soos “valluik, valwind” en “valreep” is bekend, maar onbekend (hoewel semanties verstaanbaar) is onder andere “valgat, valappels, valtijd, valneiging” en “valincidenten”. Weer ’n keer het die grafiese ontwerpersburo bygedra tot die artistieke ervaring van die bundel. Die titel ‘val’ in meerdere of mindere mate skuins oor die donker bladsy teenoor elke gedig. Wat neologismes verder betref, is die woord “spookacrobaten” vir eekhorings treffend. Die gedig met die eekhorings of “spookacrobaten” verteenwoordig ’n baie bekoorlike tema in Crebolder se werk, naamlik ’n vrypostige, speelse erotiek. Crebolder vrees ’n “valpartij”, maar is intens bewus van liggaamlike begeertes: sinnelik en jonk. Sy beskik oor ’n kinderlik verwonderde blik, byvoorbeeld in Misschien kom ik je toch nog halen op p.25:

Misschien kom ik jou toch nog halen.

Mijn voeten liggen hier voor me.

 

        Jij herkent vast de wegen niet meer.

       Er zijn kraters ontstaan. De eekhoorns

 

blijven tsj tsj in de aanvalshouding,

daarna zwieren ze van varenbos

 

       naar twijg en terug. Ik heb

       de spookacrobaten nooit zien paren.

 

En zo voeg ik voor ons een pauze in.

Alleen, met mijn benen samen.

Met die titel Verzoenen het Crebolder aanvanklik ’n probleem gehad. Dit was ’n voorstel van haar uitgewer, “maar ik ben niet zo van verzoenen”, het sy beswaar gemaak. Totdat haar vriendin voorgestel het dat sy anders daaroor moet dink. “Denk aan vér zoenen. Dan blijft het toch ook een beetje erotisch!” Sodoende is die knoop vir die titel deurgehaak. Hierdie bundel is doelbewus met taal as tema gekonstureer rondom die voorvoegsel “ver-”. Dieselfde voorvoegsel word in die grafiese ontwerp op die buiteblad en op elke bladsy teenoor elke gedig bevestig. In die “ver-” woorde is “ver-” altyd swart, terwyl die res van die woord se letters al ligter word, asof dit verdwyn. Gemaklikheidshalwe verwys ek daarna as gidswoorde, want volgens die inhoudsopgawe agterin die bundel is dit nie die titels nie. Die gedigte word met die eerste reëls aangedui. Dat Crebolder die inherente tekortkominge van taal onder die gidswoord verzoenen oopskryf en die lyf se gebaretaal as oplossing aanbied vir waar taal ophou, het Du Plooy dadelik bekoor. Crebolder begin hierdie gedig met die eerste vyfrelige stofe in die oerbos tussen slingerape en lemure, maar beweeg vinnig oor na die teerpad toe en eindig in die tweede vyfrelige strofe op p. 15 by taal:

Prijsdier Taal, je wordt zo vaak
misvat. Laat ons liever toch
gebaren. Een opgestoken hand
ontwapent hoe graag een mens ook
het brullen na zou willen apen.

In Afrikaans is die aanklag en ontnugtering des te groter:

Skoudier Taal, jy word gereeld
verkeerd verstaan. Dan maar liewer
gebare gebruik. ‘n Uitgestrekte hand
ontwapen ook al sou ’n mens
graag ’n gebrul wou na-aap.

Iets anders het Charl-Pierre Naudé onder die gidswoord verlangen in dieselfde bundel bekoor en tot ’n vertaling oorgehaal. Miskien is dit die kontras tussen stad en natuur; tussen savanne en see? Of die doodsverlange, wat sukkel om swaar op die krop van die leser se maag te gaan lê? In elk geval verteenwoordig hierdie gedig op p.23 die tema dood en in hierdie spesifieke geval doodsverlange in kombinasie met see- en waterbeelde. Die gedig eindig met:

Zo’n zeeverlangen bereikte mij ooit

tijdens waaidagen in de savanne waar

het warm woei en ik dacht dat

het de moesson was. – Het strand

ligt uitgerold, ik kan de zee in gaan.  

Dit sluit byvoorbeeld aan by die gedig onder die gidswoord vervluchtigen op. p.49:

Definitief de zee in lopen

en vervluchtigen in de geliefde.

Per strandkoets zoals

baadsters vroeger, onttrokken

aan het zicht. Mijn uitvaart

stel ik me zo voor.

 

Charl-Pierre Naudé: Literaire Salon in’t Wevershuisje 2014

Terug by die gedig onder die gidswoord verlange (p.23). Die dringendheid van die gedig het bymekaargekom in die vaste uitdrukking: “sta al op mijn pedalen.”  Dit voel soos ‘n vaste uitdrukking. So iets is meestal onvertaalbaar. As vertaler moes Naudé ’n alternatiewe uitdrukking in Afrikaans soek wat ook dadelik herkenbaar is. Hy het dit gekry in die woorde “om vet te gee”. Hier volg die volledige gedig soos Naudé dit in Afrikaans vertaal het:

Soms tussen heuwels en woonstelblokke

vaar ʼn boodskap van die Noordsee binne.

Gehoorsaam aan die ingewing gee ek vet op my pedale.

Op pad piets die watertaal van takke

rondom my lank voordat ek die seefront haal.

 

So ʼn seeverlange het my dikwels bereik

op winderige dae in die savanne waar

die hitte so aanwaai dat ek sal dink

dis die moeson. – Uitgestrek

was die strand, ek kon die see ingaan.

Tog eindig die trilogie nie op Crebolder wat soos Jonker vanouds die see ingestap het nie. Sy bevind haar in die slotgedig weliswaar op die strand, maar met die woord “schrijven” as openingswoord vir die dag van more. Crebolder beskou hierdie drie digbundels as ’n hoogtepunt. Hulle is nommers vyftien, sestien en seventien in haar oeuvre vanaf 1979. Sy beleef tans ’n welverdiende asemskeptyd. Hierdie drie keurig versorgde, nougeset saamgestelde en intens poëties geskrewe digbundels is ’n veertjie in die hoed van die Nederlandse letterkunde. Eintlik mag niemand dit mis nie.

