Onderhoude

Onderhoud met Fourie Botha (Krap uit die see)

Monday, July 17th, 2017

Fourie Botha gesels oor sy tweede digbundel

“Krap uit die see”

met Louis Esterhuizen

 

Fourie, van harte geluk met jou tweede digbundel, Krap uit die see. Volgens my is hierdie bundel nie net ʼn bestendiging van jou digterskap nie, maar ʼn baie sterk vooruitbeweeg sedert jou reeds debuut, Donkerkamer (2011: Queillerie). Uiteraard is daar altyd meer druk op ʼn skrywer met ʼn tweede publikasie ten einde aan die verwagting wat met die debuut gestel is, te voldoen. Hoe voel jy persoonlik, terugskouend, oor die openbare reaksie op jou debuutbundel?

Baie dankie, Louis. Ek was dankbaar vir die ontvangs van Donkerkamer. Dit was ʼn bundel waaraan ek lank gewerk het en waarmee baie mense my gehelp het. Ek sal die persoonlike boodskappe van lesers en digters uit die bloute altyd onthou.

In welke mate het jy met Krap uit die see probeer voortskryf op jou debuut en in watter opsig(te) gaan jy vernuwend te werk?

Sommige temas in Krap uit die see sluit aan by Donkerkamer, maar dié slag is daar geen visuele materiaal in die boek nie. Die toonaard van die tweede bundel is ook anders. Baie van die gedigte is kort ná Donkerkamer begin, so ek hoop lesers wat van die eerste gedigte gehou het, hou ook van die nuwes.

Die omslag van jou digbundel vind ek besonder interessant. Hoekom juis dié foto  en watter verband bestaan daar tussen dié foto en die gedigte?

Dit was die eerste voorstel wat my uitgewer vir my gestuur het en ek het onmiddellik daarvan gehou. Die beeld het sy in ʼn boek wat in 1907 verskyn het opgespoor en dit het vir my baie goed by die bundel gepas. Die man wat met die krap worstel, of miskien dans. Amper een gedierte word. Die feit dat dit ʼn Oosterse man op die omslag is, was ook ʼn gelukskoot: dit het my forseer om ʼn gedig wat ek reeds in Donkerkamer se dae probeer skryf het, uiteindelik klaar te maak: “Chang Bunker aan sy Siamese broer, Eng”.

Die gedigte in hierdie bundel is in vier afdelings verdeel, met ʼn enkele gedig, “Krappegesang”, as programgedig. Die vier afdelings is: Laagwater, Vuisneste, Rakende en Dryf. Volgens watter ordeningsprinsipes het jy op hierdie indeling besluit?

Ek wou gedigte oor jeugervarings vroeg hê, om aan te sluit by die jeugverse van die vorige bundel. Dan verloop die gedigte chronologies, amper soos ʼn lewe: daar is woedende liefdesteleurstellings, daarna gedigte wat met die buitewêreld te make het. Die laaste afdeling wou ek ligter hê; sonder die skuim om die mondhoeke wat die gedigte vroeër in die bundel het.

Twee van die aangrypendste gedigte in dié bundel is volgens my die twee sluitverse: “See” (p.58) en “Mosambiek” (p.59).  In eersgenoemde lees ons van die see as reliëf van verlies, terwyl laasgenoemde weer daarop dui dat die wêreld (moontlik) met laagwater sou kon terugtrek soos ʼn krap in sy nuwe dop. “Geseënd is jy, geseënd,” sing die see. Volgens my lê die tematiek van hierdie bundel in die teenstelling tussen dié twee gedigte vasgevang: enersyds die reliëf van verlies, dog andersyds die seën van ʼn nuwe begin. Sou jy kon akkoord gaan met so ʼn beskouing?

Die ou idee van die ouroboros, die slangetjie wat sy eie stert sluk, was in my gedagtes toe ek dié twee gedigte gekies het om die bundel mee af te sluit. Ek wou ʼn swaar, seer bundel met ʼn korrel hoop eindig. Met ʼn weerbegin. Dieselfde truuk as met die slotgedig in Donkerkamer. Om iets uit te krap is nie net seer nie, dit bring ook verligting.

ʼn Besonder interessante tematiese inspeling wat ek met die lees van hierdie gedigte registreer, is Peter Blum se “Man wat mal word”; by tye baie direk soos met “On the rebound 11” (p.25) ) en dan weer meer subtiel soos met “Mondwerk” (p.51). Ook in ander gedigte is daar suggesties van waansin. Trouens, reeds met die openingsgedig, “Krappegesang” (p.7) lees ons: “Jirre, hoe jeuk, hoe krap dit nie / in hierdie skedelpan van my kop? / Ek wil jou skud soos ʼn blik spykers, / witvleise uit jou doppe skraap.” Na die beste van my wete is dit die eerste keer in afgelope tye dat waansin so deurlopend as leitmotief in ʼn Afrikaanse bundel ontgin is. Is daar ʼn bepaalde rede hiervoor, gegewe die tydsgewrig waarbinne hierdie verse tot stand gebring is?

Dit was vir my ʼn interessante eksperiment om te sien hoe ek my ingehoue self tot by die rand van ʼn “rant” kon kry. Ek wou die tipe waansin van liefdesverhoudings wat aan die misluk was as ‘n soort waansin of selfs ʼn besetenheid uitdruk. Ek het met Wordsworth se “emotion recollected in tranquility” gestoei. Hoe hou jy die woede woedend as jy die besigheid netjies in ʼn gedig moet verpak?

Aansluitend tot voorafgaande vraag is dit ook opmerklik dat koerantberigte, fotografie en ander komponente van die eietydse in jou gedigte neerslag vind. Volgens my oordeel is jou digkuns nié verse van ontvlugting nie, maar juis konfrontasie. Gaan jy akkoord met so ʼn siening?

Ek vermoed die sardoniese toon het te make met ʼn frustrasie dat jy hulpeloos staan teen die aanslae van die mensdom. Ons is Stockenström se “Ecce Homo” oor en oor.

Fourie, is dit moontlik om vir ons lesers ʼn aanduiding te gee van hoe ʼn gedig by jou tot stand kom? Is dit normaalweg ʼn prikkel van buite af – iets wat jy lees; ʼn film, of fotografie, selfs – en hoe verloop die verdere proses?

Ek hou al sedert skooldae dagboek. Dit is in hierdie boeke waar die meeste van my gedigte gebore word. Maar soms kom ʼn beeld in ʼn droom by my op. Die slot is vir my die belangrikste. As ek eers die slot het, kan ek die gedig daarrondom bou. Dan skryf ek die weergawes oor en oor en oor totdat ek die metrum reg het.

Ten slotte. Vanuit die aard van jou werk is jy iemand wat ten nouste betrokke is by die uitgewersbedryf. Mag ek vra wat jou siening is van die Afrikaanse digkuns tans? Is daar aspekte wat jou opgewonde maak; ander dalk wat jou beklem?

Die enigste benoudheid is rondom die min uitgeemoontlikhede vir digters, maar tog verskyn daar jaarliks soveel bundels, veral by kleiner, onafhanklike uitgewerye. Kyk byvoorbeeld na wat Michèle Betty en Joan Hambidge onlangs met Dryad Press van stapel gestuur het. So, al bevind ons ons in ʼn bedryf waar poësie nie ekonomiese waarde het nie en waar my werkgewer byvoorbeeld nie meer poësie publiseer nie, beteken dit nie daar is nie minder poësie nie. In ʼn wonderlike inleiding tot sy versameling essays Transformations skryf Imraan Coovadia hoe die essay en die gedig ooreenstem: “Because the essay is worth nothing to the organisation, it is permitted the freedom of the marginal, just like the poem.” Daar is iets bevrydend daaraan om ʼn literêre aasdier te kan wees.

Fourie, nogmaals geluk met ʼn besonderse publikasie.  In haar dankwoord ten tye van die ontvangs van die Hertzogprys vir poësie het Antjie Krog die opmerkings gemaak dat ʼn goeie gedig is ʼn versneller van die bewussyn. Inderdaad is dit op jou gedigte van toepassing.

Graag vra ek dus, by wyse van groet, of jy dalk bereid is om een van jou gedigte met die lesers te deel?

*

My broer staan voor ʼn vistenk

 

Vreemder as die blinkgrys visse:

my broer hier agter glas.

Hy staar na hul kwiksilwerlywe

in die akwarium belig,

kaatsend soos skroot ná ʼn botsing ter see.

Onthou hy hoe my pa ons leer visvang?

Ons op ʼn keer in Natal

elk ʼn chroomvislepel gee?

Onkant betrap deur die sardynloop

sink hy sélf ons stokke,

sy eie roede toe nog in stukke

op die Ford se roofrack vasgeklem,

styf soos my ma se mond.

Maar ons gut was glo te lig:

morsaf breek ons lyne,

twee blink loodmarlyne die water in.

Só staan my broer in die donker

voor die glimmende visse.

ʼn Katrol in my kop gee mee, sing.

 

(c) Fourie Botha (Uit: Krap uit die see, 2017: Protea Boekhuis)

Onderhoud met Jolyn Phillips (radbraak)

Thursday, July 13th, 2017

Jolyn Phillips gesels oor haar

debuutbundel radbraak met René Bohnen

 

Jolyn, baie geluk met die verskyning van jou eerste digbundel, radbraak. Dit volg kort op die hakke van jou versameling kortverhale, Tjieng Tjang Tjerries & other stories, wat op die kortlys is vir die 2017 UJ-debuutprys. Het die kortverhale en die gedigte saam-saam ontstaan, of was dit twee aparte prosesse?  Wat is volgens jou die verskil tussen prosa en poësie in die skryfproses?

Ek dink Tjieng Tjang Tjierries & other stories en radbraak het parallel gehardloop eerder as saam-saam.  Tjieng Tjang Tjerries and other stories moes onstaan om ruimte te maak vir radbraak. Na Tjieng Tjang Tjerries and other stories het ek begin sin maak met die woorde wat oor/agtergebly het. Die taal wat ek vir Tjieng Tjang Tjerries and other stories geskep het, het my tong verander. Ek het besef ek praat nie meer dieselfde nie. Ek het gesit met ‘n klomp ongewerwelde woorde sonder skulpe. Ek wou oopbreek/breuk uit my bestaande woorde vir ‘n begin al was dit gebreekte/breukte woorde.

Ten opsigte van die skryfproses was die prosa en poësie proses anders. Ek het  by prosa veral by die skryf van kortstories geleer dat mens soms deur ‘n duisend woorde gaan vir die bevredigendste sin of vignette. Ek het agter die ritme en die beeld aan geskryf en alhoewel ek ook dieselfde in my poësie doen, was die redigeringsproses anders. Dit was amper makliker om ‘n woord uit te haal in die kortstorie proses en ‘n ander by te sit. Die uithaal van ‘n sin hier of woord daar het by tye helderheid aan my denke gegee, maar nie in my poësie se geval nie. Die enigste manier hoe ek tot dusver hierdie digproses kan verduidelik was deur middel van my analise van ‘n ortopediese chirurg: elke nou en dan maak sy nie net bene gesond nie, maar sy moet ook bene breek en amputeer. Bygesê, met die amputeringsproses is daar ook partykeer tye waar ‘n mens ledemate of bene moet heg. Dit raak al moeiliker …  Hoe vermink jy die vertroue van jou pasiënt/dig-taal om die pasiënt se lewe (gedig) te red en watter waarborg het jy as die gebreekte been of ledemaat “reg” gelas is, dat die liggaam( gedig) dit nie sal verwerp nie? Dit is poësie vir my in ‘n skulpdop.

 

Dit het my opgeval dat jou gedigte ook eintlik klein kortverhale is – beide in die narratiewe element en in die tekening van karakters. Jy het in ‘n onderhoud genoem dat die karakters in Tjieng Tjang Tjerries daarop aangedring het om kortverhale te wees. Wat was die verskil toe jy die gedigte geskryf het? Is daar oorvleueling van karakters in die twee boeke?

My herkoms is ook oraal, dus sal daar seker altyd ‘n narratiewe element in my werk voorkom – dis ‘n element wat ek nog verder mee wil kennis maak. Dié vorm is vir my soos water, kan haarself in enige vorm vermom en ek is bly ek kon hier eksperimenteer daarmee om stem te gee aan karakters in sommige van die gedigte. Soms wil stories hulself vertel en wie is ek om in hulle pad te staan? In Tjieng Tjang Tjerries and other stories het karakters ‘n manier gevind om tyd te oorskry, tussen twee wêrelde te hardloop, alhoewel dit metafories gesproke moeilik was om die storie uit hulle te kry. Ek moes op landskap, taal en by tye herinnering staatmaak om die storie te skryf. Die komponering van radbraak het my forseer om deur al die tale (letterlik en poëties) wat vir my gegee is, deur te ploeg tot ‘n poëtiese helderheid, al was die af-enting daarvan vir my nogal moeilik.

Jolyn, jy kom van Gansbaai en jy weet ook hoe dit is om in Kaapstad te woon. Watter elemente vanuit die kortverhale vind neerslag in die gedigte en hoe het jy outobiografie van fiksie geskei in die gedigte?

Ek sou argumenteer dat as mens outobiografie en fiksie langs mekaar plaas, dit as ‘n oksimoron beskou kan word. Sprekers in geskrewe tekste is egter heeltemal te onbetroubaar vir die doeleindes van ‘n outobiografie, omdat hulle meer as een waarheid of lewe besit. Die konsep van outobiografie fassineer my. Wat noem ‘n mens ‘n spreker of karakter in ’n teks wat haar eie lewe vertel? ‘n Outobiografie, ‘n gedig, ‘n ironie,’n metafisiese gedig, of dit alles saam?  Dink aan Krotoa’s Story deur Karen Press en Anne Carson se Autobiography of Red. Albei ontsnap en oorskry fiksionele en poëtiese tendense vir die doeleindes van ‘n transendentale taal. Ek sou graag my eie skryfwerk tot sulke doeleindes wil benader. My woorde is egter dalk nog te nat agter die ore! Radbraak was ‘n manier om myself aan my eie tong voor te stel en terselfdertyd my tong te breek en sodoende weer daarvan te ontsnap.

 

Tydens die lees van radbraak het ek dikwels die woordeboek nader getrek. Hoe heerlik is jou spel met taal nie! Dit knetter behoorlik van moontlikhede en lewe. Die titel suggereer ‘n taamlike pynlike proses. My 1982 woordeboek sê: “radbraak, ge-, iem. martel deur die ledemate te breek; skend, verknoei, vermink (taal)”¹ Die woord “tong” of “tonge” kom ongeveer 23 keer in die bundel voor (as ek nie woorde soos “biltong” bytel nie) Die woord “taal” kom ongeveer 19 keer voor (as ek woorde soos “betaal” nie tel nie) Op bladsy 36 lees ons dan ook van die spreker se “toiing-tong”. Vertel bietjie meer van jou fassinasie met woorde en met taal.

radbraak ondersoek verskillende dinge: die taal en oorblyfsels waarmee ek grootgeword het, die taal en oorblyfsels wat ek op Genadendal geleer het, asook die geskiedenis van sekere woorde waarmee as leser, digter en student gekonfronteer word. Ek bevraagteken die woorde wat vir my gevoer word. Ek bevraagteken spreekwoorde en hulle praktyke. Die idee van ‘n cliché – dat ‘n woord so oorgebruik word dat die betekenis uitgewas word, is dus wonderlik vir my om woorde soms as net verbrokkelend en mak te sien. In terme van die verminking en marteling wil ek sê dat mens nie moet vergeet nie dat intensie agter marteling nog altyd was: die verkryging van informasie. Taal is mak of selfs onopvallend totdat dit geradbraak word en die volle potensiaal en menswees uitstort.  Dit het my laat besef dat elke woord ‘n geskiedenis het en radbraak se geskiedenis is ‘n fisiese vermink, verknoeing, skending van die ledemate soos wat jou 1982 woodeboek sê maar ook ‘n metaforiese en metafisiese een.

Jolyn, jy spreek onder meer sosiale onreg, verslawing en huishoudelike geweld aan in jou gedigte. Op daardie manier word die ánder betekenis van “radbraak” geaktiveer, naamlik liggamlike leed. Die dopstelsel kom meer as een keer voor, tik word as ‘n skim geteken, bendegeweld word uitgebeeld en jy skram van geen euwel weg nie. Nogtans word die taal nooit banaal nie. Jou beelde het my dikwels tot stilstand geskok in hulle direktheid en in hulle varsheid. ‘n Gedig wat na my mening al hierdie elemente ten toon stel en heerlik met klank tekere gaan, is “Peer se seer”, wat ek hier volledig plaas. Daardie eerste reël is manjifiek vir my. Kan jy asseblief meer sê, of op my stellings uitbrei, dalk selfs van my verskil?

 

Peer se seer

 

Peer loop met Noag se ark in sy keel kraai kan

hy beter as ’n haan tjank kan hy beter as ’n brandsiek brak

Peer koer sy ballade meer getrou as die posduif

wat met oom Fritz se fluit huis toe vlieg Peer

wat in elke hand drie Spar-sakkies vir die anties dra

dis net Peer wat dankiedankiedankie vir ’n rand

 

die kinders kan hom maar terg hy sal knor en blaf

maar later sal hy saam met die kinders broem-broemnê-

nuh-nê wiele reverse wiele skuur

die ma’s vermaan die kinders: Peer is ’n groot man! oppas!

Peer is nie julle speelmaat!

 

Peer tjank deesdae baie en loop met sy stert

tussen sy bene die ma’s wil nie hê die kinders moet

saam met Peer speel nie die oom met die vêr bles

op die heuwel gee vir Peer tjoklitlekkers en geld

om soos wat die kinders koggelvra: Peer waar sit jou seer?

sy broek af te trek en hulle in die rondte te jag met sy tolleman

 

Ek dink Peer is ‘n versameling wesens en omstandighede. Ek glo elke landskap het sy eie Peer. Met “Peer se seer” observeer die spreker dat sy lied sy albatros is.  Ek wou die gevangenis van sy gedagtes illustreer, hoe iemand wat in besit is van “Noag se Ark in sy keel”, nie kon sê hoe die mensdom hom vermink het nie.

