Onderhoude

Onderhoud met Daniel Hugo (Openbare domein)

Monday, March 19th, 2018

Daniel Hugo in gesprek met Gisela Ullyatt

oor sy nuwe digbundel Openbare domein (Naledi, 2018).

 

GU: Daniel, die voorbladfoto is geneem deur jou vrou, Marlene Malan; so ook die voorblad vir jou vorige bundel, Takelwerk. Vertel ons meer oor waarom jy hierdie besonderse foto gekies het vir Openbare domein?

 

Daniel Hugo

DH: Ja, Marlene is ’n lieflike fotograaf. Dit is ’n foto van ons voordeur op Prins Albert; die bodeur staan oop en laat die vroegoggendson inskyn. ’n Gedeelte van ons vetplanttuin en die Karoo-rante in die verte is sigbaar. Die deur simboliseer die skeiding tussen binne en buite, tussen die private en openbare. Die halfoop deur nooi die leser die bundel binne, en gee hom beperkte toegang tot wat in die studeerkamer en slaapkamer gebeur, maar omgekeerd ook tot wat buite in die tuin afspeel.

Ek het, nadat die grafiese uitleg van die manuskrip voltooi was, spesiaal ’n gedig vir die agterblad oor daardie voorbladfoto geskryf. Die titel is “Voordeur”, en staan dus eintlik op die plek waar die bundel se agterdeur moes wees:

die dag dring die kamer binne

met klank en kleur, met geur en lig

die woordventer kom tot sinne

begin stamel aan ‘n gedig

.

die teks het sy eie drumpel

waaroor woorde versigtig tree:

wat binnerym sag laat rimpel

word in die buitelug geskree.

 

Die eerste strofe bevat ’n bedekte verwysing na Eben Venter, skrywer van onder meer die roman Ek stamel ek sterwe: “die woordventer kom tot sinne / begin stamel aan ’n gedig”. Die “woordventer” dui natuurlik in die eerste plek op myself, maar ek het die vrymoedigheid geneem om Eben se naam hier te laat eggo, aangesien die huis op Prins Albert voorheen aan hom behoort het. Verder het ek die gedig “Die skrywer se kat” (72) aan hom opgedra. En in “Selfportret” (58) verwys ek na sy roman Foxtrot van die vleiseters. Ek bedoel dit alles as ’n huldeblyk aan hom, en uit dankbaarheid dat ons elke dag plesier het aan die huis en tuin wat hy en sy lewensmaat Gerard Dunlop met soveel sorg tot stand gebring het.

Die bundel as geheel is egter aan Marlene, die geliefde fotograaf, opgedra.

GU: Die titel, Openbare domein, word geëggo in die bundel se motto, ’n kwatryn, wat aan Marlene opgedra is:

alles wat rym, gee ek prys

aan die openbare domein:

die ongerymde vers bly

versweë – dit is ons geheim

Daar is egter nog ’n gedig, “Edms. Bpk.” (76), wat saam met die bogenoemde kwatryn die nexus vir jou bundeltitel vorm:

die openbare domein is kopieregvry:

jy mag maar natuurgedigte uitkraam

eindelose eposse oor die kosmos konkok

en treurspele skryf oor wat in hofverslae staan

niemand sal jou aankla van blatante laster

of gruwelike skending van privaatheid nie –

nog die Skepper, nog die slagoffer, nog die dader

maar die skrywer vereis dat sy gedagtegoed

beskerm word: “intellektuele eiendom”

noem hy dit graag, die arrogante klein sot

Tot welke mate speel bogenoemde gedig in op D.J. Opperman se “Edms. Bpk.”?

DH: Ek het beslis Opperman se gedig in gedagte gehad, hoewel hy in die eerste plek oor materiële eiendom praat: sy stranderf op Franskraal. In sy gedig eis die natuur (janfiskaal en bakkapel) sy grond vir hulle op, ondanks die feit dat hy dit omhein en sy naam op die hek geverf het. Ek brei hierdie gedagte uit tot skrywers se gewaande “intellektuele eiendom”. Dit is trouens ’n idee wat al reeds in my bundel Die twaalfde letter van 2002 opgeduik het in die gedig “Pro Deo”:

                        As daar ‘n God is, het Hy beslis

                        kopiereg op sy skepping. Wees dus

                        gewaarsku: fotograwe, landskapskilders

                        en groen digters. Eendag gaan julle betaal

                        vir die kwistige illustrasiemateriaal

                        wat julle vervreem het in swart-en-wit of kleur

                        – riviere, berge, vlaktes, blomme, vlinders –

                        sonder erkenning aan die Groot Outeur.

Intellektuele eiendom verval in elk geval vyftig jaar ná die digter se dood, soos wat ek uitspel in die gedig “Vakuum” (101). In die geval van huidige Afrikaanse skrywers gaan dié onteiening – oftewel verlies van kopiereg – nog radikaler wees, aangesien die taal teen daardie tyd waarskynlik ook nie meer as literêre medium sal bestaan nie:

                        ná die dood my inhaal

                        duur dit nog vyftig jaar

                        en alles wat ek hier openbaar

.

                        word deel van die publieke domein

.

                        dan verdwyn ek postuum

                        in die klanklose vakuum

                        van mense sonder ’n taal.

Die motto-vers handel oor die kunstenaar se ewige dilemma: Hoeveel van sy privaat bestaan kan hy openbaar, sonder om homself en sy naastes in die verleentheid te stel? Die antwoord wat die vers bied, is dat dit wat rym, m.a.w. dit wat ’n estetiese vorm aangeneem het, genoeg afstand skep en die outobiografiese sodanig kunsmatig verdoesel dat dit gepubliseer kan word. Die liefdesgedig “Woorde vir die binnekamer” (44) werk ook met hierdie gegewe:

                        liefdesverklarings hoort in die binnekamer

                        word gesê en ek stem saam: openbare reklame

                        is ’n verleentheid – daarom uiter ek dit graag,

                        liefsteling, in die hermetiese ruimte van ’n gedig:

                        hier waar ek agter my lessenaar sit, kan ek dit waag

                        om te fluister wat ek van die dakke wil verkondig.

Die slotreël weerklink ook in die agterblad-gedig se slot:

                        wat binnerym sag laat rimpel

                        word in die buitelug geskree.

GU: “Studeerkamer” (4) is myns insiens een van die sterkste gedigte in die bundel: die digter-as-bouer (“hier kan ek my pen hanteer soos ’n troffel”) maar ook as knoeier of “arrogante klein sot”:

tussen die draadsteiers van my snippermandjie

groei die groot odes aan, diggefrommel

Is die digkuns iets wat jy oor die jare heen as iets inherent frustrerend beskou of is daar nog genot in dig? Is die feit dat digters hulself moet besig hou met ander dinge as die digkuns om hul daaglikse brood te verdien ook ’n faktor in hierdie frustrasie? Of verskaf dit ’n welkome afleiding?

DH: Die skryf van gedigte het my nog altyd net vreugde verskaf. Daar is min mense wat in die posisie is om voltyds gedigte te kan skryf, soos Emily Dickinson of Gerrit Achterberg. Gelukkig verdien ek deesdae my brood uitsluitlik met literêre dinge: vertaling, keuring, redigering, resensering, werkswinkelaanbiedings en voorlesings. Ek het intussen ook my beperkings as digter leer ken – “groot odes” soos wat Van Wyk Louw en ander kon fabriseer, is buite my bereik. Terloops, die ode-skrywende Louw maak sy verskyning in “Tantalus” (51), waarin ek ook wys op die negatiewe effek wat so ‘n allesoorheersende obsessie met die digkuns op persoonlike verhoudings kan hê.

Realistiese ambisie voorkom frustrasie, het ek geleer.

GU: ’n Aspek van jou oeuvre wat uitstaan is jou verstegniese vakmanskap en veral die vernuf wat jy aan die dag lê met die rympatroon van elke vers (”en die rym as anker” (54)). In ’n pragtige vyfdelige vers, “Stoepsermoen” (12-14), word eindrym merendeels nié gebruik nie: slegs Deel V benut paarrym. Hier lê vir my ’n ironie in die twee laaste koeplette van hierdie gedeelte:

ek swyg: as rym jou gedagtes begin skik

raak jy in ’n spekboomlabirint verstrik

Gegewe die onderhoudende rol wat rym in jou verse speel, hoe moet lesers hierdie koeplet lees?

DH: Ek spot daar ’n bietjie met my rym-obsessie. Maar dit is ook waar dat die rym jou soms dinge laat sê wat jy nie aanvanklik in gedagte gehad het nie. So word elke vers ’n avontuur wat jou dwingend hemel of hel toe stuur. (Daar rym ek al weer!) Vra maar vir Dante.

GU: Die motto van Afdeling ii  lui soos volg:

hier leef ons reeds in die ewigheid:

        tyd genoeg om lief te hê

        en die seisoene te ontsyfer

 

Verwys die “hier” hoofsaaklik na die Groot-Karoo? Verander die landskap waarbinne ’n digter skryf sy poësie?

DH: Ja, dit verwys na die Groot-Karoo. In my geval het die verhuising hierheen inderdaad ’n groot invloed gehad op my gedigte. Landskappe wat in my vroeër verse opdoem, is dié van Namibië en die Boland. In Takelwerk (2015), my vorige bundel, neem ’n Bolandse akkerboom die sentrale posisie in, hoewel gedigte oor Prins Albert en die Groot-Karoo daar ook al hulle opwagting maak. In Openbare domein is die gedig “Klip” (18) as ’t ware my afskeid van die landskap van my jeug: “die skurwe rantjies rondom Windhoek”.

Al het die landskappe in my poësie verander, dink ek nie dit het ’n wesenlike uitwerking op my styl gehad nie. Dit is moeilik om ’n ou reun nuwe rym-tricks  te leer. Hoewel: die vormlose wydsheid van die omringende Karoo-landskap het moontlik die vryer, assosiatiewe gang van “Stoepsermoen” bepaal.

GU: In “Plattelandse kunsles” (52) vind die leser ’n musiekonderwyseres as die spreker se nuwe buurvrou: “maar/ hier en daar kletter die note vals”. Luister jy meestal na die buitegeluide wanneer jy skryf of is daar spesifieke musiek om die digterlike litte los te maak?

DH: Ek kan nie lees, vertaal of skryf terwyl daar musiek speel nie. Dit verbreek my konsentrasie. En aangesien die meeste van my wakende ure in beslag geneem word deur lees en skryf, luister ek selde na musiek. Dit is ’n afgeskeepte aspek van my kultureke vorming, ek weet, maar die stilte in my studeerkamer laat inderdaad toe dat die buitegeluide my gehoorveld binnedring. Daarom kan ek die leivoor buite my venster hoor praat: “die leivoor klater die woord water” (35). Daarom kan ek die swerm spreeus in die peperboom by ons agterdeur hoor:

                        hulle fladder kwetterend en skerts

                        met mekaar terwyl skerp bekke

                        lomp soos eetstokkies kletter (24).

.

En ek kan dieselfde spreeus ook op ons bure se erf hoor:

.

die spreeus kweel ’n cliché

in die kaal populier

maar dit bly ’n soet geluid (26).

.

Maar die buitewêreld lewer ook vals note op sodra die mens inmeng met die natuur. Naas die “musikale kriek” (27) is daar die geblaf en getjank van die “geradbraakte brakke” (30) van die bruin woonbuurt, en die pastoor en sy koor se klankversterkte godsdienstige lawaai (87), wat ontstellend goed hoorbaar is wanneer die noordewind waai.

Die gedig self is natuurlik vir my hoofsaaklik ’n klankkonstruksie – waarin wanklanke ook ’n funksie kan hê.

GU:  “Selfie” (65), ’n uitstekende satiriese gedig, lui soos volg:

wanneer ’n bekende sterf, spring

ieder en elk op die lykswa

verkieslik met ’n kiekie paraat

waarop die dooie verleë glimlag

.

(’n lokval was elke openbare plek)

die roubeklaer straal selftevrede

in daardie flitsende sekonde

van ware virtuele roem

.

wanneer ’n bekende sterf, vier

die kleinsielige ego’s fees

skoffel lomp voete op die graf

word die vars lyk grof geskend

.

en die dooie dié gryns verleë

in die lang lens van die vergetelheid

.

Kan jy kommentaar lewer oor hoe bogenoemde gedig ontstaan het? Heilig die doel – sosiale media soos Facebook en Instagram – die middele: Is dit deesdae broodnoodsaaklik vir ’n digter/skrywer om ’n teenwoordigheid op hierdie forums te hê?

DH: Sosiale media verskaf ’n onbeperkte platform vir digters wat nooit ’n papierproduk met eie gedigte in die hand sal hou nie. Dit help skep aan die valse idee dat ’n ieder en ’n elk wat op skool letters leer maak het, poësie kan skryf. Die gevolg is dat daar ’n groeiende skare aspirant-digters is met wrewel in hulle harte oor die literêre hekwagters – veral uitgewerskeurders, maar ook resensente en akademici. Maar dit tersyde. Sosiale media bied ‘n besonder effektiewe manier om digbundels – wat meestal bitter min aandag in die gedrukte media kry – te adverteer.

Die aangehaalde gedig spot eintlik met mense se egoïsme, soos dit op byvoorbeeld Facebook tot uiting kom. Die dood van ’n bekende dien slegs as ’n geleentheid vir selfreklame. Maar die vergetelheid wag vir almal – vir die beroemde sowel as die selfbehepte selfoonkieker.

In die satiriese “Selfportret” (58) betrap ek myself ook op dié soort ekkerigheid. Ek bestudeer graag die boekrakke wat byna altyd op die mediafoto’s van skrywers verskyn

                        en, moet ek deemoedig bely, ek doen dit

                        ook louter uit skaamtelose selfbelang:

                        staan op die vol rak dalk ’n boek van my?

                        maar tot op hede, selfs met behulp

                        van ‘n vergrootglas, kon ek g’n enkele kry.

Die enigste effektiewe teenvoeter vir selfbeheptheid is selfspot.

GU:  Hierdie vraag sluit aan by vraag 7: in “Die digter as wesp” (59) is die venyn / wraak nie werklik soet nie:

“jou verse is veels te venynig

– veral teenoor ander digters”

het iemand op ’n keer beweer

.

dis waar: met klei en eie speeksel

bou ek sel aan sel waarin woorde

mettertyd vlerke en angels kry

.

tot op ’n kwade dag die betekenis

loskom van die vorm: dan moet

ook ek vir my giftige maaksel vlug

.

Alhoewel bogenoemde verwys na venyn in ’n gedig, vind jy dat meeste van hierdie woede dikwels eers uitspeel op die sosiale media soos facebook? Met ander woorde, het iets soos facebook waar ’n mens onmiddellik iets kan deel, die literêre landskap verander? Word die sogenaamde wraakgedig se angel uitgehaal teen die tyd dat dit gepubliseer word vanweë die onmiddellike uitlaatklep van sosiale media?

DH: Gebundelde wraakgedigte was nog nooit volop in Afrikaans nie – selfs ook voor die koms van die internet. (Dit kan ’n interessante navorsingstema vir ’n nagraadse student wees.)  Ek dink dus nie dat die sosiale media enige invloed op die publikasie van hierdie soort gedigte gehad het nie. Dat daar heelwat in hierdie genre op die internet verskyn, is waarskynlik so. Die vraag bly egter of dit enige literêre waarde het.

Die naaste wat ek aan ’n egte wraakgedig in Openbare domein kom, is die driedelige “Onrusbarend” waarin ek oor die briljante maar onbeskofte digter Barend J. Toerien skryf. Die eerste een in die reeks klink so:

                        sodra jy dink: dis nou die laaste sien

                        van daardie babbelende blikkantien

                        duik hy op, onverwag uit Praag of Wien,

                        die onbeminde Barend J. Toerien.

Daar is nog heelwat gedigte in hierdie trant in my laai, maar ek sal hulle waarskynlik nooit publiseer nie – ook nie op die sosiale media nie!

GU: Daniel, Openbare domein bevat pragtige liefdesverse. Kan jy vir Versindaba-lesers aandui wat (a) Marlene se gunstelingliefdesgedig in hierdie bundel is en (b) die liefdesvers waarvan jy, as digter, die meeste hou?

DH: Marlene se gunsteling is “Danklied” (37). Daarin verwys ek na die twee belangrikste inspirasiebronne van Takelwerk en Openbare domein: onderskeidelik die akkerboom van Stellenberg en die vetplanttuin op Prins Albert. In albei gevalle was sy die fasiliteerder:

                        eers het jy vir my ’n boom gebied

                        met gevleueldes se troosgeluid:

                        na liggaam en gees kon ek genees

                        van ’n bar onherbergsaamheid

.

                        daarna vir die oog dié geil domein

                        wat die tong in beweging bring:

                        ek loof jou nou vir al die lower

                        die liefde wat my nuut laat sing.

My gunsteling is “Karoonagte” (32):

                        snags sluimer ons in die onmeetlike ruimte

                        van dié ruwe aardklip en sy sterrewoesteny

.

                        aan muskiet en verskietende meteoriet

                        uitgelewer droom ons onverstoord tot dagbreek voort

 .

                       terwyl die sonar van vlermuise oor ons waak

                        en die spreilig van die maan op ons werwe skyn

  .

                      die bemoerde haan sal vroegdag alarm maak

                       voor die son se rolbos weer oor die vlakte brand.

 

***

Onderhoud met Pieter Fourie (Bidsnoer)

Thursday, March 15th, 2018

Pieter Fourie gesels met René Bohnen

oor sy nuwe digbundel Bidsnoer.

 

Pieter, baie geluk met Bidsnoer wat volg kort op die hakke van die suksesvolle Knapsekêrels.  Louis Esterhuizen het met laasgenoemde se verskyning ʼn goeie onderhoud met jou gevoer (http://versindaba.co.za/2017/05/17/onderhoud-met-pieter-fourie-knapsekerels/ ) waarop ek gaan probeer voortbou.

ʼn Bidsnoer is duidelik van ʼn ander kategorie en atmosfeer as ʼn knapsekêrel. Hoe verskil die twee bundels van mekaar?

Pieter Fourie

Albei  loop in eie reg “so wyd as die heer se genade.” Die een besweer sonde , die ander soek sonde! Tog probeer hulle om mekaar te vind in “snoer”, die laaste afdeling in bidsnoer.            

Ek lees onlangs van ʼn “nuwe” genre in Engeland en het dadelik gewonder of hierdie benaming ook akkuraat sou wees vir jóú poësie. Ek verwys na die sogenaamde “Folk Realism”. Kom ons noem dit voorlopig Volksrealisme. Hierin vind ons nie onnadenkende nostalgie nie, alhoewel die platteland, volksverhale en –idiome sterk figureer. Sonder om oor te gaan in magiese realisme, kom bonatuurlike elemente voor en word donkerder ondertone soms gesuggereer (maar die werk word nie goties nie). Ek dink byvoorbeeld aan die gedig “kluister” op bladsy 43 wat aangrypend omgaan met onreg en lyding.

 

kluister

 

snags hoes

ou dries lokasie

sy longe los

 

die kanker

kluister hom aan katel

steeks

wil hom nie verlos

 

hy’t as jonkman al

sy binneknip gekry

 

vandag

nie ’n daalder

’n sikspens

’n tiekie

se pensjin-pay

 

oorleef net-net

’n leeftydpyn

sy moordenaar

die uitgewerkte karkas

van ’n asbesmyn

Die kontemporêre skuur dus skouers met die ou landelike asook met die universele. In jou gedigte vind ons die toktokkie, die skoolinkpot, die miskoekrak en die lear jet gemaklik langs mekaar. Daar is ook aanduidings van geheimenisse.