 Emma Crebolder

 

 

 

Carina van der Walt. In aanloop tot Poetry International, Rotterdam 2014

Wednesday, June 4th, 2014

 

Wie die poësiewêreld ken, ken Poetry International. Hierdie jaar staan die poësiefees onder andere in die teken van die feesvieringe rondom tweehonderd jaar na die afskaffing van slawehandel. Die digter wat dié idee as gas seker die sterkste beliggaam is Antoine de Kom, VSB-poësiepryswenner van 2013 met Ritmisch zonder string (Querido).

De Kom is in Den Haag gebore, maar het ’n paar jaar van sy jeug in Paramaribo, hoofstad van Suriname – ’n noordelike landjie in Suid-Amerika, deurgebring. Daar lê sy eintlike wortels, want De Kom se oupa was die swart skrywer en aktivis Anton de Kom. Anton de Kom (1898 – 1945) is gebore en getoë in Suriname, maar emmigreer in 1920 na Nederland. Hy trou met die Nederlandse Nel Borsboom. Uit hulle huwelik is drie seuns en ’n dogter gebore. Anton de Kom se bydrae tot die opkoms van ’n swart bewussyn in beide Suriname as eerdere Nederlandse kolonie en in Nederland sélf, kan in Suid-Afrika vergelyk word met Steve Biko en die Black Consciousness Movement. Toe hy en sy gesin in 1933 vir vyf maande teruggaan Suriname toe, is hy in Nederland as ’n gevaarlike kommunis beskou. In Suriname rig hy binne die eerste maand ’n adviesburo op vir die arbeidsregte van arbeiders. Nie lank daarna nie word hy vir drie maande in die gevangenis Fort Zeelandia gestop. Die rede? Omverwerping van gesag. Toe hy en sy gesin in Mei 1933 na Nederland terugkeer, is hy as ’n held ontvang. Oupa De Kom se bekendste boek was Wij slaven van Suriname (1934, Uitgever De Baanbreker). Hy het ook vir die onwettige Haagse tydskrif De Vonk geskryf. Anton de Kom word deur die Duitsers gevange geneem en sterf op 29 April 1945 – ’n paar dae voor die einde van die tweede wêreldoorlog – in die Duitse konsentrasiekamp, Sandbostel.

Hierdie agtergrond is nodig om te verstaan waarom kleinseun en digter Antoine de Kom homself op die webwerf van Poetry International bekendstel met die woorde: “My identity is much darker than the way I look.” Hy was tydens sy jeugdige verblyf in Suriname verras dat hy as kleinseun van Anton de Kom as die “white Dutchman” beskou is. Na twee geslagte in Nederland is De Kom baie witter as wat hy oor homself voel. Dit was die vonkie van sy eie lewenslange identiteitskwessie, wat saam met ’n begrip vir die tropiese bewussyn sy digterskap vandag teken.

Hy debuteer met Tropen (1991) en word dadelik genomineer vir die C. Buddingh’-prys. Daarna volg De kilte in Brasilia (1995) en Zebrahoeven (2001). Twaalf jaar later verskyn Ritmisch zonder string en beskryf die NRC-Handelsblad die bundel op die omslag:

“De Koms gedichten zijn één en al spanning en contradictie: tussen Europees en ‘tropisch’, blank en zwart, het bijzondere en het universele, structuur en ontbinding, Mallarméaans formalisme en ‘onzuiver’ engagement, persoonlijkheid en ontindividualisering, sensualiteit en reflectie – niet tot een verzoening te brengen tegenstellingen die hij als Surinaamse Nederlander van gemengd bloed letterlijk belichaamt.”

Hierdie bundel is in Suid-Afrika ook bekend, want Die Burger hou dit kort en kragtig by:

“In sy bedaarde voordrag smeul ’n woede getemper met humor.”

In Ritmisch zonder string is daar baie verwysings na lande rondom die Middellandse See. De Kom het al gedige in Istanbul en Damakus geskryf en na Suid-Afrika, Honduras en Hawaii gereis. Hierdie vreemde wêrelde word in die bundel gekombineer met sy visuele taalgebruik. Hy is nie bang om uit die slang van Sranantongo (of Negerengels, vandag meer beïnvloed deur Nederlands) en folklore vir sy gedigte te put nie. Dit dra by tot ’n besonder kragtige aanbod van poësie.

De Kom is in sy werk geneig om die tradisionele versvorm te ignoreer deur die grense van poësie te probeer opskuif. Dit doen hy in die vorm van prosagedigte. Tog moes hy erken dat hy baie versigtig moet wees dat die boodskap nie die oorhand kry nie, soos wat dit dikwels in Surinaamse poësie die geval is. “With me the aesthetic always has to hit back at the ethical aspect.”

Antoine de Kom se poësie getuig van groot toewyding. As Afrikaanse leser voel ek in sy gedigte die son prik en die stof onder my kaalvoete, terwyl die hond warempel nog ’n voël gevang het. Dis baie herkenbaar. En tegelykertyd is dit eksoties met ’n leë hangmat, beloftevolle wisselvingers, ’n dreunende beat wat aangewaai kom op die wind… en ander vreemde woorde waaraan ons in sy gedigte kan proe. Daar wag ’n fees in Rotterdam. En deel van fees is dat die Afrikaanse digter Charl-Pierre Naudé ook gaan optree.

Lees hieronder die Afrikaanse vertaling van noudat die son (p.59) uit Ritmisch zonder string.

.

noudat die son

laer hang is dit des

te warmer en ek vrees dat

êrens – die jongste

van ons honde het pas ’n duif opgeëet.

klein bruin veertjies oor die plaveisel

verspreid. ek het gister vir myself

 gewaai. ek sal more

vroegoggend die land verlaat

kaalvoet.

die honde maak asof hulle slaap.

my hangmat is leeg. bo die kus

dryf die rooi en wit van voëls

deur die groen. ek ruik soos hout

tog bietjie surig. en verder is daar stof

en natuurlik die gevoel om uiteindelik

hier tuis te hoort: by die cambio* was daar

die klein wisselvingers van ’n bruid sy

doen dinge en het

nog gou-gou iets liefs gesê oor betaal

betaal maar en kyk

het sy gesê terwyl sy op skulpsand by die see staan.

vanuit die verte het ’n dreundende techno

beat aangewaai. en ek sal netnou

aangespreek word en dan

sal dit blyk dat ek nie bestaan nie dat familie

in my plek gekom het in

klere uit ’n baie ander tyd as ons s’n

hulle kleur en tongval oorval my net soos

die beat op die wind

wat laat in die middag opsteek toe

omgevalle leë bokse teen die kar streel

terwyl daar laos* in die son lê en droog

op ’n beteëlde tafel

*cambio – winkeltjie waar jy geld (euro’s vir die Surinaamse dollar) kan ruil inruil teen die jongste wisselkoerse

*laos – ’n soort gemmerwortel, maar kleiner en donkerder as gemmer

Vertaling @ Carina van der Walt

 

Antoine de Kom

Hilda Smits. Frank Stanford, ‘n slagveld, Putin, en die maan.