Jolyn, jy spreek ‘n wye register van emosies aan en wat my veral getref het, is die uitbeelding van gemengde gevoelens binne ‘n situasie. Ek het hierdie verweefdheid onlangs weer self ervaar toe ek heel onverwags ‘n taamlike klein ruimte met perlemoenstropers gedeel het. Jou waarneming en verwoording is so akkuraat – bereik jy so iets deur lang introspeksie, of hoe ontgin jy so ‘n vaardigheid? Kom die formulering vir jou maklik?

Ek dink die dubbelsinnigheid van verwyt was vir my ‘n interessante observasie as iemand wat teenaan so ’n gemeenskap grootgeword het. Ek is seker baie mense sal nie met die spreker saamstem nie, eintlik sal ek ook nie, maar sy deel haar gedagtes soos sy dit sien en ek gee haar ’n plek om dit te sê en beskerm haar. Haar verwyt is ’n onsekere verwyt. Sy is nie seker of sy die perlemoen of die perlemoenstroper of die perlemoenstroperhelpers verwyt nie. Sy kan ook nie kant kies nie omdat sy aan alle kante behoort. Ek weet nie of ek die vraag beantwoord nie maar hierdie karakter probeer ‘n moeilike situasie verwoord, selfs al bly hoe sy voel en wie sy is, net ‘n gedagte.

Musiek speel ‘n belangrike rol in die gedigte. Verbasend is dit ook nie net hedendaagse popmusiek nie, maar goue oues, soos “The Last Waltz” van Engelbert Humperdinck. Jy het ook ‘n gedig oor die jazz-sangeres Sathima Bea Benjamin ingesluit, wat my dadelik gedwing het om ‘n hele album van haar en Dollar Brand te luister. (Die gretige lesers sal hopelik dieselfde doen!) Jy is as skrywer ook aangetrokke tot kinderdeuntjies en volksliedjies. Soms is hierdie liedjies tradisioneel, maar soms self uitgedink, met ‘n sterk ritmiese bewustheid. Kan jy bietjie meer hieroor vertel?

Musiek speel ‘n baie belangrike rol in my lewe omdat ek ‘n sangeres en musikant is. ‘n Digter het aan my genoem dat sy eintlik ritmies dink voordat die gedig manifesteer op papier wat dus ‘n ritme van sy eie het. Ek het met musiek grootgeword, en ek het bietjie musiek studeer en die teorie het my nog altyd baie gefassineer. Snaaks genoeg het die teorie van musiek my beter help skryf.  Ek dink enige kunssoort kweek dissipline aan en ek probeer baie hard om dit in my skryfwerk aan te kweek. Ek het ook by musiek die krag van ‘n stilte geleer, dat ‘n pouse ook ‘n noot is. By Jazz het ek geleer dat alles wat soms so stukkend en afgetakel in my ore resoneer ‘n produk van georganiseerde estetika is – wat ek hierby bedoel is dat mens eers die vorm goed moet verstaan om dit te kan manipuleer. Ek moet bieg dat ek van die gedigte getoonset het en dat ek by ander interessante maniere van taalgebruik uitgekom het. By die toonset van die gedigte het ek die die ritme ingespan om by die mening te pas en anders om.  Musiek het ‘n bestaande taal en teorie en het reeds vir my soveel toegang gegee om die musiek van elke lettergreep wat ek in die bundel gebruik het, te kon hoor.

Jy kom van ‘n kusdorp, Jolyn, en die see, visse, skippers, die hele maritieme atmosfeer het duidelik neerslag gevind in jou skryfwerk. Hierdie feit alleen, sorg al vir ‘n bindende struktuur in die bundel, al neig dit tematies na die tekening van gebrokenheid. Hoe voel jy oor die idee van ‘n bloudruk op digters, afkomstig van hulle geboorteplek of grootwordplek? Is elke omgewing ewe ryk aan materiaal, dink jy? Was jou eie omgewing vir jou voor die hand liggend inspirerend?

Die idee van ‘n bloudruk uit jou omgewing geld nie net vir digters nie, maar vir enige mens. Jou geboorteplek of grootwordplek gee vir jou ‘n taal om taalsgewys te navigeer deur ‘n plek om ‘n bestemming tot jou eie taalplek te vind, die poësie lê in hoe jy jou taal gebruik as ‘n kompas tot nuwe bestemmings. Ek is altyd opsoek na tale, die heeltyd besig om te soek na die woord wat die naaste kom aan die onbeskryflike…

 

Dankie, Jolyn, vir heerlike antwoorde. Daar is nog soveel wat ek eintlik in hierdie baie opwindende bundel van jou kan bespreek, dit bied ryke stof vir ontleding; byvoorbeeld jou besondere gebruik van selfstandige naamwoorde as werkwoorde. Ek volstaan egter met die opmerking dat jy ‘n wonderlike woord en ‘n wonderlike reël onuitwisbaar in my gemoed getatoeër het, naamlik die “breekwiel” van taal en dat die spreker “bakstene aan … dra…vir ‘n nuwe babel”. Ek plaas daardie gedigte nie hier nie, ek hoop die lesers koop een en elk jou baie prikkelende bundel. Ek vra egter dat jy self, ten slotte, ‘n gedig kies om hier te plaas. Mag radbraak groot hoogtes bereik!

Ek los hierdie gedig ten slotte: “tong trilogie”. Ek dink ek wou ‘n biografie vir my taal, my menswees en denke skryf. Ek het die hele tyd gesit met die idee dat alles wat my taal nou is maar net parte van my taal verteenwoordig. Ek kies die woord ‘part’ eerder as ‘deel’ want vir my is elke gedeelte vir my ledemate wat saam liggaam. Die verskillende ekkes wat in elke part voorkom is altyd op soek om uit ‘n taal te ontsnap, maar terselfdetyd ook vervreemd deur en teen die tale wat haar deel rond- en ontwentel en dan boonop nog ‘n taal aanbid wat haar nie kan verstaan nie (“my liggaam keer om te bid langs die speldekussing-/kompakter se stingels ek wil hoor wat die heelal/ elke dag vir die fynbos fluister”).

Ek dink uiteindelik is die spreker op soek na ‘n simbiotiese taal, ‘n taal wat saampraat, nie die taal wat die heeltyd rondom haar breek nie. Die digter wil vryword van die radbraak in ’n heeltaal.

tong-trilogie

 

part 1

 

die storie van my woord begin toe ek vir die eerste keer

saam met Pa en sy familie Pêreberg toe gaan

die woorde proe sierangs nie vis nie

 

die dennehoutbome-dag onthou Pêreberg

toe my tong dennehoutbolle word

net op Pêreberg proe ek na dennepitte

 

as ’n kind het my geloof buitekant rondgeloop

tussen die bietoubos woorde wil nie

psalmsgesange in die Anglikaanse kerk lof

 

ek fluister vir die speldekussing

as ek die woord in die are

van die adamsvy soek

 

ons besoek Pêreberg net vir begrafnisse

ons besoek die papsak-siek grafte sonder kruise

geeste het nie tonge maar ek verstaan hulle

 

in my gedagtes klim ek op ’n bakkie ek sit skaaphond

met my anties ooms die wind waai sand klap

houe teen my gesig

 

my niggies en nefies sit styf teen mekaar

hulle buig vooroor hulle hande skulp hul ore maar nie ek nie

ek wil later die wind oor-speel by die ghellieblik

 

ek kan nie genoeg kry van die wind se geskinner nie

ek het nog gevra is die see en die wind susterskinders?

my pa se mense lag my nog altyd tot ’n stilte

 

 

part 2

 

uit my liggaam wil ’n ander alfabet simfonie

ek is meer as net ’n vel-taal my liggaam onttaal

die kronieke tong my tale is baie letters

 

wat uitmond my mond proe

na karring-tale ek is toegesluit

in die aswoensdag van my geboorte

 

ek weet my woord het ’n ander stam ander woorde

is vir my gevoer geleer ek belowe ek fluister my

woorde in die grond maar ek kan nie ’n sewejaartjie lospraat nie

 

die speldekussing-kompakter buig

hul koppe binnetoe wat wil jy

speldekussing-kompakter vir my sê?

 

my woorde wil somtyds die als op my lyf pak my woorde wil soms kruie

brousel in ’n skottel ek wil voor dit buig

’n doek oor my kop gooi die kruie van die spelde-

 

kussingwoorde inasem

uitpraat

ek moet vinger op die lip

 

my liggaam keer om te bid langs die speldekussingkompakter

se stingels ek wil hoor wat die heelal

elke dag vir die fynbos fluister

 

 

part 3

 

die biologie van my woord is ’n verbrokkelende fraktuur

hierdie is g’n woordbegrafnis nie hierdie gedig grawe

my woordeskatkiste op                        daar waar hulle spook

 

in die stuyvesant-sitkamer waar hulle dreig by

die siersteen-vensterbank wat elke Saterdag waarskuwings

van die dood los die see herinner my vel van my ekseem

 

my jolliejieks-

allergie verloën my

patattrapper-afkoms

 

ek praat al my tonge gelyk

Ma sê dis gevaarlik as mense

in tonge praat   niemand kan

 

’n prooi-tong vertaal nie slinks is die ekkes

in my besig om bakstene aan te dra

vir ’n nuwe babel          

 

*

  1. van Schaik se Verklarende Afrikaanse Woordeboek. Kritzinger, Labuschagne. 7de uitgawe. 1982

 

 

Onderhoud met Ruan Fourie (‘n ope brief aan Dorian Gray)

Wednesday, May 24th, 2017

Ruan Fourie in geprek oor sy debuutbundel

‘n ope brief aan Dorian Gray, met Gisela Ullyatt

.

GU: Baie geluk met jou digdebuut, Ruan. Die voorblad is treffend, dog minimalisties. Vertel ons meer oor hoe die voorbladkuns gekies is?

RF: My redaktrise, Martjie Bosman, het my gevra of ek iets spesifieks ingedagte gehad het vir die voorblad, en ek het van die begin af ’n minimalistiese ontwerp verbeel. Die aanvanklike plan was om iets in die lyn van ’n leë, wit raam op ’n grys agtergrond te gebruik vir die ontwerp. Die portretformaat van die kunswerk op die voorblad herroep natuurlik die “the picture of …” op, wat ontbreek uit mý titel. Vandaar het ek voorgestel dat daar los kwashale in die raam kan wees, verkieslik waterverf; ’n abstrakte kunswerk in die styl van Silvia Peliserro se vroeë werk. ’n Gegewe waarmee ekself gespeel het, was om ’n kalligrafiepenpunt iewers in te sluit in hierdie loperige waterverfskildery. Ek het al hierdie idees vir Martjie Bosman gestuur en van haar af is dit aan Hanli Deysel oorgelaat. Sy het toe twaalf beautiful verskillende ontwerpe teruggestuur, en ek het laat weet waarvan ek hou en waarvan ek nie hou nie. Eindelik is twee van die ontwerpe waarvan ek (en ’n klomp mense by Protea) gehou het, met mekaar gekombineer.

GU: Met die intrapslag is dit duidelik dat die bundel die bladsynommer/titel-konvensie omruil. Hoe het jy as digter hierop besluit?

RF: Ek rangskik al ’n hele ruk lank my gedigte só, met die titel onderaan. Ek “onderteken” dus elke gedig wat ek skryf met ’n titel. Die titel is ’n nagedagtenis wat aansluit by ’n besinnende stemming, I guess. Ek hou boonop meer van hoe dit op die bladsy vertoon. Sekere gedigte se titels lees dan ook asof dit ’n laaste (dog verwyderde) versreël is, soos in “but satisfaction brought it back” (51). Die konsep van ’n brief wat onderteken word het bloot effektief hierby aangesluit, en om die bladsynommers dan bo-aan die bladsy te plaas was ’n manier om dié ruiling se doelbewustheid en bedoeling oor te dra aan die leser (hoewel dit ook eers ter sprake gekom het by die uitleg van die bundel).

GU: Jy kan as deel van die sogenaamde ‘born free’ generasie beskou word; jy is immers in 1994 gebore. Dit is dus interessant dat jy die brief-vorm in plaas van die e-pos benut, iets wat vele jongmense en selfs ouer mense nie meer nut voor het nie. Wat beteken dié ‘outydse’ vorm van kommunikasie vir jou as digter van die jonger generasie?

RF: Ek het, al is ek ’n freedom baby, ’n voorkeur vir die klassieke briefvorm. Daar is wel meer besonne redes vir die keuse van dié vorm, ek het nie net besluit ek hou daarvan nie.

Ek skrum bietjie weg van dinge soos ’n e-pos as ek gedigte skryf, omdat dit vir my baie keer lyk of die digter wat dié vorme aanwend, te hard probeer. Andersins kan dit ook ’n gedig tot gevolg hê wat heeltemal te vanselfsprekend en praterig is, wat die hele funksie van digkuns vir my ontlont. Ek het wel op ’n stadium ’n gedig of twee in die vorm van BBM’s geskryf (toe die BlackBerry die ‘it’-selfoon was), maar dít wys dan ook dat die immer aanpassende tegnologie gedigte in sulke instant-messaging-vorme kwesbaar maak om vinnig verouder te lyk. Myns insiens is ’n voicenote die interessantste (en naaste) hedendaagse reïnkarnasie van die brief. Die gewag op ’n reaksie; die onmoontlikheid om foute heeltemal reg te stel/weg te steek tensy jy die hele ding van voor af begin; dikwels ook die wanvermoë om ware emosies weg te steek. Die konsep van ’n voicenote-digbundel kan dalk verken word . . .

In elk geval. Die klassieke briefvorm, dan, pas bloot vir my meer effektief in die milieu van die vernaamste intertekstuele verwysing hier. Daar’s ’n vervloë sensibiliteit aan die era van Dorian Gray. Die roman is in 1890 gepubliseer, en omdat die verhaal in die digbundel in ’n moderne era afspeel, skep die groot tydsverskil tussen die verhale van die bundel en die roman vir my ’n interessante afstand/verwydering. Ek dink persoonlik ook ’n brief is eintlik opwindend, juis omdat ’n mens dit deesdae net in uitsonderlike gevalle teëkom. ’n Mens skryf nie meer briewe om in kontak te bly met iemand nie; dis gewoonlik een of ander grootse emosie wat ’n mens tot die skryf van ’n brief dryf. En ’n mens koester die briewe wat ’n mens ontvang nietemin; deesdae dalk selfs ’n bietjie meer as voorheen.

GU: Jy benut woordspel in sommige van jou titels: “gema/a/k” (11); “s/tikwerk” (13); “ek/stern” (6); “ar/seer” (19) en “he/ling” (68). Is hierdie gedigte gedurende ’n sekere fase of tydperk geskryf of is die titels later aan die gedigte toegeken?

RF: Ses van die gedigte in die bundel het voor die res van die gedigte bestaan, en vier van dié se titels het onveranderd gebly. Die res van die gedigte het ek in ongeveer drie weke geskryf in Augustus 2015. Al die gedigte (buiten “Dorian”) is heeltemal sonder titels geskryf. Die gedigte waarvan die titels hierdie tipe woordspel met die skuinsstreep in het, is wel redelik ver uitmekaar in die oorspronklike manuskrip (voor ek die verhaal uitgepluis het en die gedigte in die regte volgorde geplaas het). Die volgorde/verhaal het dus ook na die tyd eers by my opgeduik — ek het nie van die begin af bedoel om Dorian Gray te herroep nie.

Ek wil wel noem dat ek aanvanklik aan die manuskrip gewerk het van Desember 2014 tot Julie 2015. Die notaboek waarin alles handgeskrewe was, is in Julie gesteel, toe moes ek herskryf wat ek kon onthou of uit notas kon herroep. Ek het vanuit ’n objektiewe oogpunt probeer werk om alles so gou as moontlik weer op papier neer te lê, en die tematiek van die gedigte was byna presies dieselfde — dalk ’n bietjie meer ontwikkel, juis omdat dit tegnies ’n herskryf was. Die gedigte in die gesteelde manuskrip was ook almal naamloos. Nes die titels onderaan die gedigte, is die volgorde van die gedigte ook meer van ’n nagedagtenis.

GU: In “ek/stern” (16) kom die begrip “lotuseter” voor wat vir lesers die volgende intertekste vir lesers mag oproep, naamlik Homerus se Odusseia; Alfred, Lord Tennyson se “The Lotus-Eaters”; James Joyce se Ulysses waarvan die indeling op die Odusseia s’n berus. Vertel meer oor wat jy beoog het met “lotuseters” in hierdie gedig en het jy hierdie tekste in gedagte gehad?

RF: Ek is mal oor James Joyce, ek wens ek kon hom verstaan. Interessant genoeg het Ulysses my aanvanklik na die Odusseia gelei, in stede van andersom. Die lotuseters bewoon ’n eiland waar hulle stapelvoedsel lotusblomme is, wat daartoe lei dat dié bevolking byna hulle hele lewens in ’n vreedsame, apatiese waas deurbring. Dié apatie was iets wat ek wou betrek by die aangesprokene; dis een van die “red flags” in die verhouding. Bowenal sluit dit ook aan by die spreker se behoefte om ontsnapping; die spreker wil die lotuseter begryp omdat die spreker óók apaties wil wees of aanvaarding bereik ná die teleurstelling.

Die episode in Ulysses wat sinspeel op die Odusseia se vertelling van die lotuseters was een van die treffendste afdelings wat ek al gelees het. Dis die eerste hoofstuk waarin ’n mens Joyce se beroemde gedagtestroomtegniek, sowel as die parallelle elemente tussen sy parodie en die oorspronklike teks, duidelik teëkom. Die hoofstuk eindig met ’n pragtige paragraaf waar Leopold Bloom in die bad klim, en dele van hom word dan self “lotusse”. Ek beweer nie om die hoofstuk te verstaan nie, maar dit was vir my ’n volmaakte kombinasie van ’n karakter met ’n apatiese houding en ’n leser/toeskouer wat brand om te weet wat eintlik aangaan in die karakter se kop; wat eintlik bedoel word met die karakter se dade.

GU: Daar is ’n paar aanhalings uit lirieke van Lana Del Rey, Taylor Swift en verwysings na twee Nirvana songs asook verdere lirieke van ander kunstenaars. Wat beteken musiek vir jou as digter en watter musiek was jou ‘klankbaan’ terwyl jy aan die gedigte in die bundel geskryf het?

