Onderhoude

Onderhoud met Gilbert Gibson (Die sin van die hut)

Sunday, November 26th, 2017

Gilbert Gibson in gesprek oor sy nuwe bundel, Die sin van die hut,

met Louis Esterhuizen.

 

LE: Gilbert, ten eerste wil ek jou van harte gelukwens met ʼn uiters indrukwekkende bundel. Dit was inderdaad vir my ʼn enorme leeservaring. Die sin van die hut is reeds jou sesde digbundel sedert jy in 2005 gedebuteer het met Boomplaats (Tafelberg), wat met die Protea Boekhuisprys vir poësie bekroon was. Daarna het jy nie net talle toekennings ontvang vir volgende bundels nie, maar jou gevestig as een van die min hermetiese digters in Afrikaans.

Tog wil ek ons gesprek met ʼn sywaartse stap begin. In Riana Scheepers en Leti Kleyn se Die Afrikaanse Skryfgids (2012: Penguin) het jy een van die belangrikste bydraes oor die digkuns gelewer met ʼn essay getiteld “Die gedig as Laingsburg”. Jy begin jou argument met die volgende stelling: “Die eerste en heel belangrikste element van digkuns is om koelbloedig en met voorbedagte rade ʼn aanslag te maak op die emosionele, op die tonus van die leser se gevoel.”  (Die Afrikaanse Skryfgids, p.165)

Uiteraard verwag ek nie van jou om die hele relaas van jou essay hier te herhaal nie, maar ek beskou hierdie stelling as een van die mees akkurate taakstellings van die digter; sal jy daarom asseblief hierdie siening by wyse van aanloop tot ons gesprek kortliks in perspektief stel?

 

GG: ʼn Gedig is een van die maniere waarop teks onderskei tussen ʼn narratiewe mededeling en ʼn emosionele mededeling.

Gedigte is nie ʼn in-wêreld soos musiek nie, maar ʼn nie-in wêreld, ʼn fiksionele ruimte van en na buite. Die emosionele gevolg wat hierdie ‘nie-in’ ruimte in ʼn mens bewerk is afhanklik van die empatie wat  ʼn mens met ander het. En daarin lê dan die leser se konstante beelding en hipotese-vorming oor daardie empatie, en die voortdurende ontwikkeling van die interaksies wat  ʼn mens met ander mense rondom jou het.

Op daardie manier het gedigte nie eintlik ʼn storie nie, maar ʼn emosionele opwekking. Gedigte het natuurlik ook hulle gewone fonetiese en sintaktiese struktuur, hulle gewone semantiese betekenis, maar poësie besit ook ʼn semiotiek wat bietjie ʼn verwysing met die eksterne wêreld verloor in hierdie betoog dat dit meer gemik is daarop om emosie by die leser op te wek as wat ander teks noodwendig sou (wou) doen. Hierdie emosionaliteit van gedigte is nie afhanklik van die klassieke retoriese oordrag van feite nie (wat aan teks eintlik ʼn forensiese of gemaakte inhoud sou gee). Gedigte gaan hoofsaaklik om die emosionele mededeling, met of sonder ʼn narratief. Sodat jy (die leser) dan anders dink as wat jy intuïtief sou dink.

Die gedig moet jou herinner aan wat jy alreeds vergeet het. Dit moet jou herinner aan wat jy nog nie weet nie.

Die leser en die digter bereik onderskeie sukses in die lees en in die skryf van ʼn gedig in direkte verhouding met dit wat hulle met of in empatie deel.

LE: Dankie, Gilbert. Ek wens só dat ek jou kon vra presies hóé jy hierdie ontroering bewerkstellig, maar dit sou nou wees om iemand na sy fabrieksgeheime te vra … Nietemin, dit slaag, want in hierdie bundel van jou – soos in al jou voriges – is daar talle verse wat die leser nie net emosioneel ontroer nie, maar as sodanig onvergeetlik is.

Aan die hand van jou vorige publikasies het ons jou leer ken as ʼn digter waar hoegenaamd niks lukraak of ongemotiveerd gebruik word nie. Kom ons begin dus by die titel Die sin van die hut. As motto gebruik jy ʼn wonderlike aanhaling, geneem uit Gaston Bachelard se La Poétique de l’Espace (1957). In die Engelse vertaling van Maria Jolas: “The house./ From cellar to garret./ The significance of the hut.” Kan jy hierdie aanhaling – en daarvolgens ook die titel – vir ons kontekstualiseer ten opsigte van hierdie bundel? (Volgens bepaalde gedigte is die “hut”, oftewel “huis”, byvoorbeeld nie net ʼn plek van toevlug nie, maar ook slagveld. Is ek reg?)

GG:  Bachelard se boek ondersoek die filosofiese ruimte in argitektuur (topoanalise). In sy werk is die as van (dig)kuns en die as van wetenskap simmetries en opponerend tot mekaar, en poog hy om hierdie uiteenlopende pole te versoen deur die een tot die ander te komplementeer – hy redeneer dat die “huis” sy kosmetiese effek verloor en dat spasie in en om die huis (die hut) ʼn baie kunsmatige verhouding koester met die inwoners van daardie huis. Die intieme ruimte van die “hut” word eintlik ʼn ander tipe ruimte, ʼn ruimte van krisis en afwyking en uitsluiting en illusie wat die huis in ʼn ander wêreld kontekstualiseer.

LE: Die omslag vind ek besonder interessant, in hoofsaak omrede dit basies ʼn tipografiese ontwerp is met die titel en outeursnaam in groot blokletters soos bakstene wat in ʼn muur gemessel is. En tog – agter die outeursnaam is ʼn swerm duiwe in ʼn tipiese sirkelvlug om ʼn geïmpliseerde huis se dak. Dié suggestie word verder versterk vanaf die eerste gedig, (tuin), se openingsreëls en verder na gedigte soos (bodrumpel) (p.16) en die aangrypende (geute) (p.57) – my gunsteling gedig in die bundel! Ter wille van die leser haal ek aan:

 

Uit die ooste kom die lig wat soos lig of

bloed deur die tuin spoel dat voëls opvlieg nes oorlewendes

na ’n ramp van onherstelbare verwoesting

***

Op die dak loop wolke hul valse toenadering

laat ons in koue sweet agter as hul voete

op die sink om teen die skuinste op na die nok hul

vlerke bonatuurlik grys te keep teen die lyf

waaronder heupe nes meerderwaardigheid

die middeljare verspil in liefdestories.

.

Op die dak loop wolke langs geute hulle

.

Ontstig jou oë blink sirkone ywerig en skoon

soos woorde wat in stilbly girts

as die dreigende voëls op die dak

die bodrumpel met amper raak beloon

***

As dit eendag genoeg Laingsburg reën

deur die drif van leë leivore tot

lopende water enkeldiep op paaie staan

veërs wat verstreep en versigtige

motors deur uitlaatgasse soos

roofvoëls voor wolke verby

.

As dit eendag genoeg Laingsburg reën

sal vol geute ons sypaadjies

gronddamme wat oor-

loop en welige spaansriet op die

banke en daaronder verspoel

sodat jy soos ’n duif pleit om hierdie

ark te verlaat

***

In al drie die aanhalings vind ons die duif (of voëls) as simbool van sowel oorlewing as bedreiging weens die verwysings na “ramp” en “verwoesting” (tuin), “dreigende voëls” (bodrumpel) en “roofvoëls” (geute). Ook dít hou verband met die teenstelling tussen die huis as ruimte van geborgenheid én slagveld.

Kan jy hierop uitbrei, asseblief?

GG: Soms is daar hierdie stil oomblik.

Soos. As jy terugry huis toe: jy hou stil in die motorhuis, die garagedeur gaan toe, jy sit nog steeds geëlektrifiseer in die bakkie, te uitgeput om te beweeg, en jy visualiseer hoe jy uitklim en opstap huis toe, in die voorkamer instap, ʼn rol vervul van iets wat die huis vul en daardie stil oomblik om jou kop voel soos ʼn orakel, op ʼn manier bekend maar ook onbekend – net soos ʼn droom wat ʼn mens net halfpad gedroom het.

Dit is in hierdie gaping waarin die voëls bokant die huis vlieg. Die gaping tussen die een lewe en die ander, die gaping tussen die een ruimte en die ander. In die stil oomblik.

 

LE: Nog ʼn gedig wat direk met die titel verband hou, is (skuiling) op p.31. Ek haal aan:

 

Ek sit nie my hart in jou hande nie

maar druk dit in jou bors waar dit soos

asemrige verligting elke sug in jou

slaak. Dan sal jy weet my hart bly

waar jy dit sal moet bewaar

in die skuiling wat drome in jou are

plaak. So klop ek in jou bloed. So

stuur jy my in die rigting van die hut

Hierdie vers, dog ook ander, laat die vermoede ontstaan dat die “hut”, oftewel “huis”, nie noodwendig ʼn fisiese entiteit is nie, maar ʼn abstrakte konstruk soos die taal, byvoorbeeld. Lees ek skeef, of kan die titel, Die sin van die hut, ook na die taal as huisvesting én slagveld verwys? Met ander woorde: die hut (gedig) as sin (taal)?

GG: Om hierdie rede is die hut vandag nie noodwendig die veilige toevlug nie, maar ʼn spasie van opponerende emosie: in hierdie faling van ons veilige ruimtes ondersoek ons die sin (betekenis) van die hut, asook die sin (sentence) van die hut.

LE: In aansluiting tot bogenoemde is dit ook so dat talle gedigte – die hele eerste groepering (pp.7-20), byvoorbeeld – na die “hut” oftewel “huis”, as iets liggaamliks verwys. Daarvolgens bevat hierdie versameling besonderse mooi, dog ongewone, liefdesverse; asof die maak van ʼn gedig terselfdertyd is soos om “liefde te maak”. Of oorlog te verklaar. Jou kommentaar?

GG: Liefde is so “isoleerbaar” deel van die sosiale en kulturele wêreld waarin jy leef. Dit is onmoontlik om dit te ignoreer as ʼn mens praat oor vertroue en empatie en gesin en kinders en respek en vertroue en geluk. Binne in al hierdie dinge lê daar die morele wêreld van liefde, wat dan per definisie vatbaar is vir jaloesie en naywer en blaam en wraak en woede en diesulke.

Dit is presies hoe oorlog ook is.

As jy jouself in die geveg van liefde of oorlog begewe, dan weet jy dat krag jou laaste toevlug gaan wees. En dat daar geen limiet is nie, net die limiet van hoeveel krag tot jou beskikking is.

Daardie twee (die liefde en die veldslag) is nader aan mekaar as ʼn road less travelled.

LE: Nog ʼn verwysing wat reeds met die openingsgedig, (tuin), geaktiveer en deurlopend as tematiese motief behou word, is die kwessie van stilte. Ek haal die slotreëls aan:

Uit die ooste kom die lig tot waar

.

Woorde soggens lig soos bloed op die bed

wegraak en hoe die geblaf buite sal bepaal

dat die donker net tot herinnering dreineer

.

En deur die huis tot stilte.

Buite. Die honde asemhaal

.

Wat is die belang van hierdie prominente (tematiese) teenwoordigheid van “stilte” te midde van taal en deklamasie?

GG: As ʼn mens ʼn geluid hoor en die geluid raak weg, word dit opgevolg deur ʼn ander geluid. Hierdie tweede geluid kan nie ʼn geluid van niks wees nie: dan is dit ʼn non-geluid. Tussen hierdie twee geluide is die oomblik van stilte. Wallace Stevens:

The house was quiet and the word was calm.

The reader became the book; and summer night

 

Was like the conscious being of the book.

The house was quiet and the world was calm.

 

The words were spoken as if there was no book,

Except that the reader leaned above the page,

 

Wanted to lean, wanted much most to be

The scholar to whom his book is true, to whom

 

The summer night is like a perfection of thought. 

The house was quiet because it had to be.

 

The quiet was part of the meaning, part of the mind:

The access of perfection to the page.

 

And the world was calm.  The truth in a calm world,

In which there is no other meaning, itself

 

Is calm, itself is summer and night, itself

Is the reader leaning late and reading there. 

LE: Gilbert, waarskynlik is Die sin van die hut jou mees toeganklike bundel sedert Boomplaats; in hoofsaak weens die mindere gebruik van tipografie en punktuasie as elemente van betekenisverdigting. Twee tegnieke wat jy egter deurgaans gebruik, is die titels in hakies en die afwesigheid van punte aan die einde van die gedigte. Is daar ʼn spesifieke rede hiervoor?

GG: Daar is niks wat so doodstop soos ʼn trein wat ʼn vlieg tref nie. Daar is niks wat so doodstop soos ʼn koppie wat ʼn mens neersit in ʼn piering dat die teelepel rinkel nie. Daar is niks wat so doodstop soos ʼn deur wat klap nie. Niks wat so dodelik stop soos ʼn punt aan die einde van ʼn gedig nie. Soos ʼn hol kol op jou maag. Wat jou laat besef soms is dit goed om te stop. Andere kere nie.

LE: Wat ʼn treffende antwoord. Nietemin, nog ʼn treffende gedig in hierdie bundel is (lintel) op p.69 met sy direkte verwysing na Christus se kruisdood. Veral die slotreël vind ek besonders weens die dubbelsinnigheid daarvan. Ook in jou vorige publikasies was Bybelse verwysings ʼn sterk teenwoordigheid; dog selde op ʼn direkte, eenduidige wyse. Mag ek vra wat die belang hiervan vir jou is, verwysende na Cas Vos se ietwat kontroversiële bloemlesing Die mooiste Afrikaanse Christelike gedigte (2017: Lux Verbi)? Bestaan daar vir jou, bv., iets soos ʼn “Christelike” gedig? Moet hierdie gedig as sulks beskou word?

 

Ter wille van die leser haal ek die betrokke gedig aan:

.

Ek’t met ’n passer

pleks van ’n spies

 

’n Gat in jou sy gesny

die naaste suur ’n

 

Droë nartjieskil ingeskuif

onder die bank.

 

Die klere wasgoedmandjie

met bloed van die skerp

 

En eendag Turyn ons

deurgeskeurde gordyn

 

Opgerol sodat dit

styf oor die lintel pas.

 

Voordat die slaap weer voordat

my hande in onskuld was

GG: Daar bestaan nie vir my iets soos ʼn Christelike gedig nie.  Wat sou dit tog beteken? Sou dit bedoel dat daar sekere morele of moralistiese gewig in die gedig is? Of verwysings bevat van en na die Judaïese God of drie-eenheid? Sou dit beteken dat daar ʼn morele interpretasie volg op die gedig wat jou ʼn beter mens sou maak? Daar is sekerlik nie regtig onchristelike of christelike gedigte nie.

Daar is net gedigte en nie-gedigte.

LE: Gilbert, ten slotte kan ek jou net nogmaals gelukwens met ʼn uitsonderlike publikasie. Mag hierdie huis wat jy op so ʼn indrukwekkende wyse tot stand gebring het, toegang en skuiling bied aan alle liefhebbers van die digkuns.

Kan jy dalk, by wyse v groet, een van die gedigte hieronder plaas en dan sommer ook kortliks verduidelik waarom jy juis dié betrokke gedig kies?

(beddinglaag)

.

Bo my hond se voete riviere van lang treë voor sy

arms en skouers met kronkelende waardering

van gras die gras gepraat soos halms in die mond

wat my neiging tot drome ontruim met potloodbene

en praktiese wenke oor jakkalsjag die lyf behang

met ’n pels soos katoen die kraag wat soos twee

mane op nate oor die nek buig en daarbo die geboë oë

versier met stof waarin oplaas soos goggas kom lê.

Nou’s my hond dood ’n beddinglaag vorentoe in die donker.

Sy ore wat hang in swart as en okkerneut die

sagte skans van blaf met bitsige gal nog soet uit

sy mond en ek is lief vir hom terug

met my hart en alles wat in riviere van

lang treë met die sin van die hut

vorentoe vloed

.

(c) Gilbert Gibson (Uit: die sin van die hut, 2017: Human & Rousseau)

 

Onderhoud met De Waal Venter (oop sirkel)

Friday, September 1st, 2017

Onderhoud tussen De Waal Venter en Louis Esterhuizen,

oor Venter se nuwe bundel Oop sirkel wat onlangs by Naledi verskyn het.

 

De Waal, van harte geluk met hierdie publikasie. Jy het egter reeds in 1963 met Kiem gedebuteer en daarna het Pols (1975) verskyn. In 2010 het daar ʼn Engelse bundel, Entangling states of mind, verskyn. Ek weet dat jy reeds vyf dekades lank aktief betrokke is by die digkuns in haar vele gedaantes: maar hoekom hierdie lang tye tussen publikasies?

Daar is hoofsaaklik twee redes. Eerstens het ek verskeie ander boeke oor die jare gepubliseer: jeugromans, kinderverhale, radiodramas, kortverhale asook die bundel Engelse verse. Ek het ook musieklirieke geskryf. Die tyd was ʼn bietjie beperk.