Sunday, May 4th, 2014

Frank Stanford. Foto deur Fred Kuhlman Jr.

Ek het so twee jaar terug op ‘n Herfsdag in New York vir die eerste keer oë op Frank Stanford se “The battlefield where the moon says I love you” gelê. Dit was ‘n week van eerste ontmoetings – Ben, New York, ‘n Tyrannosaurus rex, Stanford se epiese 15 283 lyn gedig. In die afwesigheid van strofes of punktuasie lees ek Stanford soos wat die mense hier in Nashville die Bybel lees – in geen spesifieke volgorde, vreeslik entoesiasties, honger vir inspirasie, en op tye wanneer ek eintlik ander dinge moet doen. Daar is iets aan ‘n 15 283 lyn gedig wat my afgunstige muse se rughare soos ‘n kat laat rys. Op dae wanneer ek soos die wafferse Kafka (sonder al sy kwale) wil voel, maar net aan uie, werkopdragte, die skobbejak Putin, en die son op die stoep kan dink, sit ek met my neusvleuels tussen Stanford se blaaie vir inspirasie. En dan dink ek weer aan uie en Putin.  Onlangs kom ek op nog ‘n juweel af op bladsy 244. Ek vertaal dit hier:

 

Ek word wakker en dit reën op die vlot.

‘n Duisend Sjinese martelare, ‘n orkes, en ‘n boek met dierefabels,

so die gat in die emmer maak nie saak nie.

Jy vind my naak en dood langs stilte en water.

Jy sien die wolwe kerm oor my spore in die sneeu,

die reise wat ek onderneem het, die vlieë wat ek doodgeslaan het.

Die dood is in die ruïnes van die aarde wat voor die skare buig met ‘n sakdoek,

dit is in my liggaam van twee skaduwees,

in die bloedige aand, en in die verminkte boesem

van ‘n sak gesteelde appels. Dit is waar meisies aan hulleself vat

wanneer die wind oor hulle bloese waai.

Die dood is sy eie ontheiliging,

dit is oop gespes en handdoeke.

Die dood sweet soos ‘n eier in ‘n broeikas.

Jy kan dit proe in melk en in seëls.

Dit is iewers in die bodem van die boot.

Dit lê in hinderlaag vir ‘n kind alleen en wag, dit is net soos die kind,

sy wimpers en knieë en elmboë,

die vlek in die tuin.

Die dood is soos ‘n anker, soos ‘n geruïneerde net.

Dit is golwend onder die blou vel, soos die lyk van ‘n meisie deur ‘n slang gepik.

Jy sien dit in die nag, jy gooi klippe

dit keer terug, en broei uit op jou kussing.

Dit wil ‘n drom van jou vel maak.

Dit wil jou aandag hou met ‘n blou lig.

Gooi jou skaduwee onder die boom, Judas.

Dit neurie trou met my, neem hierdie ring,

en spoeg in jou oog soos ‘n sprinkaan.

 

Stanford is in 1948 in Richton, Mississippi gebore en deur sy weduwee ma opgegee vir aanneming. Hy publiseer The battlefield where the moon says I love you en ses korter digbundels in sy twintigs. Hy pleeg selfmoord op die ouderdom van 29 deur homself drie keer in die hart te skiet tydens ‘n onderonsie tussen sy vrou, die skilder Ginny Stanford, en sy minnares, die digteres C.D. Wright Sedertdien het hy ietwat van ‘n kultus figuur in die Amerikaanse briewe sirkels geword. Volgens die wikipedia is Stanford se nalatenskap gehul in legende, raaisels en foutiewe informasie. Stanford het glo self die lyn tussen fiksie en werklikheid in sy briewe vervaag, en vele gepubliseerde artikels en opstelle verwar selfs die mees basiese besonderhede soos sy geboortedag en dorp. Baie van die raaisels rondom sy nalatenskap is skynbaar as gevolg van sy eie fabrikasies.

 

The battlefield where the moon says I love you, Stanford, F. (1977).

 

In die inleiding van sy boek skryf Stanford se minnares die volgende “I do not know whether he was drinking steadily or heavily – water or strictly whiskey. I believe he was both dreaded and loved for his intelligence, his beauty, and his pervasive mystery. I believe that the poem anchored him to the world, and that it stood solidly between himself and a much earlier death than he died. He wrote ‘I’ll just bleed so the stars will have something dark to shine in’. What can you say to that”. ..Wright, C.D. (1978). ‘n Gedig getiteld “Instead”, vertaal uit sy digbundel, You, wat na sy dood in 1978 deur C.D. Wright gepubliseer is:

 

Die dood is ‘n goeie woord.

Dit keer dikwels terug

wanneer dit baie

donker is buite en warm

soos ‘n visserman

oor sy limiet,

sonder pyn, seks

of melancholie.

Jonk soos wat ek is

hou ek lig vir hierdie boot.

 

Toe die res van julle nog kind was

het ek ‘n monnik geword

van my eie verbeelding.

Dae en nagte het oor die bordeel

gedryf soos spinnerakke op ‘n meer,

‘n klooster gevul met lawaai en meisies.

 

Die maan gooi die messe,

die digters eggo totsiens,

en sleep die stilte soos nette in.

 

Digby my huis was ‘n eiland

waar ‘n perd alleen gestaan en skuim het.

Abednego was sy naam

skemerig, so wreed soos ‘n gedig

teenoor ‘n swart sigeuner.

 

Verdriet en whisky

kos meer as vriende.

Ek besoek tronke,

weeshuise, kroeë,

hopend om hulle weer te sien.

Wilgers, ys,

aas, geen geld.

Jy sal dit binnekort moet sê, jy weet

aan jou vrou, jou kind, jouself.

 

‘n Gedig vir Ben wat my aan Frank Stanford, Brooklyn, die 76’ers en die definisie van ‘n goeie bagel voorgestel het.