 

kluister

 

snags hoes

ou dries lokasie

sy longe los

 

die kanker

kluister hom aan katel

steeks

wil hom nie verlos

 

hy’t as jonkman al

sy binneknip gekry

 

vandag

nie ’n daalder

’n sikspens

’n tiekie

se pensjin-pay

 

oorleef net-net

’n leeftydpyn

sy moordenaar

die uitgewerkte karkas

van ’n asbesmyn

.

misterie

(vir boerneef)

 

sy’t male sonder tal

skimpskaam

hoog bo wupperthal

berggans gevra:

 

“het jy nie altemit

al weer ’n veer laat val?”

 

vergeefs

 

penorent

in waaisand

pronk ’n veer

 

kiertsregop

in ouvroutjie

se skoolinkpot

Saal hierdie leser ʼn wilde perd op, of wat is jou reaksie op die stelling dat jou werk die liminale ruimte van Folk Realism bewoon?

Nee, beslis nie. Jy is stewig in die saal. Van wyk Louw se “gemoedelike, lokale, realisme” was goed bedoel en binne konteks van die aktualiteit in sy tydsgewrig. Vir my egter, nog altyd  ʼn soort van doring in die vlees. Iewers, êrens skuil daar vir my ʼn hoflike hovaardigheid. Met die weglating van “gemoedelike” vermy sy maklike, byna  ikoniese, uitspraak ʼn gesoekte  (maar tog welverdiende) skoppie onder die stert! Volksrealisme is vir my ʼn raakvatter. Hoed-af vir die Ingelse met hul “folk realism”.

Ek het al dikwels gewonder hoeveel ontluikende woordskoffelaars deur Van wyk Louw met sy sonderesep tot ʼn selfstilgeboorte gedoem  is. (My faan se trein  het vyf jaar vreesbevange in ʼn laai weggekruip voor hy die verhoog aangedurf het).

Jou bevinding “hierin vind ons nie onnadenkende nostalgie nie” asook jou raaksien van “aanduidings van geheimenisse” in Misterie (vir boerneef) is verblydend, en sal die leser help om ook bv.die volgende verse binne hul eie ruimte te lees.

 

toktokkie

6

 

skalks tussen dy en dy gekeel

skulp dit skuilend oopgewond

waar soms tong en penis speel

misterieus die skeppingsmond

 

 

wintervoetjies

 

die koue kruip

deur meiringspoort

seil klaarstroom verby

die swart kro in

 

die klogoed loop

bloeskoptoon

die kat die kwiep

 

ʼn druppel doutraan

verkluim verys

ʼn wit albaster hang

in huilboerboon

 

Ek wil stilstaan by die afdeling met die titel “Gehuggie”, wat ek in  besonder geniet het. Jy dra dit op aan Dylan Thomas en my onmiddellike assosiasie was met Under Milkwood. In “Gehuggie” vind ons ook ʼn alomteenwoordige verteller en ʼn dorpie vol eiesoortige karakters met verhale en begeertes. Herkenbaar en treffend verrys die narratief voor die leser – ʼn absolute kragtoer, wat myns insiens ʼn artikel op sigself verdien. Vertel asseblief meer oor hierdie vers deur ʼn dramaturg-digter opgedra aan ʼn digter-dramaturg. (Ek haal slegs ʼn gedeelte aan, jy is welkom om self ook ʼn stuk by te voeg.)

die oujongkêrels lees

voor slapenstyd

uit salomo ’n gunstelingvers

daarna in lanbou-weekblad

by die opsitkers

*

huil hannie skil

haar uie onderwater af

spaar trane

vir aandoening

by maagdetroues

en ’n ope graf

*

petra nommerasseblief

ongemaklik met middagskof

een tot nege

in pikgit donkerte

vingeralleen huis toe stap

is vir ’n meisie

net nooit ’n grap

tog

die aandklok bring

’n soort vertroosting

die polisiepatrollie

dalkies ’n verloofring

*

die oudstryders

bly bittereinders

gooi vanaf stoepskaduwees

’n langoog vir vars weduwees

*

ou stilhans die praat nou

al vir vyftig jaar nie meer

nie eers een oudstryder weet

wat het

by magersfontein gebeur

Gehuggie is my stukkie fanmail aan ʼn mentor wat dit ongelukkig nooit sal ontvang nie. Dit bly ʼn briefie in ʼn bottel, dobberend in plaasdamme en vleilande.  Mentor? Ja, om veral twee redes.

(1) Hy kon die kwantumsprong van digter na dramaturg benydenswaardig bemeester.

(2) Hy kon in sy verse gemoedelike lokale realisme ʼn statuur en staanplek gee in die magtige Engelse literatuur.

Dit was my aansporing om Dylan Thomas se proses in trurat aan te durf. En ja, onbeskaamd in die dampkring van sy Under Milkwood.

slotskerf

 

windlaaiers laai

nie na eie wil

hul skroeflemme

staan nou stil

 

drie listers dril en dreun-

laatnag nog almal op die been

 

in landbousaaltjie

gaan dit satragaande

alte jollie

 

petra nommerasseblief

stap eenuur huis toe

sonder verloofring

of poliesman op patrollie

 

die dorpsmelkbaardjieklonkers

raak kuif- en skoenepronkers

die meisietjies begin wakker te leef

as chiffonrokkies oor dansbaan sweef

 

twee clydesdales

in hul stal

raak kort-kort

aan die runnik

 

agt nagwadonkies

laat skal

langsaam lui

hul uitgerekte grinnik

 

die donkerte slaan

soos weerlig toe

drie listers gee ʼn laaste grom:

dolleeg

die veertig-gallon-dieseldrom!

 

ʼn hanslam blêr

souerig

in stofstraat vir

melkweg en morester

 

Pieter, die bundel bevat pragtige, aards-sensuele liefdesverse en ook heerlike stukkies humor. Hiermee sluit jy by Boerneef aan, dink ek. Sekere verse herinner ook aan “Klipwerk” deur N.P. van Wyk Louw. As selferkende woordversamelaar moet dit jou groot genot verskaf om te speel met skalkse betekenisse wat jy in kriptiese verse kan gebruik. Vertel ons asseblief meer oor die speelse erns.

Die aansluiting by en bevrugting deur Boerneef en N.P. van Wyk Louw se Klipwerk is legio. Die aards-sensuele liefdesverse, die humor en die skunnighede was so in my kraal! “Die skalkse betekenisse en speelse erns” het  nog altyd in die oorskulp knus hul nessie geskrop. Deelname aan hierdie oeroue spel is onderliggend ʼn bobaasbroertjie vir die breë familie van die taal. Ek deel graag ʼn paar van my persoonlike lekkernye met die leser.

 

aits-aits

 

op kalahariduin

klop-klop toktokkie

sy vrousoeksein

 

kamtig skaam

ses voetjies

kom sy suutjies

witlewer aan

.

 

gehuggie

 

die rooi potyster-tiekieboks

gitdonker sonder straatlig

kan tweeman staande vat

klankdigte deurtjie doen sy plig

 

sonder ʼn getjommel

boe of ba

begin ronde trommel

trillend skommel

 

.

rittelryme

 

7

sien jy groen

of is dit rooi

maak op jou maaind

ons is klaar innie kooi

 

8

aits, jou losloopding

met die tien-ton-tessie

kom leer vir my

jou brakslootlessie

 

.

askoek

 

hy trap die askoek

pannekoekplat

 

stof opgeklits

als help niks

 

gee vannag steeks merrie

tjanklekker op haar herrie

 

.

korrelknape

 

 2

wit kristal

speel

speels

op prieel

blinkbal

 

7

voetslaan of baiesukkel

satrag kom ek kuier

jy’s my main konyn

in dop en sawens gatwikkel

 

.

gehuggie

 

tot middernag

is daar nog lewe

in die kroeg

 

by weduwee se venster

koekeloer gedoriewaar

ou daantjie tril

dapper

fluks munisipale bul

 

Jou drama faan se trein het ʼn onuitwisbare indruk gemaak op my as jong student, dus het ek kiertsregop gesit toe ek die naam “Faan” raaklees op bladsy 62, in die gedig “dammakers”. Simpelfaan as oer-onskuldige, die naïewe pelgrim op reis deur die lewe, speel ʼn belangrike rol in jou oeuvre as dramaturg. Integreer jy argetipes instinktief in jou digkuns ook en tot watter argetipe vind jy jouself die meeste aangetrokke? Is daar ʼn argetipe wat telkens vanself opdoem in jou werk?

Ek dink die argetipes integreer hulself – soos in my dramas – ook in my digkuns. Veral drie: die “oer-onskuldige”, die lewe as ʼn onstuitbare inisiasieproses en die weerlose, verontagsaamde geknelter in onreg.

Dankie vir jou antwoorde, Pieter. Nogmaals hartlik geluk aan jou en aan Naledi met nog ʼn sterk publikasie. Lesers behoort uit te sien na hierdie bundel – dit is suiwer leesgenot wat tot nadenke stem lank nadat die kort stelwyse diep en raak getref het. Wil jy vir ons ʼn gedig hier plaas wat vir jou besondere waarde het?

uil

 

in ʼn grondgleufie ontkiem

tussen sandsteenblokke

van die parthenon

of uniegebou

ʼn spriet, beur intiem

 

minerwa

bot in son

op ‘n groen bladsteel

goudgeel ‘n botterblom

 

sy sal haar

ewig verskuil

wysheid in die

oog van ‘n uil

 

 

Onderhoud met Koos Kombuis (Vandag wil ek my blou skoene dra)

Friday, March 9th, 2018

Koos Kombuis gesels met René Bohnen

oor sy nuwe bundel ‘Vandag wil ek my blou skoene dra’

Koos, baie geluk met nog ‘n gedrukte digbundel en met ‘n onthoubare voorblad! Ons ken Crocs, hulle is soort van komies-ikonies. Van die skrywer-sanger Koos Kombuis het ons ook ‘n paar ikoniese frases (ek dink sommer vinnig aan boer in beton, ou tannies, bicycle sonder ‘n slot, huisie by die see, ek het ‘n vriendin) wat opgeneem is in gesprekstaal, sonder dat almal die bron daarvan ken. Ons weet ook Koos Kombuis se tong is stewig in sy kies en dat hy besig is met konstante ondermyning van die hele bestel. Spot, selfspot, ironie en parodie is vir jou bekende gereedskap. Hoe hanteer of bewerkstellig jy die verskillende gedaantes van komedie in jou gedigte? Werk jy byvoorbeeld hard om ‘n parodie te skryf, of gebeur dit maklik?

Dankie vir die mooi woorde! Ek moet erken, hierdie keer het dit maklik gekom. “Vandag wil ek my blou skoene dra” is inderdaad my eerste gedrukte bundel, uitgegee deur ‘n behoorlike uitgewer, in meer as twee dekades. Dis nie dat ek opgehou het gedigte skryf nie. Met die jare het ek aanvaar en begin glo dat ek waarskynlik nooit weer ‘n digbundel van myself in my hand sal vashou nie. Gedigte is soos aknee; dis iets waarmee baie mense hulleself in hul jeug besig hou voordat hulle tou opgooi of oorslaan na prosa. Die groepie gedigte in hierdie boek het ek net vir my eie plesier geskryf, en op die ingewing van die oomblik aan Naledi gepos, sonder om vir een oomblik te dink dat hulle dit sal aanvaar!

Hoe voel jy oor ikone?

Ek het self ikone gehad toe ek nog met aknee gesukkel het, so mens kan nie die rol wat hulle speel sonder meer afskiet nie. Maar ek moet erken dat die rol van “ikoon-wees” nie gemaklik aan my kleef nie. Dalk is ek, meer as ander digters, bevoorreg in die sin dat my lesers en gehoor dikwels fisies voor my sit wanneer ek opvoerings hou. Daar is egter ‘n ‘down-side’; heldeverering kan ongesond wees en ‘n mens laat vergeet wie jy regtig is. Ek dink hierdie bundel, hoe onvolmaak ook al, is ‘n blik op die persoon wie ek regtig is wanneer ek nie perform nie. Die regular “doos van Bellville-Oos” sonder sy masker.

In die lieflike “vier gebede by jaargetye in die boland”[1] tree jy kragtig met NP van Wyk Louw in gesprek en bied jy ‘n heel nuwe scenario aan, in hoogs persoonlike terme. Jy gebruik bekende skrywers soos Van wyk Louw, Uys Krige, Ingrid Jonker, Eugène Marais en Anton Goosen dikwels as interteks op hierdie manier (en teken apologie aan!). In jou bundel die tweede reën vind ons ‘n heerlike spel met rook en oker, rook en poker, ook ‘n roker – daar is ook ‘n afdeling tripwerk[2].  

Word jou gedigkeuses vir ‘n parodie en interteks bepaal deur ikoniese tekste, bekende liedjies (soos van die Briels),  persoonlike herinneringe; in watter mate hou jy die verwysingsraamwerk van die waarskynlike leser in gedagte? Ek veronderstel jy lanseer daardie gedigte van jou vanaf ‘n platform om doelbewuste funksionele redes – kan jy bietjie meer vertel, vir die nuuskierige leser? Is alles kommentaar? Of soms net binnegrappe?

Toe ek klein was en nog rond gekruip het in my doeke, het ek myself leer lees deur ou Dertiger-digbundels wat in my ouerhuis se boekrak was. Hulle was die enigste boeke wat ek kon bykom, want hulle was op die onderste rak. So het ek grootgeword op ‘n swaar dieet van Skoppensboer, Winternag en ander wroeginge. Ek dink die enigste twee gedigte uit daardie tyd wat ek werklik kon verstaan, was “Muskietejag” en “Met Dapper en Stapper”. Maar die beelde en taal het my bygebly. Later  was die F.A.K.-sangbundel ‘n groot invloed op my vroeë protes-liedjies. Dis waar, baie van hierdie kruisverwysings skiet my sommer vanself te binne, sonder dat ek altyd besef waar dit presies vandaan kom. Soos Obelix (van die Asterix-boeke) altyd sê: “I fell into the cauldron when I was a baby.” Die feit dat ek dikwels die aanhalings verander of parodieer, is waarskynlik ‘n poging om die oer-invloede vir myself te stroop van swaarmoedigheid, of om dit van toepassing te maak op die tye waarin ons nou leef. Paul Kruger was reg toe hy gesê het ons moet “haal uit die verlede en die goeie behou”. Of was dit Paulus?

Voordat ek die bundel lees, suggereer die titel en voorblad vir my gedigte wat bietjie hartseer en bietjie snaaks is. Bietjie see, bietjie hemel, bietjie gly op nat teëls. Vanaf Die Bar op De Aar waarvan die eerste gedig “Rapsodie in blou” is, verken jy die blou-begrip in verskillende vorme. (Ons vind in genoemde bundel ook “Sweet Paradise-blues” en “Saxofoon-blues”) Wat is hierdie blou skoene wat jy nou aantrek in die titelgedig op bladsy 21 van die nuwe bundel? Noodwendig vind verskuiwings en wendings deur die jare plaas. Nogtans: kan die leser in die nuwe bundel vintage Koos Kombuis verwag?

Ek kan dit nie help nie, ek is baie lief vir my blou Crocs. Hulle is skreeulelik, maar hulle is so gemaklik. Toe ek die eerste keer met daai skoene by die huis aankom, toe sê my vrou vir my: “Jy mag dit net nie dra as ons gaan uiteet nie.” Aanvanklik het ek dit net op die strand gedra. Toe begin ek shows doen met die skoene aan. En nou, ewe skielik, het dit my embleem geword, amper soos David Kramer se rooi vellies! Dis waar, die kleur “blou” speel ‘n deurlopende rol in baie van my werk – my volgende boek, ‘n jeugverhaal wat in September verskyn, het ook die woord “blou” in die titel – maar die kleur van hierdie skoene en hoe hulle hulleself pens en pootjies tot op my voorblad ingewurm het, is suiwer toeval. Of dalk nie? Dalk is hierdie kommen skoene juis die perfekte metafoor om te verduidelik wie ek nou is en wat vir my deesdae, op die ouderdom van 63, belangrik is?

vandag wil ek my blou skoene dra

vandag wil ek my blou skoene dra.

want vandag is ’n blou dag,

blou soos die half-

edelgesteente van die oggendlig,

blou soos saffiere.

blou.

.

vandag wil ek my blou hemp dra.

vandag wil ek blou

deur die lewe loop

soos ’n briesie deur ’n wasgoedlyn,

gewigloos

en geurig.

blond en blou.

blosend, bronstig,

diepblou

soos die aand wat stadig aankom.

.

vandag wil ek vaar soos ’n skip

oor blou deinings,

wieg soos die meeue in die wind,

woel soos ballonne

wat vrygelaat is by ’n kinderpartytjie,

soel en soepel en swewig en snoesig

soos die oggenddou,

soos die briewe

van my

aan jou.

.

soos die smarterige jare wat van my afval

ou bloedpleisters weg in die grou

van al my christelike gisters.

groet daardie dae,

want hulle is

vir altyd verby.

.

hulle is ingesluk.

verby is al die rou.

ja, hulle is ingesluk

vandag

.

en nou proe alles

soos die soene

van ’n waterdraer-vrou.

.

aquarius.

libido.

net blou.

.

so lief

is ek vandag

vir jou.

Jy het al gesê: “ In my hart wil ek egter steeds eerder skrywer as musikant wees”[3] en tog word sommige van jou digbundels beskryf as “songs  in ‘n boek”[4] en in die gedigte word die digkuns self gekritiseer en ondermyn. In hierdie postmodernistiese styl vervloei die grense tussen gedig en liriek natuurlik, en tog ervaar die leser sekere tekste pertinent meer gedig as liriek. Maak dit vir jou saak in watter genre jou teks val? Verskil jou benadering wanneer jy die een of die ander skryf? Waar lê groter bevrediging; is dit moontlik om te sê?

Dis waar dat poësie en lirieke dikwels vervloei – dit het ons al by die Dertigers geleer met hulle rym en ritme – maar tog is daar ‘n verskil. Ek glo nie ek sal meer as een of twee van hierdie gedigte toonset nie, en beplan glad nie om daardie toonsettings op te neem op ‘n album nie. Hulle is te kort om werklik liedjies te wees, en die ‘koortjie’ ontbreek! Ek dink dat dit vir my ‘n soort tuiskoms is om na twintig jaar weer gereken te word as digter, al is dit net vir paar weke! Poësie, was, soos dagga, my ‘gateway drug’ in die wêreld van die literatuur in. En, soos dagga, was dit nou my ‘gateway drug’ na buite. Dalk skryf ek nooit weer ‘n gedig nie. Ek sal beslis nooit weer dagga rook nie! Ek is okei. Hierdie laaste groepie gedigte vertel die storie van my nuutgevonde vryheid as gewone mens. In daardie sin is dit nogal privaat. My liedjies is “out there” vir almal om te herken en saam te sing; hierdie goed het as’t ware van onder my kopkussing uitgepeul tot op die bladsye van ‘n boek. Daar is hulle nou. Hulle moes uitkom, ek kon niks doen om hulle te keer nie.

Die huisie by die see is nou vol kitare. Telkens in hierdie bundel word verklaar dat dinge anders is, dat ‘n nuwe tyd aangebreek het, ‘n nuwe toestand betree is (byvoorbeeld “van vandag af is alles moontlik”, op bladsy 6, “ek lê nou anders” op bladsy 18 en “alles vergeel” op bladsy 23 – slegs enkele voorbeelde) Die gedig op bladsy 43 eindig met die woorde

net ek

net jy.

net.

andré.