Ek het wel ʼn paar keer manuskripte aan tradisionele uitgewers voorgelê, maar het dit telkens ongelukkig getref deurdat die keurders blykbaar nie die kloutjie by die oortjie kon bring wat my gedigte betref nie. Marlise Joubert het ʼn tydperk lank by my aangedring om te publiseer en my uiteindelik so ver gekry om Naledi te nader. Gelukkig het Naledi toe ʼn keurder aangestel met die insig en kennis wat die meriete van ʼn groep van my gedigte kon raaksien.

Die vroeë 1960’s was inderdaad opwindende tye in ons letterkunde. So was jy byvoorbeeld saam met digters soos D.P.M. Botes, Phil du Plessis, Marié Blomerus, Wilma Stockenström e.a., betrokke by die invloedryke tydskrif Wurm. Vertel ons by wyse van oriëntasie meer omtrent dié tydperk en meer spesifiek die aktiwiteite rondom Wurm?

Louis, die tydskrif het seker ʼn rol gespeel in die verloop en rigting van die Afrikaanse letterkunde. Met die stigting van “Wurm” was ek ʼn baie jong man en digter. Ek was bevriend met D.P.M. Botes wat destyds pas teruggekeer het van ʼn verblyf in Europa. David Botes was die eintlike aanstigter van die idee om ʼn avant-garde tydskrif op die been te bring. Ek het met ʼn paar van my vriende gesels (jy noem van hulle in jou vraag) en ons het ingetrippel waar engele sou huiwer om op hulle tone te loop – en die eerste uitgawe van die tydskrif opgestel en gepubliseer.

Ons wou nie ʼn “mooi” naam hê vir die tydskrif nie, want ons wou die establishment die stryd aansê. Ek het “Wurm” voorgestel aangesien ons wou werk soos die wurm in die grond wat die plant (van selftevrede en versandsuikerde establishment) wou afknaag sodat ons nuut kon begin. Die voorstel is aanvaar en die res is (ongeskrewe) geskiedenis.

Daar is wel ʼn deeglike verhandeling oor die tydskrif geskryf wat baie insigte bring. Die skrywer is Philip John van die Nelson Mandela Metropolitaanse Universiteit. Ek haal kortliks daaruit aan:

“Dit is waarskynlik dat Venter se voorstel vir ʼn ongekwalifiseerde oopheid gesien moet word as ʼn reaksie op ʼn siening van die (Suid-) Afrikaanse kultuur- en literêre wêreld as vasgevang in ʼn soortgelyke stasis as dié van die hoofstroom Europese kultuur aan die begin van die twintigste eeu – waarop die belangrikste avant-gardistiese bewegings gereageer het.”

Jy is ook die afgelope jare veral aktief op die internet. So bedryf jy byvoorbeeld ʼn eie webblad waar jy veral vertalings publiseer. Ook is jy baie aktief op Versindaba e.a. webtuistes. Watter moontlikhede bied die sosiale media en internet vir jou aan die hand van hierdie aktiwiteite?

Louis, die internet bied wonderlike geleenthede vir ʼn skrywer. My webblad, wat jy hierbo noem, gee my die vermoë om my eie gedigte en vertaalde gedigte te publiseer net wanneer ek wil. Ek bedryf dit nou al ʼn paar jaar en die mense wat gereeld die gedigte lees, het toegeneem. Ek plaas ook ʼn skakel op Facebook wanneer ek ʼn gedig plaas sodat FB lesers net daarop hoef te klik en dan kry hulle die gedig op hulle skerm. Daar is bykans 2 000 mense wat ek op hierdie manier daagliks bereik. Verder het ek ʼn aparte webblad waar my hele oeuvre taamlik volledig uiteengesit word. Dan is daar nog ʼn webblad waar mens gedigte kan lees wat ek uit Europese tale vertaal het. En ʼn belangrike aspek van sosiale media is dat lesers direk met die skrywer kan kommunikeer. Dit is ʼn groot voorreg en bate vir ʼn skrywer.

Voor ons meer spesifiek oor Oop sirkel begin gesels, wil ek tog oor jou vertalings vra. Hoekom is hierdie aktiwiteit vir jou so belangrik en op welke mate beïnvloed dit jou eie digkuns? Jy vertaal byvoorbeeld uitsluitlik Spaanse en Sweedse gedigte; is jy dié tale magtig en waarom spesifiek ikoniese digters soos o.a. Pablo Neruda en Tomas Tranströmer?

Eerstens die belangrike vraag of ek die tale magtig is. Ek kan die tale lees, maar nie praat nie. Verder gebruik ek die baie hulpmiddele wat deesdae beskikbaar is vir ʼn vertaler. Behalwe goeie woordeboeke is daar masjienvertaling-geriewe wat mens kan help om ʼn basiese begrip te kry van ʼn gedig. Verder is daar die geleentheid om my eie vertaling te vergelyk met Engelse, Duitse en Hollandse vertalings, tale wat ek taamlik goed ken. En dan is daar vir sommige gedigte kommentare en kritiek deur literatore wat mens ook as hulpmiddels kan gebruik.

Ek vertaal graag Tomas Tranströmer se werk uit Sweeds en Pablo Neruda uit Spaans. Ek het ook gedigte van twee ander Spaanssprekende Suid-Amerikaanse digters vertaal: Antonio Gamoneda en Octavio Paz, asook die melancholiese Europeër Cesar Vallejo. Terloops, ek vertaal nie uitsluitlik uit Spaans en Sweeds nie. Ek het van Fernando Pessoa, die “heteronieme” Portugese digter, se werk vertaal, en gedigte van die Franse matematikus-digter, en Oulipo-lid, Jacques Roubaud. Ek het ook van die jongere Spaanse digters vertaal soos David Huerta, Tamara Kamenszein en Claude Esteban.

Vertaling is vir my belangrik om ʼn paar redes. Eerstens vergroot dit my kennis van poësie in die algemeen aangesien ʼn vertaler ʼn gedig baie goed moet ken om dit te herskep in ʼn ander taal. Algaande leert men: jy sien werkswyses en benaderings raak  van ander digters wat jy self later kan gebruik. Verder bou jy kennis op van die taal waaruit jy vertaal. Dan dink ek ʼn goeie vertaling in Afrikaans kan ons eie literatuur verryk en meer lesers bemagtig om belangrike digters in ander tel te leer ken.

Die rede waarom ek ikoniese digters vertaal, is voor die hand liggend. Hulle werk is ryk aan inhoud, bring nuwe insigte, het interessante werkwyses en open deure na ander kulture en letterkundes. Ek het ʼn webblad opgestel waar baie van hierdie gedigte gelees kan word.

Vervolgens wil ek meer spesifiek oor jou nuwe digbundel, Oop sirkel, gesels. Kontekstualiseer vir ons die titel? Dit sal ook gaaf wees indien jy die treffende omslag by jou antwoord kan betrek.

Daar word baie gesê in die bundel oor ontstaan, skepping, begin – en dan ook verloop en einde, ʼn sirkelgang. In die gedig “En sien die wêreld” is alles leweloos totdat die baba sy oë oopmaak en alles tot stand bring. “Tel tot tien en terug” eindig so:

Die son is so rond

soos ʼn nul,

die heelal begin hier

en eindig hier.

Die tema van die sirkel en rondheid kom dikwels voor. Maar dit is nie ʼn geslote sirkel nie. Die leser kan op enige plek die bundel “binnegaan” deur enige gedig te lees, en sal nie gevolglik “verlore” wees soos wanneer jy in die middel van ʼn roman begin lees en die begin van die verhaal en die ontwikkeling van die karakters misloop nie. ʼn Sirkel bestaan uit ʼn oneindige reeks punte, daar is geen enkele “beginpunt” nie.

Die omslagontwerp, bestaande uit klein sirkels wat so georganiseer is dat dit ʼn groot sirkel suggereer, lei die oog tot ʼn oënskynlike diepte wat die kyker intrek, baie soos ʼn swart ster (black hole) wat alles rondom intrek, maar dan weer uitstrooi, in ʼn ander dimensie, miskien.

Die bundel is onderverdeel in agt afdelings. Waarvolgens het jy op dié strukturele binding besluit? Skakel die afdelings (en gedigte) byvoorbeeld onderling met mekaar?

Die afdelings bevat verskillende style wat wissel van outobiografiese gedigte, liefdesgedigte, humor en ironie tot filosofies-besinnend en surrealisties. Tog is daar ʼn bindende faktor in die sin dat die sirkelgang van die bundel begin met die digter se jeug en dan deur verskeie stadia van die lewe beweeg met talle eindes wat weer by die begin aangesluit kan word.

Afdeling een bevat dus outobiografiese materiaal, afdeling twee liefdesgedigte, drie bevat gedigte oor geboorte en skepping, vier sit die tema voort met ʼn ondertoon van humor en ironie, vyf bekyk die lewe deur die lens van die wetenskap en tegnologie, in afdeling ses tree humor sterker op die voorgrond, in sewe word die digter se ars poetica uitgelê en in agt is daar tien prosagedigte.

Volgens my is een van die treffendste gedigte in hierdie versameling “Droom geregisseer” (p.4) wat beskryf hoe die persona se vader by ʼn paduitgrawing stilhou om ʼn foto saam met ʼn vriend te kan neem. Die gedig eindig met die volgende reëls:

Ek sal later terugkom hiernatoe

wanneer die kar weg is,

en kyk na die spore

in die grondpad,

ver na agtertoe

en wat vorentoe verdwyn.

Ek sal teruggesny word

in die bed,

en wakker word in ʼn vorentoe flits.

Hier registreer ek iets van ʼn volgehoue spanning tussen die voltooide en nooit-voltooibare; veral weens die dubbelbetekenis van die slotwoord “flits”.  Lees ek reg, want hiervolgens het ons inderdaad met ʼn oop sirkel te make.

Ja, Louis, ek dink hier gee jy ʼn knap ontleding van die gedig. ʼn Mens kom in hierdie gedig te staan voor die begrip van tyd wat nie noodwendig net vorentoe beweeg nie – “The arrow of time”. Daar word tans ernstig deur sekere wetenskaplikes beweer dat tyd “agteruit kan beweeg” onder sekere omstandighede.

Die titel van die gedig “Droom geregisseer” dui onder andere daarop dat die droomwerklikheid in der daad “geregisseer” word en dat gebeure in die verhaal met “terugflits” en “vorentoe flits” hanteer word.

Nog ʼn aangrypende gedig is “Liefde se geure” (p.16) wat nié ʼn vergelyking met D.J. Opperman se bekende “Sproeireën” onwaardig is nie. Die slotreëls lees soos volg:

Tiemie praat Sanskrit,

dit praat in Urdu, in die tale

van die nomade, middeleeuse Spaans;

dit ruik na Mediterreense lug,

ʼn valk wat hang

en dan soos ʼn mes op sy prooi neerduik.

Jou hande ruik soos vars uie,

jou asem is appelkose,

jou liggaam geur van die aarde,

die heel aarde.

Die verwysing na “die heel aarde” in die slotreël is veelseggend, want ek vermoed dat dit ook heel letterlik bedoel word? Kan jy dalk ietsie meer hieromtrent vertel?

Die gedig besing ʼn reeks heerlike geure wat uiteindelik metafories is van die liefde. Dit is ʼn verheerliking van die liefde, en per slot van sake, van die geliefde. Die “heel” dui op die volkomenheid en die ongeskondenheid van die liefde wat versinnebeeld word deur al die lieflike eienskappe van die aarde.

De Waal, jy is ʼn persoon met ʼn enorme wye belangstellingsveld; insluitend letterkunde, natuurkunde, sport, politiek, taalwetenskap en biologiese en ander vertakkinge van die wetenskap en tegnologie. En jy gebruik dit alles ter voeding van jou digkuns. Dit is veral die manier wat jy fisika en die grondbeginsels daarvan by jou gedigte betrek wat my fassineer. Ek glo dat dit betreklik uniek is in ons digkuns. Kan jy hierop uitbrei? Het jy byvoorbeeld fisika (of enige ander wetenskap) bestudeer? Watter temas vanuit die sfeer van die wetenskap betrek jy direk by jou gedigte?

Ek het net eenjaar-kursusse in Fisika, Fisiologie en Chemie gevolg. Maar ek het gedurig verder gelees in die verskeie vertakkinge van die wetenskappe. Toe ek jonk was het die meeste mense nog Einstein se mening oor spukhafte fernwirkung gedeel en het nie besef dat hulle genome het nie. Ek kan waarskynlik as ʼn outodidak beskryf word.

Ek dink baie mense plaas die “harde” wetenskappe verkeerdelik in ʼn kategorie wat heeltemal anders is as die geesteswetenskappe of die kunste. Ek dink alle kennis, alles wat die mens kan ervaar is legitieme materiaal vir die digter en die kunstenaar. Fisika is nie iets esoteries, ver weg van menslike ervaring nie, dit is deel van ons daaglikse lewe. In die tyd van Theocritos was die boer die fisikus. Hy het gewerk met grond, klippe, water, plante en diere. Vandag se wetenskaplikes doen dieselfde, hulle weet net héélwat meer as Theocritos se mense. Maar as Theocritos nie sy atoomteorie verkondig het nie, sou ons vandag dalk nie so ver gewees het as wat ons nou is nie.

Uit die fisika kry ek idees soos die ontstaan van materie, d.w.s. van die heelal. Na die oerknal (as daar wel een was) was daar eers net eenvoudige helium en waterstofatome. Geleidelik het atome begin verdig tot ingewikkelder kombinasies tot die stowwe wat ons vandag ken. In die gedig “Beskildering van ʼn wit doek” lees ʼn mens van die totstandkoming van die heelal, die ontstaan van lewe en van die mens, die ontstaan van tale en die radio-aktiwiteit van elemente (half-lewens).

In “Poësie as ʼn organisme” word daar weer sterk staatgemaak op begrippe uit die biologiese wetenskappe: selle, weefsel, organisme.

Net so vervul die visuele kunste ʼn belangrike funksie in jou gedigte. So is daar talle verwysings na die skilderkuns en ook fotografie. Trouens, ten spyte van ʼn anekdotiese aanslag, is die sterk visuele ingesteldheid van jou verse dit wat die leser telkens ontroer. Is jy – afgesien van jou literêre aktiwiteite – ook by die visuele kunste betrokke?

Ja, Louis, ek is by die visuele kunste betrokke in die sin dat ek ʼn geesdriftige amateur-fotograaf is en ook graag grafiese kunswerke maak, hoofsaaklik om as illustrasiemateriaal te dien by die gedigte wat ek op my webblad plaas. Dikwels verwerk ek ʼn foto elektronies om sekere effekte te kry. Ek het ʼn term geskep vir hierdie bedrywigheid. Ek noem dit “fotografika”.

Die gedig hierbo genoem, “Beskildering van ʼn wit doek”, totstandkoming ex nihil uit die wit, is ʼn gedig wat sterk visuele temas bevat. “Om ʼn vrou te fotografeer wat nie daar is nie” besin weer onder andere oor die skeppende werkwyse van die fotograaf. Dit is nie die kamera wat die foto neem nie, maar die fotograaf se siening.

De Waal, hierdie bundel bevat talle onvergeetlike gedigte. Nogmaals geluk daarmee. En mag hierdie publikasie alles wees wat jy (en die uitgewer daarvan!) op hoop. Sal jy dalk so vriendelik wees om by wyse van groet ʼn spesifieke gedig uit die bundel wat vir jou persoonlik spesiaal is, hieronder te plaas? Miskien kan jy dan ook sommer verduidelik hoekom jy juis op dié gedig besluit het?

Die volgende gedig het ook heelwat te doen met die wetenskap. Maar hier is ʼn sterk humoristiese inslag en ook ʼn skeut surrealisme. Dit gee voor dat Einstein en Dr. Seuss, die beroemde kinderboekskrywer en tekenaar, oor kwantumfisika en ander konsepte sit en gesels. Ek hou van die speelsheid wat ʼn bietjie spot met gewigtige begrippe. Ironies genoeg, verstaan Einstein nie dat hy met die werklike outeur gesels, en nie met ʼn “fiksionele karakter” nie.

Einstein en Seuss hou nie van die lyn-teorie nie

Doktor Seuss en professor Einstein

drink bier

in ʼn ersatz Switserse kroeg

in ʼn Los Angeles

wat voortdurend opgedateer word.

Einstein skommel ingedagte ʼn paar dobbelsteentjies in sy hand:

“God speel nie hiermee nie,”

sê hy koppig.

“Tyd is ʼn pretzel,”

antwoord doktor Seuss,

tel een op en hap daaraan.

“Eienaardig dat ek sit en gesels

met ʼn fiksionele karakter,” mymer Einstein.

“Nie so vreemd as die werklikheid nie,” glimlag Seuss

en vat ʼn teug van sy bier.

“Nou watse hoed is dit daardie van jou?”

vra Einstein.

“Ons hou daarvan om verskillendes te dra,

ek en my neef.”

“Neef?”

“Ja, hy’s ʼn bietjie van sy kop af, ʼn hoedemaker.”