 

Nashville

 

ons stap in die pad af krieke skree in die kele van bome

Stravinsky net vir ons

ons laat die stoep agter die huis asof ons nie daar bly nie

en stap myle verby vensters waarin TV’s

so gesellig soos goudvisse flits

huise waarin mense so gesellig soos gesinne is

 

skil die donker af

die magnolias hang gloeiend en hoog swanger in bome

 

swart is die pad wat sweet soos ‘n slaaf onder voet

jou hand is warm en benerig soos die vibrasies van ‘n voël jou stem

knetter soos ‘n buitelandse enjin tussen ons

 

diep-long drink ek die magnolias in

vannag sal ek droom van die dronk mot wat al om die stoep lig gons

 

 

Nog ‘n foto van ‘n poel water in New York

 

Bronne & meer oor Frank Stanford en The battlefield where the moon says I love you:

http://en.wikipedia.org/wiki/Frank_Stanford

http://www.english.illinois.edu/maps/poets/s_z/cdwright/stanford.htm

http://writing.upenn.edu/epc/authors/thomas/thomas_stanford.html

http://www.npr.org/2012/08/08/158438476/strange-fruit-and-stranger-dreams-in-the-deep-south

http://www.poetryfoundation.org/bio/frank-stanford

Hilda Smits. Oor Hemingway se snor & tuimeldroërs

Sunday, March 16th, 2014

Een van ‘n reeks foto’s wat Walker Evans op  New York metro treine geneem het

 Ek was onlangs in New York en het myself voorgeneem om ‘n gedig van formaat te skryf. ‘n Gedig met Lorca se verwoede wenkbroue, Hemingway se vreeslose snor en Kafka se formidale neus. My gedig wou ongelukkig niks weet van sulke dinge nie, en het soos ‘n hardnekkige pug terug gebeur Nashville & tuimeldroërs toe. En my beledig van chauvinisme. Al wat ek kan sê is dat ‘n hele paar talentvolle dames ook verwoede wenkbroue, vreeslose snorre en formidale neuse gehad het. Dink maar aan Frida Kahlo, en Gertrude Stein en Virginia Woolf op die neus front. Ek het darem ‘n paar kiekies van plasse water in Central Park geneem.

Lig & water & die lig was water & die water lig & hier groei hart blik tak & die roes van dit alles onthou jy in die nag as die water met jou eie bene uit die bad loop & die lig

 

hier in die huis onder die lamp in die stilte

my hond sug in haar drome

dra sy hoenders & bene so groot soos die maan

in haar neusvleuels rond

in die kelder skommel die tuimeldroër solied & eensaam

soos Hemingway se vrouens

onder drie lae muurpapier het ‘n noukeurige hand 1903 & Wright

geskribbel vir ons om oor te wonder

verbeel myself die straatligte hang soos die sagte ingewande van magnolias

oor die pad & hoe gelei die maan vannag soos ‘n swaar silwer mot water

al langs die telefoonlyn af

hier drup die bad haar rooi siklus soos ‘n horlosie tussen kraan & prop

slaap die hond in‘n gedig wat waterig wil wortel skiet

in ‘n droom wil vuur word & die sneeu van vier hande

soos ‘n vliegtuig teen die muur soos die senuweestelsel van ‘n lamp

 

Nog ‘n plas water in Central Park

Carina van der Walt. Blauwe hemel – verhaal van ‘n gewone man

Thursday, February 20th, 2014

 

Danie Marais. Hoe ’n gewone man is hy? Dis ’n moeilike vraag om te beantwoord. Hy is in elk geval ongewoon genoeg om onwetend as inspirasie te kon dien vir ’n splinternuwe Nederlandse digbundel. Marais is die hoofkarakter in Blauwe hemel van Kreek Daey Ouwens. Blauwe hemel (Wereldbibliotheek) is op 30 Januarie tydens Gedichtendag 2014 saam met nege ander digbundels in Amsterdam bekend gestel. Onder die tien eregaste was twee digters uit Afrikaanse kringe: Alfred Schaffer met Mens Dier Ding (De Bezige Bij) en Marlene van Niekerk met Kaar (Human & Rousseau). Die enigste debutant was Hannah van Wieringa met Hier kijken we naar (De Harmonie). Haar blomryke taalgebruik het die volgepakte saal beïndruk, maar dit was veral Daey Ouwens en die Vlaming Geert Buelens (met Thuis by Ambo/Anthos) wat met hulle gestroopte antwoorde en skerp opmerkings die vol saal in die holte van hulle hande gehad het.

 

Hanneke Groenteman het ’n paar vrae aan elke digter gestel. Dis blykbaar moeilik om digters oor hulle werk uit te vra. Daarom het Groenteman ‘n persoonlike vraag vir Daey Ouwens gestel:

 

Is u ’n swaarmoedige tipe mens?

“Dat ben ik helemaal niet.”

 

of aan Buelens:

‘n Gedig is so moeilik. Daar is so baie wat mens daaruit kan haal. Hoe kyk u na u gedigte?

“Nou, dat vind ik fijn voor u. Kijk u maar.”

 

Dat Daey Ouwens nie ‘n pessimistiese geaardheid het nie, kan ek bevestig. Dit is die waan van die dag om die sfeer wat ’n bundel adem, uit te haal en dit dan om die digter se nek te hang. Gelukkig het Groenteman nie vir Daey Ouwens gevra waar sy haar karakters kry nie. Daey Ouwens het Marais in 2007 tydens Poetry International in Rotterdam ontmoet. Hulle het albei doodsbenoud langs mekaar gesit en wag vir hulle voordragbeurte. Toe het hy homself aan haar voorgestel. Die saadjie vir Blauwe hemel is geplant, maar eers moes ’n ander bundel daaroor groei. Daey Ouwens se De achterkant (Querido) was in 2009 genomineer vir die VSB-poësieprys. Die sfeer wat haar werk oproep is loodswaar, laat jou as leser geen ruimte toe nie, gryp jou aan de keel en wurg jou. Daarteenoor is die bladsye in haar bundels redelik kaal. Wat so besonder was aan De Achterkant is dat alles uit die perspektief van ’n dogtertjie vertel is. Die dogtertjie staan tussen haar twee sussies en sien al die ellende van hulle gesinslewe raak en speel doodgaan-doodgaan.