RF: Die lirieke wat ek ingesluit het is daar omdat ek ’n sterk geloof het in die poëtiese waarde en die algehele mag van pop. Heelwat mense is geneig om pop te ignoreer, maar daar steek myns insiens eintlik baie waarde in. Gewoonlik luister ek nie eintlik musiek terwyl ek skryf nie, ek hou daarvan om dit in ’n omgewing te doen waar daar nie te veel ander invloede is op my woorde nie. Ekself speel klavier, klawerbord en tjello, en musiek is al my hele lewe lank vir my baie belangrik; wanneer ek dit hoor, fokus ek egter dikwels te veel op die musiek (hoe dit saamgestel is, die instrumente, die akkoordprogressies) en dan kan ek nie altyd op my werk fokus nie. Wanneer ek my werk redigeer doen ek dit ook dikwels in stilte, maar ek luister eintlik ook graag na post-rock in hierdie fase. Tydens die skryf van ope brief het ek wel musiek geluister terwyl ek geskryf het.

Ek het spesifiek en herhaaldelik geluister na die volgende albums: Lana Del Rey se Honeymoon; Kings of Leon se Only by the Night; en Taylor Swift se 1989; met ’n paar lukrake liedjies tussenin wat ek nie nou kan onthou nie. Tydens die redigeringsproses het ek byna uitsluitlik geluister na Explosions in the Sky se All of a Sudden I Miss Everyone en God is an Astronaut se All is Violent All is Bright. Ek is al sedert haar eerste album ’n fan van Lana Del Rey se poëtiese hedonisme en sad core-klank; iewers gedurende die tyd toe ek die bundel geskryf het, is Honeymoon vrygestel. Heelwat mense dink sy is net aesthetic, maar daar’s eintlik baie meer aan haar persona en lirieke as “art for the sake of art”. Beide elemente het beslis ’n invloed op my gehad.

Caleb Followill se growwe vocals, saam met die ongelooflike wyse waarop hulle soveel verskillende klanke saamstel (en die goeie balans wat hulle steeds daarin behou), maak Kings of Leon dan weer vir my net so ’n emosionele luisterervaring. (Terloops, ’n verwysing na hulle liedjie “Crawl” het só ingeglip.) Ek het inderwaarheid deur die loop van 2015 hulle discography van die mees onlangse album af begin luister en geëindig by hulle debuut. Die keuse van Only by the Night was net omdat meeste van my gunsteling liedjies van hulle op dié album is.

Ek wil nie praat oor Taylor Swift nie. Ek sal wel erken 1989 was nogal ’n helende ervaring.

GU: Nie net berus jou debuut op Wilde se The Picture of Dorian Gray nie, maar ook onder andere op Nabokov se Lolita, Pale Fire en The Real Life of Sebastian Knight; Thomas de Quincey se Confessions of an English Opium-Eater; De Saint-Exupery se Terres des hommes; Tolstoi se Anna Karenina; Kundera se The Unbearable Lightness of Being, en Justin Torres se We the Animals.

Waarom hierdie bepaalde intertekste?

RF: Ek het van die begin af geweet dat ek versigtig moet wees dat my eie stem nie wegraak tussen die honderd ander stemme nie, want ope brief dra swaar aan die intertekstuele verwysings. (Anekdogee?) Dit was egter heeltemal doelbewus. Wat my op dié tekste laat besluit het is eintlik maar die geweldigheid van elke afsonderlike teks. Elkeen van hierdie tekste bevat een of ander verskriklike liefdesgeskiedenis of ervaring; ’n karakter wat verstrengel raak en dalk versmoor word in iets of iemand se kloue. Somtyds het ek bloot die beelde waarmee dié ervaring verduidelik word, as potensieel troostend gesien. Die doel met die groot hoeveelheid intertekstuele verwysings is egter om aan te sluit by die spreker se wanvermoë om die sterwende verhouding te verwerk of aanvaar. Die spreker wend hul dus na die woorde van ander skrywers, omdat die spreker self raadop is, maar vertroosting vind in die kommunikatiewe vermoë van ander; “om voort te ploeter in geleende vere.” Dis tog iets waarmee baie lesers kan vereenselwig: die empatie wat ’n mens kan hê met ’n karakter of ’n storie.

GU: In “Marina Joyce” (55) benut jy die weggegooide selfoon en simkaart as metafoor vir  ’n  liefdeskommunikasie wat skeefgeloop het. Die treffende eind-strofe beklemtoon hierdie wankommunikasie:

 

besorgd het ek geraak

toe ek jou naam wel ’n tweede slag

op my selfoonskerm raai,

’n ander nommer dié keer,

dis ongewoon dat jy so kort na mekaar bel,

jou groet was gewoonlik beslis.

maar ek is spyt, ek moes besef:

as ’n mens dink daar is iets fout,

dan is daar.

 

Vertel vir lesers wat nié bekend is met Marina Joyce nie, wie sy is en hoe sy met hierdie liefdesgedig verweef is?

RF: Marina Joyce is ’n Britse YouTuber wat hoofsaaklik videos maak met makeup tutorials en tips vir haarstyle of outfits. Hoofsaaklik die “Beauty & Lifestyle”-kategorie. Sy was altyd baie quirky, liefdevol en vrolik in haar videos, soos ’n feetjie, totdat sy in Julie 2016 op ander maniere vreemd begin optree het. Eerstens het mense in ’n makeup-video opgelet dat daar ’n geweer regop staan teen die muur in die agtergrond van haar video (https://www.youtube.com/watch?v=1_HWSNVrLFQ). Kort daarna het sy ’n video opgelaai (https://www.youtube.com/watch?v=FqhFUbtpiB4) waarin sy ongewoon opgetree het (sy’t frases herhaal en deurmekaar gepraat); op ’n stadium in dié video klink dit of sy fluister “Help me”; ’n mens sien die vensters van haar huis lyk of daar tralies (nie diefwering nie) vooraan is; et cetera. Verdere redes vir kommer was blou kolle op haar arms en bene, asook angswekkende reaksies op vrae tydens ’n YouNow-sessie — mense het byvoorbeeld gevra sy moet ’n hartjie maak met haar hande (’n bekende maniërisme van haar) as sy in gevaar is, waarop sy reageer het deur wel ’n hartjie te maak.

#SaveMarinaJoyce het vir twee dae op Twitter getrend. Daar was verskeie teorieë oor wat fout was. Aanvanklik het mense geglo sy is ontvoer en word gevange gehou en geforseer om videos te maak sodat sy ’n inkomste kan genereer vir die ontvoerder. Sommige mense het geglo ISIS is betrokke. (Omdat sy ’n meet-and-greet wou reël, het baie gedink dis net ’n manier om ’n klomp jongmense op een plek te laat vergader en kwesbaar te maak vir een of ander terroriste-aanval.) Ander het dan weer geglo sy gaan eenvoudig deur ’n psychotic break, of ly aan skisofrenie. Die skisofrenie-teorie is wat ek in hierdie gedig ter sprake wou bring: daar skuil ’n esoteriese waansin in die aangesprokene wat die spreker bel. ’n Mens is geneig om “red flags” te ignoreer (hoewel dit nie in Marina Joyce se geval geïgnoreer is nie) en dit lei dikwels tot baie groter skade of gevaar. In hierdie gedig besef die spreker dat daar eintlik al baie tekens was wat vir hulle moes wys dat iets fout is, maar deur dit in dié gedig eers te erken/besef, word die bewuswording sinneloos: dis heeltemal te laat.

GU: Die tema van geweldige verlies wat uit ’n liefdesteleurstelling spruit, word besonder geslaagd in die volgende gedigte bepeins. Ek haal enkele gedeeltes uit elk aan:

 

“que sera sera” (59):

 

ek mis jou te veel;

hoe pateties is my onvolkome woede.

een van ons

sou van die begin af

eerste bes moes gee.

ek het geweet dit sou daarop uitloop,

want ons het al twee dieselfde mens liefgehad:

ek jou,

jy jouself.

jy het my hele, wye wêreld

afgebrand […]

 

“verval” (60)

 

[…]

innemende, liewe beminde,

weier jy

om in der minne te skik?

sonder wik en weeg

ontaard jou stil glimlag op die skerm

in selfsug […]

 

“tea for one” (61)

 

[…]

daarom en omwille my digterlike selfsug

sal ek jou aanhou sien in die smaak en reuk van tee

en saam met die gedagte aan jou

koud word en toekyk hoe die kleure uit die wêreld gewas word.

meer as ’n peperagtige herinnering

en ’n oorlogsugtige traan of twee

sal ek jou nie gun nie.

ek het saam met die tee

koud geword.

 

Het bostaande liefdesgedigte saam ontstaan en moet die leser hulle direk in verband bring met die Dorian Gray-interteks?

 

RF: Hierdie gedigte is bedoel om van die meer toonaangewende gedigte in die bundel te wees. Die tema in “verval”  — dit wat jou mooi maak ontaard in dit wat jou lelik maak  — is iets waaroor ek van die begin af wou skryf (voordat ek die bundeltitel en narratief presies bepaal het). Ek het gelees dat meeste mense ophou verlief wees om dieselfde redes vir hulle aanvanklike verliefdheid. Die persoon se spontane persoonlikheid lyk dalk later net vir jou roekeloos; hulle introverte persoonlikheid lyk later na skelmwees of wantroue of suinigheid. Dorian Gray is netso deur sy eie skoonheid verlelik. Hierdie gedigte vul mekaar aan nes dit in verband gebring kan word met die Dorian Gray-interteks. Die spreker besef hier dat liefhê eintlik ’n keuse kan wees, en van hierdie gedigte af (veral “tea for one”) begin ’n helende maar woedende verwerking van die seerkry, tot en met die slotgedig.  In ’n mate ontaard die spreker self hier in ’n “beter” Dorian Gray (wat in die roman mettertyd sy eie sondige bestaan nie meer aan homself kan ontken nie, maar dit op ’n baie meer gewelddadige manier konfronteer en nie juis verwerk nie, anders as die spreker in ope brief).

GU: In “he/ling” (68) utiliseer jy die anapestiese voet as metafoor vir die “hel” waardeur ’n mens gaan om die “heling” van gebroke liefde te ervaar:

 

só was ons twee net één

anapestiese voet

in ’n voortskrydende

vers.

 

Verhelder die konsep van die twee wat een anapestiese voet word?

RF: Die bedoeling hiermee is eintlik redelik eenvoudig. Anapes (antidaktilus) verwys natuurlik na ’n metrum waarin twee onbeklemtoonde lettergrepe gevolg word deur een beklemtoonde lettergreep (byvoorbeeld “by the skin of your teeth”). Ek het dit eenvoudig verbeel met die spreker en die aangesprokene as twee onderskeidelike onbeklemtoonde lettergrepe, wat dan saam eindig op ’n verwoestende/beslissende hoogtepunt, asof hulle mekáár verwoes het. Die “hel” in die titel se woordspeling kom dan dalk van hierdie ontploffing af.

GU: In “’n ode vir eendag as jy dood is” (58) lees die laaste reël: “ons generasie is Breyten-bedonderd”. Ontsluit hierdie reël vir die leser?

RF: Ek kan nie al my geheime verklap nie. Ekself weet nie eers wat hulle almal is nie. Maar dis wel interessant: hierdie gedig het ontstaan en is geskryf rondom sy slotreël. Die Breyten-bedonderdheid is volkome positief bedoel. Baie lede van my generasie (en voriges!) ag Breyten Breytenbach as ’n digterlike god te wees, en die nihilisme wat ek hier betrek het, het ontstaan omdat ek as digter wou erken dat geen digter ooit soos Breytenbach sal kan wees nie. Ek dink almal (digters én lesers) moet hulself liewer net afvra “wat gaan ek vandag doen / om te sorg ek behou my waarde en trots / as méns?”

GU: Ruan, is daar ’n gedig uit ope brief wat jy graag met Versindaba-lesers wil deel?

 

as ek saam met jou is
is ek Wronski
wat probeer om jou
met my oë te vermy,
maar soos die son sien ek jou

selfs al kyk ek nie.

voel ek minder by jou?

soos om te vra of ek
elke minuut van die lewe

iéts wil wees

in plaas van

niks.

jou bekoorlike mag maak van jou kuns:

ek wonder
wat in jou kop aangaan:
hoe dink ’n kunswerk?

polichroom? beweeglik?

in jambes?

die gekruisigde wêreld traak my nie

as ek my
in soveel skoonheid
kan verslinger nie.

ek word ’n Modigliani-portret

met tongvisvormige holtes

waar my oë sou wees.

– hedonis

 

Onderhoud met Johan Myburg (Uittogboek)

Friday, May 19th, 2017

 

Johan Myburg gesels oor sy nuwe bundel Uittogboek met Louis Esterhuizen

.

Johan, van harte geluk met die publikasie van jou nuutste digbundel, Uittogboek. Volgens my is hierdie een van die mees indrukwekkende poësie-publikasies in afgelope tye. Maar vertel ons iets omtrent die titel?

Baie dankie, Louis. Die begrip “Uittogboek” kom ter sprake in die gedig “Prosopopeia”, die Griekse term vir die stylfiguur wat “persoonsverbeelding” sou kon beteken, maar met dié kwalifikasie dat die skrywer afstand kry van die gegewe in die gedig deur ʼn ander persoon as spreker aan die woord te stel. In dié geval iemand wat gesterf het en volgens Egiptiese rituele weggelê word in ʼn sarkofaag of graftombe. Die spreker verwys na die Uittogboek “as ʼn soort gids deur die git van die onbekende”. Maar dit is dalk die onmiddellike of direkte betekenis van die titel.

Uittogboek is maar jou vierde digbundel sedert jou debuut, Vlugskrif, in 1984. Die ander bundels is: Kontrafak (1994) en Kamermusiek (2008). Jy kan dus beslis nie daarvan beskuldig word dat jy ʼn veelskrywer is nie. Hoekom hierdie lang stilswyes? Werk jy konstant aan gedigte, of is jy ʼn sporadiese werker?

Gewis is ek nie ʼn veelskrywer nie! Dikwels beny ek mense wat meer en vinniger kan werk. Maar dit beteken nie dat ek sporadies werk nie. Dit is dalk net ʼn geval dat ek stadiger werk as wat ek sou kon. Jou keuse om te praat van “werk” eerder as “skryf” is belangrik. Want skryf is net ʼn deel van gedigte maak, dit is net ʼn deel van die werk. ʼn Ander belangrike deel is lees (en dan is daar ook nog luister, nadink, kyk, ervaar, ensovoorts en in geen spesifieke orde nie). Skryf is die neerslag van ʼn onsigbare bedryf wat tyd verg.

Hoe dit werk dit weet ek nie, maar ʼn mens weet wanneer ʼn gedig klaar is (soos in afgehandel sowel hopelik klaar soos in helder).

Sou ek meer wou geskryf het? Ja. Is ek tevrede met die lang tussenposes? Ek sou dit dalk nie anders wou gehad het nie.

Danksy jou werkswyse slaag jy baie effektief daarin om met elke bundel van jou ʼn unieke aanslag ten opsigte van sowel styl as tema te gebruik. In welke mate stem Uittogboek ooreen met sy suksesvolle voorganger, maar veral: in welke mate verskil dié nuwe publikasie van sy voorgangers?

As elke bundel ʼn unieke aanslag het, is ek innig dankbaar. Miskien is dit juis die lang stiltes tussenin wat daartoe bydra. Dalk is dit soos kinders wat ver uit mekaar grootword. Elkeen is iets van ʼn enigste kind en dit verduidelik miskien waarom hulle so van mekaar verskil.

Nietemin bly die bundels, soos telge, “familie”. Soms dink ek elke digter sê sy of haar lewe lank dieselfde ding oor en oor. As dit op verskillende maniere kan gebeur, is dit natuurlik wonderlik.

Dalk staan ek te naby om verskille met die voorgangers aan te dui. Die stem van Cloete het ek lank in my binneoor gehad. Minder dalk in Kamermusiek as in Kontrafak. Met betrekking tot dié nuwe bundel kan ek nie afdoende oordeel vel nie, hoewel ek weet dit voel vir my asof ek in Uittogboek ʼn stem hoor waarmee ek gemaklik voel. As dit my eie is, sal dit gaaf wees.

Humor en ironie vorm myns insiens skering en inslag van hierdie bundel. En in dié opsig maak jy veral van die klassieke gebruik; soos reeds met die motto se heenwys na die ietwat obskure keiser Aelius Hadrianus, wat weens ʼn hartaanval in 138 n.C. gesterf het, se vyfreëlige afskeid aan die lewe:

animula vagula blandula

.

liewerdste klein swerwersiel

metgesel en gas van die lyf

waarheen mik jy nou: ʼn oord

waar jy kaal en koud en styf

geen grap meer kan verwoord?

Op welke manier verskaf dié reëls die nodige sleutels om die bundel mee te ontsluit?

Hadrianus is as keiser, soos jy sê, dalk minder bekend as van die ander Romeinse keisers. Maar hy is die een wat ʼn belangstelling in die kunste gehad het en ʼn besonderse argitektoniese nalatenskap gelaat het (benewens die Pantheon in Rome onder meer ook sy villa en tuinery by Tivoli, ʼn paar kilometer buite die stad, asook bouwerk in Griekeland). Hy het opdrag vir heelwat beeldhouwerke gegee, het kuns versamel en was teen die einde van sy lewe ook digter (hoewel “animula vagula blandula” die enigste vers van hom is wat behoue gebly het). Hy het buite die Latynse wêreld belangstelling gehad in Griekse en Egiptiese kuns en kultuur, wat hy eerstehands op talle reise verken het.

Hadrianus se “vyfreëlige afskeid aan die lewe” wat hier tegelyk motto en openingsgedig is, dui myns insiens op temas wat in die bundel aan die orde kom: die vertroude en beminde; swerftogte; lyflikheid; die dood, verganklikheid en vergetelheid; en die vermoë om te kan verwoord (of te skryf). Die grap, by wyse van humor en ironie, moet ʼn mens nooit onderskat nie. Dit is, soms wrang soos dit is, ʼn voertuig wat soveel verder kan loop as dodelike erns.

Van die aangrypendste gedigte in Uittogboek is die lykgedigte oor Marthinus Beukes (pp.28 – 29) en veral T.T. Cloete (“Reitzstraat, Potchefstroom”, p.45): “Na jou voorbeeld het ek groenigheid begin troetel / en algaande woord vir woord aan die groei gekry, / later selfs ryme jasmyn lelie iris roos aangelê, my verloor / in kwatryne. Sedertdien swymel ek steeds oor die boeket / van tuine en die toorkrag van ʼn rymende eindkoeplet”, lees ons in laasgenoemde. Vertel ons ietwat van jou vriendskap met dié twee literêre reuse en die invloed wat hulle op jou gehad het?