Einstein dink ʼn bietjie. En dan: “Watter hoed

dra jy nou?”

“Die een waarin die heelal ʼn ballon is,”

verduidelik Seus en vee sy bolip af.

“Die een sonder vaste lyne.”

Einstein se snor glimlag.

© De Waal Venter (Uit: Oop sirkel, 2017: Naledi)

 

Onderhoud met Corné Coetzee (nou, hier)

Sunday, August 27th, 2017

 

Corné Coetzee in gesprek oor haar debuut nou, hier, met Gisela Ullyatt

 

Baie geluk met jou debuut, Corné.

 

Nou, hier se voorblad is treffend en dit is veral die kleure wat my aandag getrek het. Hoe het jy op die voorblad besluit? Het jy eers ander konsepte vir die voorblad oorweeg?

Ek is veral in my skik daaroor dat my dogter Clara die voorblad ontwerp het. Ek het vir haar beskryf wat ek in gedagte het, nie baie goed nie, min of meer “’n rytjie van sulke Melville-rige huisies daar in die onderste strate, jy weet mos en met ’n Boeddha wat bo-op die huise dryf”, vir haar ’n klompie gedigte gewys en ’n klompie foto’s van die internet af aangestuur en gesê: “dié soort ding”… Toe kom sy met hierdie voorblad vorendag, Human& Rousseau het die eerste konsep-probeerslag goedgekeur. Die mooi blou kom van Clara se verfkwas en is ook te danke aan Mike Cruywagen wat dit digitaal verwerk het.

Jy debuteer in Nuwe Stemme 4 (2010). Ses van jou gedigte is in hierdie bundel opgeneem, naamlik “Aard”; “Beroerte”; “Bruide kyk”; “Die dag toe jy”; “Kombuis” en “oomblik op die trap”. Die leser sal dieselfde gedigte aantref in nou, hier waarin daar enkele veranderinge aangebring is. Die mees opvallende veranderinge kom voor in “Oomblik op die trap” (20). Ter wille van die leser, haal ek beide die Nuwe Stemme-weergawe asook die een wat in nou, hier verskyn, aan:

 

oomblik op die trap (2010:67)

 

gegewe dat dit toevallig kan wees

of dat ver planete ten opsigte van

hierdie halwe hektaar in ewewig dryf

of bestem deur een wat alles gemaak het

of ’n lui kapries van gode gemoedelik ná die maal

 

– hierdie sagte voorlentemiddag op die stoeptrap,

terwyl ’n wil-wil klam bries dink om te waai

stemme agter in die eetkamer rustig styg en daal

’n ver telefoon tevrede begin koer

en ’n erdebak bone inskiklik week vir later –

 

wetend dat die wind kan opsteek

die gesprek vrank kan raak

die tyding kan kom

die eters met messe beduie: waar’s die vleis

 

sien ek nogtans en desnietemin tekens

in die leeurik in die kamferboom

die opslaglelies in die paadjie

en vanmiddag se waterige maan

*

Oomblik op die trap (2017)

 

Gegewe dat dit toevallig kon wees

of dat drywende planete ten opsigte van

hierdie halwe hektaar in ewewig staan

of bestem is deur een wat alles gemaak het

en steeds mildelik uit sy hand laat stort

of ’n lui gril is van gode

gemoedelik ná die maal

 

– hierdie sagte voorlentemiddag op die stoeptrap

terwyl ’n bries wil-wil waai

stemme in die eetkamer rustig styg en daal

’n ver telefoon tevrede begin koer

en ’n erdebak bone inskiklik week –

 

wetend dat die wind kan opsteek

die tyding kan kom

die gesprek vrank raak

die eters straks met messe beduie: waar’s die vleis

 

sien ek nogtans en nietemin tekens

in die leeurik in die kamferboom

die opslaglelies in die paadjie

en in die waterige middagmaan

redeloos teologieloos woordeloos.

 

Vertel ons meer van die evolusie van hierdie gedig: hoe het die veranderinge plaasgevind?

Dis ’n gedig wat deur die Nuwe stemme-, die Tukkies-poësie-werkswinkel sowel as my wonderlike redigeerder, Nèlleke de Jager van H&R, se meule is. By nabetragting amuseer hierdie prosesse ’n mens, dis nog ’n voorbeeld van omstandighede, besluite en toevallighede – juis soos wat ek in die gedig wou illustreer.

Die laaste reël, “redeloos teologieloos woordeloos” was eers in, toe uit, en toe weer in. Ek meen hy moet daar wees, dit verduidelik die satiriese gemymer oor astrologie, godsbesluite en afgode aan die begin.

Die argument oor waarom “straks” ingevoeg moes word, onthou ek nie meer nie, vandag lyk dit vir my oorbodig, selfs hinderlik, dit versteur die ritme.

Dit is min dat ’n gedig bykry, eerder as gesnoei word.

Jy het ’n Magister in Kreatiewe Skryfkuns onder leiding van Henning Pieterse verwerf. Is dit ’n proses wat jy sal aanbeveel vir digters wat ernstig oor hul digkuns voel en graag wil publiseer?

Ek het baie daarby gebaat. Dalk werk dit nie vir almal nie. Die akademiese gedeelte, dié van die mini-verhandeling (wat nie vir my soos ’n mini gevoel het nie, ’n mens verleer die akademiese aanslag) was vir my heerlik. Die vergrootglas van verskeie pare oë in die werkswinkels was ’n goeie dissipline. Dit het my ook gedwing om weer behoorlik te léés – jou eie en ander se werk. Ek het Henning Pieterse se kritiese maar simpatieke lesing van my gedigte asook sy uitgebreide kennis geweldig waardeer.

Ter aansluiting by vraag 3: Jou mini-verhandeling, met die titel, Van boere-paradijs na die dirt box in die middestad: Ekokritiek en in die besonder stedelike ekokritiek as lens vir die lees van 12 gedigte oor Johannesburg as tuiste, is ’n besondere knap verkenning van gedigte vanuit ’n ekokritiese benadering. Kan jy vir ons ’n paar gedigte uitlig wat jy onder die soeklig laat val het? Het jy oorspronklik aan Johannesburg gedink as ruimte of was dit ’n soektog wat jy mettertyd verfyn het namate die verhandeling se navorsingsvoorstel gevorder het?

Dit het lank geneem om die fokus – die uiteindelike onderwerp – te kry. Die ekokritiek het gekom nadat ek ’n vaag omlynde onderwerp aan Henning voorgelê het en hy my Lawrence Buell se The Future of Environmental Criticism laat lees het. Die Johannesburg-verfyning was deels omdat ek belangstel in die stad en sy geskiedenis en deels omdat ek moes inperk.

Ek het pret gehad met die kies van gedigte. Ek het nie noodwendig na literêre gehalte gekyk nie, ek wou fokus op die metodiek van ekokrities lees. Dit het my uitgebring by onder meer S.J. Pretorius se “Stadswyk” van 1963 met sy eerste reël wat vandag aan David Kramer herinner: Hier staan die voorskootvrouens, maer of vet, / alewig in die ander tyd. Ook Johanna Cornelius se propaganda-gedig van 1939 vir die Klerewerksunie, “Die stryd in die stad” wat vandag naïef lyk, maar tóé mense aangevuur het. Ek het vir die eerste keer besef hoe ideologies gelaai Totius se Trekkerswee is. En Wilma Stockenström opnuut lief gekry.

Iets wat my oog getref het in jou Literatuuroorsig is die volgende:

Andries Bezuidenhout maak in sy verhandeling, waarin hy ruimtelikheid en morele agentskap in ’n bundel van Gert Vlok Nel ondersoek, die stelling dat daar in Suid-Afrikaanse feministiese sosiaal-literêre kritiek ’n besondere fokus op die verband tussen huishoudelike ruimtes en die volk is. Hy haal Irma du Plessis aan ‘wat ontleed hoe letterkunde kunsmatige skeiding tussen private en openbare ruimtes destabiliseer. Die kwessies van sistemiese geweld – iets wat ‘daar buite’ gebeur – ook in die intieme ruimtes van huishoudings plaasvind [sic]’ (2013:12-13).

Die eerste vraag oor hierdie aanhaling: is die digkuns veral die genre wat hierdie kunsmatige skeiding destabiliseer?

Ek meen dit is ’n kenmerk van baie kuns dat dit die skeiding tussen die algemene en die besondere; teorie en praktyk; die groot tema en die klein persoonlike destabiliseer. Dink maar aan Die swerfjare van Poppie Nongena, Agaat, Dan Sleigh se 1795 of William Kentridge se werk. Wat my gedigte betref, ek dink in konkrete voorbeelde – die wyer opset waarbinne enigiets plaasvind, die tipiese in teenstelling met die spesifieke, kom altyd later. Ek dig juis oor wat in die “intieme ruimtes van huishoudings” plaasvind –soos talle ander – en dit ís dikwels ’n vorm van (gewoonlik beheersde) geweld.

’n Verdere vraag wat verweef is met bogenoemde aanhaling het te make met die eerste drie afdelings van die bundel: “Nymphaea Gloriosa“; “Die vreemdelinge in ons arms”, en “Oos, wes”. Sou jy sê dat hierdie afdelings kentekenend is van geweld (fisiese, maar veral psigologiese) in die intieme huishoudelike ruimte? Ek dink hier aan ’n gedig soos “Een nag” (13):

 

Een nag na aan die begin

het ons tesame wakker geword

en monde skouers lendene bekken

ineengestrengel gevind

die ekstase soos springende vlamme

die pyl wat swiep tot in die blonde son

beaam

en met mekaar se tonge gefluister:

Jy. Net jy. Ewig.

 

Die volgende oggend

het al twee geskrik

en onderskeidelik tranerig en verbouereerd

begin rusie maak.

 

Gewis. Ook in die huisvrou-gedigte. Ek simpatiseer baie met huisvroue wat so ’n lae status in die wêreld het en wat so braaf, gewoonlik ter wille van kinders, soveel vorme en grade van teenstand trotseer – ’n mens sou dit geweld kon noem.

Maar dis darem nie net oor die verskillende soorte geweld (of hartseer, of eensaamheid) nie. Ook oor hoe intiem geluk is.

Die gedigte gaan oor hoe ’n mens alles aan jou lyf voel. In die gedig wat jy aanhaal, voel die minnaars sintuiglik in die nag en verstaan die volgende oggend serebraal die omvang van verbintenis.

In die afdeling, “Waarvandaan”, is daar ’n besonderse gedig, “My ystervark” (57):

 

Ek het mos ’n ystervark,

’n donker buksie

met een pronkstreep op die kruis.

Gewoonlik slaap hy.

 

Maar jy het skaars geland,

of hy reis hom op en ritsel.

 

Die dag voor jy weer weggaan

waaier sy stekels uit,

hy stamp sy pote,

hy snork en steun.

Wanneer ons jou rug dophou,

al hoe meer vreemdeling in die vertreksaal,

steek sy penne

in sagte vlees, longvleis.

 

By ons huis

is alles onmoontlik stil

 

net die ystervark sit ’n show op,

draai sy spitsige stertkant na my.

ek kan nie naby hom kom nie

maar as ek hom kýk

 

sien ek

sy snoet is weerloos,

hy is die kleur van grond en klip en lamproet.

Oormôre gaan lê hy weer.

hy woon mos hier, agter my ribbes.

 

Kan die ystervark-metafoor as ’n innerlike geweld gelees word wat in die individu plaasvind? Indien wel, is hierdie geweld iets wat met die moderne samelewing te make het; ’n gebrek aan kalmte en stilte?

Die gedig is geskryf vir en oor my kind wat in Brittanje woon, dit gaan oor my reaksie op haar besoeke. Die oomblik wat sy land, begin ek haar vertrek vooruit te vrees. As ’n soort leerling-Boeddhis streef ek daarna om dit juis nié te doen nie, om die hier en nou ten volle te ervaar. As iets goed voel, reg. As iets erg voel, ook reg. Alles verander gedurig.

Maar ja, dit gaan daaroor dat die emosies oor die besoek en die vertrek as gewelddadig ervaar word. En dat groter kalmte sou help om dit alles te aanvaar as deel van die vloei, die gang, van bestaan.

Die laaste afdeling genaamd “Die leemte in die kern” het assosiasies met śūnyatā, die Sanskrit vir die Boeddhistiese nosie van ‘leegheid’. Dis ook opvallend dat jou sesde afdeling se titel “Saadskiet” is. Kan hierdie twee afdelings as ’n jukstaposisie beskou word of wou jy juis dualiteit vermy? Hoe het jy op die titels besluit?

Ek glo daar is minder dualiteit as wat ons gekondisioneer is om te dink, veral met ons gewoonte van kategorisering – wat natuurlik noodsaaklik is om sin te maak van die wêreld. Laat ek vir myself praat: hoe meer ek lees en dink oor Boeddhisme, hoe makliker is dit vir my om byna alles as aspekte van mekaar te sien.

Die bundel vorm ’n soort chronologie van lewensbeskouing, van jongdae se storm en drang, verliefdheid en woede tot oudae se rustiger en wyer kyk, na die gemeenskap sowel as die eie innerlike. Slegs en bloot my eie. Die titels van die afdelings was gewoon ’n reël en ’n gedigtitel wat ek gemeen het ’n soort samevatting vorm.

“Voor, ná” (102) se eerste sewe strofes handel oor Tenzin Palmo, (gebore Diane Perry), ’n Engelse Boeddhistiese non in die Karma Kagyu-linie (‘lineage’) van die Tibettaanse Boeddhistiese tradisie wat vir twaalf jaar in ’n grot in die Himalajas ’n tradisionele retreat gedoen het.  Vertel meer oor jou skryfervaring oor haar?

Ek het haar haar outobiografiese boek Reflections on a Mountain Lake raakgeloop en toe Cave in the Snow gaan soek en gelees. ’n Jaar of twee later het ek na ’n praatjie wat sy in Johannesburg gelewer het, gaan luister. Sy bly vir my ’n inspirasie juis oor wat sy oor leke, veral vroue, in die gewone lewe sê. Soos dat kinders ’n wonderlike “teacher” kan wees, soos sy enigiemand of enigiets noem by wie of waardeur ’n mens geestelik kan leer: Jy kan nie ophou met ouerskap as jy moeg word daarvoor nie;  dit bied jou die beoefening en oefen van onvoorwaardelike liefde, onselfsugtigheid. En so meer.

Dis waarom die legende van die Chinese non Tsjijono wat dikwels en in verskillende variasies oorvertel word, die tweede deel van daardie gedig vorm. Ek sal net bysê dat Tsjijono  in geen variasie wat ek teëgekom het, ’n kind op die rug dra nie, dis blote versinsel.  Daar is ’n spreuk: Before enlightenment, chop wood, carry water. After enlightenment, chop wood, carry water.

Speel die bundeltitel, nou, hier in op wat in Westerse Boeddhisme as die “here and now” verstaan? Indien wel, waarom nie hier, nou nie?

Die volgorde is maar persoonlike voorkeur. Vir my is die “nou” – die oomblik – selfs belangriker as die plek, “hier”. Tyd, verlede, hede of toekoms soos wat ’n mens dit ervaar, voorveronderstel plek, nie andersom nie.

Ja, dit slaan gewis op die Boeddhistiese konsep van “in die oomblik wees”. Afrikaans sukkel met ’n gawe woord vir mindfulness.

Linguisties gesproke is dit interessant (vir taal-nerds) dat “here and now” in Engels beter klink as “now and here”, terwyl dit in Afrikaans, met miskien ’n subtiele verskil, om’ t ewe is: “nou, hier” of “hier, nou”. Boeddhistiese geskrifte het natuurlik via Engels na ons gekom, ek self het geen toegang tot oorspronklike geskrifte nie.

Corné, is daar ’n bepaalde gedig in jou debuut wat jy graag met Versindaba-lesers wil deel?

Een van die omgewingsgedigte, die een oor die uitgestorwe padda.

 

Platipuspaddas

.

Hul wonings was langs vinnige riviere

in die klein kolke en sloepe en versnellinkies

tussen klippe. Hulle het graag in sagte reën gesit.

Hulle was ligbruin met donker vlekke

geel en geilgeel aan die binnekant van die lede-

mate en glad en witterig by die bors soos riffels

son en skaduwee op ’n rivier.

’n Handpalm groot; snoet stomp, gerond,

vingers aan die voorpote bruin en slank

tone geweb en riviervaardig.

Die mannetjie het sy liefde vir groot, mooi vroue

kor-kor-kor-kor van lente tot hoogsomer geroep.

Die wyfie het die eiers ingesluk, hoe raar is dit?

Hulle ander naam was buikbroeiers.

Van die paddavissies weet ons byna niks.

Hulle het langs riviere gewoon.

Hulle het graag in sagte reën gesit.

.

***

 

Onderhoud met René Bohnen

Wednesday, August 9th, 2017

Onderhoud met René Bohnen oor haar nuwe bundel

Op die vingerpunte van die heelal, deur Louis Esterhuizen.