 

Dieselfde loodsware sfeer kom voor in die ongelukkige huwelik van meneer Danie in Blauwe hemel. Hy lewe uitsigloos van dag tot dag saam met mevrou Danie en haar kat. Eens op ’n tyd was daar ook ’n kind, wat doodgegaan het. En dan is daar die kassier Larissa, oor wie hy dagdroom, met wie hy in  sy gedagtes praat en vir wie hy briewe skryf. Die kontoere van ’n beknellende getroude lewe golf dwarsdeur die bundel in terugkerende beskrywings van suurlemoene, ’n kam, anemone, drome, ’n silwer lepel en meneer Danie se dwangmatige gedrag om strepe te tel. Die “gedigte” is sonder titels. Dit is eerder stukkies poëtiese taal met alles daarin wat van ’n teks ’n gedig maak. Die baie wit op elke bladsy kompenseer miskien vir die swaarte agter die woorde. Hier is die eerste brief aan Larissa (p.7):

 

Mijn Larissa,

 

Gisteren waaide een zachte wind, een wind

die ik van vroeger ken. Vroeger was alles

zacht, Larissa. De regen plakte mijn haren

tegen mijn voorhoofd, in mijn nek, tegen

mijn ogen. De wind blies mijn wangen droog.

In de wolken zag ik vriendelijke gezichten.

Nu striemt de regen tegen de ramen, als om

me de schrik op het lijf te jagen. Ik zit

aan mijn bureau. Op mijn schoot ligt de

kat. In geen jaren is een vrouw zo dicht

bij me geweest als vanavond de kat. Als ik

opsta, om iets te drinken te halen, blijft

ze liggen op de warme plek die ik achterliet.

 

Na die brief vir Larissa volg op die volgende bladsy net:

 

Mijn naam is Danie.

Ik woon mijn leven lang in hetzelfde huis.

Ik ben moe en trillerig en bekaf.

 

Die res van die bladsy is skoon. Hierdie naamlose inleiding van die digbundel het nog twee tekste:

 

Mevrouw Danie ademt als een vogeltje.

Ik koop citroenen, die zwaar zijn als ijzer.

Ik heb een droom.

Ik droom dat ik met een jonge vrouw ben. Ik zal niet met ze zijn.

Ik houd van vrouwen, die ouder worden.

Ik houd van hun blik. De manier waarop ze zitten.

We dansen over een vloer, die dof is als hun huid.

We fluisteren: ‘Lieveling.’

 

.

 

Er kan net zo goed een hemel boven mijn hoofd zijn

in plaats van een plafon.

 

Blauwe hemel bestaan uit vyftien onderdele, waarvan die langste deel die naam Bestaat niet het. Daarvoor kom Liefde. Dis een van die kortste dele. Lees die twee titels saam en jy kry ’n idee waaroor die bundel gaan. Die poësieleser wat soos ’n speurhond agter die name van die afdelings, agter mooi beelde en die musikaliteit in die taal, agter die briewe vir en gesprekke met Larissa en agter die talle wyse uitsprake aanlees, word oorbluf deur die meesterlike komposisie van hierdie bundel. Die sewende teks in Bestaat niet op p. 63, lui so:

 

Meneer Danie loopt achter zijn adem,

hij grijpt ernaar met zijn hand. Hij

krijgt hem niet te pakken, Hij klampt

zich vast aan een lantaarnpaal.

“Je moet toch niet meer zo lang weg-

blijven,’ zegt mevrouw Danie. ‘Daar

ben je te oud voor’ Dan vraagt

ze: ‘Wat zullen we eten vandaag?’

‘Wat je wil.’ antwoord meneer Danie.

Alle dagen moet er eten worden gemaakt

en afgezien van de groeten is het

alle dagen ongeveer hetzelfde. Liefde bestaat

niet.

 

Die kortste poëtiese teks in die bundel staan op die volgende bladsy:

 

Niet.

 

Mevrou Danie is die verwaarloosde huisvrou. Sy is die laspos wat meneer Danie se dagdrome met eenvoudige vrae en praktiese takies (soos om ’n gloeilamp te vervang) onderbreek. Sy dring nooit tot hom deur nie. Hy dink:

 

Wat maakt het uit wat ik doe.

Vraag me wat ik denk.

 

Vir Daey Ouwens is die volgende woorde ’n soort mantra. Sy sal dit in elke bundel wil gebruik. Dit lyk ook asof sy met elke klik ’n nuwe verhaallyn kan skep, maar die beklemmende angs, wanhoop en swaarmoedigheid is ‘n deurlopende onderdeel daarvan.

 

Klik. We draaien rond de wereld.

We vallen.

We staan op.

We zijn samen.

 

Daey Ouwens se styl word vergelyk met die debuutbundel van die Vlaamse skrywer, Charles Ducal. Ducal se Het huwelijk (1987) is ’n siniese relaas oor de getroude lewe in ‘n strak vorm en met Bybelse verwysings. In Blauwe hemel ontbreek die Bybelse verwysings. Daey Ouwens se meneer Danie herinner my ook aan John Lancester se roman Mister Philips (2000) – oor ’n onbeduidende mannetjie wat sy werk verloor het en dit dan vir sy vrou wegsteek deur in sy kantoorure deur die strate van London te gaan dwaal. Meneer Danie doen ook niks behalwe dagdroom oor Larissa nie. Sy lewe gaan elke dag sy doodgewone gang. Nie ek of Daey Ouwens weet hoe lyk die Afrikaanse digter Danie Marais se lewe nie, maar die literêre karakter meneer Danie doen sy naam ’n groot eer aan. Dit is ’n briljant gekonstrueerde bundel in fynsinnige taal.

Kreek Daey Ouwens lees voor uit De Achterkant by Literaire Salon in’t Wevershuisje, Junie 2013

Jaco Barnard-Naudé. Anne Sexton: ‘n analise

Thursday, January 9th, 2014

45 Mercy Street

In my dream,
drilling into the marrow
of my entire bone,
my real dream,
I’m walking up and down Beacon Hill
searching for a street sign –
namely MERCY STREET.
Not there.

I try the Back Bay.
Not there.
Not there.
And yet I know the number.
45 Mercy Street.
I know the stained-glass window
of the foyer,
the three flights of the house
with its parquet floors.
I know the furniture and
mother, grandmother, great-grandmother,
the servants.
I know the cupboard of Spode
the boat of ice, solid silver,
where the butter sits in neat squares
like strange giant’s teeth
on the big mahogany table.
I know it well.
Not there.