Benewens vriendskap was dit buurmanskap wat ek met dié twee gedeel het.

Marthinus Beukes het ek leer ken tydens ons studiejare in Potchefstroom. Jare later het ek hom weer raakgeloop toe hy lektor in Afrikaans-letterkunde was aan die Universiteit van Johannesburg en die laaste paar jaar van sy lewe het hy skuins oorkant my gewoon. Marthinus was nie sonder mankemente nie (wie is?). Wat my altoos van hom beïndruk het, was die manier waarop hy ʼn teks gelees het. Dit het my verheug en verbaas. Sy noukeurige lees wat sienderoë ʼn opgewondenheid in hom gewek het, was wonderlik om te aanskou. Daarby het hy ʼn literêre verwysingsraamwerk gehad wat verduidelikings oorbodig gemaak het: Hy was wat enige digter “die ideale leser” sou noem.

TT Cloete het ek, voordat ek later die statuur van die man as literator en toe as digter sou snap, as tuinier leer ken. Ek was 14 toe die Cloetes oorkant die huis waar ek grootgeword het in Reitzstraat ingetrek het en prof. TT, soos almal hom genoem het, op ʼn ongerepte stuk grond ʼn tuin begin aanlê het. Ek het steeds prentjies in my kop van die mank man wat tuinslange aansleep, van sproeiers in sy tuin wat saans tsk-tsk, van ʼn tuin wat jaar ná jaar gedy en ʼn man wat laatnag met gordyne oop by sy lessenaar sit en werk. Later het ek by hom klas gehad en nog later het ons vriende geword.

Ek is bevoorreg om dié twee mense te kon ken.

Johan, die vernaamste indruk wat dié gedigte op die leser maak, is dié van verskeidenheid; nie net tematies nie, maar veral stilisties. So wissel jou aanbod van die sillabiese vers, na kwatryne (pp.95 – 96), prosagedigte (pp. 98 – 100), rondeau (p.53) en dit wat seker as “stringgedig” beskryf kan word: “Nanas de la nada” (pp.105 – 107), ʼn reeks gedigte wat opgebou is met versreëls van kwalik 5 lettergrepe per versreël. Wat beteken die titel en hoekom dié gedigte opdra aan César Antonio Molina?

Jare gelede het ek in Madrid in die blad Intramuros ʼn onderhoud met César Antonio Molina gesien. Die opskrif was “Vivir sin ser visto” (Lewe sonder om gesien te word) en ek het die koerantartikel in my koffer saamgebring huis toe en dit woord vir woord sit en vertaal – dit was voor die luukse van Google en die ondeug van Google Translate. Die gedagte aan onsigbaar leef het my aangegryp. Dit was my eerste blootstelling aan dié digter en later het ek vertalings van sy gedigte in die hande gekry. Molina (1952) was benewens Spaanse minister van kultuur ook joernalis en direkteur van die Cervantes-instituut.

Die vertaling van “Nanas de la nada” sou iets kon wees soos “Wiegeliedjies van nêrens” of “Wiegeliedjies uit die bloute”. Dié “string”-vorm, soos jy dit mooi noem, het ek by Molina raakgelees.

Helaas is dit nie moontlik om die tematiese verskeidenheid van dié bundel binne die bestek van ʼn onderhoud te hanteer nie. Maar een van dié temas is die deurlopende reismotief; veral weens die kontras wat dit vorm met die tema van verblyf ten opsigte van die talle huis- en tuingedigte. Het jy baie gereis tydens die skryf van hierdie bundel en indien wel, hoe het dié reisindrukke jou digkuns beïnvloed?

Reis het wonderlik verruimende aspekte – een reis is die ekwivalent van hoeveel boeke nou weer? Maar reis het ook die voordeel dat dit die reisiger onmiddellik op losse skroewe stel. Die sekerhede vervaag en die “vreemdheid” wat ʼn mens maklik aan plekke toeskryf, setel inderwaarheid in jouself. Dit is per se nie plekke en mense wat vreemd is nie – dit is jý wat jouself as vreemd ervaar in sekere omstandighede, soos wanneer mense wat jou nie verstaan nie en jy hulle ook nie verstaan nie.

Reis maak jou bewus van die gewoonheid waaraan jy mettertyd gewoond geraak het. Dit skerp jou op om met nuwe oë te kyk, na nuwe sowel as na bekende dinge. Om nuut te hoor, nuut te ruik…. Selfs al is jy tuis.

Leunstoelreis moet ʼn mens ewenwel nie onderskat nie: om deur ander se oë en ervarings te reis bied vistas wat nie te versmaai is nie. Of dit nou deur boeke is, deur flieks, deur musiek of die internet.

Onderstaande reëls uit die slotgedig, “Oggend” (p.102), verskaf terugskouend ʼn besonderse perspektief op Uittogboek. Kan jy dalk dié reëls vir ons binne konteks plaas, asseblief; veral in die mate wat dit as antwoord dien op die reeds aangehaalde openingsvers?

Wat besiel onthou? Is dit die lig, die glim, die fraiings

in die loom van die dag, geruis soos dié van ’n duif

wat dalk broei in ’n palm, hoog en rustig

in hierdie balsemoggend, ’n wolkie appeltabak

wat ópstuif van die straat? Om hier te wees

en terselfdertyd nié hier nie: die lyf iewers tussen

versugting en nader aan slytasie; om te onthou

en voortdurend in onthouding te leef.

Soms is dit juis die sintuie wat onthou aktiveer: die manier waarop lig val, ʼn geluid of ʼn geur. Smaak en die tassin minder, so lyk dit vir my. Dié gewaarwordings is belangrik omdat onthou ʼn manier is om verganklikheid (en vergetelheid) te oorleef. Ek vermoed dit is waarom mense name in steen gekrap het, beelde uit klip gekap het, geskryf het. En dit steeds doen.

Inderdaad, Johan, inderdaad. Soos ook jy nog steeds doen met hierdie gedigte.

Ten slotte, by wyse van lusmaker, wil ek graag vra of jy nie perdalks een van jou gunstelinggedigte uit dié versameling hieronder wil plak vir die lesers nie?

Gunsteling? Daarvan is ek nie seker nie. Maar miskien ʼn gedig wat nie tot stand sou kon kom nie sonder die fokus op en sug na “leefstylartikels” in populêre tydskrifte.

Ars poetica

Nuttige wenke: Kleur jou eie toga, à la Gaius Plinius Secundus

“Purper is die nuwe wit,” twiet dié met vingers op die pols, dié wat giere peil, voorspel

hoe modes neig, wat wenke met lesers deel oor natuurlike stowwe soos sy en wol;

boonop wat kleur kan doen vir ’n klerekas. In bylaes vir die doen-dit-self-entoesias wys

redakteurs stap vir stap hoe om jou eie lap te kleur. Dis eenvoudig, hou artikels vol,

mits jy die raad volg van ons kenner, Plinius die Ouere. Maak só: Beste is om te wag

vir die Hondster om op te kom, die wagwoord is immers seisoenaal. As Orion se brak

van somerhitte begin hyg, moet jy gereed wees om seeslakkies te gaan oes, óf vra

jou handelaar op die hoek vir Bolinus brandaris, maar maak seker die jel is steeds intak –

dis die geheim van dié resep. Verwyder die hipobranchiale kliere met sorg en hou eenkant,

voeg daarby sout, 600 ml vir elke 45 kg sekresie en laat die spulletjie vir drie dae week.

Berei ’n vuur en giet oor in potte van tin of lood (yster of koper kan die kleur beduiwel),

bring tot kookpunt en laat prut vir tien dae oor indirekte hitte. Die vloeistof moet bleek

en wasagtig wees. Skep telkens met ’n sif onsuiwerhede af tot jy eindelik ’n gladde tekstuur

in jou ketel het. Op dag tien kan jy jou mengsel toets: Dompel in die kokende pot ’n vag

wol of ’n stuk sy en sien hoe dit voor jou by die uithaal oksideer en verkleur in skakerings

van karmosyn tot dieper purper. Laat jou lap droog vir vyf uur en doop dan nog ’n slag,

herhaal tot jy sit met die rojaalste tinte getrek uit die fluim van ’n slak. LW: Om jou te tooi

in ’n toga van Tiriese praal moet jy vir 1 g kleursel reken op 10 000 slakke as prooi.

.

(c) Johan Myburg (Uit: Uittogboek, 2017: Protea Boekhuis)

 

Onderhoud met Pieter Fourie (Knapsekêrels)

Wednesday, May 17th, 2017

Pieter Fourie gesels oor sy debuutbundel

Knapsekêrels met Louis Esterhuizen

 

Pieter, van harte geluk met hierdie debuut van jou. Op 77-jarige ouderdom maak dit jou eensklaps  die oudste debutant in die Afrikaanse digkuns. Tog het hierdie gedigte nie eers in onlangse tye tot stand gekom nie. Vertel ons dus so ietsie van die voorafgeskiedenis, by wyse van inleiding? Waar kom jou liefde vir die digkuns vandaan, byvoorbeeld. Wanneer het jy begin dig, ensovoorts.

Ek het op skool al rympies gemaak, maar eers as eerstejaar op US [1961] onder D J Opperman gedigte leer ken. Dit het wêrelde vir my oopgemaak en hierdie landskappe van die gees het my uitgelok.  Ek het toegegee.  In die sestigs en sewentigs hier en daar in Sestiger, Tydskrif vir Letterkunde en Standpunte publiseer. O ja, Opperman het ook ʼn gedig, toe ek in sy letterkundige laboratorium was, in Stiebeuel 2 opgeneem.

Opperman het Peter Blum  hoog aangeslaan. Op ʼn dag sê hy, na aanleiding van ’n nuwe bundel,  so heel terloops: “ʼn Digter behoort te debuteer soos Blum. Met agting vir sy vak.” My literêre agtergrond was skamel. My ego broos. Ek het die digkuns versaak en is  teater toe. Met die uitsondering van vyf verse is almal die afgelope drie jaar hier op Onrus geskryf. Onbewustelik dalk ter ere van Uys en Jan. Vanaf my studentejare was ek lewenslank baie naby aan albei van hulle.  Uys het my voorgestel aan die heelal van poësie. Veral ÉLUARD EN DIE SUREALISME  het my absoluut betower. So ook sy vertalings van SUID-AMERIKAANSE VERSE. Die twee keer wat ek Ingrid Jonker ontmoet het, was by hom in Clifton waar hy besig was om haar te bearbei om Éluard te lees.

Jan het my geleer wat is die grein en vesel van jou taal in jou mens- en medemenswees, nie in  jou “Afrikanerskap”, die pingpong balletjie tussen staatskool en kerk nie Hierdie anker gebruik ek in my gedig  SWARTVINKJAG:

vang kwikstertjie

sondag in jou wip

.

laat hom drie keer

in jou palm pik

.

Die Bantoestans kom onmiddellik hierna met:

sewe swartvinke

langs die spruit

.

maar trek versigtig

elke vliegveer uit

.

En dan die swart seuntjie wat die anker optrek in die slot van die gedig:

toe skree ons klonkie ghawoele:

“jy lieg, tokkelossie het self gesê:

.

laksman se hartjie rou insluk

en dood sit wydsbeen in jou mik”

.

Hierdie is een van die vyf vroeë verse en het in STANDPUNTE of TYDSKRIF VIR LETTERKUNDE verskyn onder die titel K…..VINKJAG. Jammer dat die nuwe titel die gedig se vlerke ʼn bietjie kortknip. Of is dit andersom? Dis nogal ʼn tameletjie, hierdie “don’t paint the words.”

Uiteraard is jy bekend as ʼn veelbekroonde dramaturg. Hoe het jy as skrywer dié twee uiteenlopende ambagte hanteer? Of was hulle vir jou aanvullend tot mekaar?

Onregstreeks beslis aanvullend. Veral in die snoepwees met woorde het ek dit by ʼn teaterman gekry. ʼn Mentor, die Duitse regisseur Dieter Reible, het bykans elke SA akteur gelei met: “Don’t paint the words. The words is the painting.” Ek het dit aangeneem as Credo vir my verse.

Die dramaturg skryf soos mense praat. Die digter soos hy die woord ontgin of hoe die woord hom mesmeraais. Dit is wat ek probeer in my werkproses. Ek het van meet af [drie jaar gelede] geweet ek stap sonder water die woestyn in. Geweet dis dikdom en futiel. Ek moes ʼn woestynwyse klankbord vind. ʼn Kennis het Johann de Lange oor my woordpad gebring. Sy begrip, spoorsny en geduld, asook sy liefde vir ʼn vervloeë Afrikaans was my water. Hy het my baie subtiel laat verstaan tussen drama en poësie is vele padpredikante wat ek eers moet bemeester.  Hierin het hy my vir agtien maande lank bygestaan. Ek hoop ek kry eendag die geleentheid om blad te skud met hom.

Pieter, mag ek noem dat die lees van jou gedigte ʼn besonder aangename leeservaring is: verse met ʼn bykans ouwêreldse sjarme wat kripties, dog met ʼn vonkel in die oog aangebied word. Soos die gedig “Pondok” hieronder byvoorbeeld illustreer. Die trefkrag van ʼn kriptiese benadering is natuurlik enorm, aangesien daar soveel gesuggereerde ruimtes rondom die vers ontstaan wat deur die leser ingevul moet word. Is dit die rede waarom jy tot hierdie styl aangetrokke voel? Het jy nog altyd so kripties te werk gegaan met jou gedigte?

pondok

.

spaar rietjies

suffel jy kan

pondok se dak

.

lek dan en wan

as herdkooltjies

vanaand

witjassie dra

.

kraak die katel

.

twee lywe

dra

verdra

Jy slaan die spyker op sy kop. Dis ʼn waarheid soos ʼn koei. Wat die kriptiese styl betref: in ʼn paar jeugsonde liefdesversies, ja. Maar as  ʼn selfopgelegde styl het alles begin met die Reible- benadering van toneelspel. Ek het met elke produksie gesien, ervaar hoe hy akteurs, tekste en gehore verryk en verruim.

Die ruimtes waarbinne hierdie gedigte hulle voltrek, is dikwels landelik; die persona wat figureer dikwels arbeiders of arm mense. Eenkantmense. Gróndmense. Soos wat ons hulle byvoorbeeld al dikwels in jou dramas teëgekom het. Dig jy hiermee dus voort aan die hand van eie belewenisse? Jy is immers ʼn plaasseun uit die Suidwes-Vrystaat, is dit nie?

Sonder eie belewenisse, vrese, vreugdes, ligloop pasoppens, dwarsgatgooi en koggelary sou ek waarskynlik nog nie ʼn enkele vers of drama geskryf het nie. Die pit van my persona dink ek, is eenwording met die arbeiders, grondmense, ontmensliktes en veral die verontagsaamdes. Die woord agtergeblewenes moet uit ons taal verwyder word en vervang word met die verontagsaamdes. Daar is ook geen ding soos ʼn nuwe SA nie. Werklike SA is die woord. Ek was van kindsbeen af sterk aangetrokke tot die verontagsaamdes. Ek is een van en met hulle, en versot op die onvolprese adel onder hulle. Kennis is soms gevaarlik, altyd tweedehands. Ervaring is onskuldig en deel van ons inisiasie tot menswording….lewenslank.  En altyd eerstehands!

Pieter, die indeling van jou bundel vind ek nie net interessant nie, maar besonder knap gedoen; veral aan die hand van die afdelingstitels: kiekie, knelter, oumeidsoen, veervolk, goljaartjie, duwweltjie en stilte. Hoe het jy hierdie indeling bepaal en waarop fokus elkeen?

Daar was so ʼn ietsie oor die 100 verse. Ek dink so 20 het of die emmer geskop of besluit hul moet elders vir bedmaats soek. Die oorlewendes het duidelik onder mekaar begin vry en saamgekoek in groepies met geloof in die gesegde: soort soek soort. En was ek bly oor die ondertrouery! Daar moet dus iets soos “die muse” wees. Sewe gesinnetjies! Maar nog nie elk met sy eie onderdak nie …

Toe neem ek oor. Roede in die hand. Doop elke familie met sy eie naam en besluit hulle moet sinvol hul plek ken en in ʼn netjiese ry stap na die onafwendbare:

allemensig

die klokhelder stilte

Voor hy sy laaste asem uitblaas sê Hamlet tog so sober: “Die res is stilte.” En ou Willem Skudlat het geweet waarvan hy praat!

Een van die vernaamste pluspunte van hierdie gedigte is die woordeskat; dikwels verouderde of streekstaal wat jy opnuut uit die wakis haal, afstof en met groot lekkerte ons in die mond lê. Is die bêre van taal iets wat vir jou natuurlik kom, of is dit iets anders? (Jy is ook welkom om van die woorde uit te sonder wat vir jou persoonlik van waarde is of plesier verskaf.)

Dit kom vanself. Dis my daaglikse taal met my vriende en familie. In my familie gaan dit maar skraps met Afrikaans. My vier dogters het met hul huwelike ʼn Verenigde Nasies op hul eie begin:

Tanya            ʼn Oostenryker

Mashinka       ʼn Kanadees

Natasja           ʼn Brit

Nandi             ʼn Chinees

En skoonpa kan op 77 nog nie ordentlik Engels praat nie!

Die streektaal is byna oorheersend, maar nie van ʼn besondere streek nie. As rondreisende akteur het ek vir 3 jaar one night stands dwarsoor die land gedoen en as ek ʼn onbekende woord hoor, het ek hom in my kopargief gestoor.  Behalwe my 16 jaar in Kaapstad is daar ook nog: 6 jaar Franschhoek, 5 jaar Sandveld [Kapteinskloof], 11 jaar Oudtshoorn, 16 jaar Rooi Els [Strandhuis], 5 jaar Stilbaai, 5 jaar Robertson en nou in my 4de jaar op Onrusrivier. My kinderjare in  Philippolis en Luckhoff. Daar was nog dosyne der dosyne Griekwa-gesinne werksaam op plase en die dorpe. Ek het by hulle gaan kuier soos by familie en geluister na die mooiste Afrikaans.