 

Indien die leser weet dat die digter Koos Kombuis se doopnaam André is, vervaag die grense tussen persoon en persona, verlede en hede en word ‘n nuwe-ou identiteit geaktiveer. Beskou jy die gedig, die bundel, of die fase as ‘n tipe versoening? ‘n Volsirkel tydsverloop? Of voortsetting van die metafories-psigologiese huis wat jy tot aan die einde sal meubileer en herdefinieer? Of het hierdie leser in die strik van die spel getrap?

Dis vir my ‘n einde, maar, soos met ‘n sirkel is daar nooit ‘n einde nie, maar altyd nog ‘n begin. Ek weet dat ek in my lewe die afgelope paar jaar ‘n deurbraak beleef het. Dit het al begin met my geestelike album ”dertien”, al weier Radio Kansel nou nog om dit te speel. Ek het die afgelope paar jaar weer die geloof ontdek wat my geïnspireer het as tiener, maar ek beleef dit nou anders, sonder die aknee van vormgodsdiens.  Is ek ‘n Christen of nie? Wat de hel is ek? Dalk is ek ‘n gelowige ateïs! Wat het I.L. de Villiers destyds gesê? “As niks heilig is nie word alles heilig en die wind waai waar hy wil”. Ek is deesdae weer so gelukkig en vervuld soos wat ek gevoel het toe ek en my pel Etienne van Heerden in standard nege saam die wonder van die woord ontdek het in Breyten Breytenbach se vrye verse. Vir my was daar destyds ‘n konflik tussen kreatiwiteit en die kategismus. Dit was Calvyn se skuld. Die ou gode is, dank die hemel, nou dood en irrelevant, maar die waarheid leef voort. En niemand kan ons uit sy hand ruk nie. Of dalk moet ek sê “uit haar hand”, want wie weet, dalk is die Waarheid eintlik ‘n Vrou… soos Kytie?

huis vol kitare

.

eendag wil ek aftree

in ’n huis vol kitare

met ’n uitsig oor die see

waar die wind spoel

deur die snare

.

eendag wil ek koffie drink

op ’n veranda vol herfsblare

en deur ou digbundels blaai

terwyl ek ryp word

met die jare

.

eendag wil ek huis toe gaan

eendag

wil ek als verstaan

eendag

wil ek opstaan

uit my graf van woorde

en leë gebare

.

eendag wil ek wegkom

van die groot jillende

skare

.

eendag wil ek aftree

in ’n huis vol kitare

.

Dankie vir jou antwoorde, vir die bundel en veral dankie vir die feit dat Calvinia en Mordor in één versreêl, in één Afrikaanse gedig verskyn[5]. Inderdaad is alles van vandag af moontlik!

… En daar dog ek Mordor is net anderkant Calvinia!

***

[1] Vandag wil ek my blou skoene dra, Naledi, 2018  Bladsy 21.

[2] die tweede reën, Bittercomix 1998, Bladsy 57.

[3] . https://www.netwerk24.com/Stemme/Profiele/Koos-is-nie-meer-cool-nie-      20141121

[4] 4. Die Bar op De Aar, Tafelberg, 1988. Hoe “Die Bar” ontstaan het.

[5] Vandag wil ek my blou skoene dra, Naledi, 2018. Bladsy 47.

Onderhoud met Marlene van Niekerk (In die stille agterkamer; Gesant van die mispels)

Monday, January 15th, 2018

Marlene van Niekerk gesels oor haar nuutste twee digbundels, met Louis Esterhuizen. Bundels ter sprake:  In die stille agterkamer (Gedigte by die skilderye van Jan Mankes: 1889 – 1920) en Gesant van die mispels (Gedigte by die skilderye van Adriaen Coorte ca: 1659-1707) (deur Marlene van Niekerk)

LE: Marlene, enkele jare na die publikasie van die veelbekroonde Kaar (2013: Human & Rousseau) verras jy ons met die weelde van twéé digbundels wat tegelykertyd verskyn: beide met beeldgedigte wat uitsluitlik en onderskeidelik op die skilderwerk van twee Nederlandse skilders fokus, te wete In die stille agterkamer – Gedigte by die skilderye van Jan Mankes 1889 – 1920 en Gesant van die mispels – Gedigte by die skilderye van Adriaen Coorte ca. 1659 – 1707. ʼn Volslae kragtoer en totaal uniek binne die Afrikaanse lettere is hierdie bundels inderdaad; nie net ten opsigte van tema nie, maar ook in aanbod. Van harte geluk daarmee. So bevat elke gedig byvoorbeeld sowel die skildery waarop dit betrekking het, as ʼn vertaling in Nederlands wat deur jou en Henda Strydom gedoen is. Boonop met ʼn Nawoord ten opsigte van elke bundel. Die eerste vraag is dus voor die hand liggend: Wat was die aanloop tot hierdie ontsaglike projek? Was daar byvoorbeeld ander beeldgedigte en/of publikasies wat jou hiertoe beïnvloed het? En waarom juis hierdie twee minder bekende skilders as fokalisators neem?

MvN:

‘n Warm ontvangs, dankie Louis. Reeds in Kaar is daar gedigte oor skilderye van Marlene Dumas, Velazquez, Manet, Weissenbruch. Die twee nuwe bundels is dus nie nuut wat tematiek betref nie. Daar is altesaam sewe en twintig Afrikaanse gedigte plus hulle Nederlandse vertalings. Die twee bundels is die eerste van ‘n beplande reeks, en hoewel die omvang van hierdie eerste twee nie groot is nie, was die studie oor skildertegniese en kunshistoriese kontekste intensief en veeleisend, en so ook die vertaal- en redaksieprosesse. Die direkte aanloop was ‘n besoek aan museums waar ek die skilderye in lewende lywe kon besigtig, iets wat ek altyd as ‘n impak ervaar, in hierdie geval met naskokke van bewondering, vereenselwiging, en selfs met wat sommige skrywers noem: “ekphrastic jealousy”. (Heffernan.)

Ek is origens nie die eerste om gedigte te maak by die werk van hierdie spesifieke twee skilders nie. Daar bestaan pragtige gedigte van Hans Favery oor die Coorteskilderye, http://beeldgedicht.info/Reprocitaat/faverey-coorte.htm  en ook ‘n ontroerende vers oor Mankes se geliefde wit boerbok deur Willem van Toorn. http://beeldgedicht.info/Reprocitaat/toorn-mankes.htm

Wat ek sien in die skilderye is hoe ambagtelikheid, perfeksionisme en obsessie in die hand kan werk. Een aspek van die obsessie wat my interesseer is dat die “spore van moeite”, kwashale, verftekstuur, deur albei skilders noulettend weggepoets is sodat die “werkery” wat plaasgevind het onsigbaar is. Dit is een van die aspekte wat maak dat mens iets as ‘n “kuns” kan beskou, iets indrukwekkends produseer sonder ‘n sweem van inspanning wat daaraan kleef, sodat dit “maklik” lyk. Dis veral die lig en ligval in die skilderye wat as gevolg hiervan haunted of bespook raak, veral in die Coorteskilderye. Uiteraard verskil so ‘n werkwyse radikaal van ‘n meer eietydse opvatting dat ‘n kunswerk sy eie bestaansvoorwaardes en prosesverslag letterlik en as integrale onderdeel sou moes tentoonstel, indien nie in die vorm van kwashale dan in die vorm van ingeslote voorstudie, ongeluk, korreksiemerk, doodles in die kantlyn, tentatiewe lyne, of afvalreste (vergelyk byvoorbeeld die werk van Kentridge waar vorige lyne meestal deurskemer, of in sommige werke van Dumas, waar korreksies en gelukkige ongelukke vir ‘n bepaalde vitale effek, of as spoor van ‘n bepaalde soort omgang met materiaal noukeurig bewaar of geëksploiteer word in die eindproduk). Soms is die aandrang op die behoud van die “rough edge” ideologies gemotiveer, soos by kunstenaars wat beweer dat afgewerkte gedigte/skilderye uit voeling sou wees met die “gebroke werklikheid”, ‘n opvatting wat soms ‘n rasionalisering van luiheid of onvermoë kan wees. Alle maakprosesse veroorsaak naamlik afval, rejects, onvoltooidhede en korreksies, maar in Coorte se werk is dit buite sig. (En daar was korreksies moontlik, byvoorbeeld van die perspektief op sommige skilderye.)

Dit is sekerlik mede as gevolg van onbeperkte foutlose reproduksie, “photo-shopping” en perfek-getroue fotografie dat eietydse skilders die prosesse en probleme van die meer “morsige” skilderlike vorm van (re)presentasie wil laat mede-beteken in die skildery. Tydens die skryf van Memorandum het ek hieroor lang gesprekke met wyle Adriaan van Zyl gehad en baie by hom geleer. Ook by hom is die verflaag glad afgewerk en deursigtig en dring sigself nie op as medium nie. By Coorte is dit asof die skilderye vanuit ‘n droom op die doek geprojekteer is. Die beelde lyk soos die onnavolgbare resultaat van ‘n vreemde, veruitwendigde selfhipnose-via-objekte.

Uiteraard is my bewondering van hierdie spesifieke keuse en tegniek nie absoluut of eksklusief nie. Ekspressionistiese werk waarin soms die liggaamlike opgeruidheid van die skilder, sy/haar handbewegings en penseelvoering plus die materialiteit van die medium, die reste en oneffenhede van kanvas en verf eksplisiet opgevoer word, vind ek net so boeiend.

Verder kon ek ten tyde van die skryfproses (2015 en 2016) identifiseer met die beskeie onderwerpe van sowel Coorte as Mankes – onderwerpe geïsoleer en oorgiet met “gebiologeerde” aandag (mesmerized), soos die Nederlanders sou sê, en heropgevoer op doek/hout/papier. Ek het aanklank gevind by hierdie tydrowende, verfynde tegnieke waardeur die afgebeelde herkenbare objek uiteindelik raar (rarified) aandoen.

Verder het die skilderye my geïnteresseer omdat daar rondom die twee skilders, in twee wyd uitmekaarliggende tydsgewrigte, internasionale oorloë gewoed het en daar sprake was van  groot maatskaplike omwentelinge. Desondanks het die skilders net stilweg aangehou met hulle werk, sekerlik nie onbewus van die gebeure nie. Coorte het geleef in die nadraai van die Tagtigjarige Oorlog en ten tyde van die Europese oorloë rondom die Spaanse troonopvolging, en Mankes is twee jaar na die einde van die Eerste Wêreldoorlog oorlede. Nie een van hulle het slagvelde of portrette van gevegshelde geskilder nie. Hulle het eerder aandagtig lont geruik (soos Eybers sou sê). Coorte se goth ligvalle is egter alles behalwe “onskuldig”, so ook Mankes se gelate en alleswetende olieflesse. Sou die koel, toegewyde blik van die skilders ‘n indirekte vorm van kommentaar wees op hulle tyd?

Die skilders het my ook interesseer omdat hulle altwee buite die heersende skildermodes van hulle tyd gestaan het, Coorte buite die spektakulêre styl van die pronkstillewes van die Goue Eeu, Mankes buite die impressionisme en die post-impressionistiese ontwikkelings van die negentiende eeu, al was hy daarvan uitstekend op die hoogte soos wat uit sy briefwisselinge blyk.

https://www.moorsmagazine.com/kunst/mankesbrieven/

Mens kan sê dis skilderye wat ‘n pokerface  voorhou oor die hoeveelheid moeite wat in hulle gesteek is. Daar is iets stoïsyns in die werk. Wat is dit wat met so ‘n helder bewussyn verdra word? is die vraag in albei gevalle.

LE: Die titels. Ek vind beide titels pragtig en besonder evokatief. Kan jy dalk vir ons ʼn aanduiding gee van hoekom jy juis op dié titels besluit het en in welke mate dit die onderskeie bundels begrond?

MvN:

Nou ja, ek hou nog altyd van die idee van ‘n agterkamer, net soos van ‘n afdak, eerder as van ‘n voorkamer met hoërugstoele oorgetrek in chintz waarvan mense soms by voorkeur gebruik maak om hul gevoeglikheid aan bruikbare gaste te demonstreer. Mankes het in Friesland letterlik die agterkamer in sy pa en ma se boerehuis as ateljee gebruik. Agaat en Lambert het albei al so ‘n agterkamer gehad waarin hulle gedoen het wat hulle wou. En gesantskap, nou ja, in ons literatuur het jy al gesante/getuies/honde/scribas/slippedraers van God, Volk, Vaderland, die Syn, die Nie-Syn, die So-syn, die Ek, die Woord, die Vorm, die Broederbond, die Vrou, die Aarde, die Gees, die Man, die Waarheid (en Versoeningskommissie), die Weste, die Rede, Afrika, die Komende Daeraad van Volkome Bevryding van alle Lyding en Tekort, ‘n Gupta-huurling as Voorste Intellektueel en dergelike groothede gehad. Ek het gedink dis miskien nou tyd om te vra of mens ‘n kunstenaar as ‘n gesant van mispels kan sien, ‘n gesant, deelagtig dus aan die aard van diegene wat hom/haar afgevaardig het: effens koejawelagtig maar met sewe verskillende smake, vaalbruin van kleur, en pas lekker wanneer behoorlik  murf.  Te jonk is mispels naamlik wrang en melerig en hul gesant ewe onpruimbaar. Eintlik moet die mispel (soos sy gesant) eers skrik van temperature onder vriespunt, vervolgens  fermenteer, en voorts vinnig geniet word voordat dit beskimmel. Vijf harte, vyf sterte en ‘n prik in die gat, raai raai wat is dit? soos hulle in Nederland gesê het toe almal nog mispels geken het.  https://nl.wikipedia.org/wiki/Mispel

LE: Ooreenstemming bestaan wel tussen Jan Mankes en Adriaen Coorte: beide skilder stillewes wat as intieme, realistiese studies beskryf kan word. Dieselfde geld die poësie omrede elke gedig as ʼn intieme, introspektiewe woordskildery beskou kan word. Trouens, in Gesant van die mispels vind ons op bladsy 47 die volgende reëls:

ʼn stillewe bevloei

die klip, en daaruit, soos ʼn kannie-

dood, spruit soms ʼn klein poëem.

Is dit ʼn korrekte aanname om bykans elke gedig as ars poetica te beskou, soos jy dit self in jou Nawoord tot Jan Mankes se skilderwerk stel: “Sy skilderye dwing ons sagkens tot ʼn aandag van klein vrae.” (p.63)? Die gedig is immers nie net antwoord (bevestiging) nie, maar terselfdertyd ook bevraagtekening (verruiming). Of lees ek skeef?

MvN:

Dis ‘n interessante waarneming. Ek hou dit by die vrae wat my besig gehou het toe ek na die skilderye gekyk het, want as ek ‘n poëtika het, verander dit in elk geval by die minuut. Ek vra: Waarom wil ek na sommige skilderye weer en weer kyk? In tradisionele beeldgedigte maak digters meestal verbale representasies van visuele representasies, maar waarom wil  hulle dit doen? Waarom wil mens dinge wat reeds in die werklikheid bestaan, (ook gevormde kunswerke) gaan herhaal op kanvas, in musiek, in skrif? Om opnuut sin te maak, is een antwoord, maar hoekom wil mens voortdurend opnuut sin probeer maak? Al wat mens kan uitwys is dat mense blykbaar nie gaan ophou daarmee nie, dat dit tot hulle “wese” behoort soos wat pronk behoort tot die wese van ‘n volstruis. Miskien het dit nie met “sin” te maak nie maar met  verleiding? Van kuns wat mens nie verlei nie, stap mens tog weg, volkome koud gelaat, nie waar nie?

LE: Vervolgens wil ek vlugtig na jou werkswyse verneem: Het jy byvoorbeeld tegelykertyd aan beide bundels gewerk, of het hulle afsonderlik ontstaan? Dieselfde geld ten opsigte van die vertalings. Het hulle organies saam met die gedig tot stand gekom, dalk selfs vóór die Afrikaanse teks – of agterna?

MvN:

Eers is die Coorte-gedigte geskryf, daarna die Mankes-gedigte, tussenin ook gedigte by ander skilderye, foto’s, beeldhouwerke. Ek probeer indien moontlik uit ‘n taamlik ruim voorradekas selekteer. Die gekose gedigte is vervolgens eers ‘n paar keer hersien oor ‘n periode van twee jaar. Toe die idee van ‘n tweeluik opgeduik het, het ek Coorte en Mankes as paar uitgekies op grond van etlike min of meer verdedigbare ooreenkomste.

Die vertalery was ‘n heerlik verrassende en jolige komplot. Henda en ek het onafhanklik vertalings gemaak, hare natuurlik veel beter as myne want haar Nederlands is veel beter, as musikus het sy ook baie goeie ore en kan fluff en ongepasthede qua klank en teneur onmiddellik uitwys. Vervolgens het ek die beste reëls uit die twee vertalings bymekaargesit. Daarna het ek die oorspronklike Afrikaanse gedigte herbewerk omdat hulle alte on(ge)trou geraak het aan die vertaling. Sommige vertalings was naamlik veel beter as die oorspronklike Afrikaanstaliges. Wat my betref is die Afrikaanse gedigte dus vertalings uit die Nederlands, maar die Nederlands self is ook nie die oorspronklike nie. Die oorsprong het verdwyn, en dit is ‘n goeie begin vir die einde om eweneens te verdwyn. Al wat oorbly is die glimlag van die kat.

Vervolgens het Annette Portegies en ander redakteurs by Querido die Nederlands nagesien, wat ‘n baie leersame proses was –  mens kan klaarblyklik veel meer los en vry speel met Afrikaans as met Nederlands. Miskien kan mens deur volgehoue vertaling vanuit Afrikaans en Kaaps na Nederlands uiteindelik Nederlands self ook bevrug en ondermyn vir sy eie beswil? Dit sou miskien beter wees as ondermyning van Nederlands deur Engels?

Daarna was nog ‘n verdere redaksie nodig om elke gedig en elke vertaling op net een bladsy ingepas te kry en wel in ‘n vorm wat visueel sou “pas” by die kleurafbeelding op die teenbladsy. Dit was die visuele geheelontwerp op elke bladsy wat moes klop. By sommige gedigte is daarom bewustelik verander aan reëllengtes en strofes ten einde ‘n geheel te vorm met die objek op die skildery of met die grootte van die afdruk. Ons het die hele tyd die boeke gekonsipieer as kunsobjekte in eie reg. Keith Dietrich se ervaring en deskundige insette as maker van sy eie kunstenaarsboeke (artist’s books) was hierin van onskatbare waarde.  Die bundels is dus die produk van ‘n inspirerende en vrugbare kollaborasie tussen Keith en my en Henda en Annette en nog etlike ander Nederlandse en Suid-Afrikaanse lesers, asook Nelleke de Jager sonder wie se volgehoue moeite, onder andere met die verkry van die reproduksieregte van sommige van die skilderye die hele projek in duie sou stort. Ons sal hierdie samewerking altyd onthou as ‘n besondere tyd waartydens ons dikwels saam gelag en ge-puzzle het, menigmaal oor die kontinente heen via Skype of Facetime.