Where did you go?
45 Mercy Street,
with great-grandmother
kneeling in her whale-bone corset
and praying gently but fiercely
to the wash basin,
at five A.M.
at noon
dozing in her wiggy rocker,
grandfather taking a nap in the pantry,
grandmother pushing the bell for the downstairs maid,
and Nana rocking Mother with an oversized flower
on her forehead to cover the curl
of when she was good and when she was…
And where she was begat
and in a generation
the third she will beget,
me,
with the stranger’s seed blooming
into the flower called Horrid.

I walk in a yellow dress
and a white pocketbook stuffed with cigarettes,
enough pills, my wallet, my keys,
and being twenty-eight, or is it forty-five?
I walk. I walk.
I hold matches at street signs
for it is dark,
as dark as the leathery dead
and I have lost my green Ford,
my house in the suburbs,
two little kids
sucked up like pollen by the bee in me
and a husband
who has wiped off his eyes
in order not to see my inside out
and I am walking and looking
and this is no dream
just my oily life
where the people are alibis
and the street is unfindable for an
entire lifetime.

Pull the shades down –
I don’t care!
Bolt the door, mercy,
erase the number,
rip down the street sign,
what can it matter,
what can it matter to this cheapskate
who wants to own the past
that went out on a dead ship
and left me only with paper?

Not there.

I open my pocketbook,
as women do,
and fish swim back and forth
between the dollars and the lipstick.
I pick them out,
one by one
and throw them at the street signs,
and shoot my pocketbook
into the Charles River.
Next I pull the dream off
and slam into the cement wall
of the clumsy calendar
I live in,
my life,
and its hauled up
notebooks.

In sy beroemde analise van ‘n droom oor sy pasiënt Irma, argumenteer Freud dat drome in hoofsaak gemotiveer word deur die begeerte na wensvervulling. Drome kan dus beskou word as meganismes waardeur die psige wensvervulling nastreef. Wanneer mens Anne Sexton se 45 Mercy Street vanuit hierdie perspektief beskou is daar reeds in die openingstrofe van die gedig ‘n wens teenwoordig – die wens om genade, om bevryding, verlossing van ‘n sekere lyding. Hierdie droom (let op die spanning in ‘real dream’) dring deur haar hele gebeente soos ‘n lugdrukboor – dit is die fisiese belewing van die psigiese toestand. Ons het hier nogmaals te make met ‘n soort ineenstorting van die Lacaniaanse verbeelde in die reële, welke ineenstorting neerkom op die belewing van trauma (in Duits is droom natuurlik traum: droom én wond) en welke trauma weer aangemerk word deur die verlies van suiwer prosaïese  of kubernetiese taal. Trauma kan nie (volledig) gekommunikeer word nie.

Die digterlike ‘I’ loop op en af op Beacon Hill (wat dui op haar verwagting dat dit waarna sy wens / waarvan sy droom (die aanwysing na Mercy Street) by hierdie baken te vinde sal wees), maar  die wens bly onvervul, die genade uitgestel. In strofe 2 keer sy na Back Bay, sy soek ‘n alternatiewe roete – ompad – na dieselfde adres wat sy ken, 45 Mercy street. Dit word duidelik dat die digter al voorheen by hierdie adres was; sy ken die fisiese eienskappe van die adres – daar is ‘n huis met loodglasvensters in die foyer, 3 verdiepings met parketvloere. Sy ken die meubels, die bediendes en haar moeder, grootmoeder en oergrootmoeder is daar teenwoordig. 45 Mercy Street is ‘n tuiste, ‘n heenkome.

Ons behoort te let hier op die psigoanalitiese belang van die afwesigheid van die vaderfiguur. Op die plek waar die digter wil wees, waar haar droom vervul word, is die vader-patriarg afwesig. Op simboliese vlak dui die afwesigheid van die vader op die suksesvolle vadermoord waardeur die kind herenig sou word met die moeder – ‘n opstand van die Oedipus-konflik. Die afwesigheid kan ook daarop dui dat die digter haar verset teen simboliese kastrasie deur die naam-van-die-vader (wat Lacan as noodsaaklik vir onafhanklike ego-vorming en toegang tot die simboliese netwerk beskou het). In beide Freud en Lacan is die punt hier egter dat die primordiale wond hierdie prosesse aandryf en suksesvolle ego-vorming uitstel. Mens moet egter in gedagte hou dat Freud nooit die Oedipus-kompleks behoorlik kon verduidelik wanneer dit by die toepassing daarvan op die vroulike kind gekom het nie. Die afwesigheid van die vader by 45 Mercy Street sou ook gelees kon word as Sexton se (feministiese) opstand / weerstand teen die patriargale plektoekennings van Freudiaanse psigoanalise. So gesien, kan Sexton se skryfwerk as ‘n nie-kliniese terapie-ruimte gelees word en hierdie terapie-ruimte staan in sterk kontras tot die patriargie van die kliniek – die terapie-ruimte waaraan sy onderwerp is gedurende haar moeilike lewe.

In strofe 3 vra iemand die digter waar sy was (in haar droom). Die digter antwoord met verwysings na gesinsverwantskappe. Die soeke na ‘n eens vreedsame bestaan in die gesinsverlede word op ‘n wrang wyse verder gevoer: ‘n 45 Mercy street van lank gelede word verder beskryf, haar ouers is nog jonk en woon in by die aangesprokene (moontlik ‘n ongebore kind?) se oorgrootmoeder. Die digter (‘Mother’) is ‘n kindjie wat deur ‘Nana’ gesus word in ‘n oënskynlik vredige agtermiddag (let daarop dat ‘grandfather’ steeds afwesig is – hy dut). Tog is daar in hierdie toneel ‘n suggestie van gesinsgeweld waar die digter verwys na die ‘oversized flower’ op die kind se voorkop wat aangebring is om ‘n krul te verdoesel ‘of when she was good and when se was …’. Die ongelyke, gefragmenteerde metrum reflekteer hier die donker suggestie van geweld en trauma in die strofe wat byna onmiddellik verbind word met die suggestie dat die kind wat sy aanspreek buite-egtelik en onbepland verwek is.