Die kopargief het voortdurend uitgebrei. Ek het ook oral en uitgebreid met werkers kontak gehad. Al die ou woorde lê my na aan die hart. Mouster, toorts, treusel, goljaartjie, betjoeks, konfoes, nagkabaai…’n ieder en ʼn elk ʼn oorplesiertjie!

Lees jy dikwels poësie, Pieter? Indien wel, watter? Is daar byvoorbeeld digters (of digkunste) wat jy sou wou aandui as moontlike voorlopers tot hierdie unieke aanslag van jou verse? (N.P. Van Wyk Louw se Klipwerk, miskien?)

Die teater het my opgeslurp en ek het die poësie versaak. KLIPWERK het soort van Bybel vir my geword en is nog steeds.

Knapsekêrels is inderdaad ʼn kragtoer. ʼn Bundel wat talle en talle ontroerende verse bevat. Verse wat jou soms laat glimlag, soms grynslag. En dan ook verse wat jou winduit slaan op die krop van jou maag. Ook intieme, teer verse. ʼn Geskakeerde bundel dus. Nogmaals geluk daarmee; eweneens aan die uitgewer. Hierdie bundel is ʼn belangrike toevoeging tot ons digkuns, myns insiens.

Kan jy dalk by wyse van groet vir ons lesers een van jou gunstelingverse hieronder plak?

voorbode

.

ʼn ouvolk sit

op dophouklip

.

skielik gil

tinktinkie skril

.

in huisnok skuil

die nonnetjie uil

.

dan kou die lam

aan doodsnot van

.

witappeltjie.

.

.

(c) Pieter Fourie (Uit: Knapsekêrels, 2017: Naledi Uitgewers)

.

.

.

.

Onderhoud met Pirow Bekker (Voor ek my kom kry)

Tuesday, March 7th, 2017

René Bohnen gesels met Pirow Bekker

oor sy nuwe digbundel “Voor ek my kom kry”.

 

Pirow, dankie dat jy ingestem het om my vrae te beantwoord. As toevoeging tot ʼn ryk oeuvre ontvang ons in 2017 díé pragtige blou bundel van jou – en hoe heerlik is die lees daarvan!

Laatwerk is nou seker ʼn woord wat in hierdie onderhoud moet voorkom, dus begin ek sommer daarmee. Die titel van jou nuwe bundel is “Voor ek my kom kry”. Dit skep by hierdie leser die indruk dat tagtig jaar in ʼn oogwink verby is. En dat die digter dit byna met verbasing besef. Verfrissende nuwe gewaarwordinge en vars insigte is duidelik nog aan die orde van die dag. Met watter verwondering skep die beleë digter nuwe gedigte?  Waar lê die prikkels? Waar skuil die noodsaak?

Dit sal moontlik vir jou vreemd  verrassend klink, maar ek moet eerlikwaar beken ek het nie besef dat die titel as ’n soort vooropstelling van die werk van ’n ou digter soos ek gesien kan word nie. Maar dis die eerste indruk wat jy as leser gekry het en tereg: “Er staat wat er staat.”

Wat jou verdere opmerkings hier betref, moet ek sê dat die inherente spanning in die titeluitdrukking my geboei het: “voor ek my kom kry”. Ek dink die titel sondig met twee voorliefdes van my deurdat dit kontras en vaart vooropstel. Die slotgedig met die effense wysiging: “Toe ek my kom kry” reik ook na die titel terug en volvoer as ’t ware die spanningselement wat dus vroeg reeds aanwesig is.

Jou bundel bruis van lewenskragtigheid, ten spyte van die vreeslose konfrontasie met tydsverloop en eindes. Die digter was miskien so besig om te lééf dat hy nie besef het die tyd gaan so vinnig verby nie? Watter rol het poësie vir jou gespeel ten opsigte van outobiografiese dokumentering, indien enigsins?

Dankie vir die opmerking oor “lewenskragtigheid”. Moontlik sluit dit aan by my vorige antwoord. Vir my moet daar beweging in die gedig en by wyse van uitbreiding in die bundel wees. Soms raak die vaart seker te verleidelik (ek word daaroor in die bek geruk) sodat die betekenis eers later moet bykom. Klankspanning, teruggrepe, kontrastering is middele  tot voortgang. Die kontrastering binne die “ek” word, hoop ek, in die afdelingstitels voortgesit. Ek dink hierdie saambestaan-in-kontras – vanuit die persoonlike tot aan die absurde toe soos in “Soggiorno-weeluis” – kom die leser in al my werk teë: die menslike lot onder ’n tweegesigson (die aanbiddelike Ra en die suur wat hy drup in die bundel RASUUR), die eindelik verblindende horison vir wie intens wil kyk soos in my vorige bundel ATLAS TEEN DIE VERGEETRIVIER (weer eens berg teenoor rivier)  So sou ek jou verder kon vermoei.

Jy benader die lewe en die digkuns blykbaar met ʼn heerlike humorsin – ʼn kenmerk wat in al jou bundels te vinde is. (Jy het my ook gewaarsku om nie al jou antwoorde te glo of ernstig op te neem nie J ) Hoe heerlik is dit vir die leser om meegevoer te word deur die “entertainment value” van die humor en dan hard geslaan te word deur die erns van die “boodskap”. Is humor in al sy vorme, soos ironie tot satire, vir jou ʼn bedinkte voertuig of is dit ʼn lewensperspektief wat jy maklik in jou poësie kan aanwend?

Vriendelike woorde dié van jou oor die humor in my werk. Ek hoop net ek is nie die gevaarlike “nar in die norring” soos in die gedig met dié titel nie. Om nou maar persoonlik te raak: My huismense word getreiter deur hebbelikhede soos “Kyk hierso …” en dan lag ek vir my eie storie. Maar ek weet dis nie hierdie soort uitwysing wat jy met “humor” bedoel nie. My humor in dié misbruikte sin spruit waarskynlik uit die nuk om teenstrydighede te laat saamtrek soos byterige perde voor dieselfde kar. En daar sit alreeds ’n stuk erns in. ’n Bedinkte voertuig vir ’n “boodskap”? Nee, ek glo die ironie en satire meld hulself spontaan aan. Volgens getuienis was sulke trekke in my vroegste werk reeds in die vesels sigbaar. ’n Resensent van die destydse STIEBEUEL 2 waarin my gedig “Peins oor ’n plakkaat” opgeneem is, maak melding van die siniese en lughartige met die kritiese ook in die konglomeraat.

Die werkwoord wat by my opkom met die lees van jou werk is “speel”, nie noodwendig speels nie! Jy is vernuftig met woordspel en betekenisspel. Enkele voorbeelde is:

“O brandepyn laat my staan!

Ek stoot die venster opelug

sodat hy liewer gaan,”   uit Wesp op bladsy 10

en

“Erwarming” op bladsy 72. Hoe wonderlik is jou oorspronklike aanwending van die woord “ontpop” Die nuuskierige leser kan gerus gaan naspeur.

Buiten woordspel, vind ons ook intertekstuele spel, tussenspel en inspeling in jou gedigte. Spel is dus beide genot én strategie. Watter gedagtes ervaar jy rondom die begrip “speel” as ek hierdie stellings maak?

“Spel” in al sy betekenisnuanses is ’n glibberige begrip. In baie gevalle, of in die meeste, kom dit met ’n onderbou van erns hoewel “onderbou” weer op ’n te bewustelike aktiwiteit dui. Dit is eerder iets wat uit die gegewe ontwikkel of dwing om die gegewe in ’n nuwe konteks te plaas. In die ontstaansproses sal ’n woord min of meer nie altyd net sy plek ken nie, maar ander daarnaas of daaragter  oproep om saam te praat. Soms daag ou woorde, ook uit vroeër werk, met nuwe ladings op of woorde sirkel terug vir aandag. Dit is soos die klip van die eerste bundel wat aanhou kom sing.

Pirow, kan jy asseblief breedvoeriger uitwei oor spesifiek die gesprekke met of reaksies op ander skrywers – ʼn tegniek wat in al jou bundels voorkom? Ek verwys hier bv. na die Totius en Leipoldt, die Van Wyk Louw en Toon Van den Heever toespelings, onder andere. Die skynbaar ongedwonge soepelheid van jou meedigtings val my op. Ek haal graag die gedig op bladsy 85 volledig aan:

 

Opdrag vir ’n vroeë herfs

(Van Wyk Louw se “Vroegherfs” betrokke)

 

Ruim op die regop bome,

hulle wat kwansuis die winde vang,

hulle is die grondstelers, die waterputters,

sodat die sorghum verlep, die koppe hang

van kruie wat selfs ’n koggelram ’n loslyf gee.

 

Die witter staan is nie van witvoetjie soek:

die bas onder reeds afgestroop, ’n gat

in die stam geboor tot in die bloed,

deur dun tregters diesel ingetap – só bewerk

raak enige kalander tjop-tjop vuurmaakhout.

 

Julle werk vlerkloos stil in die nag, nie verlei

deur hoe die son herfs maak nie, sloop

wanneer die blare dood is, die takke droog,

en omdat die liewe aarde bloeiend moet bly,

sal hy pluimpies luisgras voor jul voete sprei.

 

Ja, ’n mens het op een manier met die landskap van so ’n  gedig bekend geraak. Dis ’n vertroude landskap. Dan kom maak ’n verskillende werklikheid hom tuis en voel jy half jy moet pa staan vir dié aardskudding wat voor jou oë plaasvind. ’n Gedig daaroor skryf, omdat jy niks anders kan doen nie. Daarvoor ge- of misbruik jy die bestaande deurdat dit na die agtergrond skuif.

Klink baie klinies en dis nie altyd regtig so nie. Sterk emosie is wel betrokke soos in hierdie geval, wat sekerlik gegrond is op een van die ontstemmendste werklikhede van ons huidige wêreld, naamlik die verkragting van die natuur.

“Vroegherfs”, die bestaande gedig,  se beelde word ondermyn en loop uit op die “skoonheid” wat die bloeiende natuur aanbied: luisgras. Die ironiese rooi tapyt.

Pirow, jou digkuns word gekenmerk deur ʼn besondere konkrete uitdrukkingsvermoë. Jou verse verval nie in ʼn filosofiese diskoers nie, maar jou sienswyse word tog duidelik oorgedra. Jy blyk ʼn fyn waarnemer van landskap en diere se gewoontes te wees. Is jy ʼn aardse mens? En word “styl” aan ʼn digter gegee, dink jy, of is dit ʼn doelbewuste keuse?

Om aan te sluit by die vorige antwoord: Ja, die aarde en sy wesens is op sigself wonderwerke en ons “skryf seker maar na in (hulle) stof”, om Van Wyk Louw ietwat te verdraai.. Dit is moeilik om ’n “erd-af mens” te wees . (Ek verwys na hierdie afdeling.). Nee, ’n doelbewuste keuse is dit nie. Weer eens die spanning aarde-hemel soos in “Kersnagreis”.

Die bundel open met ʼn interessante weergawe van die skeppingsmite, oftewel met ʼn “Skeppingsprokie”  en die mens as verrassende eksperiment. Vanaf hierdie volkome nie-siniese begingedig tot by die heerlike, eerlike maar goedig-selfspottende slotgedig blyk ʼn pragmatiese lewensvreugde en gewilligheid om ook onaangename feite in die gesig te staar. Is ek reg as ek meen dat jou ars poëtika onlosmaaklik verweef is in al die gedigte? Wil jy by hierdie vraag iets sê omtrent vorm? (ek dink nou aan jou sonnette, byvoorbeeld)

Iemand het êrens gesê dat as jy in prosa sê wat jy in ’n gedig sê, sal dit simpel klink. Ek is iemand wat glo dat taal sy mees gedronge impak in ’n gedig bereik. Die stof soek verbindings en dit kan alleen in ’n elektriese storm geskied. Terselfdertyd moet ek sê daar is min meer oorwerkte terme as “vormvas”. Momentum  betrek versmomente wat dit onvoorspelbaar maak en “trefseker” ontwikkeling in die wiele ry sodat die vastheid verbreek en die moontlikheid geskep word om die voor die hand liggende afsluiting verby te streef. Alles “met ’n edel doel” om iets uit die openingsgedig van die bundel aan te haal. Ek wil liefs by reëls verby hou. Ek wys maar op die hekeling van keurslywigheid in die kort reeks kwatryne onder die oorkoepelende titel “Behouering”. Hier bevat elke kwatryn se kop ’n maksime, met die gediglyf wat dan die aanvaarde grondstelling, soos die wysheid oor die gedrag van weerlig, dekonstrueer.

Jy het aan my genoem dat hierdie bundel “uit (jou) murg kom”. Dit het my getref as ʼn dringende en intense stelling. Is daar dinge wat jy in “Voor ek my kom kry” sê, wat jy nog nooit voorheen gesê het nie? Is dit rouer? Meer gestroop? Meer direk? Ek stel werklik belang om te weet, omdat jy ervare en ja, beleë, is.

Toe ek ’n skoolseun op Smithfield was, het ek gedigte – seker maar getint deur die Engelse romantiese digters – aan ’n vooraanstaande letterkundige op

Stellenbosch gestuur. Hy het my los ballonnetjies geprik met die “raad” van die Nederlandse digter Marthinus Nijhoff: “Fluit nie met jou mond nie, fluit met ’n fluit dan loop die mense agter jou aan soos die kinders van Hameln.” (Ek is nie seker of dit kinders of rotte is nie.) Dinge het natuurlik ontwikkel en dalk weer meer bek(ker) as panfluit geword, soos die titel en van die gedigte getuig hoewel buite-instrumente en –spelers ook betrek word.

Pirow, in jou vorige bundels al, het die leser kritiek op en stekies na die literêre establishments, keurders, akademici en kritici teëgekom. Net soos jy nie skroom om sosiale kommentaar te lewer nie, kry jy dit reg om op elegante wyse te reageer op tekortkominge wat jy in die bedryf waarneem. Nou weer, vind ons kostelike raad aan die jong digter, op bladsy 95:

Bly van die gras af!

Jy’t ingebreek by die private poort,

jy oortree blatant,

jy steek ongemanierd oorlams

met hoed op die kop

jou pote langs die skraperrooster,

jou hand uit na my snelreaksieknop

om dit te druk: Astrant

 

Aan die grondslag lê die veranderlikheid van maksimes, om maar weer dié woord te gebruik. Toe ek ’n skoolseun was wat publikasie probeer haal het, was ek oortuig die lekkerste werk op aarde is dié van keurder by Die Huisgenoot. Jare later toe ek gevra is om as keurder vir ’n uitgewery op te tree, het ek dit ná ’n paar probeerslae heeltemal laat vaar. Ek het as dosent dikwels aan ontluikende skrywers moes raad gee en dan het ek graag gehelp want ek kon met al die oop moontlikhede daarin saamspeel. ’n Mens kan daarvan seker wees dat die poësie wat jy skryf met jou maag aan ’n koel kop onderwerp gaan word en vir jou gesê kan word om dit op jou maag te skryf. Jy dink met jou vraag hier seker aan die geval Toon van den Heever – Jan Celliers waaroor ek in die bundel VAN ROES EN AMARANT ’n satire het. Maar die gestalte wat by my opgekom het (praat van ’n fluit!) by die gedig waaruit jy aanhaal, is dié van die jong Jacques Perk wat soos sovele aspirante met sy digbundel rondloop op soek na ’n uitgewer.

Die liggaam, die lýf, is sterk teenwoordig in hierdie bundel, soos ook siekte, agteruitgang en die dood. Mediese prosedures en –terme word op oorspronklike wyse beskou. – soos ons kan sien in die openingsgedig ook. Ouderdom blyk meer voelbaar te wees aan die lyf as aan die gees, wil dit ook uit die liefdesverse voorkom (vergelyk “Proekamer van die liefde”, bladsy 73).  Die gedig “Lyf op die spel”, bladsy 100, is ʼn treffende oordenking van “hierdie lewe”, met Dante wat betrek word as teenwig vir “die slot van jou verhaal”. Kan jy bietjie meer vertel oor hierdie verwikkelde gedig wat so maklik lees? (Ons hoef nie geheime weg te gee nie, die lesers moet self gaan kyk!)

Figure wat deur lewensbedreigende omstandighede – na aan die dood –  gekom het, word in hierdie gedig betrek. Hulle het oorleef om te skryf of dalk deur te skryf: Dostoyevsky, Solzhenitsyn. Dit tesame met die “ek” se eie ervarings, ook die “tweedehandses” en selfs dié wat vrywillig aangegaan sou kon word (Dakar, Everest), weeg alles egter nie op teen die Groot Avontuur wat uiteindelik vir almal wag nie. Dis m.i. korrek as jy Dante noem as teenwig vir “die slot van jou verhaal”. Die roos is uitbeelding van die finale paradys in Dante se DIVINA COMMEDIA.  Die storie lui dat die slot-canto’s van die epiese werk vermis was ná sy dood en dat Dante in ’n visioen aan sy seun verskyn en bekend gemaak het waar die vermiste dele gevind kan word. Sodoende is dus “uit sy ware lewe” die gedig voltooi.

Die Vredefortkoepel word ʼn paar keer genoem en ander landskappe of bakens kom ook by die naam voor: Verkykerskop, Secunda, Pelindaba. Ek wonder of die leser ook ironie moet soek in jou keuse van plekname? Of in die aard van die spesifieke landskap? Dien die name ʼn bykomende doel?

Die landskap van die Vredefortkoepel en veral die plasie Doornhoek daar wat meer as twintig jaar vir ons ’n toevlugsoord uit die knellinge van die stad was, figureer op velerlei maniere in my werk. Trouens plekname skep konkreetheid en op so ’n pakkende wyse dat dit meer sê as lang omskrywings. Uiteraard is daar dus ’n doel daarmee. Vergelyk byvoorbeeld die gebruik van einste Doornhoek asook Gomvlei uit my jeugwêreld in die gedig “Erd-af mens”. Om egter terug te keer na die Vredefortkoepel: Ek het jare gelede ’n bydrae tot ’n “Hartland”-reeks gelewer onder die titel “Onder koepels van ’n Vredefort”. Dit help klaar dalk op wat ek sê. Die ander plekke wat jy noem, is inderdaad ook vanweë hul veelseggendheid gekies. Verkykerskop kom tewens voor in die laaste gedig van my vorige bundel om redes wat daar uit die konteks blyk. Secunda en Pelindaba is veral om hul ironiese konnotasies geplaas, ja.