LE: Volgens my vorm intimiteit skering en inslag van hierdie gedigte. Nog selde het ek gedigte te lese gekry wat jou as leser so intiem betrek by ʼn stuk geobjektiveerde realiteit: dit is asof jy die gedig plaas as intieme gespreksgenoot te midde van die skildery se interne gedagtegang. Hierdie graad van intimiteit verkry jy op verskillende maniere, nie net weens introspeksie of die direkte aanspreek van die betrokke skilder en/of geskilderde objek nie, maar ook deur middel van verstegniek, soos die kompakte versvorm met bykans geen wit tussen die versreëls nie. Tog vind ek Gesant van die mispels ʼn meer intiem-persoonlike bundel as In die stille agterkamer, wat myns insiens meer introspektief van aard is. Gaan jy akkoord met so ʼn opmerking?

MvN:

Ek dink die bundels verskil, ja, maar albei bevat voorbeelde van dieselfde tipiese ekfrastiese strategieë. Sowel die direkte aanspreek van die skilder as die adresseer of beskryf of uitleg van die geskilderde objek, is naamlik welbekende strategieë in beeldgedigte, so ook die selfondersoek van die beelddigter ten aansien van die skildery. Die teoretici noem dit dramatiseringstegnieke, of (re-)animeringstegnieke ten opsigte van die (objekte in die) skildery, soms heropwekkingsfantasieë ten opsigte van die (oorlede) skilder. In ieder geval is niks daarvan nuut nie. Mens sal in ieder geval nooit weet waaraan die skilder gedink het toe hy geskilder het nie. Miskien het hy aan heeltemal niks “gedink” nie, net geskilder, presies soos sokkerspelers nie hul eersvolgende beweging “bedink” nie, maar bloot intuïtief-intelligent speel op grond van hul kennis en ervaring van die spel, die teenstander, die omstandighede op die veld, ensovoorts.

In  hierdie bundels is dit die spreker in die gedig wat allerlei oorwegings aan die skilder toedig en dit aan die leser probeer verkoop as sitroene. Indien die gedigte op die leser ‘n bepaalde effek het is dit dus verkry deur rook en spieëls. Mens kan verdere vrae stel: skep sommige gedigte vir die leser die illusie dat sy oog aangestuur word op bepaalde suggestiewe detail in die skilderye? Of gee die gedigte die leser kykopdragte, of -aanwysings? Hoe dit sy, die skryf van die gedigte was ’n poging om te probeer uitvind waarom daar so ‘n onverklaarbare suigkrag van sommige van die skilderye op my uitgegaan het in die spesifieke tydsperiode van 2015/16. Die skilderye sal verskillende kykers verskillend affekteer, en hopelik geld dieselfde vir die lesers van die gedigte. Dit sou mooi wees as die gedigte, selfs nou tydens die dekoloniale wending, ‘n toename veroorsaak in die aantal “slagoffers” van die skilderye.

Daarby ‘n verdere vraag:  watter soort intimiteit is dit wanneer die spreker in die gedig sig skaar by die geskilderde objekte ten einde onskuldiges te verlei? Daar is baie soorte onskuldiges in ons land. Ek het oor die jare ‘n reeks gedigte in Engels probeer skryf  by foto’s van Goldblatt. Soos jy seker weet het hy onlangs in protes teen sensuur sy hele argief van foto’s weggehaal  van die Universiteit van Kaapstad. Ons het die afgelope jare gesien hoe onskuldiges aanstoot kan neem aan beelde/skilderye en dit sal my absoluut nie verbaas as sommige van Goldblatt se foto’s die soms ideologies-bevloeide maklik beledigbare gemoed van sommige selfidealiserende jong verbruikers uitermate sal affronteer nie. Gedigte wat politiesgelade beelde bekommentarieer/animeer sal waarskynlik nooit gepubliseer kan word as die digter se legitimiteit om dit te doen ontken word nie. Gelukkig kan niemand Goldblatt se foto’s ontmaak nie, hulle is opgeneem in talle internasionale publikasies en hang wêreldwyd in galerye.

Ander beeldgedigte sal om ander redes moeiliker word om te skryf  byvoorbeeld as hulle sou gaan oor skilderye met verwronge figure of oor nie-figuratiewe kunswerke. Die “vertaling” van die semiotiese struktuur (tekensisteem) van een medium (die van visuele beelde)  na die tekens van ‘n ander medium (van geskrewe taal) sal myns insiens moeiliker word na mate die beelde minder realisties is en nog moeiliker as die beelde volledig nie-figuratief of abstrak is. Indien die beelde abstrak is sal ‘n beelddigter sterk  in die verleiding kom om te doen wat baie vertalers (soms moet) doen by ‘n hermetiese of verwikkelde stuk talige bronteks – naamlik om dit te eksplisiteer of te verklaar, of te konkretiseer, of te “verinheems”, en op die manier insigtelik te maak vir die doeltekslesers. Om hierdie rede is vertaling al beskryf as ‘n vorm van kommentaar/kritiek op ‘n literêre werk. Om dieselfde rede kan geskrewe kunsgeskiedenis beskou word as ‘n vorm van ekfrastiese hermeneuse of ekspliserende uitleg by visuele beelde. Aan die ander kant: poësievertalings uit een taal in ‘n ander taal word ook dikwels as geslaagd beskou indien die doelteks (hoe dan ook), die totaaleffek (abstraksie of distorsie) van die bronteks kan beliggaam.

Tot watter mate hierdie soort oorwegings ook geld vir iets soos intermediale vertaling, (dit wil sê vertaling van een medium tot ‘n ander,) is vir die teoretici om oor te spekuleer. Moet die digter probeer om die (dis)torsie in die beeld te herhaal in taal?

Ek dink wel dat die realistiese oriëntering van spreker, ruimte en tyd in die gedigte in hierdie twee bundels enigsins parallel is aan die realisme van die skilderye. Nie dat hierdie soort formele konsonansie tussen beeld en woord ‘n voorvereiste is vir ekfrastiese gedigte nie –  soos wat die pragtige vry-assosiatiewe gedigte van Hans Favery oor Coorte se werk duidelik illustreer, die Favery-gedigte antwoord op ‘n  droomagtige, byna surrealistiese manier op die  realistiese skilderye. Dis ‘n eg-eietydse respons op skilderye uit die verlede. Ek dink nie hier is enige reëls of voorskrifte moontlik nie. Die skilderye van Coorte is ten spyte van hul realisme, kompleks en raaiselagtig, en het daarom mense oor eeue heen bekoor en gefassineer. Sy werk sal nog vele verskillende response oproep. Net soos wat die musiek van Bach miskien nog eeue lank uitgevoer sal word en variante, sitate en verwerkings sal ontlok. Selfs nie die mees inkwisitoriale dekolonialisering van kultuuruitinge sal hierdie vervloeiing en verspringing van elemente oor die kontinente heen kan keer nie (soos wat die uitstekend befondste afdeling vir Chinese taal en kultuur aan die Universiteit van Stellenbosch reeds bewys,  om nie te praat van die Suid-Afrikaanse donkievelle, renosterhorings, ietermagô’s, leeubeendere en perlemoen wat hul weg na China vind nie).

Oor die gebrek aan wit tussen die versreëls: Die uiteindelike kompakte voorkoms van die gedigte het heelwat te make met hoe hulle as teksblokke visueel moes artikuleer met die afdrukke van die skildery op die teenbladsye. En dit is maar een ontwerplogika, vele ander logika’s sou moontlik wees, in die geval van hierdie twee bundels het ons ‘n taamlik simmetriese en gesentreerde ontwerpplan gevolg om te pas by die  inhoudelik en formeel taamlik konvensionele skilderye en gedigte.

LE: Aansluitend tot my opmerking hierbo moet ek noem dat indien intimiteit die toon van hierdie gedigte bepaal, dit inderdaad ‘grense’ is wat in hierdie gedigte aangespreek en oorskry word. Hiervolgens identifiseer ek sterflikheid vs onverganklikheid, tekstuele vs visuele, teenswoordige vs verlede, kyker vs bekykte (en ook andersom: die bekykte wat terugkyk na die kyker!) en ten slotte: Afrikaans vs Nederlands, sowel stamtaal as kulturele aanloop tot die Afrikaanssprekende samelewing. In een van die sleutelgedigte (In die stille agterkamer, p.11) vind ons byvoorbeeld die volgende reëls wanneer Jan Mankes se selfportret behandel word:

            Jy vul die raam kompleet

asof jy eensklaps in ʼn doodloopstraat

tot stilstand kom. Dis ek na wie

jy so van digby kyk soos na ʼn muur

met ʼn geslote hek …

(rr. 1 – 5)

En ten slotte.

                                               Ek lig my hand,

niks anders skiet my binne as jou reguit

in die oë kyk en soos ʼn ver

familielid te groet.

Volgens my is die insluit van vertaalde tekste dus nie net ʼn poging om die reikwydte van jou lesersmark te vergroot nie, maar inderdaad ʼn tematiese noodwendigheid omrede die Afrikaanse gedig nie net ʼn (introspektiewe) weerspieëling van die skildery is nie, maar tegelykertyd in die vertaalde teks gereflekteer word. Ook die leser (uit beide taalgroepe) mag nie hier buite die raam geplaas word nie; op subtiele wyse word die leser as ‘kyker’ immers deel van hierdie drieledige spel tussen uitbeelding en waarneming. Jou kommentaar?

MvN:

Ja, jy sien dit goed, grense is daar om oorskry en geperforeer te word en om ontoelaatbare en verbode dinge oorheen te smokkel in teenoorgestelde rigtings. In ‘n tyd van aggressiewe kulturele essensialisering deur  akademiese identiteitsteoretici is die besluit om die Nederlands ook in die Suid-Afrikaanse uitgawe in te sluit onder andere bedoel om die onvermydelike werking van verstrengelings en wedersydse “besmetting” van kulture via (ook intermediale) vertaling te illustreer: in hierdie geval, soos jy sê:  intersemiotiese “vertaling” van oud-Europese skilderye na gedigte in ‘n postkoloniale mineurtaal in Afrika, voorts vertaling van laasgenoemde “terug” na die Europese “stamtaal”, daarna aanpassing van die Afrikaanse teks aan die vertaling, en laastens “vertaling”/rangskikking van al die visuele aspekte van die bundel om in een gesamentlike ontwerptaal sin te maak vir die min of meer visueel ervare oog. Sowel verinheemsing as vervreemding is deur hierdie verskillende soorte en “rigtings” van oorsetting bewerkstellig. Die mengsel is in ieder geval wat my betref onontwarbaar en onsuiwerbaar. Mens sal origens moet sien of daar enigiemand in Nederland is wat vind dat ek my skuldig maak aan kulturele toe-eiening.

In hierdie verband wil ek verwys na die kollektiewe Brasiliaanse Tropicália- of Tropicalismo-beweging uit die sestigerjare. Hierdie beweging in die Globale Suide is naamlik verlangs verwant aan bogenoemde nosies van ongebreidelde kulturele grensverkeer en interkulturele “vertering”van elemente. Die beweging sal miskien bekend wees by Suid-Afrikaanse lesers vanweë die rol wat Veloso Caetano daarin gespeel het, die sanger van La Paloma in die rolprent Hable con ella, (Talk to Her) van Almodóvar. Die digter Oswald de Andrade was in 1928 reeds ‘n soort grondlegger van hierdie latere kulturele beweging met sy anargistiese Antropofagiese manifes, ‘n los stel aforismes/beweringe wat volgens eietydse teoretici nie alleen ‘n kontra-koloniale kultuurvoorstel was nie, maar ook ‘n Latyns-Amerikaanse vertaal- en musiekteorie. Dit het basies neergekom op ‘n herwaardering van pre-koloniale kannibalisme, maar dan in kulturele sin: neem en eet alles vreemds wat uit die buiteland inkom of oorwaai en maak dit, deel van die eie kulturele produksie/uitskeiding. Andrade het hom hiermee absoluut gedistansieer van die sogenaamde Manifesta regionalista (1926) van nasionalistiese groepe wat met hulle verwerping van  ingevoerde konserf, Switserse medisyne en Amerikaanse nuwighede basies ‘n “sluiting van die hawens” wou afdwing. Daarteenoor stel De Andrade idees van radikale transkulturasie en kulturele toe-eiening voor. Sy verdediging van die tradisionele matriargie, die  prelogiese mentaliteit en die karnavaleske word deur eietydse teoretici gesien as  ‘n bevryding van mentale kolonialisme en as voorloper van idees van Kristeva en Deleuze en Guattari. Sy manifes word  vandag beskou as ‘n “etno-poëtiese model” en ‘n “soepele boetseerbare kulturele grondslagdiskoers”.

http://www.academia.edu/6998258/Antropofagia_Cultural_cannibalism_

Hieronder is die skildery getitel Abaporu  (Mensvreter), ‘n verjaardaggeskenk van die skilder Tarsila do Amaral aan De Andrade wat die impuls was agter die Antropofagiese manifes –  ‘n groot Indiaanse liggaam met ‘n minuskule kop in dieselfde liggaamshouding as Rodin se Denker. Mens kan jou voorstel hoe Suid-Afrikaanse studente wat hierdie skildery in Suid-Amerika sou sien dit onmiddellik (dalk namens hulle gashere?) as aanstootgewend sou kon ervaar en dit sou wou laat verwyder of toespyker.

Interessant is miskien ook vrae wat Achille Mbembe stel, byvoorbeeld: waarom geen kulturele opbloei na 1994 nie; en daarby kan mens voeg, waarom twintig jaar later nog geen teken daarvan tydens kampusopstande in 2015 en 2016 nie; waar is die nuwe meesleurende vorme van teater en musiek? Waarom sou etniese chauvinisme en nasionalisme of “nasionaalgeoriënteerde groepsidiolekte” nog steeds, selfs deur akademiese propagandiste, aanbeveel word as die enigste legitieme bronne vir kunsskepping?

http://www.litnet.co.za/oorwegings-vir-die-dekolonisering-van-die-verwante-musieksoorte-van-westerse-en-suid-afrikaanse-kunsmusiek/

LE: In beide bundels kon ek slegs twee gedigte vind waar die stem in die gedig haar/sy waarneming direk en persoonlik op eie belewenis betrek, te wete “Net so ʼn haan had ek as kind” (In die stille agterkamer, p.47) en “Adriaen, die gekke is dat julle tydgenote was” (Gesant van die mispels, p.54). Vertel ons meer van hierdie gedigte? Ook – is dit toevallig dat dié gedigte in die onderskeie bundels basies sluitverse is?

MvN:

Die twee gedigte se posisies in die onderskeie bundels het uiteraard te make met ‘n soort “spanningsboog” in die volgorde van die gedigte. Mens moet na my mening, formeel gesien, sorg vir eindes, al is dit ‘n nosie wat soms bevraagteken word deur Neo-Marxistiese kunsteoretici op grond daarvan dat ‘n skrywer se bemoeienis  met “einde” (formeel en inhoudelik) altyd ‘n aanduiding sou wees van ‘n twyfelagtige hang na sluiting en totalisering, ‘n emfatiese slotakkoord, waarin alles wat voorafgegaan het “opgelos” en tot stilstand gebring sou wees. Eindes (net soos beginne) kan egter, soos reeds geargumenteer, formeel sowel as inhoudelik “oop” wees of deur ‘n oneindige aantal maneuvers hul eie relativering insluit of  “merk”. Die meeste kunswerke is, goed beskou, in elk geval eintlik ‘n strange loop (möbiuslus) tussen die kunstenaar, die kunswerk, die prototipe/model en die resepsie. Elkeen van hierdie elemente kan ten opsigte van elkeen van die ander elemente die “dader” (agent) of die “slagoffer” (pasiënt) wees. Ook die kunstenaar self kan deur sy/haar werk, of deur sigself  “beseer” word. (Vergelyk Alfred Gell se mooi boek Art and Agency hieroor). Oor altwee die gedigte wat jy noem se insluiting is daar getwyfel, die haangedig by die haanskildery van Mankes, omdat dit miskien te sentimenteel sou wees; die tydgenote-gedig aan die einde van die Coorte-bundel (Coorte het min of meer in dieselfde tyd geleef as my stamvader Cornelis Gerritz van Nieuwkerk), omdat dit dalk te direk-persoonlik sou wees. Uiteindelik het ek besluit om hulle te behou ter wille van afwisseling en kontras met die res.

LE: Marlene, die wisselspel tussen beelding en teks was nog altyd iets wat prominent teenwoordig was in jou skryfwerk. (Ek dink byvoorbeeld hier aan Memorandum: ʼn verhaal met skilderye, 2006: Human & Rousseau.) Watter rol speel ander kunsuitdrukkings soos byvoorbeeld die skilderkuns – en natuurlik, veral ook musiek – in jou eie kunsbeskouing en -uitdrukking?

MvN:

Ek gee nie voor om enigiets buiten ‘n geïnteresseerde leek op die gebied van skilderkuns en musiek te wees nie. Ook kyk en luister ek, miskien wel ‘n bietjie uit ‘n antropologiese en filosofiese oogpunt, na heel verskillende vorme van musiek en skilderkuns, alles van Mongoolse bowetoonsang tot Europese kunsliedere en die Kalfiewals, veral as Dries Laas dit speel op sy konsertina https://www.youtube.com/watch?v=-09FaMGKwC0, En ons het die konsertina by die Engelse en die Duitsers gekry –  hier is  verder ‘n Sweedse hoenderpolka: https://www.youtube.com/watch?v=bgfBCli0Bik, ‘n Ierse riel https://www.youtube.com/watch?v=pPDM-2seKpA en so klink ‘n Portugese volksmusiek in postkoloniale Brasilië, https://www.youtube.com/watch?v=TUxKpuxc_BM,  alles familie van mekaar. Ek kyk ook na baie soorte kuns, in museums en ook op die internet, alles vanaf graffiti tot gekerfde Eskimobeeldjies, Aborigine-kuns en bekende en minder bekende werke uit die verskillende kunskanons. Omdat ek taamlik vatbaar is vir suggestie kry ek dikwels, soos baie ander skrywers, bruikbare idees as ek ander kunsvorme bekyk of beluister. Daar is oneindig veel teorie en geskiedenis om te lees oor kuns, oor watter rol dit speel in verskillende kulture, oor wat die funksies daarvan is. Maar dat dit uiteenlopende rolle en funksies vervul, neem nie weg dat kuns nie ook iets in gemeen kan hê nie. Een standpunt waarmee ek kan identifiseer is dat kuns dalk meer met biologie te make sou kon hê as wat mens sou dink; met evolusie, met oorlewing en met seksuele seleksie. Hoe ook al, ek vermoed dat die maak en die geniet van sogenaamde kuns geanker is in ons animaliteit en materialiteit eerder as suiwer in ons “geestelike”/simboliese vermoë, iets wat allegoriste nie verstaan nie, ook nie ideoloë wat net skryf wat hulle klaar weet nie. Kuns het myns insiens met ekses te make, oorbodigheid, en met die roekelose verspilling van libidinale energie, met die vermoë om in ‘n flow te kom met materiaal, met die onontbeerlike algemeenmenslike narsisme van hongerige selfherkenning in die wesens en dinge, die gamut van bestaansvorme buite ons, waarvan Marcuse praat in One-dimensional man. Sulke opvattings kan erg bedreigend wees vir skrywers wat nie kan herken of erken dat hulle nog nie in aanraking is met hulle gevoelens of onderdrukte vrese of begeertes nie. Die idees van Elizabeth Grosz, Alphonse Lingis, Deleuze en Guattari en sommige filosowe in die kader van die sogenaamde Nuwe Materialisme het my verder gesterk in my kwaad wat hierdie soort opvattings betref.