In die volgende strofe is daar ‘n skielike en skokkende terugkeer na die werklikheid. Hierdie werklikheid is donker. Die digter verlig straattekens met vuurhoutjies – sy is dus steeds op soek, maar sy erken die hardheid van die werklikheid – dat dit bestaan in teleurstelling, verlies en onvervulde wense. Daar is natuurlik ook weereens sterk opstand hier teen die patriargale orde wat die vrou se geluk definieer in terme van die kerngesin. Dit is byna of die digter sê dat daar vir haar (en vir vroue soos sy) wat geen geluk in haar patriargale rol voel nie, geen geluk elders lê nie. Hierdie is die werklikheid waarin 45 Mercy street (die vervulling van die wens) ‘n leeftyd lank onvindbaar bly. Die verlede is ontoegangbaar, ónherhaalbaar.

Die intense gevoel van verlies en onvervuldheid vertaal in die volgende strofe na uiterste aggressie wat die digter aanspoor om te maak asof sy nie meer omgee oor die vervulling van die wens nie – die straattekens kan maar afgeruk word. Daar is frustrasie oor die verlede wat nie besit kan word nie, wat die digter slegs laat met papier. (Mens sou hier ook kon wys op die volgehoue negatiewe selfspraak wat ‘n bekende simptoom van kliniese depressie is.) Dan volg die enkele strofe ‘Not there.’ wat aandui dat papier (skryf) nie die digter se foltering kan oplos nie – die vervulling van die wens is nie geleë in die skryfproses nie. Hierdie interpretasie word bevestig in die daaropvolgende strofe waarin die digter visse (lewe) sien swem tussen die dooie goed (lipstick en dollars) in haar sakboek en sy hierdie visse simbolies teen die straatname doodgooi. Myns insiens het ons hier te make met ‘n suggestie van die digter se selfmoord (sy gooi eindelik ook haar sakboek in die rivier). Dan besluit die digter om nie langer op drome te wag nie – sy verwerp die moontlikheid van drome en gevolglik kom sy tromp-op te staan teen die slordige kalender wat haar lewe is – maar dit is háár lewe, haar lewe as digter, ‘n lewe waarin die weggesmyte notaboek elke keer weer en weer uit die rommel opgegrawe word, selfs al kan dit die wens nooit vervul nie.

*

Die sanger Peter Gabriel het, na aanleiding van bogenoemde gedig, ‘n lied, ‘Mercy Street’, vir Sexton geskryf. Hieronder is die lirieke:

Mercy Street

for anne sexton

looking down on empty streets, all she can see
are the dreams all made solid
are the dreams all made real

all of the buildings, all of those cars
were once just a dream
in somebody’s head

she pictures the broken glass, she pictures the steam
she pictures a soul
with no leak at the seam

lets take the boat out
wait until darkness
let’s take the boat out
wait until darkness comes

nowhere in the corridors of pale green and grey
nowhere in the suburbs
in the cold light of day

there in the midst of it so alive and alone
words support like bone

dreaming of mercy st.
wear your inside out
dreaming of mercy
in your daddy(‘s arms again
dreaming of mercy st.
‘swear they moved that sign
dreaming of mercy
in your daddy’s arms

pulling out the papers from the drawers that slide smooth
tugging at the darkness, word upon word

confessing all the secret things in the warm velvet box
to the priest-he’s the doctor
he can handle the shocks

dreaming of the tenderness-the tremble in the hips
of kissing Mary’s lips

dreaming of mercy st.
wear your insides out
dreaming of mercy
in your daddy’s arms again
dreaming of mercy st.
‘swear they moved that sign
looking for mercy
in your daddy’s arms

mercy, mercy, looking for mercy
mercy, mercy, looking for mercy

Anne, with her father is out in the boat
riding the water
riding the waves on the sea

(Kliek hier om die musiekvideo op YouTube te sien.)

Hilda Smits. Oor Tarkovsky, Tyd, Spieëls en Polaroid Foto’s

Tuesday, January 7th, 2014

 Tarkovsky op die filmstel van The Sacrifice, 1986.

“…a stone is a kind of diary of the weather, a meteorological concentrate as it were.  A stone is nothing but weather excluded from atmospheric space and put away in functional space.  Meteorology is more basic than mineralogy: it encompasses it, washes over it, it ages and gives meaning to it.  [It] is not only the past, it is also the future: there is periodicity in it”, (Mandelstam, 1933, bl.  103).

Hierdie aanhaling van die Russiese digter, Osip Mandelstam, voel vir my soos ‘n metaforiese beskrywing van my gunsteling regisseur, Andrei Tarkovsky se outobiografiese film, Mirror.  Tarkovsky se poëtiese film voel soos ‘n steen wat al die elemente – vuur, water, wind aarde – van die seisoene oor jare absorbeer. Sy film praat in stemme van Bach, die wind oor die lang gras, die knetter van ‘n vuur terwyl ‘n skuur afbrand, die drup-drup van ‘n lekkende dak, blare onder voet…“Above all, I feel that the sounds of this world are so beautiful in themselves that if only we could listen to them properly, cinema would have no need for music at all” (Tarkovsky, 1986).  In ‘n stroom van bewussyn duik fragmente van sy kinderjare op,  vervaag die grense tussen swart/wit en kleur, verlede en hede,  tussen surrealisme en werklikheid, word jy meegesleur in ‘n vloed van onthou.

Oor herinneringe aan ons kinderjare skryf Tarkovsky (1986), “Generally people’s memories are precious to them.  It is no accident that they are colored by poetry.  The most beautiful memories are those of childhood…There’s an enormous difference…between the way you remember the house in which you were born and which you haven’t seen for years, and the actual sight of the house after a prolonged absence.  Usually the poetry of the memory is destroyed by confrontation with its origin”. (Tarkovsky, 1989, bl. 29).

Tarkovsky en sy pa, die digter Arseny Tarkovsky

 

Sy pa, die Sowjet digter en vertaler Arseny Tarkovsky, het die gesin verlaat gedurende Tarkovsky se kinderjare, en sy gedigte vleg deurgaans deur die film soos ‘n stem.  ‘n Stem van wyse alomteenwoordigheid, maar ook van afwesigheid en verlies.  Een so ‘n gedig wat voorgelees word is “First Meetings”,

 

We celebrated every moment

Of our meetings as epiphanies,

Just we two in all the world.

Bolder, lighter than a bird’s wing,

You hurtled like vertigo

Down the stairs, leading

Through moist lilac to your realm

Beyond the mirror.