Pirow, ek kan nog op soveel besonderhede ingaan; die pou wat sy oë oopvou, op jou gebruik van akuut-aktuele verskynsels, jou verwysing na facebook as plek van memoriams, die lys gaan aan en aan. Veelsydig is jy, gevarieerd is die bundel. Ouderdom en wysheid kom nie altyd saam in dieselfde pakkie nie. Maar by jou het dit wel. Baie dankie dat jy hierdie gedigte vir ons gegee het. Dit het my as leser verryk. Baie geluk, ook!

Kom ek gee die laaste “vraag” aan jou: deel asseblief enige gedagte en/of gedig met ons, ter afsluiting. Ons luister graag.

Wat jy in jou slotwoord sê, oortuig my dat die deurlees van die bundel vir jou ’n boeiende ervaring was en steeds is. Dankie. Dit lei my in die versoeking om iets mee te deel oor die rol van die onbewuste in die skeppingsproses. Ek was einde verlede jaar in die hospitaal met ’n heupvervanging. Die bundel was reeds verby die proefleesstadium, maar een kort gedig wou maar net nie sy lê kry nie. Dis “Erwarming” wat jy ook noem. Met dié in my bewussyn is ek die teater in. Terwyl ek nog half deur die blare uit die narkose kom wat, soos die vrolike narkotiseur my vooraf meegedeel het, ingedrup sou word, kom meld die stroomop gedig hom by my aan en daar kop ek dat elke woord in sy plek gedrup het. Te bang om te laat glip, versoek ek ’n skryfding en op ’n flentertjie papier pen ek die woorde neer en laat dit in die bekwame hande van my geduldige redakteur, Martjie Bosman. Toe kon ek weer sê: “Kyk hierso, ek het ’n hele liefdesverhaal in net vier reëls geskryf en dit met die hulp van hout.” Maar nou twyfel ek of dit regtig ek is wat dit geskryf het.

**

Onderhoud met Nathan Trantaal (Alles het niet kom wôd)

Thursday, February 23rd, 2017

trantraal

Gisela Ullyatt gesels met Nathan Trantraal

oor sy nuwe bundel, Alles het niet kom wôd

 

Nathan, baie geluk met jou tweede bundel.

Die omslagontwerp is deur die Trantraal broers en Mike Cruywagen gedoen en staan uit: ’n Engelfiguur met ’n spies en ontblote regterbors wat lyk of hy ’n (slapende of dooie) vroulike figuur in ’n swart kleed leed aangedoen het of leed gaan aandoen. Tog lyk dit of hy medelye het met die figuur in swart wat op ’n wolk onder haar dryf.  Kan jy ons meer vertel oor dié omslagkuns?

Die boek se omslag is based op ’n element van die Italian sculptor Gian Lorenzo Bernini se sculptural ensemble: The Ecstasy of St. Theresa wat based was op ’n diary entry van St.Teresa of Avila wat rondom 1582 geskryf was. Die sculpture is ’n depiction van wat in catholic mythology transverberation genoem wôd. It is, roughly speaking, ’n meeting tussen hemel en aarde. In St.Theresa se diaries describe sy it:

I saw an angel beside me toward the left side, in bodily form. He was not very large, but small, very beautiful; his face so blazing with light that he seemed to be one of the very highest angels, who appear all on fire. They must be those they call Cherubim…I saw in his hands a long dart of gold, and at the end of the iron there seemed to me to be a little fire. This I thought he thrust through my heart several times, and that it reached my very entrails. As he withdrew it, I thought it brought them with it, and left me all burning with a great love of God. So great was the pain, that it made me give those moans; and so utter the sweetness that this sharpest of pains gave me, that there was no wanting it to stop, nor is there any contenting of the soul with less than God.

Bernini wassie die eeste pesoon om die transverberation te depict ie, maa die sensual, ampe transgressive dynamic innie sculpture tussen St.Theresa ennie engel was uniquely Bernini. Ek het die sculpture inne artbook innie library gesien toe ek tussen sestien of sewentien was. Ek moes my gesig en my arms oppie boek lê, ek was soe overwhelmed deu die power vannie image en die craftsmanship involved. Ek het jare geliede al beslyt ek gannit eendag teken. En ek kannie gesien et hoe daa ooit ’n bieter tyd sal wies as met Alles het niet kom wôd, waa die search vi spiritual fulfillment ’n central theme is.

 

Wanneer ‘n mens na die bundeltitel, Alles het niet kom wôd, kyk, het dit ten minste twee betekenismoontlikhede: ‘niet’ wat ‘niks’ beteken, maar ook ‘nuut’ wat op ‘vars’ dui. Toe jy op die titel besluit het, het jy aan hierdie betekenisse gedink of is daar iets anders wat jy hier bedoel het?

Die duality is definitely deliberate.

Ek dink it is ’n sentiment wat ienagge iemand in hulle early thirties goed sal vestaan.

It gan oo dai gevoel wanne jy jou thirties reach, en jy maak ie fridge oep, en realize die is MY melk, die is man vannie hys melk, maa more importantly it is MY fridge, ek own ’n fridge. My liewe het finally begin. En op dieselfde tyd is daa vriende met wie jy skool gegan et wie doodgan van groot mens siektes soes heart disease en hoë bloed. Vriende begin nou een vi een gradually hulle parents veloo. Oppie selfde tyd het ôs nou parents gewôd. Soe isse brave new world vi ôs. Maa it is difficult omdat it gebeu alles onne ’n cloud van dinge wat einde. Ek is lucky om my ma nog te het, maa Ronelda se ma is klaa weg, en sy is weg twie maande voo my dogte gebore was, ’n maand voo ek en Ronelda getrou et, voo ôs liewens saam begin et, dai begin en einde, ek dra swaa an it, dai heavy weightlessness. Tewyl ekkie boek geskryf et het ek often die sensation gekry van iemand wie inne diep sea staan met swaa klere an.

 

Jou debuutbundel is van die begin af uitstekend ontvang en twee groot literêre pryse is daaraan toegeken. Ironies genoeg word ’n digter se tweede bundel tot ’n groter mate as die ‘waterskeidende’ oomblik gesien, veral deur kritici. Talle digters voel baie onder druk met sulke verwagtings, selfs dié met baie ervaring: lank nadat die Hertzogprys aan Petra Müller toegeken is vir Die aandag om jou oë, het sy in ’n onderhoud op Vers en Klank gesê dat sy ‘haar melk weggeskrik het’ en daarom só lank geneem het om weer ’n bundel (om die gedagte van geel) te publiseer.

Nou wil ek dit aan jou stel: Het Nathan Trantraal ook sy melk weggeskrik nadat hy die Ingrid Jonkerprys gewen het? Of het jy heel gemaklik, met geen vrees, jou tweede bundel na die drukkers laat gaan?

Die ding is as jy na ’n critic lyste as hy jou praise en as jy dai pryse kop toe vat, dan wanne die critics jou next boek haat en jy kry niks pryse dan gan jy dai oek kop toe vat. En neither critics of pryse isse goeie barometer virrie quality van ’n piece of artwork ie. As ek excited wil raak oo pryse remind ek myself altyd dat Kevin Costner ’n Oscar gewen et vi Dances with wolves in 1991 ’n film wat my lat puke met the greatest of ease whenever ek unfortunate genoeg is om daa an te dink, incidentally het hy gewen vi best director, best adapted screenplay en best picture, dai film wassie dieselfde jaa released soes Martin Scorsese se Goodfellas. Dan kry jy ’n writer soes Céline, wie nie pryse gekry et soe vê ek kan onthou nie.

As daa pressure was het it gekom van mense wie nie poetry lies ie, wie vi my sê hulle het Chokers en survivors in een sitting gelies en toe onmiddellik trug gegan et virre twiede serving. Loit Sols wat my vetel et hoe ’n tjommie van hom sy boek gelien et en refuse et ommit trug te gie. Die filmmaker Nadine Cloete het vi my iets gesê wat vi my baie bedoel et, maa is personal soe ek gannie sê wat it wassie, maa dai was pressure. En dan is daa of course die fact dat ek self van Chokers gehourit, toe ekkie boek die eeste kee lies na it vannie printers gekom et, toe het ek nogal my melk weggeskrik. En dai isse burden, om jouself twie kee te surprise.

 

Jou gedig, “Boatjie” ontleen sy motto van The Verve, ’n groep wat ek al van skooljare af na luister (“Grey Skies” uit A Northern Soul):

In comes the rest of my life

The road was hot

We were so high we’d give NASA a fright

Hul derde album, Urban Hymns (1997) is urban poetry oor die hemel en hel van dwelms maar ook net oor die lewe en hoe dit erge draaie met ’n mens loop: “Bittersweet symphony”; “Catching the butterfly”.

Watter ander musiek het jy veral na geluister terwyl jy aan jou tweede bundel gewerk het?

Daa was baie meer music wat ek probably gelyste et, maa hie onne is ampe soese  playlist van wat ek die meeste gelyste et in no particuliar order.

Bob Marley  Survivors

                     Zimbabwe

The Hold Steady – The cattle and the creeping things

Kendrick Lamar – Dying of thirst

Killer Mike – Ghetto gospel

Run the jewels – Job well done

                           Sea legs

Richard Ashcroft – This thing called life

Vampire Weekend – Don’t lie

                                Hannah Hunt

Johnny Cash  God’s gonna cut you down

Arctic Monkeys – R U Mine

                             I wanna be yours

                            No.1 Party Anthem

Matthew E. White – Fruit trees

                               One of these days

Happy Mondays – Deviants

Frank Ocean – Bad religion

 

Alles het niet kom wôd grens aan Urban Hymns omdat dit ook die ‘engel’ en ‘duiwel’ in elke persoon saamvat: dus ’n persoonlike hemel én hel wat Richard Ashcroft so briljant mee omgaan in sy lirieke. 

Daarmee saam verken jou bundel die tema van Pentecostal godsdiens. Die gedigte met hierdie tema het my vreeslik ontroer maar die black humour daarvan het my ook vreeslik laat lag, soos byvoorbeeld in die gedig, ‘Alles het niet kom wôd’ (11).

Een gravely overweight suste

collapse oppie sand

soese anaesthetized olifant

inne wildlife documentary

“Hallelujah! Thank you Jesus!

Lord we praise you!”

Ammel dink

issie gies wat haa omgestootet,

maa as ôs honest was, sal ôs gesienet

die regte miracle was

dat sy nie gesinkte innie sea

soese ancient city nie

Watter rol het religion in jou lewe as digter gespeel? Hoe het dit jou gevorm en hoe het dit gekom dat dit een van die hooftemas van jou tweede bundel geword het? En sien jy jouself as spiritual oor die algemeen?

Is vi my die beste compliment wat iemand my kan gie om my boek te compare met Urban Hymns.  Dai album het my lat besef jy hoefie kêk toe te gan, om dai experience te kry wat kêk music jou gie as jy innie kêk groot gewôd et ie. My eeste poetry collection wassie lyrics van Urban Hymns, wat ek vi meisies gewys et, gelieg et en gesêrit ek het it geskryf.  And yet was daa altyd ’n conflict in my waa music concern was, wan in ôs kêk het hulle gegloe alle music wat oppie radio speel is wêreldse musiek, wêreldse musiek wassie little cousin van dywelse musiek. Oppie selfde tyd issit omdat ekkie kan sing ie, dat ek begin gedigte geskryf et, wan ek het gevoel ek het music in my wat ek moet ytkry voo ek vesmoor daavan. In dai sense issit poetry wat my gefree et van religion, wan ek het gedink jy kannie van kêk en music hou nie, en later besef wat it was, was ek kannie nie ’n poet wies en religious wies ie. Wan ek het te veel music in my en nie die soot wat hulle speel op Radio 2000 ie.

Oppie vraag van whether ek spiritual is, Yeats het gesê: ‘There is another world but it is in this one.’ Ek wiettie wat hy bedoel et daamee nie, maa wat it vi my bedoel is daa is soe baie wat breathtakingly mooi en mysterious is innie natural wêreld, soe baie wat ekkie vestaan ie, hoekom sal ek heeltyd binne toe kyk ommie mystery te soek wanne ek byte toe kan kyk en is als daa reg voo my, en jy kannit admire sône ommit te worship en enslaved te wies daa an.

 

In “Die man wat ie kinnes vang” (40) waarsku die Nathan-spreker van die gedig sy Seymour-dogter soos volg:

Die regte man wat jy moet

ytkyk voo issie white man

Rondom hom moet jy

nooit jouself gedra nie

en moet na niks lyste

wat hy vi jou sê nie

Rondom hom moet

jy jou siel vashou

Wan as jy hom ie kans gie

sal hy jou siel steel

en virrie dywel offer

as nogge down payment

vi sy hemel op aarde

Dis nie moeilik om af te lei dat die spreker nie tyd het vir die ‘white man’ nie en wat hy simboliseer nie. Sien Nathan Trantraal alle wit mans as die bogey man of is dit gemik teen ’n spesifieke tipe?

It gan meer oo ’n certain soot individual wie die embodiment is vanne system wat deeply corrupted is, die soot wie Capitalism internalize soese religion en subsequently mense ankyk vi commodities. It issie ees oo jou garden variety racist ie, die soot van pesoon wie ek van praat isse enemy vi alle mense, ek praat van bankers, presidents, ceos van multinationals. Ek praat van dai institutions en hulle acolytes wie rondbeweeg tussen ôs asof hulle en ôs dieselfde is, maa hulle is altyd biesag om math te doen, altyd biesag om te try om te calculate hoeveel siele hulle sal moet brand as fuel vi hulle next holiday trip na die Seychelles toe. Ek sien ie die average wit middle class man of vrou as my enemy nie, ek sien baie in dai klas van mense wat sal benefit vanne healthy dose of reformation, en ek praat of skryf somtyds daaoo, en dan dink mense ek haat wit mense, die irony of course is dat ek byrie hys sit met my vriende wie sal qualify as wit en ôs sit en praat oorie selfde goed, maa it isse conversation dan omdat hulle nie defensive issie sien hulle nie vi my as ’n enemy nie ie, hulle vestaan dat ôs ammel maa net try om ôsself te disentangle vanne political system wat mense in opposition gesit et based op iets soe arbitrary soes hulle skin colour. Die white man issie ees racist homself ie, wan hy gloe in niks ie, net in geld. Racism is maa net nogge tool wat hy gebryk om dom mense sy wêk vi hom te lat doen.

 

’n Vraag wat by bogenoemde aansluit kom uit jou tweeweeklikse rubriek in Rapport van 5 Februarie 2017:

Maa fokkit, ôs moet begin lief raak vi mekaar. Wan daa is mense met klomp geld, wat die reënwate ennie damme wil koep en dai mense sal jou laat doodgaan vannie dôs as jy nie jou R10 hettie.

Ek sien somtyds ma’s en pa’s innie winkel en hulle hou dai klein pakkie vleis en ry ommie prys se label te lies asof dit die Rosetta Stone is. Met dai confused expressions, asof hulle hieroglyphics ankyk, soes mense wattie taal vestaan waa-in dai kospryse geskryf issie.

Ek issie skaam om it te sê nie, ek voel somtyds intense liefde vi anne mense, mense wat ekkie kennie, mense wat veby my stap sone om op te kyk van hulle phones af, mense wat maa net wil doen wat anne mense doen en mense soes my at all costs avoid.

Aansluitend hierby, jou gedig, “Fiction en estrangement” (39):

Na apartheid was daa

gesê, as ôs wil bewys

dat ôs rêrag Christene is

moet ôs vegiewe

En ôs, omdat ôs rêrag

Christene wil gewieset

het ôs vegiewe

Hulle het vi ôs gesê

Jesus issie Vriedemaker

en as jy lief vi Jesus is

sal jy jou weapons neesit

En ôs, omdat ôs lief vi

Jesus was, het ôs ôs klippe neegesit

Ammel hystoe gegan

Hulle na hulle huise langsie sea

ôs na ôs shacks

langs poeletjies stagnant wate

waa die gif in vergifnis

ôs ammel

siek gemaak et

Skryf jy meestal gedigte uit liefde uit of meestal uit die ‘gif’ van vergifnis? Of uit die paradoksale verhouding tussen die twee?

Ek skryf yt gevoelens yt ie, nie liefde of haat ie. TS Eliot het gesê: Poetry is not a turning loose of emotion, but an escape from emotion; it is not the expression of personality, but an escape from personality. But, of course, only those who have personality and emotions know what it means to want to escape from these things.’ Dai is more or less hoe it is vi my as ek skryf, waavoo ek attempt as ek skryf.

 

’n Gedig wat my slapelose nagte gegee het, is “Cash for Gold” (42):

 

Ek wonne of ekkie ienagste

prize-winning poet is

wat copper wire

vi kosgeld moet strip

Ek is possibly die ienagste een

wattie ’n lift kan kry of afford ie

en Lavis toe loep, hystoe

loep, vanaf Cape Town

International Airport af

narie literary festival in Potch veby is

Ek issie een wat in Amsterdam bly

writer-in-residence

en as ek hystoe kom

die goue kettangs moet gan pan

wat my vrou by Annemarie

as presents gekry et

 

My naam lê innie monne van

Cash for Gold se mense

ennit lê oppie koffietafels

van ryk mense in Oranjezicht

My naam is innie koerant

en oppie receipts van Cash Crusaders

 

Ek kry respect en awards

wat vi genoeg mense baie beteken

en dan oppe Woensdag

wat niks beteken ie

staan ek innie voorhys en wieg

ie award in my hand

en vra my ma: “Wat dink Mammie,

is dié bronze of copper?”

Assit copper is issit ’n paa dae se kos

assit bronze is beteken it niks vi my nie

 

Eerstens: stem jy saam met WH Auden se aanname “For poetry makes nothing happen”?

Tweedens: moet “Cash for gold” letterlik gelees word?

Ek dink wat Auden sê is meestal waa vi ienagge art form. Is waa van films, ek dink it is especially waa van dai groot concerts waa al die most famous musicians saamkom om te protest. Noel Gallagher het it die beste gestel vi my: “Are they hoping one of these guys from the G8 … sees Annie Lennox singing ‘Sweet Dreams’ and thinks, “Fuck me, she might have a point there, you know.” It’s not going to fucking happen, is it?”