Ek wil net nog iets byvoeg waarop jy nie ingaan in jou vraag hierbo oor grensoorskryding nie, maar ek vind dit tog nodig om dit te sê as gevolg van die huidige atmosfeer in die publieke domein in SA.

As mens in hierdie tyd van die oproep tot transformasie van kurrikula en verbranding van kunswerke op kampusse so iets soos hierdie bundels publiseer, dan is mens intens bewus van ‘n bepaalde risiko wat mens neem/grens wat mens dalk oorskry, gesien die verbandhoudende wysgerige oproep van akademici soos Samantha Vice dat wittes nie in ons tyd politieke kritiek moet lewer nie, maar hulle moet beperk tot “small gestures en utterances”.

http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9833.2010.01496.x/full  ( Sou sy die onlangse boeke van Jacques Pauw, Ronnie Kasrils, Crispian Olver oor die politieke toestand in die land ook in die verdomhoek werp?)

Daar sou kritici kon wees wat, terwille van hulle eie selfadvertensie hierdie soort publikasie van gedigte en skilderye sou wou uitsonder as ‘n laakbare sosiale handeling wat op opsetlik aanstootgewende wyse die gegewe van historiese bevoorregting, ‘n hoër middelklasposisie en taamlike elitêre smaak durf tentoonstel saam met alle geriewe en geleenthede wat daarmee saamhang: gevestigdheid in ‘n sosiale en artistieke “veld”, ‘n koppeling aan ‘n “mark”, toegang tot produksiemiddele en -prosesse, en tot institusies en befondsing.

Mens riskeer met so ‘n soort publikasie egter nie alleen moontlike aanvalle vanuit ‘n openbare sfeer gekenmerk deur kontestasie en disinhibisie nie, jy neem as histories bevoorregte ook bewustelik ’n kritiese houding in, en wel met die volgende agterliggende vraag: waarom sou die toevoeging (addition) van verskillende soorte kuns, van uitbreiding van die bestaande, van verinheemsing, vermenging, improvisasie, metamorfose en ontlening en vertaling van alle voorhande vorme, media, werke, tale en style afgewys word ten gunste van aggressiewe vervanging van een  bepaalde soorte kuns of musiek of letterkunde deur ‘n ander? Waarom soms die verdagmaking en afbreek van bestaande ontleende of gemengde vorme ten gunste van die sentralisering en eksklusiewe bevordering en voorskrywing van ‘n ander, sogenaamd meer “outentieke”, “suiwer”  of  “legitieme” of outochtone kuns? Sou dit nie in ons huidige tydsgewrig nog ‘n verdere en ander soort kulturele verarming kon veroorsaak nie? – bo-op die eeuelange en gewelddadige verarming van inheemse kulture onder kolonialisme en bo-op die verpotting (ook potboundness) van die so lank deur Apartheid geïsoleerde wit kulturele uitsette? ‘n Bewuste keuse vir toevoeging (addition) en hibridisering in die kader van die kunste hoef nie uit te sluit dat die publiek krities bewus gemaak kan word van die effek van dominante kultuurvorme en van die kommodifikasie van kunswerke in ‘n konteks van verbruik nie. Dit hoef ook nie uit te sluit dat agtergestelde of onontwikkelde gemeenskappe ekstra befonds of gestimuleer sou kon word wat kulturele uitsette betref nie.

Die ander risiko met die publikasie van poësie in ander tale as Engels is dat dit in ‘n “silo” van  soms onkritiese of ondeurvorsende, vriendelike gelykgestemdes val waardeur mens ook nie kan vorder in jou werk nie. Die risiko wat egter alle ander verdwerg het te doen met die deesdae voelbare anachronisme van tydrowende handgemaakte entiteite soos skilderye, gedigte en boekontwerpe in die kubergemaal van versuilde opinies, versuilde opiniebevestigende “nuus” en advertensies. Waardebepaling gaan toenemend nie meer noodwendig oor kwaliteit en die weerstand wat kwaliteit meestal bied nie, maar oor (dikwels spektakulêre) toeganklikheid en populêre resonansie. ‘n Literêre werk is lankal ook nie meer “‘n brief aan vriende” nie, dis ‘n tweet in ‘n tuimeldroër. Soos Peter Sloterdijk dit stel: sosiale samehang word deur ander middele bewerkstellig en uit ander dimensies verwag, nie meer deur en uit die kontemplasie van gedeelde tekste wat vra dat mense hulle aandagtig lees nie.

https://homepage.univie.ac.at/henning.schluss/seminare/023bildung_und_genetik/texte/01sloterdijk.htm.

Maar miskien is daar wat dit betref ook reeds ‘n verandering van sentiment in die lug. http://designinquiry.net/wp-content/uploads/2014/01/Richard-Sennett-The-Craftsman-Chapter-1.pdf

LE: Baie dankie vir hierdie gesprek, Marlene. Volgens die meegaande inligtingstuk het wyle Henning Snyman na hierdie bundels verwys as “ ʼn poëtiese én grammatikale kragtoer” en “ ʼn ryke aanwins tot die Afrikaanse digkuns en kunsbeskouing”. As poësieliefhebber kan ek maar net handeklap ter bevestiging van prof. Snyman se uitsprake. Vir my as leser was dit ʼn heerlike spel om eers die meegaande skilderye te bestudeer en dan die toepaslike gedig te lees; net om telkens sprakeloos te staan voor die diepgang en tematiese reikwydte van jou teksaanbod. Welgedaan.

Mag ek vra, by wyse van groet, dat jy hieronder vir ons een van die gedigte by wyse van illustrasie plaas, asseblief? Ook met die meegaande skildery en vertaling.

MvN:

Dankie Louis, ek waardeer dit dat jy hierdie interessante vrae opgeskryf het, en dankie vir die ruimte om te antwoord. By die skildery hieronder, die volgende opmerking: wilde aspersies, Asparagus rubicundus, is inheems aan die Boland en hulle wortels is ook eetbaar, net soos dié van die kommersiële variëteit  Asparagus officinalis wat inheems is aan Europa en wat vier eeue gelede  deur Coorte geskilder is. Sal ons die Bolandse soort ook begin eet, skilder, en uitvoer in gepaste Kreoolse Afrikaans? Miskien sal dit verfrissend wees –  die skildery hieronder het naamlik inmiddels in Nederland reeds ‘n cliché geword vanweë voortgaande reproduksie op poskaarte, kookboeke en menu’s.

 https://wikivisually.com/wiki/Asparagus_rubicundus

https://wikivisually.com/wiki/List_of_Asparagus_species

Die spruite, bymekaar-

geskud en met ’n donker

twyg gebind, rangskik jy

eenkant op die steen met vlak

daaronder naam en agter-

naam in ’n oopgebuigde

lemniskaat, die krul

van die oneindigheid geprent

vlak langs die reguit kraak.

Jy watertand die ganse

dag na sout, botter, groente-

murg, maar skil of skilder

niks, tot waak bereid

en slapeloos – die elpelote

in die maanlig bespook jou

met hul Eurydice-agtigheid.

As jy eindelik jou kwaspunt

doop en oor die maalstok

in die donker mik, splyt

jy met ivore tinte

die somber ondergrond.

Soos die wande van ’n sarko-

faag val die hele hede los

om ligte lede oop. Jy verlaat

jou delikaat en duidelik

oorstelp op tien aspersies

en twee woorde –

Adriaen Coorte.

*

De spruiten, bij elkaar

geraapt en met een donkere

twijg gebonden, rangschik jij

terzijde op het blad, met pal

eronder naam en achter-

naam in een uitgebogen

lemniscaat, de zwier van het

oneindige geprent vlak naast

de rechte naad.

Jij watertandt de ganse dag

naar zout, boter, groente-

merg, maar schilt of schildert

niets, slapeloos houd je

de wacht – de elpenloten

in hun clair-obscur beletten

jou het kijken als Eurydice

in het schimmenrijk.

Als je eindelijk de kwast-

punt doopt en langs

de maalstok in het donker

richt, splijt je met ivoren

tinten de sombere onder-

grond. Gelijk de wanden

van een sarcofaag valt heel

het heden om de lichte

leden open. Je verlaat je,

delicaat en duidelijk over-

stelpt, op tien asperges

en twee woorden –

Adriaen Coorte.

 

Onderhoud met Gilbert Gibson (Die sin van die hut)

Sunday, November 26th, 2017

Gilbert Gibson in gesprek oor sy nuwe bundel, Die sin van die hut,

met Louis Esterhuizen.

 

LE: Gilbert, ten eerste wil ek jou van harte gelukwens met ʼn uiters indrukwekkende bundel. Dit was inderdaad vir my ʼn enorme leeservaring. Die sin van die hut is reeds jou sesde digbundel sedert jy in 2005 gedebuteer het met Boomplaats (Tafelberg), wat met die Protea Boekhuisprys vir poësie bekroon was. Daarna het jy nie net talle toekennings ontvang vir volgende bundels nie, maar jou gevestig as een van die min hermetiese digters in Afrikaans.

Tog wil ek ons gesprek met ʼn sywaartse stap begin. In Riana Scheepers en Leti Kleyn se Die Afrikaanse Skryfgids (2012: Penguin) het jy een van die belangrikste bydraes oor die digkuns gelewer met ʼn essay getiteld “Die gedig as Laingsburg”. Jy begin jou argument met die volgende stelling: “Die eerste en heel belangrikste element van digkuns is om koelbloedig en met voorbedagte rade ʼn aanslag te maak op die emosionele, op die tonus van die leser se gevoel.”  (Die Afrikaanse Skryfgids, p.165)

Uiteraard verwag ek nie van jou om die hele relaas van jou essay hier te herhaal nie, maar ek beskou hierdie stelling as een van die mees akkurate taakstellings van die digter; sal jy daarom asseblief hierdie siening by wyse van aanloop tot ons gesprek kortliks in perspektief stel?

 

GG: ʼn Gedig is een van die maniere waarop teks onderskei tussen ʼn narratiewe mededeling en ʼn emosionele mededeling.

Gedigte is nie ʼn in-wêreld soos musiek nie, maar ʼn nie-in wêreld, ʼn fiksionele ruimte van en na buite. Die emosionele gevolg wat hierdie ‘nie-in’ ruimte in ʼn mens bewerk is afhanklik van die empatie wat  ʼn mens met ander het. En daarin lê dan die leser se konstante beelding en hipotese-vorming oor daardie empatie, en die voortdurende ontwikkeling van die interaksies wat  ʼn mens met ander mense rondom jou het.

Op daardie manier het gedigte nie eintlik ʼn storie nie, maar ʼn emosionele opwekking. Gedigte het natuurlik ook hulle gewone fonetiese en sintaktiese struktuur, hulle gewone semantiese betekenis, maar poësie besit ook ʼn semiotiek wat bietjie ʼn verwysing met die eksterne wêreld verloor in hierdie betoog dat dit meer gemik is daarop om emosie by die leser op te wek as wat ander teks noodwendig sou (wou) doen. Hierdie emosionaliteit van gedigte is nie afhanklik van die klassieke retoriese oordrag van feite nie (wat aan teks eintlik ʼn forensiese of gemaakte inhoud sou gee). Gedigte gaan hoofsaaklik om die emosionele mededeling, met of sonder ʼn narratief. Sodat jy (die leser) dan anders dink as wat jy intuïtief sou dink.

Die gedig moet jou herinner aan wat jy alreeds vergeet het. Dit moet jou herinner aan wat jy nog nie weet nie.

Die leser en die digter bereik onderskeie sukses in die lees en in die skryf van ʼn gedig in direkte verhouding met dit wat hulle met of in empatie deel.

LE: Dankie, Gilbert. Ek wens só dat ek jou kon vra presies hóé jy hierdie ontroering bewerkstellig, maar dit sou nou wees om iemand na sy fabrieksgeheime te vra … Nietemin, dit slaag, want in hierdie bundel van jou – soos in al jou voriges – is daar talle verse wat die leser nie net emosioneel ontroer nie, maar as sodanig onvergeetlik is.

Aan die hand van jou vorige publikasies het ons jou leer ken as ʼn digter waar hoegenaamd niks lukraak of ongemotiveerd gebruik word nie. Kom ons begin dus by die titel Die sin van die hut. As motto gebruik jy ʼn wonderlike aanhaling, geneem uit Gaston Bachelard se La Poétique de l’Espace (1957). In die Engelse vertaling van Maria Jolas: “The house./ From cellar to garret./ The significance of the hut.” Kan jy hierdie aanhaling – en daarvolgens ook die titel – vir ons kontekstualiseer ten opsigte van hierdie bundel? (Volgens bepaalde gedigte is die “hut”, oftewel “huis”, byvoorbeeld nie net ʼn plek van toevlug nie, maar ook slagveld. Is ek reg?)

GG:  Bachelard se boek ondersoek die filosofiese ruimte in argitektuur (topoanalise). In sy werk is die as van (dig)kuns en die as van wetenskap simmetries en opponerend tot mekaar, en poog hy om hierdie uiteenlopende pole te versoen deur die een tot die ander te komplementeer – hy redeneer dat die “huis” sy kosmetiese effek verloor en dat spasie in en om die huis (die hut) ʼn baie kunsmatige verhouding koester met die inwoners van daardie huis. Die intieme ruimte van die “hut” word eintlik ʼn ander tipe ruimte, ʼn ruimte van krisis en afwyking en uitsluiting en illusie wat die huis in ʼn ander wêreld kontekstualiseer.

LE: Die omslag vind ek besonder interessant, in hoofsaak omrede dit basies ʼn tipografiese ontwerp is met die titel en outeursnaam in groot blokletters soos bakstene wat in ʼn muur gemessel is. En tog – agter die outeursnaam is ʼn swerm duiwe in ʼn tipiese sirkelvlug om ʼn geïmpliseerde huis se dak. Dié suggestie word verder versterk vanaf die eerste gedig, (tuin), se openingsreëls en verder na gedigte soos (bodrumpel) (p.16) en die aangrypende (geute) (p.57) – my gunsteling gedig in die bundel! Ter wille van die leser haal ek aan:

 

Uit die ooste kom die lig wat soos lig of

bloed deur die tuin spoel dat voëls opvlieg nes oorlewendes

na ’n ramp van onherstelbare verwoesting

***

Op die dak loop wolke hul valse toenadering

laat ons in koue sweet agter as hul voete

op die sink om teen die skuinste op na die nok hul

vlerke bonatuurlik grys te keep teen die lyf

waaronder heupe nes meerderwaardigheid

die middeljare verspil in liefdestories.

.

Op die dak loop wolke langs geute hulle

.

Ontstig jou oë blink sirkone ywerig en skoon

soos woorde wat in stilbly girts

as die dreigende voëls op die dak

die bodrumpel met amper raak beloon

***

As dit eendag genoeg Laingsburg reën

deur die drif van leë leivore tot

lopende water enkeldiep op paaie staan

veërs wat verstreep en versigtige

motors deur uitlaatgasse soos

roofvoëls voor wolke verby

.

As dit eendag genoeg Laingsburg reën

sal vol geute ons sypaadjies

gronddamme wat oor-

loop en welige spaansriet op die

banke en daaronder verspoel

sodat jy soos ’n duif pleit om hierdie

ark te verlaat

***

In al drie die aanhalings vind ons die duif (of voëls) as simbool van sowel oorlewing as bedreiging weens die verwysings na “ramp” en “verwoesting” (tuin), “dreigende voëls” (bodrumpel) en “roofvoëls” (geute). Ook dít hou verband met die teenstelling tussen die huis as ruimte van geborgenheid én slagveld.

Kan jy hierop uitbrei, asseblief?

GG: Soms is daar hierdie stil oomblik.

Soos. As jy terugry huis toe: jy hou stil in die motorhuis, die garagedeur gaan toe, jy sit nog steeds geëlektrifiseer in die bakkie, te uitgeput om te beweeg, en jy visualiseer hoe jy uitklim en opstap huis toe, in die voorkamer instap, ʼn rol vervul van iets wat die huis vul en daardie stil oomblik om jou kop voel soos ʼn orakel, op ʼn manier bekend maar ook onbekend – net soos ʼn droom wat ʼn mens net halfpad gedroom het.

Dit is in hierdie gaping waarin die voëls bokant die huis vlieg. Die gaping tussen die een lewe en die ander, die gaping tussen die een ruimte en die ander. In die stil oomblik.

 

LE: Nog ʼn gedig wat direk met die titel verband hou, is (skuiling) op p.31. Ek haal aan:

 

Ek sit nie my hart in jou hande nie

maar druk dit in jou bors waar dit soos

asemrige verligting elke sug in jou

slaak. Dan sal jy weet my hart bly

waar jy dit sal moet bewaar

in die skuiling wat drome in jou are

plaak. So klop ek in jou bloed. So

stuur jy my in die rigting van die hut

Hierdie vers, dog ook ander, laat die vermoede ontstaan dat die “hut”, oftewel “huis”, nie noodwendig ʼn fisiese entiteit is nie, maar ʼn abstrakte konstruk soos die taal, byvoorbeeld. Lees ek skeef, of kan die titel, Die sin van die hut, ook na die taal as huisvesting én slagveld verwys? Met ander woorde: die hut (gedig) as sin (taal)?

GG: Om hierdie rede is die hut vandag nie noodwendig die veilige toevlug nie, maar ʼn spasie van opponerende emosie: in hierdie faling van ons veilige ruimtes ondersoek ons die sin (betekenis) van die hut, asook die sin (sentence) van die hut.

LE: In aansluiting tot bogenoemde is dit ook so dat talle gedigte – die hele eerste groepering (pp.7-20), byvoorbeeld – na die “hut” oftewel “huis”, as iets liggaamliks verwys. Daarvolgens bevat hierdie versameling besonderse mooi, dog ongewone, liefdesverse; asof die maak van ʼn gedig terselfdertyd is soos om “liefde te maak”. Of oorlog te verklaar. Jou kommentaar?

GG: Liefde is so “isoleerbaar” deel van die sosiale en kulturele wêreld waarin jy leef. Dit is onmoontlik om dit te ignoreer as ʼn mens praat oor vertroue en empatie en gesin en kinders en respek en vertroue en geluk. Binne in al hierdie dinge lê daar die morele wêreld van liefde, wat dan per definisie vatbaar is vir jaloesie en naywer en blaam en wraak en woede en diesulke.

Dit is presies hoe oorlog ook is.

As jy jouself in die geveg van liefde of oorlog begewe, dan weet jy dat krag jou laaste toevlug gaan wees. En dat daar geen limiet is nie, net die limiet van hoeveel krag tot jou beskikking is.

Daardie twee (die liefde en die veldslag) is nader aan mekaar as ʼn road less travelled.

LE: Nog ʼn verwysing wat reeds met die openingsgedig, (tuin), geaktiveer en deurlopend as tematiese motief behou word, is die kwessie van stilte. Ek haal die slotreëls aan:

Uit die ooste kom die lig tot waar

.

Woorde soggens lig soos bloed op die bed

wegraak en hoe die geblaf buite sal bepaal

dat die donker net tot herinnering dreineer

.

En deur die huis tot stilte.

Buite. Die honde asemhaal

.

Wat is die belang van hierdie prominente (tematiese) teenwoordigheid van “stilte” te midde van taal en deklamasie?

GG: As ʼn mens ʼn geluid hoor en die geluid raak weg, word dit opgevolg deur ʼn ander geluid. Hierdie tweede geluid kan nie ʼn geluid van niks wees nie: dan is dit ʼn non-geluid. Tussen hierdie twee geluide is die oomblik van stilte. Wallace Stevens:

The house was quiet and the word was calm.