 

When night fell, grace was given me,

The sanctuary gates were opened,

Shining in the darkness

Nakedness bowed slowly;

Waking up, I said:

‘God bless you!’, knowing it

To be daring: you slept,

The lilac leaned towards you from the table

To touch your eyelids with its universal blue,

Those eyelids brushed with blue

Were peaceful, and your hand was warm.

 

And in the crystal I saw pulsing rivers,

Smoke-wreathed hills, and glimmering seas;

Holding in your palm that crystal sphere,

You slumbered on the throne,

And – God be praised! – you belonged to me.

Awaking, you transformed

The humdrum dictionary of humans

Till speech was full and running over

With resounding strength, and the word you

Revealed its new meaning: it meant king.

Everything in the world was different,

Even the simplest things – the jug, the basin –

When stratified and solid water

Stood between us, like a guard.

 

We were led to who knows where.

Before us opened up, in mirage,

Towns constructed out of wonder,

Mint leaves spread themselves beneath our feet,

Birds came on the journey with us,

Fish leapt in greeting from the river,

And the sky unfurled above…

 

While behind us all the time went fate,

A madman brandishing a razor.

 

@Arseny Tarkovsky. Uit Life, Life: Selected Poems by Arseny Tarkovsky (1997)

 

Die konsep van Tyd, van die wêrelde wat dit omsluit, is iets wat Tarkovsky na aan die hart lê in nie net sy films nie, maar ook sy boek Sculpting in Time (1986) en sy dagboek Time within Time (1970 – 1986).  Soos in T.S.  Eliot se gedig Burnt Norton skryf Tarkovsky (1986) oor Tyd:

“Time is said to be irreversible.  And this is true enough in the sense that ‘you can’t bring back the past’, as they say.  But what exactly is this ‘past’? Is it what has passed? And what does ‘passed’ mean for a person when for each of us the past is the bearer of all that is constant in the reality of the present, of each current moment? In a certain sense the past is far more real, or at any rate more stable, more resilient than the present.  The present slips and vanishes like sand between fingers, acquiring material weight only in its recollection.  King Solomon’s rings bore the inscription, ‘All will pass’; by contrast, I want to draw attention to how time in its moral implication is in fact turned back.  Time cannot vanish without a trace for it is a subjective, spiritual category; and the time we have lived settles in our soul as an experience placed within time.”   (Tarkovsky, 1986, bl.58).

Ter gedagtenis aan Tarkovsky vertaal ek sy pa se gedig жизнь жизнь of Life, life.  Ek het ook so tussen die lees en Google op ‘n spul van Tarkovsky se polaroid foto’s afgekom, en het ge-inspireerd ‘n paar eksperimente hieronder vasgepen.

 

1

 

Ek glo nie in tekens en vrees nie

voorbodes nie.  Ek vlug nie weg van laster

of van gif nie.  Die dood bestaan nie.

Almal is ewigdurend.  Alles is ewigdurend.

Geen punt om die dood op sewentien,

of op sewentig te vrees nie.  Daar is net die hier en nou, en lig;

geen dood of duisternis bestaan nie.

Ons staan almal reeds op die strand;

ek is een van die wat die nette sal insleep

wanneer ‘n skool van onsterflikheid verby swem.

 

2

 

As jy in ‘n huis woon – die huis sal nie ineenstort nie.

Ek sal enige van die eeue oproep,

binne gaan en ‘n huis daar bou.

Dit is waarom jou kinders en jou vroue

saam met my om een tafel sit  –

dieselfde vir stamvader en kleinseun:

die toekoms word nou volbring,

en wanneer ek my hand effens lig,

sal al vyf balke lig met jou bly.

Elke dag het ek my sleutelbeen gebruik

om die verlede mee op te stoor, en asof dit uit hout bestaan

het ek tyd gemeet met geodetiese kettings

en oor dit gemars, asof deur die Ural berge.

 

3

 

Soos ‘n kleremaker het ek die tyd verstel om my te pas.

Ons het na die Suide gestap, stof bo die trappe laat rys;

die lang onkruid het gebrand; die sprinkaan het gedans,

sy antenna aan die perdehoef geraak – en ‘n voorspelling gemaak,

my gedreig met vernietiging.  Soos ‘n monnik

het ek my lot gegord tot die saal;

en selfs nou, in hierdie komende tye,

staan ek in die stiebeuels soos ‘n kind .

 

Ek is tevrede met onverganklikheid,

vir my bloed om van tydperk tot tydperk te vloei.

Tog, vir ‘n knus hoekie waarop ek kon staatmaak

sou ek gewilliglik my hele lewe gegee het

toe haar vlieënde naald

my soos garing regoor die wêreld gepluk het.

 

 

spin die aand kat-suutjies deur die spoel

in die regisseur se hand

die vlak gras is water die wit lig ‘n klank

twee bome waaksaam

jy is ‘n oog omsingel die ronde nag

die grond is vrugbaar hier

waar jy stap

 

wag met die lyf van ‘n hond

elke senuwee soos ‘n harp elke spier gespan

vir die mis prik jou ore

oneindig die veld

haal jou in

 

 

waar jy staan praat die grond

modderig binnesmonds die heining

se taal van slagtand & skaduwee

breek die veld branders

‘n huis soos ‘n babavuis

by jou voete ‘n hond so lojaal

soos die son soos die heining om

 

 

Meer oor Tarkovsky, sy films en boeke:

 

http://andrei-tarkovsky.com/

 

http://en.wikipedia.org/wiki/Andrei_Tarkovsky

 

Sy films verniet aanlyn:

 

http://www.openculture.com/2010/07/tarkovksy.html

 

Bronne:

Brown, C.  en  Merwins, W.S.  Merwin.  (2004).  The Selected Poems of Osip Mandelstam.  New York: New York Review Books.  (Oorspronklik in 1933 gepubliseer).

Rounding, V, en  Robinson, M.R.  (1997).  Life, Life: Selected Poems by Arseny Tarkovsky.   Maidstone, Kent: Crescent Moon.

Tarkovsky, A. (2006). Instant Light: Tarkovsky Polaroids. London: Thames & Hudson. Aanlyn: http://www.diphotos.net/JJ/Tarkovskij/Web/li.htm

Tarkovsky, A. (1989).  Sculpting in Time.  Texas: University of Texas Press. (Oorspronklik in 1986 gepubliseer).