Ek dink dai count quadruple vi poetry. Dai issie waavoo ek skryf ie, ek skryf om vi myself relief te bring, en vi iemand annes wat it lies en kan relate ’n moment se relief te bring. Whether it deu humour of empathy is.

Cash for gold is literal ja, maa ek dink is open vi misinterpretation, wanit issie ek wat sê ek appreciate ie die mense wie beslyt et ek moet die Ingrid Jonker prys en die ATKV woordveertjie wen ie, ek appreciate it meer as wat ek kan sê, ek dink die Ingrid Jonker prys wassie net vi my nie, it was ’n nice little victory vi Kaaps asse taal, en virrie mense vi wie it matter maa nie vi my dankie gesêrit ie, julle is welcome anyway.

Die gedig gan oorie irony daavan as jy in een reality ’n belangrike prize-winning poet is, en inne anne een, jou regte reality is jy maa net nogge prick wie try om impossibly wide ends te lat meet. It gan oorie fact dat mense desperate is omme celebrity culture te create orals, wat ridiculous is, as helfte van jou celebrities nog in squalor liewe asse result van Apartheid. It gan oorie fact dat jy nie awards en respect inne pot kos kan gooi nie.

Maa anyway, dai is nou ampe drie jaa geliede, baie het ve anne in dai tyd, poetry incidentally het min te doen gehad daamee. Moenie worry nie though, my awards is safe it staan comfortably oppe book shelf in my flat innie nice kant van Grahamstown, in no foreseeable danger.

 

Jy en Ronelda het onlangs Grahamstad toe verhuis. Hoekom hierdie groot skuif? Dink jy dat hierdie verandering van omgewing jou poësie gaan beïnvloed of gaan jy steeds vanuit die Bishop Lavis-bril dig?

Ôs het Grahamstown toe getrek om ôs MA’s te doen by Rhodes University. Ôs het vroeër ’n paa maande in Grahamstown gebly, Ronelda was die MACW Melon writer in residence by Rhodes, ôs het maa net gou besef Grahamstown issie soot plek waa mense jou allien los. En ek was in serious need daavan om allien gelos te wôd. Die ding wat ek hou van Grahamstown is dat alle plekke oo trap eventually maa Grahamstown se footprint voel ligter, ek kannie imagine dat ek oo die plek ooit sal skryf ie it los niks impression op my.

Maa ek dink ek is more or less klaa met Bishop Lavis anyway,  dai is iets wat ek beslyt et lank voo ôs Grahamstown toe getrek et. Ek bly al soe lank nou al nie mee in Bishop Lavis ie, ek gannie ees ooit daantoe om mense te visit ie. Even Alles het niet kom wôd is ’n paa steps removed daavan. Ek kannie pretend ek is nog daa in the thick of it saam ie homies ie. Annes begin ek die risk te run daavan om oo dai mense te skryf instead van oo ôs. You know, dai ding wat jy ’n stem annie arms gie tewyl jy sit en coca-mocha drink by Seattle’s oppe Maandag oggend. Ek dink wat ek nou in interested is om te explore, is om te sien wat gebeu met Kaaps as my skryftaal as ek die link met poverty sever. Ek wil sien wat oobly. Ek wil kyk of ek oo my twie katte kan skryf en my neighbour langsan wie se boeme se blare heeltyd val in ôs agtejaat.

 

Nathan, is daar ’n gedig uit Alles het niet kom wôd wat jy graag met Versindaba-lesers wil deel?

Hoekie vir eensames

     (met Ronelda S. Kamfer)

TONY SOPRANO, 22, BISHOP LAVIS

Ek het altyd

drie rubber bands om my wrist

enne crucifix om my nek

Ek sit heeldag

soes Picasso se Blind Man’s Meal

Ek is vel en bien

al my sweaters hang op my

soes drapery

Ek is broke, lonely en emasculated

Ek speel heeldag I Ching

wan dié groot oë kan fokkel sien

behalwe vyl sand

en vrouens wat veby my stap

soes boeme

Daa is twie hammocks onne my oë

waa al my dywels heeldag rus

SONNET, 24, STELLENBOSCH

Ek het altyd

twaalf rubber bands om my wrist

in die colours van Jah People

Ek is elke dag in eyeliner in die pub

soos Edward Hopper se clown

besig om truth or dare met myself te speel

Want met my groot oë

kan ek fokkol sien

behalwe die mense wat besig is om voor my

in vlieë te verander

en ek wat besig is om

in ’n praying mantis te verander

’n Paar oë op ’n stokkie

My vision word duideliker

terwyl die res van my wegfade

soos ou swart jeans

met goue knope

 

Onderhoud met Bibi Slippers (Fotostaatmasjien)

Saturday, December 3rd, 2016

bibi-en-rene 

Wel, Bibi, ek weet nie of Vincent van Gogh regtig geel verf geëet het om homself gelukkiger te laat voel nie, maar jou geel boek het my beslis gelukkig gemaak – I have been eating poetry, om Mark Strand effens buite konteks aan te haal. Baie geluk met hierdie opwindende debuut! Vertel my tog van die geel, voor ons by die teks self uitkom. (Ek het twee weke gelede vir iemand gesê dit lyk of dit die seisoen van blou boeke is, toe kom verbreek jy my persepsie). Was die kleur jou idee? Het dit spesifieke betekenis? Ek vra hierdie vraag omdat sommige gedigte ook op geel bladsye gedruk is – dit is sekerlik nie toevallig nie. Hoe voel jy oor geel in die algemeen – jy is tog ook visuele kunstenaar.

 fotostaatmasjien-versindaba-1

 

Die geel was een van drie opsies vir die voorblad en eerste afdeling van die boek: al drie kleure wat ons oorweeg het is kleure waarin jy pakke fotostaatpapier kan koop as jy nie wit koop nie. Die ander opsies was daai vreemde af-groen, en so flou oranje. Die geel was onmiddellik my gunsteling, ek was bly toe Tertius Kapp (my uitgewer) en Richard James Myburgh (die ontwerper van die boek) saamstem.

3

My lessenaar is so turkoois-kleur geverf, en daai helder geel is die kleur wat die mooiste lyk saam met die turkoois. Tydens die skryfproses het ek nogal lank daardie turkoois in my gesig gehad, en die spatsels geel op my lessenaar (‘n poskaart met suurlemoene op van ‘n vriendin in Australië, ‘n Tin-Tin-beeldjie met ‘n geel jas aan, ‘n stuk geel duct tape met ‘n aanhaling van Cheryl Strayed op en ‘n geel leeslamp) het my opgekikker wanneer ek van die turkoois wou opgooi.

 fotostaatmasjien-versindaba_4

 Ek hou van geel en glo dit stimuleer kreatiwiteit, (kaas is ook geel en kaas is lekker) maar om die waarheid te sê dink ek nie dis waaraan Richard gedink het toe hy die opsies vir kleure gekies het nie.

Ek weet Richard het gevoel die boek kan nie net swart/wit/grys wees nie, want sy assosiasies met my is van helder kleure. Richard se idee  was dat Fotostaatmasjien ‘n boek moes wees wat lyk of dit in die nag deur ‘n verveelde fotostaatmasjien gemaak is. So daar was toevallig hierdie paar velle geel papier in die masjien en dan druk hy daarop en wanneer die geel velle opraak beweeg ons aan na wit papier.

Ek hou van daardie verklaring vir die geel: the machine made us do it!

Bibi, jy is ʼn Ann Carson aanhanger. Ek lees hierdie woorde van haarAs Sokrates tells it, your story begins the moment Eros enters you. That incursion is the biggest risk of your life. How you handle it is an index of the quality, wisdom, and decorum of the things inside you. As you handle it you come into contact with what is inside you, in a sudden and startling way. You perceive what you are, what you lack, what you could be. En ek wonder wat jy my en jou lesers kan vertel oor beginne, oor aanvangsoomblikke. Daar is baie “eerstes” in jou gedigte en hulle titels. Daar is ook ‘n skeppingsverhaal-afdeling in jou bundel. Meer hieroor?

 

 Ek het daardie hele boek oor Eros van Carson gefotostateer – dis in my kas by my ander fotostate. Dis ‘n mooi aanhaling wat jy uitgekies het.

Hmmm, beginne. Dis moeilik. Daar was beslis by my ‘n sin van die boek as begin van iets – maar ek is self nog nie seker wat nie. Ek het vir lank rondgeloop met klomp idees rondom “Die inleiding tot alles” – wat uiteindelik net as deel van die heel laaste gedig se titel in die bundel verskyn.

https://www.youtube.com/watch?v=cMPEd8m79Hw

(Exhibit A: Taylor Swift is ook ‘n professionele oorbeginner.)

Ek dink ek sien myself as ‘n beginner, en veral ‘n oorbeginner. Ek hou van die potensiaal van aanvangs. Die energie aan die begin van enige ding is vir my verslawend. Dis seker maar hoekom daar baie beginne in die boek is – dit merk dalk elke keer wat ek die boek moes oorbegin, omdat die energie waarmee ek die vorige poging begin het, opgeraak het. Verder as dit weet ek nie regtig nie: alles kan ‘n begin wees, mens weet net nooit van wat nie.

 

Op die noot van jou as skeppende mens wat in verskillende dissiplines werk, het die volgende gedagtes by my opgekom:

Jou bundelbekendstelling in Johannesburg was seker die grootste poësiebekendstelling wat ek nóg bygewoon het. Soos jy weet, was daar nie plek vir ʼn muis nie en die mense het uitgespoel na die sypaadjie en die straat. Iets in die atmosfeer van die aand, die venue, die straattonele en die mengsel van persoonlikhede en jou jeugdige ouderdom het my onwillekeurig aan Parys en Jean-Michel Basquiat laat dink. Andy Warhol, wat dalk die eerste mens was wat sy gedig op ʼn fotostaatmasjien gedruk het, verskyn dan ook op bladsy 26 in jou bundel. Tesame met die boekbekendstelling, is ʼn kunsuitstalling aangebied, waar werke in gesprek tree met die gedigte. Jou eie skeppings was ʼn hibriede vorm van woord en collage in gemengde media.

Vertel asseblief meer van jou siening oor popkuns en hoe dit inwerk op jou styl as kunstenaar – ook in jou betrekking van bv Harry Styles, Taylor Swift en ander aktuele pop-ikone.

.

Boekbekendstelling in Johannesburg. Foto: Adam Heyns

Boekbekendstelling in Johannesburg. Foto: Adam Heyns

 

Die Johannesburg-bekendstelling was presies hoe ek gehoop het dit sou wees! Ek is regtig dankbaar vir almal wat daar uitgeslaan het om ‘n fesie te kom vier. Mens kan hordes lok met beloftes van wyn, veral dié tyd van die jaar. J

Ek is maar versigtig met die woord “kuns” wanneer dit by daai goedjies kom wat ek maak – ek ken te veel regte kunstenaars wat met erns met hulle werk omgaan en baie bloed en sweet daarin tap, om na my knipsels as “kuns” te wil verwys. Ek speel net, en die goed wat ek maak is cute at best. Dit is wat dit is, en ek wil nie hê dit moet iets anders wees nie. Om goed te kan maak waaroor ek nie ernstig voel nie is vir my ontvlugting en outydse ontspanning. As mense daarvan hou of dit wil hê voel dit vir my amper soos die goed wat ek fotostateer of uit tydskrifte skeur: dis nie bedoel om blywend te wees nie, ’n sommerso keepsake van ‘n oomblik of ‘n versreël of ‘n grepie van ‘n cool gesprek met iemand of ‘n kortstondige crush.

5

 

Ek hou van Andy Warhol omdat hy nogal ernstig was oor sy piss-takes. Daai mengsel – om baie ernstig te wees oor ’n lawwigheid – is vir my aanloklik.

Die popmusiek is daar omdat ek werklik daarvan hou, verskriklik baie daarna luister, en soms redelik ernstig daaroor nadink. Ek volg die podcast Switched on Pop nogal slaafs – hulle analiseer popliedjies op daai podcast asof dit TS Eliot is en dan besef mens hoeveel werk dit is om so ‘n catchy bestseller te fabriseer, en dit gee jou nóg meer respek vir mense soos Taylor Swift, wat waarskynlik nog heeltyd honger is ook.

Hierdie is een van my gunsteling Swift-nommers, en onder dit is Switched on Pop se interpretasie.

https://www.youtube.com/watch?v=e-ORhEE9VVg

http://www.switchedonpop.com/010-taylor-swift-blank-space-single/

Bibi, jy is ʼn vernuwende stem in die huidige Afrikaanse poësieklimaat. Die leser kan dus nie die ironie mis van jou bundeltitel en jou verkennings rondom die gedagte van afskrifte, afdrukke en foutiewe weergawe nie. Verskeie spottone, satire en veral ironie, speel ʼn belangrike rol in jou gedigte. Hoe sien jy die effek van hierdie tegnieke op die moderne en veral ook die jonger leser? Bereik dit wat jy gehoop het dit sou? En aangesien jy dikwels met ouer digters in gesprek tree, wil ek my verstout om hier ook te vra: het jy binne die ironie ook die liefde behou?  Indien wel, hoe het jy dit gedoen en wat is jou mening oor hierdie jukstaposisie?

Hahaha, ek dink dit sal besonder cheeky wees van my om aanspraak te maak op vernuwing op grond van ’n boek soos Fotostaatmasjien. Ek was nogal nie ironies in my benadering tot my onderwerp nie – ek dink werklik nie daar is iets nuuts onder die son nie. Ek wonder of dit nie net ’n sekere intensiteit is wat my boek anders laat lyk nie? Ek hou daarvan om die pap lekker dik aan te maak, maar ‘n ge-té is ook nie uniek nie, en ek dink nie enige iets in my boek is werklik nuut nie. Laat ek ‘n metafoor toets: ek voel asof Fotostaatmasjien ‘n trifle is wat uit klomp bekende kerspoedings gemaak is, en dan is daar ander minder tradisionele bestanddele bygegooi wat mense aan die Kerstafel se oë laat rek. Maar dis nog steeds ‘n trifle en die bestanddele is almal goed wat jy al gesien of geëet het – dis net op ‘n anderster manier bymekaargesit.

https://www.youtube.com/watch?v=yJ6wJqaE6o4

<Hier is Sleeping at last se cover van I’m Gonna Be deur The Proclaimers – sommer net.>

Ek is nie seker waarvoor ek gehoop het toe ek geskryf het nie. Ek het tot ‘n groot mate maar net gedigte geskryf wat ek wou lees, en wat Loftus sou wou lees. As dit aanklank vind by ander is dit lekker – maar ek kan nie regtig kommentaar lewer oor die effek wat dit op lesers het nie. Die wat #fotostaatmasjien op Instagram post lyk of hulle van die boek hou, maar wie weet. Ek post partykeer kos op Instagram wat mooi lyk maar dan hou ek nie werklik so baie daarvan nie. 🙂

Oor die liefde: dié het ek nooit verloor nie. Ek haat dit baiekeer om te skryf, ja, maar ek bly lief vir lees en vir gedigte wat met my praat en vir ander mense se woorde. Dis miskien, bó alles, wat die bundel uiteindelik is: ’n versameling van my eie wonky copies van goed wat vir my mooi of lekker of interessant of snaaks is, goed waaraan mens op een of ander manier wil vashou, terwyl jy weet dis nie joune nie en dat alles uiteindelik deur jou vingers sal glip. Maar jy wil klou want dis mooi en jy’s lief daarvoor: https://www.youtube.com/watch?v=sndW_dDy-s8

<Ryan Adams wat aan Taylor Swift wil klou, en dit mooi doen.>

 

Stel jy belang in tegnologie en masjiene? Of is die prikkel die dinamika van kommunikasie? Is akkurate kommunikasie vandag nog belangrik, dink jy, of het die boodskapper in hierdie era van selfies belangriker as die boodskap geword?

Ek is MAL oor masjiene. Vir my was die lekkerste deel van my werk as tydskrifjoernalis om stories oor gadgets en apps en ander tegnologie te skryf en te dink oor hoe dit die wêreld verander. Ek het nie veel tegniese begrip vir masjiene nie – ek kan nog steeds nie lekker uitwerk hoe ‘n fotostaatmasjien werk nie – maar dis nie die aspek van masjiene wat my fassineer nie. Ek stel meer belang in hoe die masjiene/tegnologie mense se gedrag beïnvloed.

Ek probeer om gereeld jong nerds te date om seker te maak ek weet wat met die masjiene aangaan, en hoeveel tyd daar nog oor is voordat ons singularity slaan.

Die dinamika van kommunikasie is beslis ook ‘n prikkel. Akkurate kommunikasie sal altyd belangrik wees – maar ook altyd onmoontlik. Dis dalk hoekom musiek ook moet bestaan, so hier is ‘n klein playlist:

https://www.youtube.com/watch?v=1N2vCFQQE2Y

https://www.youtube.com/watch?v=iB23K9tT1JU

https://www.youtube.com/watch?v=eo8vW_0H_Kg

https://www.youtube.com/watch?v=0FRPg9DS-oA

Ek is baie geïnteresseerd in die selfie-fenomeen en het probeer om ‘n siklus gedigte oor selfies te skryf – maar ek kon dit nog nie regkry nie. Ek is, net terloops, nie negatief oor selfies nie – ek dink ons moet mooier na die dinamika van die verskynsel kyk voor mens dit net afmaak as massa-narsisme.

 

Leuen en waarheid kom vanselfsprekend aan die bod indien ons aanvaar dat die mens self ʼn flawed copy is van … wat? Is een mens in verskillende gedaantes dalk ook wanvoorstellings van mekaar? Jy skryf bv op bladsy 31

 

die naaste wat ek nog aan die waarheid was

is Antjie Krog in ʼn swart swembroek…”

 

en jy gaan dan voort om verskeie gestaltes van ʼn Antjie aan te bied, wat ander lewens, emosies en figure aktiveer of ondermyn.

Hierdie ambivalensie binne die bundel laat die leser vermoed dat die digter se uitsprake en sienings ook in twyfel getrek moet word. Ons vind fabrieksfoute, foutiewe vertalings en skeefgedrukte gedigte. Ek dink ook aan die gebruik van teenoorgesteldes, soos byvoorbeeld “regtig net ʼn rumour” op bladsy 87. Kan jy ʼn naam gee aan hierdie spel wat jy speel? Of hoe sou jy die wisselwerking wil beskryf? Is daar ʼn soeke na waarheid of is dit te futiel?