The reader became the book; and summer night

 

Was like the conscious being of the book.

The house was quiet and the world was calm.

 

The words were spoken as if there was no book,

Except that the reader leaned above the page,

 

Wanted to lean, wanted much most to be

The scholar to whom his book is true, to whom

 

The summer night is like a perfection of thought. 

The house was quiet because it had to be.

 

The quiet was part of the meaning, part of the mind:

The access of perfection to the page.

 

And the world was calm.  The truth in a calm world,

In which there is no other meaning, itself

 

Is calm, itself is summer and night, itself

Is the reader leaning late and reading there. 

LE: Gilbert, waarskynlik is Die sin van die hut jou mees toeganklike bundel sedert Boomplaats; in hoofsaak weens die mindere gebruik van tipografie en punktuasie as elemente van betekenisverdigting. Twee tegnieke wat jy egter deurgaans gebruik, is die titels in hakies en die afwesigheid van punte aan die einde van die gedigte. Is daar ʼn spesifieke rede hiervoor?

GG: Daar is niks wat so doodstop soos ʼn trein wat ʼn vlieg tref nie. Daar is niks wat so doodstop soos ʼn koppie wat ʼn mens neersit in ʼn piering dat die teelepel rinkel nie. Daar is niks wat so doodstop soos ʼn deur wat klap nie. Niks wat so dodelik stop soos ʼn punt aan die einde van ʼn gedig nie. Soos ʼn hol kol op jou maag. Wat jou laat besef soms is dit goed om te stop. Andere kere nie.

LE: Wat ʼn treffende antwoord. Nietemin, nog ʼn treffende gedig in hierdie bundel is (lintel) op p.69 met sy direkte verwysing na Christus se kruisdood. Veral die slotreël vind ek besonders weens die dubbelsinnigheid daarvan. Ook in jou vorige publikasies was Bybelse verwysings ʼn sterk teenwoordigheid; dog selde op ʼn direkte, eenduidige wyse. Mag ek vra wat die belang hiervan vir jou is, verwysende na Cas Vos se ietwat kontroversiële bloemlesing Die mooiste Afrikaanse Christelike gedigte (2017: Lux Verbi)? Bestaan daar vir jou, bv., iets soos ʼn “Christelike” gedig? Moet hierdie gedig as sulks beskou word?

 

Ter wille van die leser haal ek die betrokke gedig aan:

.

Ek’t met ’n passer

pleks van ’n spies

 

’n Gat in jou sy gesny

die naaste suur ’n

 

Droë nartjieskil ingeskuif

onder die bank.

 

Die klere wasgoedmandjie

met bloed van die skerp

 

En eendag Turyn ons

deurgeskeurde gordyn

 

Opgerol sodat dit

styf oor die lintel pas.

 

Voordat die slaap weer voordat

my hande in onskuld was

GG: Daar bestaan nie vir my iets soos ʼn Christelike gedig nie.  Wat sou dit tog beteken? Sou dit bedoel dat daar sekere morele of moralistiese gewig in die gedig is? Of verwysings bevat van en na die Judaïese God of drie-eenheid? Sou dit beteken dat daar ʼn morele interpretasie volg op die gedig wat jou ʼn beter mens sou maak? Daar is sekerlik nie regtig onchristelike of christelike gedigte nie.

Daar is net gedigte en nie-gedigte.

LE: Gilbert, ten slotte kan ek jou net nogmaals gelukwens met ʼn uitsonderlike publikasie. Mag hierdie huis wat jy op so ʼn indrukwekkende wyse tot stand gebring het, toegang en skuiling bied aan alle liefhebbers van die digkuns.

Kan jy dalk, by wyse v groet, een van die gedigte hieronder plaas en dan sommer ook kortliks verduidelik waarom jy juis dié betrokke gedig kies?

(beddinglaag)

.

Bo my hond se voete riviere van lang treë voor sy

arms en skouers met kronkelende waardering

van gras die gras gepraat soos halms in die mond

wat my neiging tot drome ontruim met potloodbene

en praktiese wenke oor jakkalsjag die lyf behang

met ’n pels soos katoen die kraag wat soos twee

mane op nate oor die nek buig en daarbo die geboë oë

versier met stof waarin oplaas soos goggas kom lê.

Nou’s my hond dood ’n beddinglaag vorentoe in die donker.

Sy ore wat hang in swart as en okkerneut die

sagte skans van blaf met bitsige gal nog soet uit

sy mond en ek is lief vir hom terug

met my hart en alles wat in riviere van

lang treë met die sin van die hut

vorentoe vloed

.

(c) Gilbert Gibson (Uit: die sin van die hut, 2017: Human & Rousseau)

 

Onderhoud met De Waal Venter (oop sirkel)

Friday, September 1st, 2017

Onderhoud tussen De Waal Venter en Louis Esterhuizen,

oor Venter se nuwe bundel Oop sirkel wat onlangs by Naledi verskyn het.

 

De Waal, van harte geluk met hierdie publikasie. Jy het egter reeds in 1963 met Kiem gedebuteer en daarna het Pols (1975) verskyn. In 2010 het daar ʼn Engelse bundel, Entangling states of mind, verskyn. Ek weet dat jy reeds vyf dekades lank aktief betrokke is by die digkuns in haar vele gedaantes: maar hoekom hierdie lang tye tussen publikasies?

Daar is hoofsaaklik twee redes. Eerstens het ek verskeie ander boeke oor die jare gepubliseer: jeugromans, kinderverhale, radiodramas, kortverhale asook die bundel Engelse verse. Ek het ook musieklirieke geskryf. Die tyd was ʼn bietjie beperk.

Ek het wel ʼn paar keer manuskripte aan tradisionele uitgewers voorgelê, maar het dit telkens ongelukkig getref deurdat die keurders blykbaar nie die kloutjie by die oortjie kon bring wat my gedigte betref nie. Marlise Joubert het ʼn tydperk lank by my aangedring om te publiseer en my uiteindelik so ver gekry om Naledi te nader. Gelukkig het Naledi toe ʼn keurder aangestel met die insig en kennis wat die meriete van ʼn groep van my gedigte kon raaksien.

Die vroeë 1960’s was inderdaad opwindende tye in ons letterkunde. So was jy byvoorbeeld saam met digters soos D.P.M. Botes, Phil du Plessis, Marié Blomerus, Wilma Stockenström e.a., betrokke by die invloedryke tydskrif Wurm. Vertel ons by wyse van oriëntasie meer omtrent dié tydperk en meer spesifiek die aktiwiteite rondom Wurm?

Louis, die tydskrif het seker ʼn rol gespeel in die verloop en rigting van die Afrikaanse letterkunde. Met die stigting van “Wurm” was ek ʼn baie jong man en digter. Ek was bevriend met D.P.M. Botes wat destyds pas teruggekeer het van ʼn verblyf in Europa. David Botes was die eintlike aanstigter van die idee om ʼn avant-garde tydskrif op die been te bring. Ek het met ʼn paar van my vriende gesels (jy noem van hulle in jou vraag) en ons het ingetrippel waar engele sou huiwer om op hulle tone te loop – en die eerste uitgawe van die tydskrif opgestel en gepubliseer.

Ons wou nie ʼn “mooi” naam hê vir die tydskrif nie, want ons wou die establishment die stryd aansê. Ek het “Wurm” voorgestel aangesien ons wou werk soos die wurm in die grond wat die plant (van selftevrede en versandsuikerde establishment) wou afknaag sodat ons nuut kon begin. Die voorstel is aanvaar en die res is (ongeskrewe) geskiedenis.

Daar is wel ʼn deeglike verhandeling oor die tydskrif geskryf wat baie insigte bring. Die skrywer is Philip John van die Nelson Mandela Metropolitaanse Universiteit. Ek haal kortliks daaruit aan:

“Dit is waarskynlik dat Venter se voorstel vir ʼn ongekwalifiseerde oopheid gesien moet word as ʼn reaksie op ʼn siening van die (Suid-) Afrikaanse kultuur- en literêre wêreld as vasgevang in ʼn soortgelyke stasis as dié van die hoofstroom Europese kultuur aan die begin van die twintigste eeu – waarop die belangrikste avant-gardistiese bewegings gereageer het.”

Jy is ook die afgelope jare veral aktief op die internet. So bedryf jy byvoorbeeld ʼn eie webblad waar jy veral vertalings publiseer. Ook is jy baie aktief op Versindaba e.a. webtuistes. Watter moontlikhede bied die sosiale media en internet vir jou aan die hand van hierdie aktiwiteite?

Louis, die internet bied wonderlike geleenthede vir ʼn skrywer. My webblad, wat jy hierbo noem, gee my die vermoë om my eie gedigte en vertaalde gedigte te publiseer net wanneer ek wil. Ek bedryf dit nou al ʼn paar jaar en die mense wat gereeld die gedigte lees, het toegeneem. Ek plaas ook ʼn skakel op Facebook wanneer ek ʼn gedig plaas sodat FB lesers net daarop hoef te klik en dan kry hulle die gedig op hulle skerm. Daar is bykans 2 000 mense wat ek op hierdie manier daagliks bereik. Verder het ek ʼn aparte webblad waar my hele oeuvre taamlik volledig uiteengesit word. Dan is daar nog ʼn webblad waar mens gedigte kan lees wat ek uit Europese tale vertaal het. En ʼn belangrike aspek van sosiale media is dat lesers direk met die skrywer kan kommunikeer. Dit is ʼn groot voorreg en bate vir ʼn skrywer.

Voor ons meer spesifiek oor Oop sirkel begin gesels, wil ek tog oor jou vertalings vra. Hoekom is hierdie aktiwiteit vir jou so belangrik en op welke mate beïnvloed dit jou eie digkuns? Jy vertaal byvoorbeeld uitsluitlik Spaanse en Sweedse gedigte; is jy dié tale magtig en waarom spesifiek ikoniese digters soos o.a. Pablo Neruda en Tomas Tranströmer?

Eerstens die belangrike vraag of ek die tale magtig is. Ek kan die tale lees, maar nie praat nie. Verder gebruik ek die baie hulpmiddele wat deesdae beskikbaar is vir ʼn vertaler. Behalwe goeie woordeboeke is daar masjienvertaling-geriewe wat mens kan help om ʼn basiese begrip te kry van ʼn gedig. Verder is daar die geleentheid om my eie vertaling te vergelyk met Engelse, Duitse en Hollandse vertalings, tale wat ek taamlik goed ken. En dan is daar vir sommige gedigte kommentare en kritiek deur literatore wat mens ook as hulpmiddels kan gebruik.

Ek vertaal graag Tomas Tranströmer se werk uit Sweeds en Pablo Neruda uit Spaans. Ek het ook gedigte van twee ander Spaanssprekende Suid-Amerikaanse digters vertaal: Antonio Gamoneda en Octavio Paz, asook die melancholiese Europeër Cesar Vallejo. Terloops, ek vertaal nie uitsluitlik uit Spaans en Sweeds nie. Ek het van Fernando Pessoa, die “heteronieme” Portugese digter, se werk vertaal, en gedigte van die Franse matematikus-digter, en Oulipo-lid, Jacques Roubaud. Ek het ook van die jongere Spaanse digters vertaal soos David Huerta, Tamara Kamenszein en Claude Esteban.

Vertaling is vir my belangrik om ʼn paar redes. Eerstens vergroot dit my kennis van poësie in die algemeen aangesien ʼn vertaler ʼn gedig baie goed moet ken om dit te herskep in ʼn ander taal. Algaande leert men: jy sien werkswyses en benaderings raak  van ander digters wat jy self later kan gebruik. Verder bou jy kennis op van die taal waaruit jy vertaal. Dan dink ek ʼn goeie vertaling in Afrikaans kan ons eie literatuur verryk en meer lesers bemagtig om belangrike digters in ander tel te leer ken.

Die rede waarom ek ikoniese digters vertaal, is voor die hand liggend. Hulle werk is ryk aan inhoud, bring nuwe insigte, het interessante werkwyses en open deure na ander kulture en letterkundes. Ek het ʼn webblad opgestel waar baie van hierdie gedigte gelees kan word.

Vervolgens wil ek meer spesifiek oor jou nuwe digbundel, Oop sirkel, gesels. Kontekstualiseer vir ons die titel? Dit sal ook gaaf wees indien jy die treffende omslag by jou antwoord kan betrek.

Daar word baie gesê in die bundel oor ontstaan, skepping, begin – en dan ook verloop en einde, ʼn sirkelgang. In die gedig “En sien die wêreld” is alles leweloos totdat die baba sy oë oopmaak en alles tot stand bring. “Tel tot tien en terug” eindig so:

Die son is so rond

soos ʼn nul,

die heelal begin hier

en eindig hier.

Die tema van die sirkel en rondheid kom dikwels voor. Maar dit is nie ʼn geslote sirkel nie. Die leser kan op enige plek die bundel “binnegaan” deur enige gedig te lees, en sal nie gevolglik “verlore” wees soos wanneer jy in die middel van ʼn roman begin lees en die begin van die verhaal en die ontwikkeling van die karakters misloop nie. ʼn Sirkel bestaan uit ʼn oneindige reeks punte, daar is geen enkele “beginpunt” nie.

Die omslagontwerp, bestaande uit klein sirkels wat so georganiseer is dat dit ʼn groot sirkel suggereer, lei die oog tot ʼn oënskynlike diepte wat die kyker intrek, baie soos ʼn swart ster (black hole) wat alles rondom intrek, maar dan weer uitstrooi, in ʼn ander dimensie, miskien.

Die bundel is onderverdeel in agt afdelings. Waarvolgens het jy op dié strukturele binding besluit? Skakel die afdelings (en gedigte) byvoorbeeld onderling met mekaar?

Die afdelings bevat verskillende style wat wissel van outobiografiese gedigte, liefdesgedigte, humor en ironie tot filosofies-besinnend en surrealisties. Tog is daar ʼn bindende faktor in die sin dat die sirkelgang van die bundel begin met die digter se jeug en dan deur verskeie stadia van die lewe beweeg met talle eindes wat weer by die begin aangesluit kan word.

Afdeling een bevat dus outobiografiese materiaal, afdeling twee liefdesgedigte, drie bevat gedigte oor geboorte en skepping, vier sit die tema voort met ʼn ondertoon van humor en ironie, vyf bekyk die lewe deur die lens van die wetenskap en tegnologie, in afdeling ses tree humor sterker op die voorgrond, in sewe word die digter se ars poetica uitgelê en in agt is daar tien prosagedigte.

Volgens my is een van die treffendste gedigte in hierdie versameling “Droom geregisseer” (p.4) wat beskryf hoe die persona se vader by ʼn paduitgrawing stilhou om ʼn foto saam met ʼn vriend te kan neem. Die gedig eindig met die volgende reëls:

Ek sal later terugkom hiernatoe

wanneer die kar weg is,

en kyk na die spore

in die grondpad,

ver na agtertoe

en wat vorentoe verdwyn.

Ek sal teruggesny word

in die bed,

en wakker word in ʼn vorentoe flits.

Hier registreer ek iets van ʼn volgehoue spanning tussen die voltooide en nooit-voltooibare; veral weens die dubbelbetekenis van die slotwoord “flits”.  Lees ek reg, want hiervolgens het ons inderdaad met ʼn oop sirkel te make.

Ja, Louis, ek dink hier gee jy ʼn knap ontleding van die gedig. ʼn Mens kom in hierdie gedig te staan voor die begrip van tyd wat nie noodwendig net vorentoe beweeg nie – “The arrow of time”. Daar word tans ernstig deur sekere wetenskaplikes beweer dat tyd “agteruit kan beweeg” onder sekere omstandighede.

Die titel van die gedig “Droom geregisseer” dui onder andere daarop dat die droomwerklikheid in der daad “geregisseer” word en dat gebeure in die verhaal met “terugflits” en “vorentoe flits” hanteer word.

Nog ʼn aangrypende gedig is “Liefde se geure” (p.16) wat nié ʼn vergelyking met D.J. Opperman se bekende “Sproeireën” onwaardig is nie. Die slotreëls lees soos volg:

Tiemie praat Sanskrit,

dit praat in Urdu, in die tale

van die nomade, middeleeuse Spaans;

dit ruik na Mediterreense lug,

ʼn valk wat hang

en dan soos ʼn mes op sy prooi neerduik.

Jou hande ruik soos vars uie,

jou asem is appelkose,

jou liggaam geur van die aarde,

die heel aarde.

Die verwysing na “die heel aarde” in die slotreël is veelseggend, want ek vermoed dat dit ook heel letterlik bedoel word? Kan jy dalk ietsie meer hieromtrent vertel?

Die gedig besing ʼn reeks heerlike geure wat uiteindelik metafories is van die liefde. Dit is ʼn verheerliking van die liefde, en per slot van sake, van die geliefde. Die “heel” dui op die volkomenheid en die ongeskondenheid van die liefde wat versinnebeeld word deur al die lieflike eienskappe van die aarde.

De Waal, jy is ʼn persoon met ʼn enorme wye belangstellingsveld; insluitend letterkunde, natuurkunde, sport, politiek, taalwetenskap en biologiese en ander vertakkinge van die wetenskap en tegnologie. En jy gebruik dit alles ter voeding van jou digkuns. Dit is veral die manier wat jy fisika en die grondbeginsels daarvan by jou gedigte betrek wat my fassineer. Ek glo dat dit betreklik uniek is in ons digkuns. Kan jy hierop uitbrei? Het jy byvoorbeeld fisika (of enige ander wetenskap) bestudeer? Watter temas vanuit die sfeer van die wetenskap betrek jy direk by jou gedigte?

Ek het net eenjaar-kursusse in Fisika, Fisiologie en Chemie gevolg. Maar ek het gedurig verder gelees in die verskeie vertakkinge van die wetenskappe. Toe ek jonk was het die meeste mense nog Einstein se mening oor spukhafte fernwirkung gedeel en het nie besef dat hulle genome het nie. Ek kan waarskynlik as ʼn outodidak beskryf word.

Ek dink baie mense plaas die “harde” wetenskappe verkeerdelik in ʼn kategorie wat heeltemal anders is as die geesteswetenskappe of die kunste. Ek dink alle kennis, alles wat die mens kan ervaar is legitieme materiaal vir die digter en die kunstenaar. Fisika is nie iets esoteries, ver weg van menslike ervaring nie, dit is deel van ons daaglikse lewe. In die tyd van Theocritos was die boer die fisikus. Hy het gewerk met grond, klippe, water, plante en diere. Vandag se wetenskaplikes doen dieselfde, hulle weet net héélwat meer as Theocritos se mense. Maar as Theocritos nie sy atoomteorie verkondig het nie, sou ons vandag dalk nie so ver gewees het as wat ons nou is nie.

Uit die fisika kry ek idees soos die ontstaan van materie, d.w.s. van die heelal. Na die oerknal (as daar wel een was) was daar eers net eenvoudige helium en waterstofatome. Geleidelik het atome begin verdig tot ingewikkelder kombinasies tot die stowwe wat ons vandag ken. In die gedig “Beskildering van ʼn wit doek” lees ʼn mens van die totstandkoming van die heelal, die ontstaan van lewe en van die mens, die ontstaan van tale en die radio-aktiwiteit van elemente (half-lewens).

In “Poësie as ʼn organisme” word daar weer sterk staatgemaak op begrippe uit die biologiese wetenskappe: selle, weefsel, organisme.