René, van harte geluk met jou derde digbundel, Op die vingerpunte van die heelal. Jy het in 2000 gedebuteer met Spoorsny as selfpublikasie. Daarna het In die niks alom (2011: Lapa Uitgewers) gevolg. Hoe voel dit om hierdie derde boek te kan vashou?

Dankie vir die gelukwensing, Louis, en ook vir die geleentheid om vrae te kan antwoord. Om hierdie boek vas te hou voel half onwerklik en half wonderlik – ek veronderstel die woord wat dit dan vasvat is: fantasties? Ja, dit voel fantasties. Nou moet die pad ontvou. Elke bundel het sy eie roete, leer ek algaande – ek was tot dusver bevoorreg dat my bundels vir my nuwe deure oopgemaak het en geleenthede geskep het wat ek nooit kon voorsien nie. Ek is opgewonde oor die nuwe reis.

Op die vingerpunte van die heelal is ʼn lieflike titel. Vertel ons iets hieromtrent? Hoekom dié titel, byvoorbeeld, en hoe skakel dit met die gedigte?

Die titel is vir my kosbaar, omdat ek dit nie uitgedink het nie en ek is dankbaar as my leser dit treffend vind. Dit was ʼn geskenk uit die nag. Ook was dit vir my ʼn verrassing, omdat titels gewoonlik die laaste element is wat na my toe kom. Hierdie keer was dit anders. Ek het een oggend so teen vier-uur wakker geword met “op die vingerpunte van die heelal” in my kop. Of is dit hart? Tesame daarmee, die vaste wete dat dit die titel van my volgende bundel is. Die gebrokenheid en geborgenheid wat in die titelwoorde vervat word, bly vir my beduidend. Gedigte wat ek uit vorige bundels weggelaat het, het nou ook lêplek gevind. Ek het egter nie nuwe gedigte geskryf al op die titel af nie – in slegs één gedig het ek die titel doelbewus inkorporeer. Ek hoop dat die res organies saamgebind is en dat dit ook vir my leser sin sal maak as ʼn geheel.

Die bundel open met die indrukwekkende gedig “Inkommers” met die volgende reëls as eerste strofe waarna ʼn pragtige beskrywing van ʼn bepaalde stadsruimte volg:

Op die elfde dag van die eerste maand

asem God vlinders uit

oor bedelaars, bosslapers en biljoenêrs ‒

ʼn geborduurde wasem wat migreer

oor glasgeboue, gaswerke, die bakens

en landmerke, deur slaggate en sandgoue

riwwe van ontginning

Watter stad is hier ter sprake en hoe skakel dié gedig met die sentrale bundelgegewe? Wat is byvoorbeeld die belang van die datum wat jy reeds met die eerste reël aksentueer?

Ek stel belang in migrasiegedrag, in groepsgedrag en kollektiewe geheue. Ek hou van tussenruimtes, oorgange en raakpunte, veral tussen mens en omgewing. Dit gee my groot vreugde om te sien wát oorleef op welke wyse in die stad. Die wit skoenlappers wat elke jaar migreer spook al lank in my verse, ek het in my vorige bundel na hulle verwys as wit vlaggies in die boom voor my venster. En dit is nou maar eenmaal my manier van dink: een ding word altyd geëggo deur ʼn ander ding. So lyk die duisende eiendomsagentbordjies op die sypaadjies vir my soos die blomme in Namakwaland – en dis nie eers vir ʼn gedig nie. Ek wil dus nie slegs die dier of natuur beskryf nie, ek wil daardie sprong na die toepassing vind. Ek voel die sensasie van ʼn vlinderstroom het in “Inkommers” naby gekom aan my visuele ervaring daarvan. Ek kon in hierdie gedig ook met hulle identifiseer, as vreemdelinge in die stad Johannesburg, waar ek ook maar altyd ʼn inkommer sal bly, net soos hulle.

Die datum was gelukkige toeval, ek hoef bloot waar te geneem het. Dit was Januarie, dit was die elfde. Natuurkundig dus akkuraat. Poëties, numerologies en simbolies vir my ʼn vonds. Ene is beginne, net soos Januarie dit is. Maar dit het ook die individu ter sprake, sowel as die eggo’s van Genesis en die verwoording van die skeppingsmite. Om dan die bosslapers en biljoenêrs sáám te kon groepeer teenoor die ene, vestig solank die neiging en problematiek van verhoudings wat ek ondersoek. Dit dui hopelik ook aan dat ek as leek, altyd as leek, speel met die betekenis van getalle en die ordenende aard daarvan. Ons gebruik die Goue Ratio in fotografie, maar op ʼn ander vlak sal ek nog lank moet kou en herkou voor ek die Fibonacci-formule of -beginsel deeglik begryp. Indien Wiskunde wel die poësie van die heelal is, word dit deur my inderdaad gevoel voordat dit verstaan word, à la T.S. Eliot!

Die eerste gedigte in die versameling het almal te make met stedelike en privaatruimtes. Wat die leser egter onmiddellik opval, is die oorweldigende visuele ingesteldheid. Hierdie gedigte plaas die leser direk ín die ruimte danksy die sensoriese beskrywings. Is jy ook aktief by visuele kunste en bestaan daar vir jou ʼn wisselwerking tussen poësie en die skilderkuns of fotografie, byvoorbeeld?

Ja, Louis, ek bedryf fotografie as ʼn bykomende uitdrukkingsmedium. Ek kan nie eintlik onderskei tussen “in prentjies dink” en die klank van woorde nie – ek ervaar ʼn konstante sinestesie. My foto’s en my verse illustreer mekaar nie, hulle benader ʼn tema vanuit twee verskillende rigtings. Soms is ʼn foto meer welsprekend as ʼn gedig, soms is die foto ʼn sneller vir die vers. Ander mense se foto’s dien ook as prikkels vir verse, soos die geval is met Diane Arbus se werk.

Ek boer by kunsuitstallings, skilderye praat met my. Ek ervaar ʼn drang om op die een of ander manier terug te antwoord. Biografieë en outobiografieë is groot leesliefdes van my en ek is, weliswaar as introvert, lief vir mense. Flieks wat gebaseer is op kunstenaars se lewens is nog ʼn gunsteling tydverdryf en ek verslind dokkies. Is dit nie so dat ons onsself herken in ander mense se ervarings nie, dat ons probeer sin maak van ʼn kollektiewe skuld of redding? Deernis, meelewing; waarna soek ons? Wat géé ons? Ek neem graag mense af, probeer die onbewaakte oomblik vind waar die siel en die masker momenteel skei. Dit is só kwesbaar, dit dwing respek af.

Een van die kragtigste gedigte oor hidrobreking in die Karoo is die gedig “Nieu-Bethesda, 2020”. Vertel ons meer omtrent dié gedig en wat dit vir jou beteken? Ter wille van leesgerief plaas ek die gedig hieronder. (Indien jy wil, kan jy dit sommer in verband bring met die daaropvolgende gedig, “rooidata” aangesien dié twee verse teenstellend teenoor mekaar staan, is dit nie?)

Nieu-Bethesda 2020

Radioaktiewe kraaie sit in klosse op Shell se torings,

hulle gekrys verdring deur bore se ra-ta-tat-tat, deur

vierhonderd tenkwaens wat druis op die dubbellaanpad.

ʼn Meermin se uitgestrekte handjies verweer

in die suurreën, haar bierbottel-oë bars,

rapat; rapat breek die watertafel. Sien is glo –

protesplakkate tolbos soos orakels

oor fracking in die Oos-Karoo.

Moederaarde hoes ondergrondse gas, sy het gif in haar are.

Veelvermoedend blêr dragtige ooie sonder ophou in die gras.

Die vorige armes is nog armer, die lug is maalglas

bokant Helen se vaal jaart met krippe en kamele.

Deur die krake in Koos Malgas se gemesselde uile

glip ʼn gladde tweekopakkedis. Sien is glo – hoofletter

protesplakkate verbleik langs magnate se beloftes

oor fracking in die Oos-Karoo.

In die broeines hoog teen Kompasberg lê ʼn witkruisarend

haar eerste eier – dit is grof, dit gloei in die donker.

Die gedig het ontstaan as reaksie op ʼn klein plakkaat teen ʼn boom in hierdie dorpie wat na aan my hart lê. Omrede Nieu-Bethesda alreeds ʼn unieke karakter het as gevolg van die Outsider Kuns wat dit bekend gemaak het, was dit vir my die aangewese voorbeeld van verdere vreemdmaking wat kan plaasvind as die aktuele bedreiging van fracking die landskap kan omvorm tot iets uit ʼn wetenskapfiksie riller. As meerminne en kamele, uile en wyse manne kan woon in ʼn Karoo erf wat na ʼn Mekka roep, is dit die ideale ruimte waarin tweekopakkedisse en neon-eiers kan ontstaan, het ek gevoel. Ek het baie navorsing gedoen oor die gevolge van fracking en die effek daarvan op ʼn landskap en op gemeenskappe. Hoewel ʼn enkele leser gemeen het die reël oor “vierhonderd tenkwaens” is oordrewe of vergesog, is dit inderwaarheid ʼn feit wat na vore gekom het in verskeie berigte en ek het dit eintlik net so neergeskryf.

Met “rooidatawil ek die haiku so ʼn bietjie op sy kop keer, aangesien dit tradisioneel ʼn natuurbeeld bevat en die natuur in die 21ste eeu juis aan groot stres onderworpe is. Eerder as om die landelike te besing wou ek die verdwynende beklemtoon. Die Oosterse vorm moet ook aandui dat ons renosters, byvoorbeeld, blykbaar veral vanuit die Oosterse lande bedreig word. “renoster geenhoring” dui vanselfsprekend op die gruwelike stroping wat ons sien en ook die gevaar wat ons loop dat die renoster sal uitsterf en ʼn skimgedaante word soos die mitiese eenhoring.  Die rooidatalys bevat natuurlik die name van bedreigde spesies, maar ek het dit effens uitgebrei om ook Afrika se minerale te bevat, sowel as die subtieler verwysing na plaasmoorde, waar die bedreigde kraanvoëls dalk langer voortleef as die mense. Groen aktivisme is ʼn verwikkelde stryd wat dikwels met sosiologiese vraagstukke bots; ek wou daaraan erkenning gee. Die skoenlappers was natuurlik ʼn handige ligte eggo deur die bundel, maar die plante en skoenlappers waarna ek in “rooidata” verwys, is wel werklik bedreig. Ek probeer my bes om wetenskaplik akkuraat te werk, al is dit nie my kennisveld nie.

Terwyl ek in my vorige vraag na teenstellende gedigte verwys het, wil ek nou die bundel se struktuur betrek. Dit is opvallend dat jy vanaf jou debuut in 2000, en ook met hierdie bundel, verkies om die gedigte nié in onderafdelings te groepeer nie, maar volgens sikliese samehang. Is dit ʼn bewustelike keuse? Hoe het jy byvoorbeeld te werk gegaan om hierdie bundel te struktureer?

Weet jy, ek probeer elke keer afdelings maak, ek dink selfs lekker name vir hulle uit, werk noukeurig aan die indelings, alles. En dan, sodra ek dit reggekry het, kan ek hoor hoe die gedigte sukkel om asem te haal. Ek hou nie van boksies nie en my gedigte blykbaar ook nie. Alhoewel ek ander digters se afdelings dikwels bewonder, moet ek my verse gehoorsaam en die organiese roete volg. Ek spandeer baie, baie ure om die volgorde vas te stel. Gewoonlik werk ek met ʼn progressie of woordassosiasies om oorgange te bewerkstellig. Soms probeer ek ʼn verdieping of intensivering van ʼn spesifieke emosie, gevaar of situasie daarstel. Dikwels laat ek eindes toe om my na beginne te lei. Titels mekaar te laat eggo of opponeer. Alhoewel elke gedig alleen moet kan staan, moet daar ook ʼn geheelbeeld ontstaan. In “Op die vingerpunte van die heelal” het ek konstant gewerk met die begrip een-tot-geheel en ook my persoonlike gedagtes oor holisme. Dit is vir my besonder belangrik dat die gedigte nie lukraak geplaas word nie en dat die leser op ʼn dieper leesvlak beslis die struktuur kan begin agterkom.

Reg in die middel van die bundel vind ons die lang reeks gedigte “Spartikels” waarvolgens jy bekende kinderliedjies en -verhale met onthutsende beskrywings integreer. Wat ‘n kragtoer is dit nie! Manjifiek gedoen, René. Vertel ons ietsie meer omtrent hierdie reeks? By wyse van inset plaas ek die laaste gedig in die reeks:

10.

yskristalle plagieer mistieke getalle,

elke doudruppel is ʼn kristalbal

ons is hipoteses in die heelal –

spartelende partikels,

duisendpootpixels

glaukus in ʼn poel van lig,

ikarvis;

die weerlig vat dooierus

Dankie, Louis, die kompliment is vir my kosbaar, veral omdat ek hier ʼn meer emosionele stem toegelaat het. Daar moes vir my ʼn versoening wees tussen die oënskynlike kilheid van algoritmes en die subjektiewe ervaring van sodanige ordening van elemente. Die herhaling wat voorkom in volksliedjies moet dien as ironiese teenstelling en ook om die gruwels te aksentueer. Dit is so dat uitroepe van smart deur lydendes byna inkanterend aandoen, dat slagspreuke in oorlog en sport herhaal word en dat religieuse dreunsange, lofliedere en gebede herhalende patrone en refreine het. Dit wat as troos dien, is dus ook tekenend van dit wat martel. Hierdie reeks het vir my die sterkste elemente bevat van hoe fraktale, ratio’s en formules ook op abstrakte vlak voorkom. Die idee van biomimese het my dan ook gehelp om die onderwerpe binne my beheer te hou en groot gedagtespronge weer terug te katrol na ʼn vaste patroon. Ek kon hierdie onderwerpe nie aan streng rymvorme onderwerp nie, dit sou vir my té netjies wees, maar ek wou dit ook nie in chaos laat verval nie. Ons probeer immers binne versplintering heel koherent lewe – hiervan was ek as kind al bewus. Uiteindelik begin ek daaraan uiting gee, nadat ek in my vorige bundel ʼn plek van innerlike krag kon bereik, waarna ek in ʼn destydse onderhoud verwys het as “eilandjies van stilte”. In hierdie bundel ondersoek ek die lawaai tussen daardie eilandjies, dink ek.  Op hierdie wyse skakel die twee bundels ook met mekaar.

Nog ʼn interessante vers is “Tien grepe vir ʼn vindvers”. Hoe het hierdie gedig tot stand gekom? Is dit byvoorbeeld toevallig dat hier van 10 grepe sprake is terwyl die reeks waarna ek hierbo verwys het ook uit 10 dele bestaan?

Dit is wat dit sê dit is: ʼn optelvers, ʼn “found object”. Ons het ʼn twyfelagtige greep op sosiale media, ons almal het ʼn ekstra avatar bygekry. ʼn Mens se vriende en kennisse stroom in liggies op ʼn skerm verby, dit word gemaak in ʼn binêre kode.  Ons verskaf self die kohesie. Hoe sou die samehang lyk, het ek gewonder, indien ek vir sewentig minute lank die kortste plasings wat op facebook verbykom, neerskryf. Die vers moet ʼn weerspieëling wees van die dikwels absurde, vlietende aard van dinge wat belangrik genoeg geag is om te plaas waar ander mense kom lees en “like”. Dit het my verbaas hoe daar ʼn byna surrealistiese logika in die geheel na vore gekom het en ek laat dit aan my leser oor om afleidings te maak oor onbewuste seleksie van stellings wat iewers sin maak. Hierdie klein oefening het ook ʼn Engelse gedig opgelewer, ek het plasings nie vertaal ter wille van ʼn bundel nie.

Om nogmaals beheer te behou en binne die struktuur van die bundel te bly, het ek in albei die verse waarna jy verwys, die getal tien gebruik. Natuurlik speel ek rond met die verhouding tussen die mens se tien vingers en die heelal se onbegryplike vingerpunte. Hierdie tipe spel word oral in die bundel herhaal. Numerologies dui 10 dikwels op eindes of voltooiing. Dit bestaan ook uit ʼn 1 en ʼn 0. Alles binneplesiertjies!

Een van die kenmerke van jou gedigte is die interessante spel met tipografie en konkretisering van die gedig. Ook bedryf jy ʼn webblad waar jy eksperimenteer met visuele uitdrukking van poëtiese materiaal. Vertel ons meer hiervan?

Ek is gedurig besig om die wisselwerking tussen woord en beeld te ondersoek. Hoekom lyk ʼn “O’ soms mooier op papier as ʼn “B”? Dit dien vir my ʼn doel. Ek wroeg oor hoofletters, ek sweet oor ʼn komma. Wit spasies is magtig. Ek weet nie hoekom nie, ek volg nie ʼn konvensie nie (dit weet my teksversorger alte goed), maar daar is ʼn interne riglyn wat ek kan voel, al kan ek dit nie verduidelik nie. Teen die tyd dat die bundels gedruk word, het ek egter al mooi geluister na die raad wat die redakteur en teksversorger gee!