Ek dink nie ek soek na waarheid nie. Ek vermoed ek sal nie weet wat om met waarheid te doen as ek dit per ongeluk vind nie.

https://www.youtube.com/watch?v=Y6-QvBz9_lY

Ek hou van foute en maak hulle graag self. ‘n Goeie fout, om weer vir Carson te parafraseer, kan meer as een ding gelyk sê, en is dus baie meer interessant as ‘n juistheid. Een van my gunstelingpopliedjies hierdie jaar is DNCE se Cake by the ocean. Die liedjie het ontstaan nadat DNCE se Sweedse vervaardiger, Max Martin, per ongeluk die Engelse term “Sex on the beach” verkeerd onthou het as “Cake by the ocean”.

https://www.youtube.com/watch?v=vWaRiD5ym74

Dit sou baie wys wees om die digter se uitsprake en sienings in twyfel te trek. Dis soos die X-files ons geleer het: Tust no one. Maar moet veral nie die post-truth politici vertrou nie. 🙂

  

Kom ons kyk na die afdeling waar die digter as amanuensis verskyn. Die skiewie in die skriptorium (wat ʼn blywende beeld maak daardie woorde nie!) Hier vind ons interteks, postmodernisme of iets wat ek nog nie kan benoem nie in ʼn varser gedaante. Terwyl ek in ʼn onderhoud nie die gebied van resensies enigsins wil betree nie, meen ek die menslike faktor verhef die bundel in hierdie afdeling ver bokant die bekende gedagte van oorspronklike skepping en afdruk, al dan nie. Kan jy uitbrei? Is die digter ook ʼn slaaf? ʼn Vertroueling?

Toe ek voorgraads kuns studeer het, was ek werklik uitsonderlik kak met teken. Formele, outydse teken was ‘n groot komponent van die kunskursus by TUKS – dis as die basis gesien vir alles wat volg, en bly tot einde derdejaar deel van jou opleiding. Ek het teken gedruip en gedruip en aanhou druip – nie van nie probeer nie, ek het werklik net zero aanleg gehad vir netjiese, tradisionele weergawes van dinge. My sketse was onbeskryflik aaklig!

In my tweede jaar het Diane Victor vir my klasgegee – sy teken moontlik beter as enige ander lewende Suid-Afrikaner – en sy’t my tekeninge so bekyk en besluit daar is iets daar waarmee mens kan werk. Sy het my sketse middeldeur geknip en die  stukke agterstevoor weer aanmekaargeplak, my aangemoedig om met my linkerhand te teken en om die goed wat ek wel kon regkry te versterk. Ook, omdat ek baie geïntimideer was deur die wit papier, om lukrake merke daarop te maak en dit as beginpunt te gebruik. Sy het my laat verstaan dat mens jou swakheid in iets bruikbaar en uniek kan omskep as jy fokus en die intensiteit van dit wat “af” is hoog opdraai. Ek dink ek het daardie les onthou toe ek so swak geskryf het soos wat ek geteken het. Dit het met skryf net langer gevat om oor myself te kom, want ek het gedink ek skryf goed – dit was ‘n groot deel van my identiteit, tot ek die M getref het.

Dis my preamble tot die eintlike antwoord:

Ek vernoed die ding wat jy in hierdie afdeling raaklees (en “menslikheid” noem) is ’n noodwendige byproduk van die proses/omstandighede.

Ek het die Ginsberg-gedig met redelike sukses oorgeskryf as opdragvers vir ’n kolokwium wat Marlene van Niekerk in 2010 in Stellenbosch gereël het. Op daardie stadium was die meeste van die werk wat ek self probeer skryf het, regtig baie flou. “Yl” is die woord wat Marlene graag gebruik het om die gedigte te beskryf – met reg. Die Ginsberg-opragvers het vir my die moontlikhede van my manier van oorskryf openbaar – maar dit het nogal lank gevat voor ek dit weer begin doen het.

Teen 2011 het ek nie meer geweet watter kant toe nie – dit het gevoel of ek regtig nie vordering maak as skrywer nie, en asof ek nooit by ‘n behoorlike gedig gaan uitkom nie. Ek was besig om skryf te druip soos wat ek teken gedruip het. Ek was baie gefrustreerd en hartseer en lekker depressief – ‘n kombinasie van sukkel met die skrywery en my persoonlike lewe wat besig was om in ‘n volslae disaster te ontaard.

Dis op hierdie heel lae punt waar ek begin het om Anne Sexton se gedigte oor te skryf. (Uiteindelik het net een van hierdie oorskryfsels die boek gehaal ­– “Op die swartbord” – maar daar was hordes van die goed.) Ek het haar gedig as “merke” op die wit papier gebruik en dan my eie woorde daarteen afgeëts. Daar was ‘n groot mate van oorgawe betrokke. Ek moes erken dat ek niks beter het om op te dis as wat reeds bestaan nie en dat my beste roete gaan wees om, soos ‘n apprentice-kunstenaar, die goed na te skilder wat ek graag sou wou maak. Hoe meer ek dit gedoen het, hoe meer het ek begin verstaan dat die tekortkominge in my namaaksels dit is wat my van die digters wat ek namaak onderskei, en dat ek daarmee kan werk. Ek het geoefen tot ek beheer gekry het oor daardie “af-geit” en die spanning wat mens kan skep tussen dit wat iemand anders op die papier gesit het, en dit wat jy kan byvoeg of wegneem. Later kon ek dit toe ook “summon” vir my eie skeppings, nie net wanneer ek “trace” op iemand anders se vloerplan of buitelyne nie, maar ook op ‘n skoon stuk papier. Ek het geleer om my woorde teen niks ook af te ets – om die unieke kontoere van verskillende stiltes raak te sien en dan rondom en teenoor en saam met dit te werk.

So ek dink wat ek probeer sê is – “menslikheid” is dalk net ‘n ander woord vir genuine humility. I had nothing, and I had to own that hard. Eers daarna kon ek begin aangaan en met ander mense se rubble bou. Ek dink dis oorblyfsels van hierdie proses wat in hierdie afdeling deurskemer. Yoh. Ramblings – ek hoop mens kan sinmaak van wat ek hier getik het, en dat dit die vraag darem soort-van aanspreek.

  

Nou direk na die teks. Die bundel is effens anders verpak as wat ons in onlangse jare gesien het. Daar is grys bladsye en paper jams, swart bladsye en landscape prints. Ek weet dit is vir jou belangrik dat die betrokke gedigte nie anders aangebied word nie. Of is dit? Is hierdie bundel meer artefak as boek? Waar lê die nuanses vir ʼn digter?

Die voorkoms van die bundel het baie te make met die navorsing wat ek vir my M-graad gedoen het oor Anne Carson se boek Nox. Dit is ‘n onbeskaamde fisieke objek – ek het my uitgewers mooi gevra om vir niemand ‘n PDF van die boek te stuur nie, want die papier is vir my belangrik. Ek sou nie sê dis meer artefak as boek nie – maar ek dink dit probeer iets meer doen met die eienskappe van ‘n boek, die potensiaal van boekheid bietjie harder myn as wat tans standaad is. Ek het baie spesifieke idees gehad oor hoe ek wou hê die boek moet lyk, maar ek moet hier vir my ontwerper Richard James Myburgh BAIE krediet gee. Hy het verstaan wat ek wou hê, maar ook net so vars en anders gedink. Dit was sy idee om die gedigte met lang versreëls in landskap-formaat te druk – dis so eenvoudige oplossing vir die probleem van reëls wat nie op die bladsy inpas nie! Riana Barnard en Tertius Kapp by Tafelberg was dapper en het my self ‘n ontwerper laat kies – dit was ‘n voorreg om saam met iemand te kon werk wat my goed ken en onmiddellik my idee verstaan het, en ook om deur die hele proses die ondersteuning van my uitgewer te hê. Daar was nie teenkanting teen ons volksvreemde voorstelle nie – almal het saamgespan om die vreemde geel eier gelê te kry.

Die boek ruik ook soos ‘n pak fotostate, wat ‘n wonderlike toeval is – maar Tertius het gesê ek moet vir almal sê ons het dit so beplan. 😉

 

Bibi, ek het vele gunstelinge in die bundel, maar ek wil graag die windhond ʼn plek gee. Alles op aarde word deur iets anders verteenwoordig, vermoed die leser. Altyd, altyd sal die windhond ʼn Dinsdag wees! Vertel asseblief meer van hierdie gedig, van windhonde en van Lucien Freud (al kan enigeen google, is dit nie naastenby voldoende nie)

Ondersoek na die aard van die geskilderde windhond met

spesifieke verwysing na die latere werk van Lucian Freud

.

watter weeksdag is die windhond?

mens wil dink ‘n woensdag,

maar, nee: die windhond

is dunner, en ’n dinsdag, dus.

.

wie se kind is die windhond?

die aanteelt van ’n kuitspier

en ’n kantgordyn, of die kleintjie

van ’n jakkals en ’n sweep?

.

is die windhond meer wenkbrou

of meer tong en waarvan

droom die windhond? wildernis

of kussing? oopte

.

of oksel waarin hy sy neus kan

wegsteek? is die windhond met ‘n

rede presies so wyd soos die spa-

sie tussen kardeur en sit-

.

plek, of is alles net toevallig? hoe weer-

loos is die windhond werklik? meer

of minder as wat sy effensheid en

bewerasies suggereer? laastens:

.

as die windhond dan ’n leesteken was,

watter leesteken sou hy wees?

’n komma wat ’n asemteug aandui

of die vraagteken op die laken

.

langs die hompe mens?

  

Die gedig het byna volledig na my toe gekom terwyl ek staan en wasgoed ophang het buite my woonstel in Linden. Loftus Marais het in 2015 ‘n voorlesing gereël by The Whippet, ‘n koffiewinkel in Linden waar ek soms in die oggende sit en werk. Ek en Loftus en Andries Bezuidenhout en Melt Myburg sou voorlees, en Loftus het besluit ons moet elkeen ‘n opdragvers oor Lucien Freud se windhond-skilderye skryf. Ek is ‘n erge uitsteller as dit by sulke opdragverse kom – so ek dink die een het uiteindelik die Woensdag voor die Vrydag se voorlesing gebeur. Die vraag “watter weeksdag is die windhond” het by my opgekom en toe kan ek voel die res van die gedig is daar. Ek het die reëls opgesê terwyl ek wasgoed ophang, en herhaal sodat ek dit nie vergeet nie. Toe het ek in die huis ingehardloop en dit vinnig gaan neerskryf. Daar was net klein veranderinge om by die finale gedig uit te kom.

(Daar is nog twee weergawes van opdragverse wat so vinnig geskryf is in die boek: “15 fotostate” en “die ding met vere”)

Ek het nie veel meer daaroor te sê nie. Ek hou van windhonde, en sal dalk een wil hê.

https://www.youtube.com/watch?v=1XEkXvUp8VM

Maar ek hou eintlik van alle honde, en sal dalk AL DIE HONDE wil hê.

https://www.youtube.com/watch?v=nHlJODYBLKs

 

Kakpraat in die hemel is beslis ʼn oorspronklike siening van die plek waar engeltjies gewoonlik harpspeel – wat ʼn kragtige en wrang voorstelling van wat moontlik verkeerd gegaan het, vind ons in hierdie gedig. Vertel ons hoe die idee aan jou deur geklop het en hoe die gedig toe verder verloop het. (Om die plesier te bewaar vir ʼn volledige lees, haal ek slegs enkele reëls aan):

… daar is baie kak gepraat

om bakke vol kaaskrulle, die raad-

saal was ’n dansvloer en die CFO

het ’n rep gemoer …

(uit “Die eerste afvallige”, bladsy 25)

Ek was op ‘n stadium tydens die skryf van die boek volstoom op ‘n voël-tangent. Die gedig wat ek eerste geskryf het in dié siklus was die een oor die veer wat in die fotostaatmasjien beland terwyl daar reptiele gemaak word, en dan is daar per ongeluk voëls. Oeps! Die idee was vir my ietsie snaaks en lekkers en omdat dit my laat lag het toe ek dit geskryf het, het ek probeer om dit uit te brei tot ‘n skeppingsverhaal. Dis dalk nie van die sterkste werk in die bundel nie, maar ek wou dit daar hou vir ‘n bietjie pret, en ook omdat dit uiteindelik ‘n nuttige manier was om die struktuur van die res van die bundel te laat sin maak. Baie van die skeppingsverhaal-gedigte is etlike male oorgeskryf – amper so baie soos die Instagram-gedigte. Die skryfproses het altesaam seker iets tussen twee en drie jaar gevat van die eerste pogings na die weergawes in die boek. Dit het begin by waar kom iets so vreemd soos ‘n voël vandaan – dit moet mos een of ander fout wees! – en toe daardie gedig gemaak is, het ek besef dis moontlik ‘n verklaring vir al wat fokkop is, en kan ‘n lekker storietjie wees om te vertel.

https://www.youtube.com/watch?v=LbioNrmW5Ao

(Ek weet nie hoekom daai gedigte my aan hierdie liedjie laat dink nie – dalk die margharita tent by die company event?>

 

Fotostaatmasjien  is die produk van bloedsweet, die liefde as valse profeet, instagram-bewussynstrome en ʼn Meestersgraad in Kreatiewe Skryfkuns. Jy het al dikwels genoem dat die proses ʼn straf en lyding is met diepe twyfel gepaard gaan en tog groot vreugde verskaf. Hoe het dit jou gevorm vir die pad vorentoe en wat behels die toekoms, dink jy? Sal jy ooit kies tussen die mediums en genres, het jy dalk ʼn gunsteling? En dink jy ʼn digter moet noodwendig deur die akademie beweeg om volle potensiaal te bereik?

Hahaha, dit is inderdaad ‘n produk van al daardie dinge, maar ook dinge wat nie noodwendig in die boek opgeteken is nie: ontelbare liters Coke Lite (Loftus Marais het dit vir my aanbeveel as skryf-brandstof en ek gaan hom vir ewig verkwalik omdat ek nou verslaaf is daaraan), slapelose nagte, FOMO, oordadige partytjies om op te maak vir FOMO en ’n gereelde getjank. Die hoogtepunt van die getjank was die dag toe ek hoor dat ek my meestersgraad geslaag het – Willem Anker se e-pos het by my aangekom terwyl ek by die werk was, en ek het onbedaarlik begin huil toe ek dit lees. Ek het uit die kantoor uitgehardloop om my ma te gaan bel en my arme kollegas het gedink ek het doodstyding ontvang. Die verligting was oorweldigend – ek het soms gedink ek gaan nooit by daardie punt uitkom nie. Daardie oomblik het wel vir my ‘n baken geword – ek is baie, baie sterker omdat ek vasgebyt en deurgedruk het met die meestersgraad. Ek sal soms by die gym lus voel om op te gee, dan sê ek net een maal vir myself “Kom nou, jy’t jou M klaargemaak” en dan onthou ek dat ek sterk is en nog ‘n paar squats kan doen of nog ‘n kilometer of twee hardloop. Dis soos Sia sê: die hele ding het vir my bewys I’ve got stamina. https://www.youtube.com/watch?v=GKSRyLdjsPA

Ek besef wel ek is bevoorreg – nie net omdat ek die geleentheid gehad het om die M te kon doen nie, maar ook omdat dit die moeilikste ding is wat ek nog moes doen. Ander mense se moeilikheid is baie groter – my lewe is breezy.

Oor die toekoms weet ek min. Ek speel tans bietjie “Yes, man” en sê “ja” vir als wat vir my lekker klink. Een ding wat ek al van myself geleer het is dat volhoubaarheid vir my variasie beteken – so ek sal nooit kies tussen genres en mediums en “avenues” nie – ek is happy met my jack-of-all-trades-master-of-none-benadering. Ek wil net nie verveeld wees nie.

Ek dink glad nie digters moet noodwendig deur die akademie beweeg om hulle volle potensiaal te bereik nie – dis beslis nie die regte roete vir almal nie. Vir my het die “pressure cooker” goeie resultate opgelewer, maar ek hou van druk. Ek dink daar’s ander mense wat beter gaan vaar op hulle eie tyd en volgens hulle eie reëls.

 

Bibi, miskien kan ʼn digter nie ʼn darling kies in ʼn pasgebore bundel nie, maar wil jy nie as slotantwoord iets hier plaas nie? Gedig, collage, enigiets. Dit sal ons besig hou, terwyl jy voortsnel op die baksteenpad wat dalk geel is en dalk nie! Fotostaatmasjien gaan beslis opslae maak en verdien om wyd gelees te word.  Baie geluk, nogmaals en dankie dat jy my vrae beantwoord het.

Ek’t in my eerste antwoord na kaas verwys, ek dink dis net appropriate om weer bietjie cheesy te raak hier aan die einde. Vir my is daar nie ‘n gunstelinggedig of darling nie. Ek is al so gewoond aan die gedigte, hulle voel nie regtig meer vir my spesiaal nie. Maar vir die kunstenaars wat werk gemaak het vir die uitstalling wat ons saam met die bekendstelling gehou is, was die gedigte nuut, en dit was vir my die heel lekkerste ding op aarde om die gedigte deur hulle oë te sien. Die feit dat mense tyd en energie en fokus bestee het om goed te maak omdat die gedigte met hulle praat – dis super spesiaal vir my. En hulle interpretasies was verrassend en deurdag en gevoelvol: ‘n massiewe kompliment vir my, beter as enige resensie. Op die ou end gaan dit vir my oor ‘n connection met iemand – en die kunswerke is ‘n manifestasie van ‘n konneksie. Ek deel dus eerder ‘n paar van die kunstenaars se werk. (Ek stuur foto’s aan van werke wat ek byderhand gehad het – daar was nog baie ander werk waarvan ek nie nou foto’s kan vind nie. Almal is uitgenooi om by my te kom tee drink sodat ek vir hulle Retha Bornmann se werk in persoon kan wys – dit hang nou in my huis.)

(Credits vir laaste foto’s)

fotostaatmasjien-versindaba_carine_muller

Carine Muller

fotostaatmasjien-versindaba_-nina-torr_ons-lam-web-j

Nina Torr

 

Christine Cronjé

Christine Cronjé

Hanrie Coetzee

Hanrie Coetzee

Oliver Mayhew

Oliver Mayhew

Monique Prinsloo

Monique Prinsloo