Net so vervul die visuele kunste ʼn belangrike funksie in jou gedigte. So is daar talle verwysings na die skilderkuns en ook fotografie. Trouens, ten spyte van ʼn anekdotiese aanslag, is die sterk visuele ingesteldheid van jou verse dit wat die leser telkens ontroer. Is jy – afgesien van jou literêre aktiwiteite – ook by die visuele kunste betrokke?

Ja, Louis, ek is by die visuele kunste betrokke in die sin dat ek ʼn geesdriftige amateur-fotograaf is en ook graag grafiese kunswerke maak, hoofsaaklik om as illustrasiemateriaal te dien by die gedigte wat ek op my webblad plaas. Dikwels verwerk ek ʼn foto elektronies om sekere effekte te kry. Ek het ʼn term geskep vir hierdie bedrywigheid. Ek noem dit “fotografika”.

Die gedig hierbo genoem, “Beskildering van ʼn wit doek”, totstandkoming ex nihil uit die wit, is ʼn gedig wat sterk visuele temas bevat. “Om ʼn vrou te fotografeer wat nie daar is nie” besin weer onder andere oor die skeppende werkwyse van die fotograaf. Dit is nie die kamera wat die foto neem nie, maar die fotograaf se siening.

De Waal, hierdie bundel bevat talle onvergeetlike gedigte. Nogmaals geluk daarmee. En mag hierdie publikasie alles wees wat jy (en die uitgewer daarvan!) op hoop. Sal jy dalk so vriendelik wees om by wyse van groet ʼn spesifieke gedig uit die bundel wat vir jou persoonlik spesiaal is, hieronder te plaas? Miskien kan jy dan ook sommer verduidelik hoekom jy juis op dié gedig besluit het?

Die volgende gedig het ook heelwat te doen met die wetenskap. Maar hier is ʼn sterk humoristiese inslag en ook ʼn skeut surrealisme. Dit gee voor dat Einstein en Dr. Seuss, die beroemde kinderboekskrywer en tekenaar, oor kwantumfisika en ander konsepte sit en gesels. Ek hou van die speelsheid wat ʼn bietjie spot met gewigtige begrippe. Ironies genoeg, verstaan Einstein nie dat hy met die werklike outeur gesels, en nie met ʼn “fiksionele karakter” nie.

Einstein en Seuss hou nie van die lyn-teorie nie

Doktor Seuss en professor Einstein

drink bier

in ʼn ersatz Switserse kroeg

in ʼn Los Angeles

wat voortdurend opgedateer word.

Einstein skommel ingedagte ʼn paar dobbelsteentjies in sy hand:

“God speel nie hiermee nie,”

sê hy koppig.

“Tyd is ʼn pretzel,”

antwoord doktor Seuss,

tel een op en hap daaraan.

“Eienaardig dat ek sit en gesels

met ʼn fiksionele karakter,” mymer Einstein.

“Nie so vreemd as die werklikheid nie,” glimlag Seuss

en vat ʼn teug van sy bier.

“Nou watse hoed is dit daardie van jou?”

vra Einstein.

“Ons hou daarvan om verskillendes te dra,

ek en my neef.”

“Neef?”

“Ja, hy’s ʼn bietjie van sy kop af, ʼn hoedemaker.”

Einstein dink ʼn bietjie. En dan: “Watter hoed

dra jy nou?”

“Die een waarin die heelal ʼn ballon is,”

verduidelik Seus en vee sy bolip af.

“Die een sonder vaste lyne.”

Einstein se snor glimlag.

© De Waal Venter (Uit: Oop sirkel, 2017: Naledi)

 

Onderhoud met Corné Coetzee (nou, hier)

Sunday, August 27th, 2017

 

Corné Coetzee in gesprek oor haar debuut nou, hier, met Gisela Ullyatt

 

Baie geluk met jou debuut, Corné.

 

Nou, hier se voorblad is treffend en dit is veral die kleure wat my aandag getrek het. Hoe het jy op die voorblad besluit? Het jy eers ander konsepte vir die voorblad oorweeg?

Ek is veral in my skik daaroor dat my dogter Clara die voorblad ontwerp het. Ek het vir haar beskryf wat ek in gedagte het, nie baie goed nie, min of meer “’n rytjie van sulke Melville-rige huisies daar in die onderste strate, jy weet mos en met ’n Boeddha wat bo-op die huise dryf”, vir haar ’n klompie gedigte gewys en ’n klompie foto’s van die internet af aangestuur en gesê: “dié soort ding”… Toe kom sy met hierdie voorblad vorendag, Human& Rousseau het die eerste konsep-probeerslag goedgekeur. Die mooi blou kom van Clara se verfkwas en is ook te danke aan Mike Cruywagen wat dit digitaal verwerk het.

Jy debuteer in Nuwe Stemme 4 (2010). Ses van jou gedigte is in hierdie bundel opgeneem, naamlik “Aard”; “Beroerte”; “Bruide kyk”; “Die dag toe jy”; “Kombuis” en “oomblik op die trap”. Die leser sal dieselfde gedigte aantref in nou, hier waarin daar enkele veranderinge aangebring is. Die mees opvallende veranderinge kom voor in “Oomblik op die trap” (20). Ter wille van die leser, haal ek beide die Nuwe Stemme-weergawe asook die een wat in nou, hier verskyn, aan:

 

oomblik op die trap (2010:67)

 

gegewe dat dit toevallig kan wees

of dat ver planete ten opsigte van

hierdie halwe hektaar in ewewig dryf

of bestem deur een wat alles gemaak het

of ’n lui kapries van gode gemoedelik ná die maal

 

– hierdie sagte voorlentemiddag op die stoeptrap,

terwyl ’n wil-wil klam bries dink om te waai

stemme agter in die eetkamer rustig styg en daal

’n ver telefoon tevrede begin koer

en ’n erdebak bone inskiklik week vir later –

 

wetend dat die wind kan opsteek

die gesprek vrank kan raak

die tyding kan kom

die eters met messe beduie: waar’s die vleis

 

sien ek nogtans en desnietemin tekens

in die leeurik in die kamferboom

die opslaglelies in die paadjie

en vanmiddag se waterige maan

*

Oomblik op die trap (2017)

 

Gegewe dat dit toevallig kon wees

of dat drywende planete ten opsigte van

hierdie halwe hektaar in ewewig staan

of bestem is deur een wat alles gemaak het

en steeds mildelik uit sy hand laat stort

of ’n lui gril is van gode

gemoedelik ná die maal

 

– hierdie sagte voorlentemiddag op die stoeptrap

terwyl ’n bries wil-wil waai

stemme in die eetkamer rustig styg en daal

’n ver telefoon tevrede begin koer

en ’n erdebak bone inskiklik week –

 

wetend dat die wind kan opsteek

die tyding kan kom

die gesprek vrank raak

die eters straks met messe beduie: waar’s die vleis

 

sien ek nogtans en nietemin tekens

in die leeurik in die kamferboom

die opslaglelies in die paadjie

en in die waterige middagmaan

redeloos teologieloos woordeloos.

 

Vertel ons meer van die evolusie van hierdie gedig: hoe het die veranderinge plaasgevind?

Dis ’n gedig wat deur die Nuwe stemme-, die Tukkies-poësie-werkswinkel sowel as my wonderlike redigeerder, Nèlleke de Jager van H&R, se meule is. By nabetragting amuseer hierdie prosesse ’n mens, dis nog ’n voorbeeld van omstandighede, besluite en toevallighede – juis soos wat ek in die gedig wou illustreer.

Die laaste reël, “redeloos teologieloos woordeloos” was eers in, toe uit, en toe weer in. Ek meen hy moet daar wees, dit verduidelik die satiriese gemymer oor astrologie, godsbesluite en afgode aan die begin.

Die argument oor waarom “straks” ingevoeg moes word, onthou ek nie meer nie, vandag lyk dit vir my oorbodig, selfs hinderlik, dit versteur die ritme.

Dit is min dat ’n gedig bykry, eerder as gesnoei word.

Jy het ’n Magister in Kreatiewe Skryfkuns onder leiding van Henning Pieterse verwerf. Is dit ’n proses wat jy sal aanbeveel vir digters wat ernstig oor hul digkuns voel en graag wil publiseer?

Ek het baie daarby gebaat. Dalk werk dit nie vir almal nie. Die akademiese gedeelte, dié van die mini-verhandeling (wat nie vir my soos ’n mini gevoel het nie, ’n mens verleer die akademiese aanslag) was vir my heerlik. Die vergrootglas van verskeie pare oë in die werkswinkels was ’n goeie dissipline. Dit het my ook gedwing om weer behoorlik te léés – jou eie en ander se werk. Ek het Henning Pieterse se kritiese maar simpatieke lesing van my gedigte asook sy uitgebreide kennis geweldig waardeer.

Ter aansluiting by vraag 3: Jou mini-verhandeling, met die titel, Van boere-paradijs na die dirt box in die middestad: Ekokritiek en in die besonder stedelike ekokritiek as lens vir die lees van 12 gedigte oor Johannesburg as tuiste, is ’n besondere knap verkenning van gedigte vanuit ’n ekokritiese benadering. Kan jy vir ons ’n paar gedigte uitlig wat jy onder die soeklig laat val het? Het jy oorspronklik aan Johannesburg gedink as ruimte of was dit ’n soektog wat jy mettertyd verfyn het namate die verhandeling se navorsingsvoorstel gevorder het?

Dit het lank geneem om die fokus – die uiteindelike onderwerp – te kry. Die ekokritiek het gekom nadat ek ’n vaag omlynde onderwerp aan Henning voorgelê het en hy my Lawrence Buell se The Future of Environmental Criticism laat lees het. Die Johannesburg-verfyning was deels omdat ek belangstel in die stad en sy geskiedenis en deels omdat ek moes inperk.

Ek het pret gehad met die kies van gedigte. Ek het nie noodwendig na literêre gehalte gekyk nie, ek wou fokus op die metodiek van ekokrities lees. Dit het my uitgebring by onder meer S.J. Pretorius se “Stadswyk” van 1963 met sy eerste reël wat vandag aan David Kramer herinner: Hier staan die voorskootvrouens, maer of vet, / alewig in die ander tyd. Ook Johanna Cornelius se propaganda-gedig van 1939 vir die Klerewerksunie, “Die stryd in die stad” wat vandag naïef lyk, maar tóé mense aangevuur het. Ek het vir die eerste keer besef hoe ideologies gelaai Totius se Trekkerswee is. En Wilma Stockenström opnuut lief gekry.

Iets wat my oog getref het in jou Literatuuroorsig is die volgende:

Andries Bezuidenhout maak in sy verhandeling, waarin hy ruimtelikheid en morele agentskap in ’n bundel van Gert Vlok Nel ondersoek, die stelling dat daar in Suid-Afrikaanse feministiese sosiaal-literêre kritiek ’n besondere fokus op die verband tussen huishoudelike ruimtes en die volk is. Hy haal Irma du Plessis aan ‘wat ontleed hoe letterkunde kunsmatige skeiding tussen private en openbare ruimtes destabiliseer. Die kwessies van sistemiese geweld – iets wat ‘daar buite’ gebeur – ook in die intieme ruimtes van huishoudings plaasvind [sic]’ (2013:12-13).

Die eerste vraag oor hierdie aanhaling: is die digkuns veral die genre wat hierdie kunsmatige skeiding destabiliseer?

Ek meen dit is ’n kenmerk van baie kuns dat dit die skeiding tussen die algemene en die besondere; teorie en praktyk; die groot tema en die klein persoonlike destabiliseer. Dink maar aan Die swerfjare van Poppie Nongena, Agaat, Dan Sleigh se 1795 of William Kentridge se werk. Wat my gedigte betref, ek dink in konkrete voorbeelde – die wyer opset waarbinne enigiets plaasvind, die tipiese in teenstelling met die spesifieke, kom altyd later. Ek dig juis oor wat in die “intieme ruimtes van huishoudings” plaasvind –soos talle ander – en dit ís dikwels ’n vorm van (gewoonlik beheersde) geweld.

’n Verdere vraag wat verweef is met bogenoemde aanhaling het te make met die eerste drie afdelings van die bundel: “Nymphaea Gloriosa“; “Die vreemdelinge in ons arms”, en “Oos, wes”. Sou jy sê dat hierdie afdelings kentekenend is van geweld (fisiese, maar veral psigologiese) in die intieme huishoudelike ruimte? Ek dink hier aan ’n gedig soos “Een nag” (13):

 

Een nag na aan die begin

het ons tesame wakker geword

en monde skouers lendene bekken

ineengestrengel gevind

die ekstase soos springende vlamme

die pyl wat swiep tot in die blonde son

beaam

en met mekaar se tonge gefluister:

Jy. Net jy. Ewig.

 

Die volgende oggend

het al twee geskrik

en onderskeidelik tranerig en verbouereerd

begin rusie maak.

 

Gewis. Ook in die huisvrou-gedigte. Ek simpatiseer baie met huisvroue wat so ’n lae status in die wêreld het en wat so braaf, gewoonlik ter wille van kinders, soveel vorme en grade van teenstand trotseer – ’n mens sou dit geweld kon noem.

Maar dis darem nie net oor die verskillende soorte geweld (of hartseer, of eensaamheid) nie. Ook oor hoe intiem geluk is.

Die gedigte gaan oor hoe ’n mens alles aan jou lyf voel. In die gedig wat jy aanhaal, voel die minnaars sintuiglik in die nag en verstaan die volgende oggend serebraal die omvang van verbintenis.

In die afdeling, “Waarvandaan”, is daar ’n besonderse gedig, “My ystervark” (57):

 

Ek het mos ’n ystervark,

’n donker buksie

met een pronkstreep op die kruis.

Gewoonlik slaap hy.

 

Maar jy het skaars geland,

of hy reis hom op en ritsel.

 

Die dag voor jy weer weggaan

waaier sy stekels uit,

hy stamp sy pote,

hy snork en steun.

Wanneer ons jou rug dophou,

al hoe meer vreemdeling in die vertreksaal,

steek sy penne

in sagte vlees, longvleis.

 

By ons huis

is alles onmoontlik stil

 

net die ystervark sit ’n show op,

draai sy spitsige stertkant na my.

ek kan nie naby hom kom nie

maar as ek hom kýk

 

sien ek

sy snoet is weerloos,

hy is die kleur van grond en klip en lamproet.

Oormôre gaan lê hy weer.

hy woon mos hier, agter my ribbes.

 

Kan die ystervark-metafoor as ’n innerlike geweld gelees word wat in die individu plaasvind? Indien wel, is hierdie geweld iets wat met die moderne samelewing te make het; ’n gebrek aan kalmte en stilte?

Die gedig is geskryf vir en oor my kind wat in Brittanje woon, dit gaan oor my reaksie op haar besoeke. Die oomblik wat sy land, begin ek haar vertrek vooruit te vrees. As ’n soort leerling-Boeddhis streef ek daarna om dit juis nié te doen nie, om die hier en nou ten volle te ervaar. As iets goed voel, reg. As iets erg voel, ook reg. Alles verander gedurig.

Maar ja, dit gaan daaroor dat die emosies oor die besoek en die vertrek as gewelddadig ervaar word. En dat groter kalmte sou help om dit alles te aanvaar as deel van die vloei, die gang, van bestaan.

Die laaste afdeling genaamd “Die leemte in die kern” het assosiasies met śūnyatā, die Sanskrit vir die Boeddhistiese nosie van ‘leegheid’. Dis ook opvallend dat jou sesde afdeling se titel “Saadskiet” is. Kan hierdie twee afdelings as ’n jukstaposisie beskou word of wou jy juis dualiteit vermy? Hoe het jy op die titels besluit?

Ek glo daar is minder dualiteit as wat ons gekondisioneer is om te dink, veral met ons gewoonte van kategorisering – wat natuurlik noodsaaklik is om sin te maak van die wêreld. Laat ek vir myself praat: hoe meer ek lees en dink oor Boeddhisme, hoe makliker is dit vir my om byna alles as aspekte van mekaar te sien.

Die bundel vorm ’n soort chronologie van lewensbeskouing, van jongdae se storm en drang, verliefdheid en woede tot oudae se rustiger en wyer kyk, na die gemeenskap sowel as die eie innerlike. Slegs en bloot my eie. Die titels van die afdelings was gewoon ’n reël en ’n gedigtitel wat ek gemeen het ’n soort samevatting vorm.

“Voor, ná” (102) se eerste sewe strofes handel oor Tenzin Palmo, (gebore Diane Perry), ’n Engelse Boeddhistiese non in die Karma Kagyu-linie (‘lineage’) van die Tibettaanse Boeddhistiese tradisie wat vir twaalf jaar in ’n grot in die Himalajas ’n tradisionele retreat gedoen het.  Vertel meer oor jou skryfervaring oor haar?

Ek het haar haar outobiografiese boek Reflections on a Mountain Lake raakgeloop en toe Cave in the Snow gaan soek en gelees. ’n Jaar of twee later het ek na ’n praatjie wat sy in Johannesburg gelewer het, gaan luister. Sy bly vir my ’n inspirasie juis oor wat sy oor leke, veral vroue, in die gewone lewe sê. Soos dat kinders ’n wonderlike “teacher” kan wees, soos sy enigiemand of enigiets noem by wie of waardeur ’n mens geestelik kan leer: Jy kan nie ophou met ouerskap as jy moeg word daarvoor nie;  dit bied jou die beoefening en oefen van onvoorwaardelike liefde, onselfsugtigheid. En so meer.

Dis waarom die legende van die Chinese non Tsjijono wat dikwels en in verskillende variasies oorvertel word, die tweede deel van daardie gedig vorm. Ek sal net bysê dat Tsjijono  in geen variasie wat ek teëgekom het, ’n kind op die rug dra nie, dis blote versinsel.  Daar is ’n spreuk: Before enlightenment, chop wood, carry water. After enlightenment, chop wood, carry water.

Speel die bundeltitel, nou, hier in op wat in Westerse Boeddhisme as die “here and now” verstaan? Indien wel, waarom nie hier, nou nie?

Die volgorde is maar persoonlike voorkeur. Vir my is die “nou” – die oomblik – selfs belangriker as die plek, “hier”. Tyd, verlede, hede of toekoms soos wat ’n mens dit ervaar, voorveronderstel plek, nie andersom nie.

Ja, dit slaan gewis op die Boeddhistiese konsep van “in die oomblik wees”. Afrikaans sukkel met ’n gawe woord vir mindfulness.

Linguisties gesproke is dit interessant (vir taal-nerds) dat “here and now” in Engels beter klink as “now and here”, terwyl dit in Afrikaans, met miskien ’n subtiele verskil, om’ t ewe is: “nou, hier” of “hier, nou”. Boeddhistiese geskrifte het natuurlik via Engels na ons gekom, ek self het geen toegang tot oorspronklike geskrifte nie.

Corné, is daar ’n bepaalde gedig in jou debuut wat jy graag met Versindaba-lesers wil deel?

Een van die omgewingsgedigte, die een oor die uitgestorwe padda.

 

Platipuspaddas

.

Hul wonings was langs vinnige riviere

in die klein kolke en sloepe en versnellinkies

tussen klippe. Hulle het graag in sagte reën gesit.

Hulle was ligbruin met donker vlekke

geel en geilgeel aan die binnekant van die lede-

mate en glad en witterig by die bors soos riffels

son en skaduwee op ’n rivier.

’n Handpalm groot; snoet stomp, gerond,

vingers aan die voorpote bruin en slank

tone geweb en riviervaardig.

Die mannetjie het sy liefde vir groot, mooi vroue

kor-kor-kor-kor van lente tot hoogsomer geroep.