My “Stippelverse” reeks bestaan uit gedigte wat ek visueel probeer weergee, deur die woorde te behou en dan deur middel van ʼn rekenaarprogram met ʼn algoritme te vertolk. Ek kies getalle wat ek wéét (wel, dis ʼn subjektiewe waarheid) die gemoedstemming van die gedig op ʼn numerologiese of vibrasievlak weergee. Dan pas ek hulle toe en ek kyk wat die resultaat is. Afgesien van my nommerkeuse, is ek nie in beheer van die eindproduk nie. Dit verras my telkens dat die visuele beeld wat verskyn, so naby is aan die betekenis van die woorde. Ek sou graag hierdie stippelverse ʼn plek in ʼn bundel wou gee, dalk sal dit eendag moontlik wees.

Ook het jy in 2009 ʼn M.A.-graad in Kreatiewe Skryfkuns aan die Universiteit van Pretoria verwerf. Watter invloed het hierdie kursus op jou ontwikkeling as digter gehad?

Die graad is om emosionele redes gedoen en was nie eintlik vir my ʼn tegniese strewe nie. Miskien daarom, het ek dan ook perspektief daaruit verwerf, eerder as enige skryfinvloede. Ek het geleer hoe uiteenlopend mense se reaksies op dieselfde gedig kan wees en hoe my temperament op terugvoer reageer. Ek het leer onderskei tussen kritiek en interpretasie. Ek het ook maar deeglik agtergekom waar my leemtes is, veral as leser wat dekades lank in ʼn onverwante veld gewerk het en ʼn ander woordeskat en raamwerk as die literatuur opgebou het. Bowenal het ek geleer dat ʼn mens nooit te oud is om na jou eerste liefde terug te keer nie, al het jy verre draaie gaan loop in die lewe.

Naledi is die uitgewer van hierdie bundel en dit is merkwaardig hoe vinnig hulle hul in die bedryf gevestig het as een van die vernaamste rolspelers ten opsigte van poësieproduksie. Hoe was hierdie ervaring vir jou?

Naledi verdien elke stukkie lof wat na hulle toe kom. Hulle was en is vir my ongelooflik goed – die proses was pynloos; ek het gevoel daar is spanwerk, wedersydse respek en outentieke kommunikasie. Daar heers ʼn demokratiese stemming, maar ek kon veilig voel in die bekwaamheid van kennis en vaardigheid. Naledi se boeke is pragtig versorg en ek dink daar is baie moeite gedoen om te verseker dat elke boekomslag ʼn unieke karakter het. Ek verstaan nou hoe ʼn skrywer verknog kan raak aan ʼn uitgewer! Ek is so dankbaar en bly dat Naledi my bundel uitgee. Ek voel tuis onder hulle ster.

René, nogmaals geluk met ʼn besonder indrukwekkende publikasie. Mag hierdie bundel vir jou alles wees waarop jy gehoop het. Ten slotte wil ek vra of jy so vriendelik sal wees om ʼn gedig met die lesers te deel? Miskien een wat vir jou besonderse waarde en/of betekenis het? Vertel dan sommer ook waarom jy juis dié betrokke gedig kies.

Dankie vir jou insigryke vrae, Louis. Ek waardeer Versindaba se aandag. Ek kies ʼn korter gedig, wat hierdie onderhoud miskien nog ʼn bietjie toelig en sommige van my antwoorde ook bevat.

Baie dankie vir die geleentheid!

Afkopengele in die web

Die vrou

weet nie waar sy hoort nie

nie in die opgerolde duisendpoot

of in hierdie groot mandelbrot nie

Sy is ʼn boompie in ʼn blomkool se blomkoolboompie,

inderdaad is sy

ʼn snipperpers knip-en-plak vers

Plek van hiperbool en gebro/ke harte,

iewers is daar ʼn nommer, ʼn algoritme

vir raak en lukraak

die patrone van donker materie

die koningskandelare bloedrooi

in die veld ná die brand

vuurlelies in die sand

almal palimpses in ʼn god se hand

Soms is roekeloosheid ʼn noukeurige, toegespitste toewyding

ons plaas maar altyd ons gebede in die krake van ʼn muur

; ; ;

is luidkeels op eilandjies van stilte ingeboek

(c) René Bohnen (Uit: Op die vingerpunte van die heelal, 2017: Naledi)

 

Onderhoud met Fourie Botha (Krap uit die see)

Monday, July 17th, 2017

Fourie Botha gesels oor sy tweede digbundel

“Krap uit die see”

met Louis Esterhuizen

 

Fourie, van harte geluk met jou tweede digbundel, Krap uit die see. Volgens my is hierdie bundel nie net ʼn bestendiging van jou digterskap nie, maar ʼn baie sterk vooruitbeweeg sedert jou reeds debuut, Donkerkamer (2011: Queillerie). Uiteraard is daar altyd meer druk op ʼn skrywer met ʼn tweede publikasie ten einde aan die verwagting wat met die debuut gestel is, te voldoen. Hoe voel jy persoonlik, terugskouend, oor die openbare reaksie op jou debuutbundel?

Baie dankie, Louis. Ek was dankbaar vir die ontvangs van Donkerkamer. Dit was ʼn bundel waaraan ek lank gewerk het en waarmee baie mense my gehelp het. Ek sal die persoonlike boodskappe van lesers en digters uit die bloute altyd onthou.

In welke mate het jy met Krap uit die see probeer voortskryf op jou debuut en in watter opsig(te) gaan jy vernuwend te werk?

Sommige temas in Krap uit die see sluit aan by Donkerkamer, maar dié slag is daar geen visuele materiaal in die boek nie. Die toonaard van die tweede bundel is ook anders. Baie van die gedigte is kort ná Donkerkamer begin, so ek hoop lesers wat van die eerste gedigte gehou het, hou ook van die nuwes.

Die omslag van jou digbundel vind ek besonder interessant. Hoekom juis dié foto  en watter verband bestaan daar tussen dié foto en die gedigte?

Dit was die eerste voorstel wat my uitgewer vir my gestuur het en ek het onmiddellik daarvan gehou. Die beeld het sy in ʼn boek wat in 1907 verskyn het opgespoor en dit het vir my baie goed by die bundel gepas. Die man wat met die krap worstel, of miskien dans. Amper een gedierte word. Die feit dat dit ʼn Oosterse man op die omslag is, was ook ʼn gelukskoot: dit het my forseer om ʼn gedig wat ek reeds in Donkerkamer se dae probeer skryf het, uiteindelik klaar te maak: “Chang Bunker aan sy Siamese broer, Eng”.

Die gedigte in hierdie bundel is in vier afdelings verdeel, met ʼn enkele gedig, “Krappegesang”, as programgedig. Die vier afdelings is: Laagwater, Vuisneste, Rakende en Dryf. Volgens watter ordeningsprinsipes het jy op hierdie indeling besluit?

Ek wou gedigte oor jeugervarings vroeg hê, om aan te sluit by die jeugverse van die vorige bundel. Dan verloop die gedigte chronologies, amper soos ʼn lewe: daar is woedende liefdesteleurstellings, daarna gedigte wat met die buitewêreld te make het. Die laaste afdeling wou ek ligter hê; sonder die skuim om die mondhoeke wat die gedigte vroeër in die bundel het.

Twee van die aangrypendste gedigte in dié bundel is volgens my die twee sluitverse: “See” (p.58) en “Mosambiek” (p.59).  In eersgenoemde lees ons van die see as reliëf van verlies, terwyl laasgenoemde weer daarop dui dat die wêreld (moontlik) met laagwater sou kon terugtrek soos ʼn krap in sy nuwe dop. “Geseënd is jy, geseënd,” sing die see. Volgens my lê die tematiek van hierdie bundel in die teenstelling tussen dié twee gedigte vasgevang: enersyds die reliëf van verlies, dog andersyds die seën van ʼn nuwe begin. Sou jy kon akkoord gaan met so ʼn beskouing?

Die ou idee van die ouroboros, die slangetjie wat sy eie stert sluk, was in my gedagtes toe ek dié twee gedigte gekies het om die bundel mee af te sluit. Ek wou ʼn swaar, seer bundel met ʼn korrel hoop eindig. Met ʼn weerbegin. Dieselfde truuk as met die slotgedig in Donkerkamer. Om iets uit te krap is nie net seer nie, dit bring ook verligting.

ʼn Besonder interessante tematiese inspeling wat ek met die lees van hierdie gedigte registreer, is Peter Blum se “Man wat mal word”; by tye baie direk soos met “On the rebound 11” (p.25) ) en dan weer meer subtiel soos met “Mondwerk” (p.51). Ook in ander gedigte is daar suggesties van waansin. Trouens, reeds met die openingsgedig, “Krappegesang” (p.7) lees ons: “Jirre, hoe jeuk, hoe krap dit nie / in hierdie skedelpan van my kop? / Ek wil jou skud soos ʼn blik spykers, / witvleise uit jou doppe skraap.” Na die beste van my wete is dit die eerste keer in afgelope tye dat waansin so deurlopend as leitmotief in ʼn Afrikaanse bundel ontgin is. Is daar ʼn bepaalde rede hiervoor, gegewe die tydsgewrig waarbinne hierdie verse tot stand gebring is?

Dit was vir my ʼn interessante eksperiment om te sien hoe ek my ingehoue self tot by die rand van ʼn “rant” kon kry. Ek wou die tipe waansin van liefdesverhoudings wat aan die misluk was as ‘n soort waansin of selfs ʼn besetenheid uitdruk. Ek het met Wordsworth se “emotion recollected in tranquility” gestoei. Hoe hou jy die woede woedend as jy die besigheid netjies in ʼn gedig moet verpak?

Aansluitend tot voorafgaande vraag is dit ook opmerklik dat koerantberigte, fotografie en ander komponente van die eietydse in jou gedigte neerslag vind. Volgens my oordeel is jou digkuns nié verse van ontvlugting nie, maar juis konfrontasie. Gaan jy akkoord met so ʼn siening?

Ek vermoed die sardoniese toon het te make met ʼn frustrasie dat jy hulpeloos staan teen die aanslae van die mensdom. Ons is Stockenström se “Ecce Homo” oor en oor.

Fourie, is dit moontlik om vir ons lesers ʼn aanduiding te gee van hoe ʼn gedig by jou tot stand kom? Is dit normaalweg ʼn prikkel van buite af – iets wat jy lees; ʼn film, of fotografie, selfs – en hoe verloop die verdere proses?

Ek hou al sedert skooldae dagboek. Dit is in hierdie boeke waar die meeste van my gedigte gebore word. Maar soms kom ʼn beeld in ʼn droom by my op. Die slot is vir my die belangrikste. As ek eers die slot het, kan ek die gedig daarrondom bou. Dan skryf ek die weergawes oor en oor en oor totdat ek die metrum reg het.

Ten slotte. Vanuit die aard van jou werk is jy iemand wat ten nouste betrokke is by die uitgewersbedryf. Mag ek vra wat jou siening is van die Afrikaanse digkuns tans? Is daar aspekte wat jou opgewonde maak; ander dalk wat jou beklem?

Die enigste benoudheid is rondom die min uitgeemoontlikhede vir digters, maar tog verskyn daar jaarliks soveel bundels, veral by kleiner, onafhanklike uitgewerye. Kyk byvoorbeeld na wat Michèle Betty en Joan Hambidge onlangs met Dryad Press van stapel gestuur het. So, al bevind ons ons in ʼn bedryf waar poësie nie ekonomiese waarde het nie en waar my werkgewer byvoorbeeld nie meer poësie publiseer nie, beteken dit nie daar is nie minder poësie nie. In ʼn wonderlike inleiding tot sy versameling essays Transformations skryf Imraan Coovadia hoe die essay en die gedig ooreenstem: “Because the essay is worth nothing to the organisation, it is permitted the freedom of the marginal, just like the poem.” Daar is iets bevrydend daaraan om ʼn literêre aasdier te kan wees.

Fourie, nogmaals geluk met ʼn besonderse publikasie.  In haar dankwoord ten tye van die ontvangs van die Hertzogprys vir poësie het Antjie Krog die opmerkings gemaak dat ʼn goeie gedig is ʼn versneller van die bewussyn. Inderdaad is dit op jou gedigte van toepassing.

Graag vra ek dus, by wyse van groet, of jy dalk bereid is om een van jou gedigte met die lesers te deel?

*

My broer staan voor ʼn vistenk

 

Vreemder as die blinkgrys visse:

my broer hier agter glas.

Hy staar na hul kwiksilwerlywe

in die akwarium belig,

kaatsend soos skroot ná ʼn botsing ter see.

Onthou hy hoe my pa ons leer visvang?

Ons op ʼn keer in Natal

elk ʼn chroomvislepel gee?

Onkant betrap deur die sardynloop

sink hy sélf ons stokke,

sy eie roede toe nog in stukke

op die Ford se roofrack vasgeklem,

styf soos my ma se mond.

Maar ons gut was glo te lig:

morsaf breek ons lyne,

twee blink loodmarlyne die water in.

Só staan my broer in die donker

voor die glimmende visse.

ʼn Katrol in my kop gee mee, sing.

 

(c) Fourie Botha (Uit: Krap uit die see, 2017: Protea Boekhuis)

Onderhoud met Jolyn Phillips (radbraak)

Thursday, July 13th, 2017

Jolyn Phillips gesels oor haar

debuutbundel radbraak met René Bohnen

 

Jolyn, baie geluk met die verskyning van jou eerste digbundel, radbraak. Dit volg kort op die hakke van jou versameling kortverhale, Tjieng Tjang Tjerries & other stories, wat op die kortlys is vir die 2017 UJ-debuutprys. Het die kortverhale en die gedigte saam-saam ontstaan, of was dit twee aparte prosesse?  Wat is volgens jou die verskil tussen prosa en poësie in die skryfproses?

Ek dink Tjieng Tjang Tjierries & other stories en radbraak het parallel gehardloop eerder as saam-saam.  Tjieng Tjang Tjerries and other stories moes onstaan om ruimte te maak vir radbraak. Na Tjieng Tjang Tjerries and other stories het ek begin sin maak met die woorde wat oor/agtergebly het. Die taal wat ek vir Tjieng Tjang Tjerries and other stories geskep het, het my tong verander. Ek het besef ek praat nie meer dieselfde nie. Ek het gesit met ‘n klomp ongewerwelde woorde sonder skulpe. Ek wou oopbreek/breuk uit my bestaande woorde vir ‘n begin al was dit gebreekte/breukte woorde.

Ten opsigte van die skryfproses was die prosa en poësie proses anders. Ek het  by prosa veral by die skryf van kortstories geleer dat mens soms deur ‘n duisend woorde gaan vir die bevredigendste sin of vignette. Ek het agter die ritme en die beeld aan geskryf en alhoewel ek ook dieselfde in my poësie doen, was die redigeringsproses anders. Dit was amper makliker om ‘n woord uit te haal in die kortstorie proses en ‘n ander by te sit. Die uithaal van ‘n sin hier of woord daar het by tye helderheid aan my denke gegee, maar nie in my poësie se geval nie. Die enigste manier hoe ek tot dusver hierdie digproses kan verduidelik was deur middel van my analise van ‘n ortopediese chirurg: elke nou en dan maak sy nie net bene gesond nie, maar sy moet ook bene breek en amputeer. Bygesê, met die amputeringsproses is daar ook partykeer tye waar ‘n mens ledemate of bene moet heg. Dit raak al moeiliker …  Hoe vermink jy die vertroue van jou pasiënt/dig-taal om die pasiënt se lewe (gedig) te red en watter waarborg het jy as die gebreekte been of ledemaat “reg” gelas is, dat die liggaam( gedig) dit nie sal verwerp nie? Dit is poësie vir my in ‘n skulpdop.

 

Dit het my opgeval dat jou gedigte ook eintlik klein kortverhale is – beide in die narratiewe element en in die tekening van karakters. Jy het in ‘n onderhoud genoem dat die karakters in Tjieng Tjang Tjerries daarop aangedring het om kortverhale te wees. Wat was die verskil toe jy die gedigte geskryf het? Is daar oorvleueling van karakters in die twee boeke?

My herkoms is ook oraal, dus sal daar seker altyd ‘n narratiewe element in my werk voorkom – dis ‘n element wat ek nog verder mee wil kennis maak. Dié vorm is vir my soos water, kan haarself in enige vorm vermom en ek is bly ek kon hier eksperimenteer daarmee om stem te gee aan karakters in sommige van die gedigte. Soms wil stories hulself vertel en wie is ek om in hulle pad te staan? In Tjieng Tjang Tjerries and other stories het karakters ‘n manier gevind om tyd te oorskry, tussen twee wêrelde te hardloop, alhoewel dit metafories gesproke moeilik was om die storie uit hulle te kry. Ek moes op landskap, taal en by tye herinnering staatmaak om die storie te skryf. Die komponering van radbraak het my forseer om deur al die tale (letterlik en poëties) wat vir my gegee is, deur te ploeg tot ‘n poëtiese helderheid, al was die af-enting daarvan vir my nogal moeilik.

Jolyn, jy kom van Gansbaai en jy weet ook hoe dit is om in Kaapstad te woon. Watter elemente vanuit die kortverhale vind neerslag in die gedigte en hoe het jy outobiografie van fiksie geskei in die gedigte?

Ek sou argumenteer dat as mens outobiografie en fiksie langs mekaar plaas, dit as ‘n oksimoron beskou kan word. Sprekers in geskrewe tekste is egter heeltemal te onbetroubaar vir die doeleindes van ‘n outobiografie, omdat hulle meer as een waarheid of lewe besit. Die konsep van outobiografie fassineer my. Wat noem ‘n mens ‘n spreker of karakter in ’n teks wat haar eie lewe vertel? ‘n Outobiografie, ‘n gedig, ‘n ironie,’n metafisiese gedig, of dit alles saam?  Dink aan Krotoa’s Story deur Karen Press en Anne Carson se Autobiography of Red. Albei ontsnap en oorskry fiksionele en poëtiese tendense vir die doeleindes van ‘n transendentale taal. Ek sou graag my eie skryfwerk tot sulke doeleindes wil benader. My woorde is egter dalk nog te nat agter die ore! Radbraak was ‘n manier om myself aan my eie tong voor te stel en terselfdertyd my tong te breek en sodoende weer daarvan te ontsnap.

 

Tydens die lees van radbraak het ek dikwels die woordeboek nader getrek. Hoe heerlik is jou spel met taal nie! Dit knetter behoorlik van moontlikhede en lewe. Die titel suggereer ‘n taamlike pynlike proses. My 1982 woordeboek sê: “radbraak, ge-, iem. martel deur die ledemate te breek; skend, verknoei, vermink (taal)”¹ Die woord “tong” of “tonge” kom ongeveer 23 keer in die bundel voor (as ek nie woorde soos “biltong” bytel nie) Die woord “taal” kom ongeveer 19 keer voor (as ek woorde soos “betaal” nie tel nie) Op bladsy 36 lees ons dan ook van die spreker se “toiing-tong”. Vertel bietjie meer van jou fassinasie met woorde en met taal.

radbraak ondersoek verskillende dinge: die taal en oorblyfsels waarmee ek grootgeword het, die taal en oorblyfsels wat ek op Genadendal geleer het, asook die geskiedenis van sekere woorde waarmee as leser, digter en student gekonfronteer word. Ek bevraagteken die woorde wat vir my gevoer word. Ek bevraagteken spreekwoorde en hulle praktyke. Die idee van ‘n cliché – dat ‘n woord so oorgebruik word dat die betekenis uitgewas word, is dus wonderlik vir my om woorde soms as net verbrokkelend en mak te sien. In terme van die verminking en marteling wil ek sê dat mens nie moet vergeet nie dat intensie agter marteling nog altyd was: die verkryging van informasie. Taal is mak of selfs onopvallend totdat dit geradbraak word en die volle potensiaal en menswees uitstort.  Dit het my laat besef dat elke woord ‘n geskiedenis het en radbraak se geskiedenis is ‘n fisiese vermink, verknoeing, skending van die ledemate soos wat jou 1982 woodeboek sê maar ook ‘n metaforiese en metafisiese een.

Jolyn, jy spreek onder meer sosiale onreg, verslawing en huishoudelike geweld aan in jou gedigte. Op daardie manier word die ánder betekenis van “radbraak” geaktiveer, naamlik liggamlike leed. Die dopstelsel kom meer as een keer voor, tik word as ‘n skim geteken, bendegeweld word uitgebeeld en jy skram van geen euwel weg nie. Nogtans word die taal nooit banaal nie. Jou beelde het my dikwels tot stilstand geskok in hulle direktheid en in hulle varsheid. ‘n Gedig wat na my mening al hierdie elemente ten toon stel en heerlik met klank tekere gaan, is “Peer se seer”, wat ek hier volledig plaas. Daardie eerste reël is manjifiek vir my. Kan jy asseblief meer sê, of op my stellings uitbrei, dalk selfs van my verskil?

 

Peer se seer

 

Peer loop met Noag se ark in sy keel kraai kan

hy beter as ’n haan tjank kan hy beter as ’n brandsiek brak

Peer koer sy ballade meer getrou as die posduif

wat met oom Fritz se fluit huis toe vlieg Peer

wat in elke hand drie Spar-sakkies vir die anties dra

dis net Peer wat dankiedankiedankie vir ’n rand

 

die kinders kan hom maar terg hy sal knor en blaf

maar later sal hy saam met die kinders broem-broemnê-

nuh-nê wiele reverse wiele skuur

die ma’s vermaan die kinders: Peer is ’n groot man! oppas!

Peer is nie julle speelmaat!

 

Peer tjank deesdae baie en loop met sy stert

tussen sy bene die ma’s wil nie hê die kinders moet

saam met Peer speel nie die oom met die vêr bles

op die heuwel gee vir Peer tjoklitlekkers en geld

om soos wat die kinders koggelvra: Peer waar sit jou seer?

sy broek af te trek en hulle in die rondte te jag met sy tolleman

 

Ek dink Peer is ‘n versameling wesens en omstandighede. Ek glo elke landskap het sy eie Peer. Met “Peer se seer” observeer die spreker dat sy lied sy albatros is.  Ek wou die gevangenis van sy gedagtes illustreer, hoe iemand wat in besit is van “Noag se Ark in sy keel”, nie kon sê hoe die mensdom hom vermink het nie.

Jolyn, jy spreek ‘n wye register van emosies aan en wat my veral getref het, is die uitbeelding van gemengde gevoelens binne ‘n situasie. Ek het hierdie verweefdheid onlangs weer self ervaar toe ek heel onverwags ‘n taamlike klein ruimte met perlemoenstropers gedeel het. Jou waarneming en verwoording is so akkuraat – bereik jy so iets deur lang introspeksie, of hoe ontgin jy so ‘n vaardigheid? Kom die formulering vir jou maklik?

Ek dink die dubbelsinnigheid van verwyt was vir my ‘n interessante observasie as iemand wat teenaan so ’n gemeenskap grootgeword het. Ek is seker baie mense sal nie met die spreker saamstem nie, eintlik sal ek ook nie, maar sy deel haar gedagtes soos sy dit sien en ek gee haar ’n plek om dit te sê en beskerm haar. Haar verwyt is ’n onsekere verwyt. Sy is nie seker of sy die perlemoen of die perlemoenstroper of die perlemoenstroperhelpers verwyt nie. Sy kan ook nie kant kies nie omdat sy aan alle kante behoort. Ek weet nie of ek die vraag beantwoord nie maar hierdie karakter probeer ‘n moeilike situasie verwoord, selfs al bly hoe sy voel en wie sy is, net ‘n gedagte.

Musiek speel ‘n belangrike rol in die gedigte. Verbasend is dit ook nie net hedendaagse popmusiek nie, maar goue oues, soos “The Last Waltz” van Engelbert Humperdinck. Jy het ook ‘n gedig oor die jazz-sangeres Sathima Bea Benjamin ingesluit, wat my dadelik gedwing het om ‘n hele album van haar en Dollar Brand te luister. (Die gretige lesers sal hopelik dieselfde doen!) Jy is as skrywer ook aangetrokke tot kinderdeuntjies en volksliedjies. Soms is hierdie liedjies tradisioneel, maar soms self uitgedink, met ‘n sterk ritmiese bewustheid. Kan jy bietjie meer hieroor vertel?

Musiek speel ‘n baie belangrike rol in my lewe omdat ek ‘n sangeres en musikant is. ‘n Digter het aan my genoem dat sy eintlik ritmies dink voordat die gedig manifesteer op papier wat dus ‘n ritme van sy eie het. Ek het met musiek grootgeword, en ek het bietjie musiek studeer en die teorie het my nog altyd baie gefassineer. Snaaks genoeg het die teorie van musiek my beter help skryf.  Ek dink enige kunssoort kweek dissipline aan en ek probeer baie hard om dit in my skryfwerk aan te kweek. Ek het ook by musiek die krag van ‘n stilte geleer, dat ‘n pouse ook ‘n noot is. By Jazz het ek geleer dat alles wat soms so stukkend en afgetakel in my ore resoneer ‘n produk van georganiseerde estetika is – wat ek hierby bedoel is dat mens eers die vorm goed moet verstaan om dit te kan manipuleer. Ek moet bieg dat ek van die gedigte getoonset het en dat ek by ander interessante maniere van taalgebruik uitgekom het. By die toonset van die gedigte het ek die die ritme ingespan om by die mening te pas en anders om.  Musiek het ‘n bestaande taal en teorie en het reeds vir my soveel toegang gegee om die musiek van elke lettergreep wat ek in die bundel gebruik het, te kon hoor.

Jy kom van ‘n kusdorp, Jolyn, en die see, visse, skippers, die hele maritieme atmosfeer het duidelik neerslag gevind in jou skryfwerk. Hierdie feit alleen, sorg al vir ‘n bindende struktuur in die bundel, al neig dit tematies na die tekening van gebrokenheid. Hoe voel jy oor die idee van ‘n bloudruk op digters, afkomstig van hulle geboorteplek of grootwordplek? Is elke omgewing ewe ryk aan materiaal, dink jy? Was jou eie omgewing vir jou voor die hand liggend inspirerend?

Die idee van ‘n bloudruk uit jou omgewing geld nie net vir digters nie, maar vir enige mens. Jou geboorteplek of grootwordplek gee vir jou ‘n taal om taalsgewys te navigeer deur ‘n plek om ‘n bestemming tot jou eie taalplek te vind, die poësie lê in hoe jy jou taal gebruik as ‘n kompas tot nuwe bestemmings. Ek is altyd opsoek na tale, die heeltyd besig om te soek na die woord wat die naaste kom aan die onbeskryflike…

 

Dankie, Jolyn, vir heerlike antwoorde. Daar is nog soveel wat ek eintlik in hierdie baie opwindende bundel van jou kan bespreek, dit bied ryke stof vir ontleding; byvoorbeeld jou besondere gebruik van selfstandige naamwoorde as werkwoorde. Ek volstaan egter met die opmerking dat jy ‘n wonderlike woord en ‘n wonderlike reël onuitwisbaar in my gemoed getatoeër het, naamlik die “breekwiel” van taal en dat die spreker “bakstene aan … dra…vir ‘n nuwe babel”. Ek plaas daardie gedigte nie hier nie, ek hoop die lesers koop een en elk jou baie prikkelende bundel. Ek vra egter dat jy self, ten slotte, ‘n gedig kies om hier te plaas. Mag radbraak groot hoogtes bereik!

Ek los hierdie gedig ten slotte: “tong trilogie”. Ek dink ek wou ‘n biografie vir my taal, my menswees en denke skryf. Ek het die hele tyd gesit met die idee dat alles wat my taal nou is maar net parte van my taal verteenwoordig. Ek kies die woord ‘part’ eerder as ‘deel’ want vir my is elke gedeelte vir my ledemate wat saam liggaam. Die verskillende ekkes wat in elke part voorkom is altyd op soek om uit ‘n taal te ontsnap, maar terselfdetyd ook vervreemd deur en teen die tale wat haar deel rond- en ontwentel en dan boonop nog ‘n taal aanbid wat haar nie kan verstaan nie (“my liggaam keer om te bid langs die speldekussing-/kompakter se stingels ek wil hoor wat die heelal/ elke dag vir die fynbos fluister”).

Ek dink uiteindelik is die spreker op soek na ‘n simbiotiese taal, ‘n taal wat saampraat, nie die taal wat die heeltyd rondom haar breek nie. Die digter wil vryword van die radbraak in ’n heeltaal.

tong-trilogie

 

part 1

 

die storie van my woord begin toe ek vir die eerste keer

saam met Pa en sy familie Pêreberg toe gaan

die woorde proe sierangs nie vis nie

 

die dennehoutbome-dag onthou Pêreberg

toe my tong dennehoutbolle word

net op Pêreberg proe ek na dennepitte

 

as ’n kind het my geloof buitekant rondgeloop

tussen die bietoubos woorde wil nie

psalmsgesange in die Anglikaanse kerk lof

 

ek fluister vir die speldekussing

as ek die woord in die are

van die adamsvy soek

 

ons besoek Pêreberg net vir begrafnisse

ons besoek die papsak-siek grafte sonder kruise

geeste het nie tonge maar ek verstaan hulle

 

in my gedagtes klim ek op ’n bakkie ek sit skaaphond

met my anties ooms die wind waai sand klap

houe teen my gesig

 

my niggies en nefies sit styf teen mekaar

hulle buig vooroor hulle hande skulp hul ore maar nie ek nie

ek wil later die wind oor-speel by die ghellieblik

 

ek kan nie genoeg kry van die wind se geskinner nie

ek het nog gevra is die see en die wind susterskinders?

my pa se mense lag my nog altyd tot ’n stilte

 

 

part 2

 

uit my liggaam wil ’n ander alfabet simfonie

ek is meer as net ’n vel-taal my liggaam onttaal

die kronieke tong my tale is baie letters

 

wat uitmond my mond proe

na karring-tale ek is toegesluit

in die aswoensdag van my geboorte

 

ek weet my woord het ’n ander stam ander woorde

is vir my gevoer geleer ek belowe ek fluister my

woorde in die grond maar ek kan nie ’n sewejaartjie lospraat nie

 

die speldekussing-kompakter buig

hul koppe binnetoe wat wil jy

speldekussing-kompakter vir my sê?

 

my woorde wil somtyds die als op my lyf pak my woorde wil soms kruie

brousel in ’n skottel ek wil voor dit buig

’n doek oor my kop gooi die kruie van die spelde-

 

kussingwoorde inasem

uitpraat

ek moet vinger op die lip

 

my liggaam keer om te bid langs die speldekussingkompakter

se stingels ek wil hoor wat die heelal

elke dag vir die fynbos fluister

 

 

part 3

 

die biologie van my woord is ’n verbrokkelende fraktuur

hierdie is g’n woordbegrafnis nie hierdie gedig grawe

my woordeskatkiste op                        daar waar hulle spook

 

in die stuyvesant-sitkamer waar hulle dreig by

die siersteen-vensterbank wat elke Saterdag waarskuwings

van die dood los die see herinner my vel van my ekseem

 

my jolliejieks-

allergie verloën my

patattrapper-afkoms

 

ek praat al my tonge gelyk

Ma sê dis gevaarlik as mense

in tonge praat   niemand kan

 

’n prooi-tong vertaal nie slinks is die ekkes

in my besig om bakstene aan te dra

vir ’n nuwe babel          

 

*

  1. van Schaik se Verklarende Afrikaanse Woordeboek. Kritzinger, Labuschagne. 7de uitgawe. 1982

 

 

Onderhoud met Ruan Fourie (‘n ope brief aan Dorian Gray)

Wednesday, May 24th, 2017

Ruan Fourie in geprek oor sy debuutbundel

‘n ope brief aan Dorian Gray, met Gisela Ullyatt

.

GU: Baie geluk met jou digdebuut, Ruan. Die voorblad is treffend, dog minimalisties. Vertel ons meer oor hoe die voorbladkuns gekies is?

RF: My redaktrise, Martjie Bosman, het my gevra of ek iets spesifieks ingedagte gehad het vir die voorblad, en ek het van die begin af ’n minimalistiese ontwerp verbeel. Die aanvanklike plan was om iets in die lyn van ’n leë, wit raam op ’n grys agtergrond te gebruik vir die ontwerp. Die portretformaat van die kunswerk op die voorblad herroep natuurlik die “the picture of …” op, wat ontbreek uit mý titel. Vandaar het ek voorgestel dat daar los kwashale in die raam kan wees, verkieslik waterverf; ’n abstrakte kunswerk in die styl van Silvia Peliserro se vroeë werk. ’n Gegewe waarmee ekself gespeel het, was om ’n kalligrafiepenpunt iewers in te sluit in hierdie loperige waterverfskildery. Ek het al hierdie idees vir Martjie Bosman gestuur en van haar af is dit aan Hanli Deysel oorgelaat. Sy het toe twaalf beautiful verskillende ontwerpe teruggestuur, en ek het laat weet waarvan ek hou en waarvan ek nie hou nie. Eindelik is twee van die ontwerpe waarvan ek (en ’n klomp mense by Protea) gehou het, met mekaar gekombineer.

GU: Met die intrapslag is dit duidelik dat die bundel die bladsynommer/titel-konvensie omruil. Hoe het jy as digter hierop besluit?

RF: Ek rangskik al ’n hele ruk lank my gedigte só, met die titel onderaan. Ek “onderteken” dus elke gedig wat ek skryf met ’n titel. Die titel is ’n nagedagtenis wat aansluit by ’n besinnende stemming, I guess. Ek hou boonop meer van hoe dit op die bladsy vertoon. Sekere gedigte se titels lees dan ook asof dit ’n laaste (dog verwyderde) versreël is, soos in “but satisfaction brought it back” (51). Die konsep van ’n brief wat onderteken word het bloot effektief hierby aangesluit, en om die bladsynommers dan bo-aan die bladsy te plaas was ’n manier om dié ruiling se doelbewustheid en bedoeling oor te dra aan die leser (hoewel dit ook eers ter sprake gekom het by die uitleg van die bundel).

GU: Jy kan as deel van die sogenaamde ‘born free’ generasie beskou word; jy is immers in 1994 gebore. Dit is dus interessant dat jy die brief-vorm in plaas van die e-pos benut, iets wat vele jongmense en selfs ouer mense nie meer nut voor het nie. Wat beteken dié ‘outydse’ vorm van kommunikasie vir jou as digter van die jonger generasie?

RF: Ek het, al is ek ’n freedom baby, ’n voorkeur vir die klassieke briefvorm. Daar is wel meer besonne redes vir die keuse van dié vorm, ek het nie net besluit ek hou daarvan nie.

Ek skrum bietjie weg van dinge soos ’n e-pos as ek gedigte skryf, omdat dit vir my baie keer lyk of die digter wat dié vorme aanwend, te hard probeer. Andersins kan dit ook ’n gedig tot gevolg hê wat heeltemal te vanselfsprekend en praterig is, wat die hele funksie van digkuns vir my ontlont. Ek het wel op ’n stadium ’n gedig of twee in die vorm van BBM’s geskryf (toe die BlackBerry die ‘it’-selfoon was), maar dít wys dan ook dat die immer aanpassende tegnologie gedigte in sulke instant-messaging-vorme kwesbaar maak om vinnig verouder te lyk. Myns insiens is ’n voicenote die interessantste (en naaste) hedendaagse reïnkarnasie van die brief. Die gewag op ’n reaksie; die onmoontlikheid om foute heeltemal reg te stel/weg te steek tensy jy die hele ding van voor af begin; dikwels ook die wanvermoë om ware emosies weg te steek. Die konsep van ’n voicenote-digbundel kan dalk verken word . . .

In elk geval. Die klassieke briefvorm, dan, pas bloot vir my meer effektief in die milieu van die vernaamste intertekstuele verwysing hier. Daar’s ’n vervloë sensibiliteit aan die era van Dorian Gray. Die roman is in 1890 gepubliseer, en omdat die verhaal in die digbundel in ’n moderne era afspeel, skep die groot tydsverskil tussen die verhale van die bundel en die roman vir my ’n interessante afstand/verwydering. Ek dink persoonlik ook ’n brief is eintlik opwindend, juis omdat ’n mens dit deesdae net in uitsonderlike gevalle teëkom. ’n Mens skryf nie meer briewe om in kontak te bly met iemand nie; dis gewoonlik een of ander grootse emosie wat ’n mens tot die skryf van ’n brief dryf. En ’n mens koester die briewe wat ’n mens ontvang nietemin; deesdae dalk selfs ’n bietjie meer as voorheen.

GU: Jy benut woordspel in sommige van jou titels: “gema/a/k” (11); “s/tikwerk” (13); “ek/stern” (6); “ar/seer” (19) en “he/ling” (68). Is hierdie gedigte gedurende ’n sekere fase of tydperk geskryf of is die titels later aan die gedigte toegeken?

RF: Ses van die gedigte in die bundel het voor die res van die gedigte bestaan, en vier van dié se titels het onveranderd gebly. Die res van die gedigte het ek in ongeveer drie weke geskryf in Augustus 2015. Al die gedigte (buiten “Dorian”) is heeltemal sonder titels geskryf. Die gedigte waarvan die titels hierdie tipe woordspel met die skuinsstreep in het, is wel redelik ver uitmekaar in die oorspronklike manuskrip (voor ek die verhaal uitgepluis het en die gedigte in die regte volgorde geplaas het). Die volgorde/verhaal het dus ook na die tyd eers by my opgeduik — ek het nie van die begin af bedoel om Dorian Gray te herroep nie.

Ek wil wel noem dat ek aanvanklik aan die manuskrip gewerk het van Desember 2014 tot Julie 2015. Die notaboek waarin alles handgeskrewe was, is in Julie gesteel, toe moes ek herskryf wat ek kon onthou of uit notas kon herroep. Ek het vanuit ’n objektiewe oogpunt probeer werk om alles so gou as moontlik weer op papier neer te lê, en die tematiek van die gedigte was byna presies dieselfde — dalk ’n bietjie meer ontwikkel, juis omdat dit tegnies ’n herskryf was. Die gedigte in die gesteelde manuskrip was ook almal naamloos. Nes die titels onderaan die gedigte, is die volgorde van die gedigte ook meer van ’n nagedagtenis.

GU: In “ek/stern” (16) kom die begrip “lotuseter” voor wat vir lesers die volgende intertekste vir lesers mag oproep, naamlik Homerus se Odusseia; Alfred, Lord Tennyson se “The Lotus-Eaters”; James Joyce se Ulysses waarvan die indeling op die Odusseia s’n berus. Vertel meer oor wat jy beoog het met “lotuseters” in hierdie gedig en het jy hierdie tekste in gedagte gehad?

RF: Ek is mal oor James Joyce, ek wens ek kon hom verstaan. Interessant genoeg het Ulysses my aanvanklik na die Odusseia gelei, in stede van andersom. Die lotuseters bewoon ’n eiland waar hulle stapelvoedsel lotusblomme is, wat daartoe lei dat dié bevolking byna hulle hele lewens in ’n vreedsame, apatiese waas deurbring. Dié apatie was iets wat ek wou betrek by die aangesprokene; dis een van die “red flags” in die verhouding. Bowenal sluit dit ook aan by die spreker se behoefte om ontsnapping; die spreker wil die lotuseter begryp omdat die spreker óók apaties wil wees of aanvaarding bereik ná die teleurstelling.

Die episode in Ulysses wat sinspeel op die Odusseia se vertelling van die lotuseters was een van die treffendste afdelings wat ek al gelees het. Dis die eerste hoofstuk waarin ’n mens Joyce se beroemde gedagtestroomtegniek, sowel as die parallelle elemente tussen sy parodie en die oorspronklike teks, duidelik teëkom. Die hoofstuk eindig met ’n pragtige paragraaf waar Leopold Bloom in die bad klim, en dele van hom word dan self “lotusse”. Ek beweer nie om die hoofstuk te verstaan nie, maar dit was vir my ’n volmaakte kombinasie van ’n karakter met ’n apatiese houding en ’n leser/toeskouer wat brand om te weet wat eintlik aangaan in die karakter se kop; wat eintlik bedoel word met die karakter se dade.

GU: Daar is ’n paar aanhalings uit lirieke van Lana Del Rey, Taylor Swift en verwysings na twee Nirvana songs asook verdere lirieke van ander kunstenaars. Wat beteken musiek vir jou as digter en watter musiek was jou ‘klankbaan’ terwyl jy aan die gedigte in die bundel geskryf het?

RF: Die lirieke wat ek ingesluit het is daar omdat ek ’n sterk geloof het in die poëtiese waarde en die algehele mag van pop. Heelwat mense is geneig om pop te ignoreer, maar daar steek myns insiens eintlik baie waarde in. Gewoonlik luister ek nie eintlik musiek terwyl ek skryf nie, ek hou daarvan om dit in ’n omgewing te doen waar daar nie te veel ander invloede is op my woorde nie. Ekself speel klavier, klawerbord en tjello, en musiek is al my hele lewe lank vir my baie belangrik; wanneer ek dit hoor, fokus ek egter dikwels te veel op die musiek (hoe dit saamgestel is, die instrumente, die akkoordprogressies) en dan kan ek nie altyd op my werk fokus nie. Wanneer ek my werk redigeer doen ek dit ook dikwels in stilte, maar ek luister eintlik ook graag na post-rock in hierdie fase. Tydens die skryf van ope brief het ek wel musiek geluister terwyl ek geskryf het.

Ek het spesifiek en herhaaldelik geluister na die volgende albums: Lana Del Rey se Honeymoon; Kings of Leon se Only by the Night; en Taylor Swift se 1989; met ’n paar lukrake liedjies tussenin wat ek nie nou kan onthou nie. Tydens die redigeringsproses het ek byna uitsluitlik geluister na Explosions in the Sky se All of a Sudden I Miss Everyone en God is an Astronaut se All is Violent All is Bright. Ek is al sedert haar eerste album ’n fan van Lana Del Rey se poëtiese hedonisme en sad core-klank; iewers gedurende die tyd toe ek die bundel geskryf het, is Honeymoon vrygestel. Heelwat mense dink sy is net aesthetic, maar daar’s eintlik baie meer aan haar persona en lirieke as “art for the sake of art”. Beide elemente het beslis ’n invloed op my gehad.

Caleb Followill se growwe vocals, saam met die ongelooflike wyse waarop hulle soveel verskillende klanke saamstel (en die goeie balans wat hulle steeds daarin behou), maak Kings of Leon dan weer vir my net so ’n emosionele luisterervaring. (Terloops, ’n verwysing na hulle liedjie “Crawl” het só ingeglip.) Ek het inderwaarheid deur die loop van 2015 hulle discography van die mees onlangse album af begin luister en geëindig by hulle debuut. Die keuse van Only by the Night was net omdat meeste van my gunsteling liedjies van hulle op dié album is.

Ek wil nie praat oor Taylor Swift nie. Ek sal wel erken 1989 was nogal ’n helende ervaring.

GU: Nie net berus jou debuut op Wilde se The Picture of Dorian Gray nie, maar ook onder andere op Nabokov se Lolita, Pale Fire en The Real Life of Sebastian Knight; Thomas de Quincey se Confessions of an English Opium-Eater; De Saint-Exupery se Terres des hommes; Tolstoi se Anna Karenina; Kundera se The Unbearable Lightness of Being, en Justin Torres se We the Animals.

Waarom hierdie bepaalde intertekste?

RF: Ek het van die begin af geweet dat ek versigtig moet wees dat my eie stem nie wegraak tussen die honderd ander stemme nie, want ope brief dra swaar aan die intertekstuele verwysings. (Anekdogee?) Dit was egter heeltemal doelbewus. Wat my op dié tekste laat besluit het is eintlik maar die geweldigheid van elke afsonderlike teks. Elkeen van hierdie tekste bevat een of ander verskriklike liefdesgeskiedenis of ervaring; ’n karakter wat verstrengel raak en dalk versmoor word in iets of iemand se kloue. Somtyds het ek bloot die beelde waarmee dié ervaring verduidelik word, as potensieel troostend gesien. Die doel met die groot hoeveelheid intertekstuele verwysings is egter om aan te sluit by die spreker se wanvermoë om die sterwende verhouding te verwerk of aanvaar. Die spreker wend hul dus na die woorde van ander skrywers, omdat die spreker self raadop is, maar vertroosting vind in die kommunikatiewe vermoë van ander; “om voort te ploeter in geleende vere.” Dis tog iets waarmee baie lesers kan vereenselwig: die empatie wat ’n mens kan hê met ’n karakter of ’n storie.

GU: In “Marina Joyce” (55) benut jy die weggegooide selfoon en simkaart as metafoor vir  ’n  liefdeskommunikasie wat skeefgeloop het. Die treffende eind-strofe beklemtoon hierdie wankommunikasie:

 

besorgd het ek geraak

toe ek jou naam wel ’n tweede slag

op my selfoonskerm raai,

’n ander nommer dié keer,

dis ongewoon dat jy so kort na mekaar bel,

jou groet was gewoonlik beslis.

maar ek is spyt, ek moes besef:

as ’n mens dink daar is iets fout,

dan is daar.

 

Vertel vir lesers wat nié bekend is met Marina Joyce nie, wie sy is en hoe sy met hierdie liefdesgedig verweef is?

RF: Marina Joyce is ’n Britse YouTuber wat hoofsaaklik videos maak met makeup tutorials en tips vir haarstyle of outfits. Hoofsaaklik die “Beauty & Lifestyle”-kategorie. Sy was altyd baie quirky, liefdevol en vrolik in haar videos, soos ’n feetjie, totdat sy in Julie 2016 op ander maniere vreemd begin optree het. Eerstens het mense in ’n makeup-video opgelet dat daar ’n geweer regop staan teen die muur in die agtergrond van haar video (https://www.youtube.com/watch?v=1_HWSNVrLFQ). Kort daarna het sy ’n video opgelaai (https://www.youtube.com/watch?v=FqhFUbtpiB4) waarin sy ongewoon opgetree het (sy’t frases herhaal en deurmekaar gepraat); op ’n stadium in dié video klink dit of sy fluister “Help me”; ’n mens sien die vensters van haar huis lyk of daar tralies (nie diefwering nie) vooraan is; et cetera. Verdere redes vir kommer was blou kolle op haar arms en bene, asook angswekkende reaksies op vrae tydens ’n YouNow-sessie — mense het byvoorbeeld gevra sy moet ’n hartjie maak met haar hande (’n bekende maniërisme van haar) as sy in gevaar is, waarop sy reageer het deur wel ’n hartjie te maak.

#SaveMarinaJoyce het vir twee dae op Twitter getrend. Daar was verskeie teorieë oor wat fout was. Aanvanklik het mense geglo sy is ontvoer en word gevange gehou en geforseer om videos te maak sodat sy ’n inkomste kan genereer vir die ontvoerder. Sommige mense het geglo ISIS is betrokke. (Omdat sy ’n meet-and-greet wou reël, het baie gedink dis net ’n manier om ’n klomp jongmense op een plek te laat vergader en kwesbaar te maak vir een of ander terroriste-aanval.) Ander het dan weer geglo sy gaan eenvoudig deur ’n psychotic break, of ly aan skisofrenie. Die skisofrenie-teorie is wat ek in hierdie gedig ter sprake wou bring: daar skuil ’n esoteriese waansin in die aangesprokene wat die spreker bel. ’n Mens is geneig om “red flags” te ignoreer (hoewel dit nie in Marina Joyce se geval geïgnoreer is nie) en dit lei dikwels tot baie groter skade of gevaar. In hierdie gedig besef die spreker dat daar eintlik al baie tekens was wat vir hulle moes wys dat iets fout is, maar deur dit in dié gedig eers te erken/besef, word die bewuswording sinneloos: dis heeltemal te laat.

GU: Die tema van geweldige verlies wat uit ’n liefdesteleurstelling spruit, word besonder geslaagd in die volgende gedigte bepeins. Ek haal enkele gedeeltes uit elk aan:

 

“que sera sera” (59):

 

ek mis jou te veel;

hoe pateties is my onvolkome woede.

een van ons

sou van die begin af

eerste bes moes gee.

ek het geweet dit sou daarop uitloop,

want ons het al twee dieselfde mens liefgehad:

ek jou,

jy jouself.

jy het my hele, wye wêreld

afgebrand […]

 

“verval” (60)

 

[…]

innemende, liewe beminde,

weier jy

om in der minne te skik?

sonder wik en weeg

ontaard jou stil glimlag op die skerm

in selfsug […]

 

“tea for one” (61)

 

[…]

daarom en omwille my digterlike selfsug

sal ek jou aanhou sien in die smaak en reuk van tee

en saam met die gedagte aan jou

koud word en toekyk hoe die kleure uit die wêreld gewas word.

meer as ’n peperagtige herinnering

en ’n oorlogsugtige traan of twee

sal ek jou nie gun nie.

ek het saam met die tee

koud geword.

 

Het bostaande liefdesgedigte saam ontstaan en moet die leser hulle direk in verband bring met die Dorian Gray-interteks?

 

RF: Hierdie gedigte is bedoel om van die meer toonaangewende gedigte in die bundel te wees. Die tema in “verval”  — dit wat jou mooi maak ontaard in dit wat jou lelik maak  — is iets waaroor ek van die begin af wou skryf (voordat ek die bundeltitel en narratief presies bepaal het). Ek het gelees dat meeste mense ophou verlief wees om dieselfde redes vir hulle aanvanklike verliefdheid. Die persoon se spontane persoonlikheid lyk dalk later net vir jou roekeloos; hulle introverte persoonlikheid lyk later na skelmwees of wantroue of suinigheid. Dorian Gray is netso deur sy eie skoonheid verlelik. Hierdie gedigte vul mekaar aan nes dit in verband gebring kan word met die Dorian Gray-interteks. Die spreker besef hier dat liefhê eintlik ’n keuse kan wees, en van hierdie gedigte af (veral “tea for one”) begin ’n helende maar woedende verwerking van die seerkry, tot en met die slotgedig.  In ’n mate ontaard die spreker self hier in ’n “beter” Dorian Gray (wat in die roman mettertyd sy eie sondige bestaan nie meer aan homself kan ontken nie, maar dit op ’n baie meer gewelddadige manier konfronteer en nie juis verwerk nie, anders as die spreker in ope brief).

GU: In “he/ling” (68) utiliseer jy die anapestiese voet as metafoor vir die “hel” waardeur ’n mens gaan om die “heling” van gebroke liefde te ervaar:

 

só was ons twee net één

anapestiese voet

in ’n voortskrydende

vers.

 

Verhelder die konsep van die twee wat een anapestiese voet word?

RF: Die bedoeling hiermee is eintlik redelik eenvoudig. Anapes (antidaktilus) verwys natuurlik na ’n metrum waarin twee onbeklemtoonde lettergrepe gevolg word deur een beklemtoonde lettergreep (byvoorbeeld “by the skin of your teeth”). Ek het dit eenvoudig verbeel met die spreker en die aangesprokene as twee onderskeidelike onbeklemtoonde lettergrepe, wat dan saam eindig op ’n verwoestende/beslissende hoogtepunt, asof hulle mekáár verwoes het. Die “hel” in die titel se woordspeling kom dan dalk van hierdie ontploffing af.

GU: In “’n ode vir eendag as jy dood is” (58) lees die laaste reël: “ons generasie is Breyten-bedonderd”. Ontsluit hierdie reël vir die leser?

RF: Ek kan nie al my geheime verklap nie. Ekself weet nie eers wat hulle almal is nie. Maar dis wel interessant: hierdie gedig het ontstaan en is geskryf rondom sy slotreël. Die Breyten-bedonderdheid is volkome positief bedoel. Baie lede van my generasie (en voriges!) ag Breyten Breytenbach as ’n digterlike god te wees, en die nihilisme wat ek hier betrek het, het ontstaan omdat ek as digter wou erken dat geen digter ooit soos Breytenbach sal kan wees nie. Ek dink almal (digters én lesers) moet hulself liewer net afvra “wat gaan ek vandag doen / om te sorg ek behou my waarde en trots / as méns?”

GU: Ruan, is daar ’n gedig uit ope brief wat jy graag met Versindaba-lesers wil deel?

 

as ek saam met jou is
is ek Wronski
wat probeer om jou
met my oë te vermy,
maar soos die son sien ek jou

selfs al kyk ek nie.

voel ek minder by jou?

soos om te vra of ek
elke minuut van die lewe

iéts wil wees

in plaas van

niks.

jou bekoorlike mag maak van jou kuns:

ek wonder
wat in jou kop aangaan:
hoe dink ’n kunswerk?

polichroom? beweeglik?

in jambes?

die gekruisigde wêreld traak my nie

as ek my
in soveel skoonheid
kan verslinger nie.

ek word ’n Modigliani-portret

met tongvisvormige holtes

waar my oë sou wees.

– hedonis

 

Onderhoud met Johan Myburg (Uittogboek)

Friday, May 19th, 2017

 

Johan Myburg gesels oor sy nuwe bundel Uittogboek met Louis Esterhuizen

.

Johan, van harte geluk met die publikasie van jou nuutste digbundel, Uittogboek. Volgens my is hierdie een van die mees indrukwekkende poësie-publikasies in afgelope tye. Maar vertel ons iets omtrent die titel?

Baie dankie, Louis. Die begrip “Uittogboek” kom ter sprake in die gedig “Prosopopeia”, die Griekse term vir die stylfiguur wat “persoonsverbeelding” sou kon beteken, maar met dié kwalifikasie dat die skrywer afstand kry van die gegewe in die gedig deur ʼn ander persoon as spreker aan die woord te stel. In dié geval iemand wat gesterf het en volgens Egiptiese rituele weggelê word in ʼn sarkofaag of graftombe. Die spreker verwys na die Uittogboek “as ʼn soort gids deur die git van die onbekende”. Maar dit is dalk die onmiddellike of direkte betekenis van die titel.

Uittogboek is maar jou vierde digbundel sedert jou debuut, Vlugskrif, in 1984. Die ander bundels is: Kontrafak (1994) en Kamermusiek (2008). Jy kan dus beslis nie daarvan beskuldig word dat jy ʼn veelskrywer is nie. Hoekom hierdie lang stilswyes? Werk jy konstant aan gedigte, of is jy ʼn sporadiese werker?

Gewis is ek nie ʼn veelskrywer nie! Dikwels beny ek mense wat meer en vinniger kan werk. Maar dit beteken nie dat ek sporadies werk nie. Dit is dalk net ʼn geval dat ek stadiger werk as wat ek sou kon. Jou keuse om te praat van “werk” eerder as “skryf” is belangrik. Want skryf is net ʼn deel van gedigte maak, dit is net ʼn deel van die werk. ʼn Ander belangrike deel is lees (en dan is daar ook nog luister, nadink, kyk, ervaar, ensovoorts en in geen spesifieke orde nie). Skryf is die neerslag van ʼn onsigbare bedryf wat tyd verg.

Hoe dit werk dit weet ek nie, maar ʼn mens weet wanneer ʼn gedig klaar is (soos in afgehandel sowel hopelik klaar soos in helder).

Sou ek meer wou geskryf het? Ja. Is ek tevrede met die lang tussenposes? Ek sou dit dalk nie anders wou gehad het nie.

Danksy jou werkswyse slaag jy baie effektief daarin om met elke bundel van jou ʼn unieke aanslag ten opsigte van sowel styl as tema te gebruik. In welke mate stem Uittogboek ooreen met sy suksesvolle voorganger, maar veral: in welke mate verskil dié nuwe publikasie van sy voorgangers?

As elke bundel ʼn unieke aanslag het, is ek innig dankbaar. Miskien is dit juis die lang stiltes tussenin wat daartoe bydra. Dalk is dit soos kinders wat ver uit mekaar grootword. Elkeen is iets van ʼn enigste kind en dit verduidelik miskien waarom hulle so van mekaar verskil.

Nietemin bly die bundels, soos telge, “familie”. Soms dink ek elke digter sê sy of haar lewe lank dieselfde ding oor en oor. As dit op verskillende maniere kan gebeur, is dit natuurlik wonderlik.

Dalk staan ek te naby om verskille met die voorgangers aan te dui. Die stem van Cloete het ek lank in my binneoor gehad. Minder dalk in Kamermusiek as in Kontrafak. Met betrekking tot dié nuwe bundel kan ek nie afdoende oordeel vel nie, hoewel ek weet dit voel vir my asof ek in Uittogboek ʼn stem hoor waarmee ek gemaklik voel. As dit my eie is, sal dit gaaf wees.

Humor en ironie vorm myns insiens skering en inslag van hierdie bundel. En in dié opsig maak jy veral van die klassieke gebruik; soos reeds met die motto se heenwys na die ietwat obskure keiser Aelius Hadrianus, wat weens ʼn hartaanval in 138 n.C. gesterf het, se vyfreëlige afskeid aan die lewe:

animula vagula blandula

.

liewerdste klein swerwersiel

metgesel en gas van die lyf

waarheen mik jy nou: ʼn oord

waar jy kaal en koud en styf

geen grap meer kan verwoord?

Op welke manier verskaf dié reëls die nodige sleutels om die bundel mee te ontsluit?

Hadrianus is as keiser, soos jy sê, dalk minder bekend as van die ander Romeinse keisers. Maar hy is die een wat ʼn belangstelling in die kunste gehad het en ʼn besonderse argitektoniese nalatenskap gelaat het (benewens die Pantheon in Rome onder meer ook sy villa en tuinery by Tivoli, ʼn paar kilometer buite die stad, asook bouwerk in Griekeland). Hy het opdrag vir heelwat beeldhouwerke gegee, het kuns versamel en was teen die einde van sy lewe ook digter (hoewel “animula vagula blandula” die enigste vers van hom is wat behoue gebly het). Hy het buite die Latynse wêreld belangstelling gehad in Griekse en Egiptiese kuns en kultuur, wat hy eerstehands op talle reise verken het.

Hadrianus se “vyfreëlige afskeid aan die lewe” wat hier tegelyk motto en openingsgedig is, dui myns insiens op temas wat in die bundel aan die orde kom: die vertroude en beminde; swerftogte; lyflikheid; die dood, verganklikheid en vergetelheid; en die vermoë om te kan verwoord (of te skryf). Die grap, by wyse van humor en ironie, moet ʼn mens nooit onderskat nie. Dit is, soms wrang soos dit is, ʼn voertuig wat soveel verder kan loop as dodelike erns.

Van die aangrypendste gedigte in Uittogboek is die lykgedigte oor Marthinus Beukes (pp.28 – 29) en veral T.T. Cloete (“Reitzstraat, Potchefstroom”, p.45): “Na jou voorbeeld het ek groenigheid begin troetel / en algaande woord vir woord aan die groei gekry, / later selfs ryme jasmyn lelie iris roos aangelê, my verloor / in kwatryne. Sedertdien swymel ek steeds oor die boeket / van tuine en die toorkrag van ʼn rymende eindkoeplet”, lees ons in laasgenoemde. Vertel ons ietwat van jou vriendskap met dié twee literêre reuse en die invloed wat hulle op jou gehad het?

Benewens vriendskap was dit buurmanskap wat ek met dié twee gedeel het.

Marthinus Beukes het ek leer ken tydens ons studiejare in Potchefstroom. Jare later het ek hom weer raakgeloop toe hy lektor in Afrikaans-letterkunde was aan die Universiteit van Johannesburg en die laaste paar jaar van sy lewe het hy skuins oorkant my gewoon. Marthinus was nie sonder mankemente nie (wie is?). Wat my altoos van hom beïndruk het, was die manier waarop hy ʼn teks gelees het. Dit het my verheug en verbaas. Sy noukeurige lees wat sienderoë ʼn opgewondenheid in hom gewek het, was wonderlik om te aanskou. Daarby het hy ʼn literêre verwysingsraamwerk gehad wat verduidelikings oorbodig gemaak het: Hy was wat enige digter “die ideale leser” sou noem.

TT Cloete het ek, voordat ek later die statuur van die man as literator en toe as digter sou snap, as tuinier leer ken. Ek was 14 toe die Cloetes oorkant die huis waar ek grootgeword het in Reitzstraat ingetrek het en prof. TT, soos almal hom genoem het, op ʼn ongerepte stuk grond ʼn tuin begin aanlê het. Ek het steeds prentjies in my kop van die mank man wat tuinslange aansleep, van sproeiers in sy tuin wat saans tsk-tsk, van ʼn tuin wat jaar ná jaar gedy en ʼn man wat laatnag met gordyne oop by sy lessenaar sit en werk. Later het ek by hom klas gehad en nog later het ons vriende geword.

Ek is bevoorreg om dié twee mense te kon ken.

Johan, die vernaamste indruk wat dié gedigte op die leser maak, is dié van verskeidenheid; nie net tematies nie, maar veral stilisties. So wissel jou aanbod van die sillabiese vers, na kwatryne (pp.95 – 96), prosagedigte (pp. 98 – 100), rondeau (p.53) en dit wat seker as “stringgedig” beskryf kan word: “Nanas de la nada” (pp.105 – 107), ʼn reeks gedigte wat opgebou is met versreëls van kwalik 5 lettergrepe per versreël. Wat beteken die titel en hoekom dié gedigte opdra aan César Antonio Molina?

Jare gelede het ek in Madrid in die blad Intramuros ʼn onderhoud met César Antonio Molina gesien. Die opskrif was “Vivir sin ser visto” (Lewe sonder om gesien te word) en ek het die koerantartikel in my koffer saamgebring huis toe en dit woord vir woord sit en vertaal – dit was voor die luukse van Google en die ondeug van Google Translate. Die gedagte aan onsigbaar leef het my aangegryp. Dit was my eerste blootstelling aan dié digter en later het ek vertalings van sy gedigte in die hande gekry. Molina (1952) was benewens Spaanse minister van kultuur ook joernalis en direkteur van die Cervantes-instituut.

Die vertaling van “Nanas de la nada” sou iets kon wees soos “Wiegeliedjies van nêrens” of “Wiegeliedjies uit die bloute”. Dié “string”-vorm, soos jy dit mooi noem, het ek by Molina raakgelees.

Helaas is dit nie moontlik om die tematiese verskeidenheid van dié bundel binne die bestek van ʼn onderhoud te hanteer nie. Maar een van dié temas is die deurlopende reismotief; veral weens die kontras wat dit vorm met die tema van verblyf ten opsigte van die talle huis- en tuingedigte. Het jy baie gereis tydens die skryf van hierdie bundel en indien wel, hoe het dié reisindrukke jou digkuns beïnvloed?

Reis het wonderlik verruimende aspekte – een reis is die ekwivalent van hoeveel boeke nou weer? Maar reis het ook die voordeel dat dit die reisiger onmiddellik op losse skroewe stel. Die sekerhede vervaag en die “vreemdheid” wat ʼn mens maklik aan plekke toeskryf, setel inderwaarheid in jouself. Dit is per se nie plekke en mense wat vreemd is nie – dit is jý wat jouself as vreemd ervaar in sekere omstandighede, soos wanneer mense wat jou nie verstaan nie en jy hulle ook nie verstaan nie.

Reis maak jou bewus van die gewoonheid waaraan jy mettertyd gewoond geraak het. Dit skerp jou op om met nuwe oë te kyk, na nuwe sowel as na bekende dinge. Om nuut te hoor, nuut te ruik…. Selfs al is jy tuis.

Leunstoelreis moet ʼn mens ewenwel nie onderskat nie: om deur ander se oë en ervarings te reis bied vistas wat nie te versmaai is nie. Of dit nou deur boeke is, deur flieks, deur musiek of die internet.

Onderstaande reëls uit die slotgedig, “Oggend” (p.102), verskaf terugskouend ʼn besonderse perspektief op Uittogboek. Kan jy dalk dié reëls vir ons binne konteks plaas, asseblief; veral in die mate wat dit as antwoord dien op die reeds aangehaalde openingsvers?

Wat besiel onthou? Is dit die lig, die glim, die fraiings

in die loom van die dag, geruis soos dié van ’n duif

wat dalk broei in ’n palm, hoog en rustig

in hierdie balsemoggend, ’n wolkie appeltabak

wat ópstuif van die straat? Om hier te wees

en terselfdertyd nié hier nie: die lyf iewers tussen

versugting en nader aan slytasie; om te onthou

en voortdurend in onthouding te leef.

Soms is dit juis die sintuie wat onthou aktiveer: die manier waarop lig val, ʼn geluid of ʼn geur. Smaak en die tassin minder, so lyk dit vir my. Dié gewaarwordings is belangrik omdat onthou ʼn manier is om verganklikheid (en vergetelheid) te oorleef. Ek vermoed dit is waarom mense name in steen gekrap het, beelde uit klip gekap het, geskryf het. En dit steeds doen.

Inderdaad, Johan, inderdaad. Soos ook jy nog steeds doen met hierdie gedigte.

Ten slotte, by wyse van lusmaker, wil ek graag vra of jy nie perdalks een van jou gunstelinggedigte uit dié versameling hieronder wil plak vir die lesers nie?

Gunsteling? Daarvan is ek nie seker nie. Maar miskien ʼn gedig wat nie tot stand sou kon kom nie sonder die fokus op en sug na “leefstylartikels” in populêre tydskrifte.

Ars poetica

Nuttige wenke: Kleur jou eie toga, à la Gaius Plinius Secundus

“Purper is die nuwe wit,” twiet dié met vingers op die pols, dié wat giere peil, voorspel

hoe modes neig, wat wenke met lesers deel oor natuurlike stowwe soos sy en wol;

boonop wat kleur kan doen vir ’n klerekas. In bylaes vir die doen-dit-self-entoesias wys

redakteurs stap vir stap hoe om jou eie lap te kleur. Dis eenvoudig, hou artikels vol,

mits jy die raad volg van ons kenner, Plinius die Ouere. Maak só: Beste is om te wag

vir die Hondster om op te kom, die wagwoord is immers seisoenaal. As Orion se brak

van somerhitte begin hyg, moet jy gereed wees om seeslakkies te gaan oes, óf vra

jou handelaar op die hoek vir Bolinus brandaris, maar maak seker die jel is steeds intak –

dis die geheim van dié resep. Verwyder die hipobranchiale kliere met sorg en hou eenkant,

voeg daarby sout, 600 ml vir elke 45 kg sekresie en laat die spulletjie vir drie dae week.

Berei ’n vuur en giet oor in potte van tin of lood (yster of koper kan die kleur beduiwel),

bring tot kookpunt en laat prut vir tien dae oor indirekte hitte. Die vloeistof moet bleek

en wasagtig wees. Skep telkens met ’n sif onsuiwerhede af tot jy eindelik ’n gladde tekstuur

in jou ketel het. Op dag tien kan jy jou mengsel toets: Dompel in die kokende pot ’n vag

wol of ’n stuk sy en sien hoe dit voor jou by die uithaal oksideer en verkleur in skakerings

van karmosyn tot dieper purper. Laat jou lap droog vir vyf uur en doop dan nog ’n slag,

herhaal tot jy sit met die rojaalste tinte getrek uit die fluim van ’n slak. LW: Om jou te tooi

in ’n toga van Tiriese praal moet jy vir 1 g kleursel reken op 10 000 slakke as prooi.

.

(c) Johan Myburg (Uit: Uittogboek, 2017: Protea Boekhuis)