Die wyfie het die eiers ingesluk, hoe raar is dit?

Hulle ander naam was buikbroeiers.

Van die paddavissies weet ons byna niks.

Hulle het langs riviere gewoon.

Hulle het graag in sagte reën gesit.

.

***

 

Onderhoud met René Bohnen

Wednesday, August 9th, 2017

Onderhoud met René Bohnen oor haar nuwe bundel

Op die vingerpunte van die heelal, deur Louis Esterhuizen.

René, van harte geluk met jou derde digbundel, Op die vingerpunte van die heelal. Jy het in 2000 gedebuteer met Spoorsny as selfpublikasie. Daarna het In die niks alom (2011: Lapa Uitgewers) gevolg. Hoe voel dit om hierdie derde boek te kan vashou?

Dankie vir die gelukwensing, Louis, en ook vir die geleentheid om vrae te kan antwoord. Om hierdie boek vas te hou voel half onwerklik en half wonderlik – ek veronderstel die woord wat dit dan vasvat is: fantasties? Ja, dit voel fantasties. Nou moet die pad ontvou. Elke bundel het sy eie roete, leer ek algaande – ek was tot dusver bevoorreg dat my bundels vir my nuwe deure oopgemaak het en geleenthede geskep het wat ek nooit kon voorsien nie. Ek is opgewonde oor die nuwe reis.

Op die vingerpunte van die heelal is ʼn lieflike titel. Vertel ons iets hieromtrent? Hoekom dié titel, byvoorbeeld, en hoe skakel dit met die gedigte?

Die titel is vir my kosbaar, omdat ek dit nie uitgedink het nie en ek is dankbaar as my leser dit treffend vind. Dit was ʼn geskenk uit die nag. Ook was dit vir my ʼn verrassing, omdat titels gewoonlik die laaste element is wat na my toe kom. Hierdie keer was dit anders. Ek het een oggend so teen vier-uur wakker geword met “op die vingerpunte van die heelal” in my kop. Of is dit hart? Tesame daarmee, die vaste wete dat dit die titel van my volgende bundel is. Die gebrokenheid en geborgenheid wat in die titelwoorde vervat word, bly vir my beduidend. Gedigte wat ek uit vorige bundels weggelaat het, het nou ook lêplek gevind. Ek het egter nie nuwe gedigte geskryf al op die titel af nie – in slegs één gedig het ek die titel doelbewus inkorporeer. Ek hoop dat die res organies saamgebind is en dat dit ook vir my leser sin sal maak as ʼn geheel.

Die bundel open met die indrukwekkende gedig “Inkommers” met die volgende reëls as eerste strofe waarna ʼn pragtige beskrywing van ʼn bepaalde stadsruimte volg:

Op die elfde dag van die eerste maand

asem God vlinders uit

oor bedelaars, bosslapers en biljoenêrs ‒

ʼn geborduurde wasem wat migreer

oor glasgeboue, gaswerke, die bakens

en landmerke, deur slaggate en sandgoue

riwwe van ontginning

Watter stad is hier ter sprake en hoe skakel dié gedig met die sentrale bundelgegewe? Wat is byvoorbeeld die belang van die datum wat jy reeds met die eerste reël aksentueer?

Ek stel belang in migrasiegedrag, in groepsgedrag en kollektiewe geheue. Ek hou van tussenruimtes, oorgange en raakpunte, veral tussen mens en omgewing. Dit gee my groot vreugde om te sien wát oorleef op welke wyse in die stad. Die wit skoenlappers wat elke jaar migreer spook al lank in my verse, ek het in my vorige bundel na hulle verwys as wit vlaggies in die boom voor my venster. En dit is nou maar eenmaal my manier van dink: een ding word altyd geëggo deur ʼn ander ding. So lyk die duisende eiendomsagentbordjies op die sypaadjies vir my soos die blomme in Namakwaland – en dis nie eers vir ʼn gedig nie. Ek wil dus nie slegs die dier of natuur beskryf nie, ek wil daardie sprong na die toepassing vind. Ek voel die sensasie van ʼn vlinderstroom het in “Inkommers” naby gekom aan my visuele ervaring daarvan. Ek kon in hierdie gedig ook met hulle identifiseer, as vreemdelinge in die stad Johannesburg, waar ek ook maar altyd ʼn inkommer sal bly, net soos hulle.

Die datum was gelukkige toeval, ek hoef bloot waar te geneem het. Dit was Januarie, dit was die elfde. Natuurkundig dus akkuraat. Poëties, numerologies en simbolies vir my ʼn vonds. Ene is beginne, net soos Januarie dit is. Maar dit het ook die individu ter sprake, sowel as die eggo’s van Genesis en die verwoording van die skeppingsmite. Om dan die bosslapers en biljoenêrs sáám te kon groepeer teenoor die ene, vestig solank die neiging en problematiek van verhoudings wat ek ondersoek. Dit dui hopelik ook aan dat ek as leek, altyd as leek, speel met die betekenis van getalle en die ordenende aard daarvan. Ons gebruik die Goue Ratio in fotografie, maar op ʼn ander vlak sal ek nog lank moet kou en herkou voor ek die Fibonacci-formule of -beginsel deeglik begryp. Indien Wiskunde wel die poësie van die heelal is, word dit deur my inderdaad gevoel voordat dit verstaan word, à la T.S. Eliot!

Die eerste gedigte in die versameling het almal te make met stedelike en privaatruimtes. Wat die leser egter onmiddellik opval, is die oorweldigende visuele ingesteldheid. Hierdie gedigte plaas die leser direk ín die ruimte danksy die sensoriese beskrywings. Is jy ook aktief by visuele kunste en bestaan daar vir jou ʼn wisselwerking tussen poësie en die skilderkuns of fotografie, byvoorbeeld?

Ja, Louis, ek bedryf fotografie as ʼn bykomende uitdrukkingsmedium. Ek kan nie eintlik onderskei tussen “in prentjies dink” en die klank van woorde nie – ek ervaar ʼn konstante sinestesie. My foto’s en my verse illustreer mekaar nie, hulle benader ʼn tema vanuit twee verskillende rigtings. Soms is ʼn foto meer welsprekend as ʼn gedig, soms is die foto ʼn sneller vir die vers. Ander mense se foto’s dien ook as prikkels vir verse, soos die geval is met Diane Arbus se werk.

Ek boer by kunsuitstallings, skilderye praat met my. Ek ervaar ʼn drang om op die een of ander manier terug te antwoord. Biografieë en outobiografieë is groot leesliefdes van my en ek is, weliswaar as introvert, lief vir mense. Flieks wat gebaseer is op kunstenaars se lewens is nog ʼn gunsteling tydverdryf en ek verslind dokkies. Is dit nie so dat ons onsself herken in ander mense se ervarings nie, dat ons probeer sin maak van ʼn kollektiewe skuld of redding? Deernis, meelewing; waarna soek ons? Wat géé ons? Ek neem graag mense af, probeer die onbewaakte oomblik vind waar die siel en die masker momenteel skei. Dit is só kwesbaar, dit dwing respek af.

Een van die kragtigste gedigte oor hidrobreking in die Karoo is die gedig “Nieu-Bethesda, 2020”. Vertel ons meer omtrent dié gedig en wat dit vir jou beteken? Ter wille van leesgerief plaas ek die gedig hieronder. (Indien jy wil, kan jy dit sommer in verband bring met die daaropvolgende gedig, “rooidata” aangesien dié twee verse teenstellend teenoor mekaar staan, is dit nie?)

Nieu-Bethesda 2020

Radioaktiewe kraaie sit in klosse op Shell se torings,

hulle gekrys verdring deur bore se ra-ta-tat-tat, deur

vierhonderd tenkwaens wat druis op die dubbellaanpad.

ʼn Meermin se uitgestrekte handjies verweer

in die suurreën, haar bierbottel-oë bars,

rapat; rapat breek die watertafel. Sien is glo –

protesplakkate tolbos soos orakels

oor fracking in die Oos-Karoo.

Moederaarde hoes ondergrondse gas, sy het gif in haar are.

Veelvermoedend blêr dragtige ooie sonder ophou in die gras.

Die vorige armes is nog armer, die lug is maalglas

bokant Helen se vaal jaart met krippe en kamele.

Deur die krake in Koos Malgas se gemesselde uile

glip ʼn gladde tweekopakkedis. Sien is glo – hoofletter

protesplakkate verbleik langs magnate se beloftes

oor fracking in die Oos-Karoo.

In die broeines hoog teen Kompasberg lê ʼn witkruisarend

haar eerste eier – dit is grof, dit gloei in die donker.

Die gedig het ontstaan as reaksie op ʼn klein plakkaat teen ʼn boom in hierdie dorpie wat na aan my hart lê. Omrede Nieu-Bethesda alreeds ʼn unieke karakter het as gevolg van die Outsider Kuns wat dit bekend gemaak het, was dit vir my die aangewese voorbeeld van verdere vreemdmaking wat kan plaasvind as die aktuele bedreiging van fracking die landskap kan omvorm tot iets uit ʼn wetenskapfiksie riller. As meerminne en kamele, uile en wyse manne kan woon in ʼn Karoo erf wat na ʼn Mekka roep, is dit die ideale ruimte waarin tweekopakkedisse en neon-eiers kan ontstaan, het ek gevoel. Ek het baie navorsing gedoen oor die gevolge van fracking en die effek daarvan op ʼn landskap en op gemeenskappe. Hoewel ʼn enkele leser gemeen het die reël oor “vierhonderd tenkwaens” is oordrewe of vergesog, is dit inderwaarheid ʼn feit wat na vore gekom het in verskeie berigte en ek het dit eintlik net so neergeskryf.

Met “rooidatawil ek die haiku so ʼn bietjie op sy kop keer, aangesien dit tradisioneel ʼn natuurbeeld bevat en die natuur in die 21ste eeu juis aan groot stres onderworpe is. Eerder as om die landelike te besing wou ek die verdwynende beklemtoon. Die Oosterse vorm moet ook aandui dat ons renosters, byvoorbeeld, blykbaar veral vanuit die Oosterse lande bedreig word. “renoster geenhoring” dui vanselfsprekend op die gruwelike stroping wat ons sien en ook die gevaar wat ons loop dat die renoster sal uitsterf en ʼn skimgedaante word soos die mitiese eenhoring.  Die rooidatalys bevat natuurlik die name van bedreigde spesies, maar ek het dit effens uitgebrei om ook Afrika se minerale te bevat, sowel as die subtieler verwysing na plaasmoorde, waar die bedreigde kraanvoëls dalk langer voortleef as die mense. Groen aktivisme is ʼn verwikkelde stryd wat dikwels met sosiologiese vraagstukke bots; ek wou daaraan erkenning gee. Die skoenlappers was natuurlik ʼn handige ligte eggo deur die bundel, maar die plante en skoenlappers waarna ek in “rooidata” verwys, is wel werklik bedreig. Ek probeer my bes om wetenskaplik akkuraat te werk, al is dit nie my kennisveld nie.

Terwyl ek in my vorige vraag na teenstellende gedigte verwys het, wil ek nou die bundel se struktuur betrek. Dit is opvallend dat jy vanaf jou debuut in 2000, en ook met hierdie bundel, verkies om die gedigte nié in onderafdelings te groepeer nie, maar volgens sikliese samehang. Is dit ʼn bewustelike keuse? Hoe het jy byvoorbeeld te werk gegaan om hierdie bundel te struktureer?

Weet jy, ek probeer elke keer afdelings maak, ek dink selfs lekker name vir hulle uit, werk noukeurig aan die indelings, alles. En dan, sodra ek dit reggekry het, kan ek hoor hoe die gedigte sukkel om asem te haal. Ek hou nie van boksies nie en my gedigte blykbaar ook nie. Alhoewel ek ander digters se afdelings dikwels bewonder, moet ek my verse gehoorsaam en die organiese roete volg. Ek spandeer baie, baie ure om die volgorde vas te stel. Gewoonlik werk ek met ʼn progressie of woordassosiasies om oorgange te bewerkstellig. Soms probeer ek ʼn verdieping of intensivering van ʼn spesifieke emosie, gevaar of situasie daarstel. Dikwels laat ek eindes toe om my na beginne te lei. Titels mekaar te laat eggo of opponeer. Alhoewel elke gedig alleen moet kan staan, moet daar ook ʼn geheelbeeld ontstaan. In “Op die vingerpunte van die heelal” het ek konstant gewerk met die begrip een-tot-geheel en ook my persoonlike gedagtes oor holisme. Dit is vir my besonder belangrik dat die gedigte nie lukraak geplaas word nie en dat die leser op ʼn dieper leesvlak beslis die struktuur kan begin agterkom.

Reg in die middel van die bundel vind ons die lang reeks gedigte “Spartikels” waarvolgens jy bekende kinderliedjies en -verhale met onthutsende beskrywings integreer. Wat ‘n kragtoer is dit nie! Manjifiek gedoen, René. Vertel ons ietsie meer omtrent hierdie reeks? By wyse van inset plaas ek die laaste gedig in die reeks:

10.

yskristalle plagieer mistieke getalle,

elke doudruppel is ʼn kristalbal

ons is hipoteses in die heelal –

spartelende partikels,

duisendpootpixels

glaukus in ʼn poel van lig,

ikarvis;

die weerlig vat dooierus

Dankie, Louis, die kompliment is vir my kosbaar, veral omdat ek hier ʼn meer emosionele stem toegelaat het. Daar moes vir my ʼn versoening wees tussen die oënskynlike kilheid van algoritmes en die subjektiewe ervaring van sodanige ordening van elemente. Die herhaling wat voorkom in volksliedjies moet dien as ironiese teenstelling en ook om die gruwels te aksentueer. Dit is so dat uitroepe van smart deur lydendes byna inkanterend aandoen, dat slagspreuke in oorlog en sport herhaal word en dat religieuse dreunsange, lofliedere en gebede herhalende patrone en refreine het. Dit wat as troos dien, is dus ook tekenend van dit wat martel. Hierdie reeks het vir my die sterkste elemente bevat van hoe fraktale, ratio’s en formules ook op abstrakte vlak voorkom. Die idee van biomimese het my dan ook gehelp om die onderwerpe binne my beheer te hou en groot gedagtespronge weer terug te katrol na ʼn vaste patroon. Ek kon hierdie onderwerpe nie aan streng rymvorme onderwerp nie, dit sou vir my té netjies wees, maar ek wou dit ook nie in chaos laat verval nie. Ons probeer immers binne versplintering heel koherent lewe – hiervan was ek as kind al bewus. Uiteindelik begin ek daaraan uiting gee, nadat ek in my vorige bundel ʼn plek van innerlike krag kon bereik, waarna ek in ʼn destydse onderhoud verwys het as “eilandjies van stilte”. In hierdie bundel ondersoek ek die lawaai tussen daardie eilandjies, dink ek.  Op hierdie wyse skakel die twee bundels ook met mekaar.

Nog ʼn interessante vers is “Tien grepe vir ʼn vindvers”. Hoe het hierdie gedig tot stand gekom? Is dit byvoorbeeld toevallig dat hier van 10 grepe sprake is terwyl die reeks waarna ek hierbo verwys het ook uit 10 dele bestaan?

Dit is wat dit sê dit is: ʼn optelvers, ʼn “found object”. Ons het ʼn twyfelagtige greep op sosiale media, ons almal het ʼn ekstra avatar bygekry. ʼn Mens se vriende en kennisse stroom in liggies op ʼn skerm verby, dit word gemaak in ʼn binêre kode.  Ons verskaf self die kohesie. Hoe sou die samehang lyk, het ek gewonder, indien ek vir sewentig minute lank die kortste plasings wat op facebook verbykom, neerskryf. Die vers moet ʼn weerspieëling wees van die dikwels absurde, vlietende aard van dinge wat belangrik genoeg geag is om te plaas waar ander mense kom lees en “like”. Dit het my verbaas hoe daar ʼn byna surrealistiese logika in die geheel na vore gekom het en ek laat dit aan my leser oor om afleidings te maak oor onbewuste seleksie van stellings wat iewers sin maak. Hierdie klein oefening het ook ʼn Engelse gedig opgelewer, ek het plasings nie vertaal ter wille van ʼn bundel nie.

Om nogmaals beheer te behou en binne die struktuur van die bundel te bly, het ek in albei die verse waarna jy verwys, die getal tien gebruik. Natuurlik speel ek rond met die verhouding tussen die mens se tien vingers en die heelal se onbegryplike vingerpunte. Hierdie tipe spel word oral in die bundel herhaal. Numerologies dui 10 dikwels op eindes of voltooiing. Dit bestaan ook uit ʼn 1 en ʼn 0. Alles binneplesiertjies!

Een van die kenmerke van jou gedigte is die interessante spel met tipografie en konkretisering van die gedig. Ook bedryf jy ʼn webblad waar jy eksperimenteer met visuele uitdrukking van poëtiese materiaal. Vertel ons meer hiervan?

Ek is gedurig besig om die wisselwerking tussen woord en beeld te ondersoek. Hoekom lyk ʼn “O’ soms mooier op papier as ʼn “B”? Dit dien vir my ʼn doel. Ek wroeg oor hoofletters, ek sweet oor ʼn komma. Wit spasies is magtig. Ek weet nie hoekom nie, ek volg nie ʼn konvensie nie (dit weet my teksversorger alte goed), maar daar is ʼn interne riglyn wat ek kan voel, al kan ek dit nie verduidelik nie. Teen die tyd dat die bundels gedruk word, het ek egter al mooi geluister na die raad wat die redakteur en teksversorger gee!

My “Stippelverse” reeks bestaan uit gedigte wat ek visueel probeer weergee, deur die woorde te behou en dan deur middel van ʼn rekenaarprogram met ʼn algoritme te vertolk. Ek kies getalle wat ek wéét (wel, dis ʼn subjektiewe waarheid) die gemoedstemming van die gedig op ʼn numerologiese of vibrasievlak weergee. Dan pas ek hulle toe en ek kyk wat die resultaat is. Afgesien van my nommerkeuse, is ek nie in beheer van die eindproduk nie. Dit verras my telkens dat die visuele beeld wat verskyn, so naby is aan die betekenis van die woorde. Ek sou graag hierdie stippelverse ʼn plek in ʼn bundel wou gee, dalk sal dit eendag moontlik wees.

Ook het jy in 2009 ʼn M.A.-graad in Kreatiewe Skryfkuns aan die Universiteit van Pretoria verwerf. Watter invloed het hierdie kursus op jou ontwikkeling as digter gehad?

Die graad is om emosionele redes gedoen en was nie eintlik vir my ʼn tegniese strewe nie. Miskien daarom, het ek dan ook perspektief daaruit verwerf, eerder as enige skryfinvloede. Ek het geleer hoe uiteenlopend mense se reaksies op dieselfde gedig kan wees en hoe my temperament op terugvoer reageer. Ek het leer onderskei tussen kritiek en interpretasie. Ek het ook maar deeglik agtergekom waar my leemtes is, veral as leser wat dekades lank in ʼn onverwante veld gewerk het en ʼn ander woordeskat en raamwerk as die literatuur opgebou het. Bowenal het ek geleer dat ʼn mens nooit te oud is om na jou eerste liefde terug te keer nie, al het jy verre draaie gaan loop in die lewe.

Naledi is die uitgewer van hierdie bundel en dit is merkwaardig hoe vinnig hulle hul in die bedryf gevestig het as een van die vernaamste rolspelers ten opsigte van poësieproduksie. Hoe was hierdie ervaring vir jou?

Naledi verdien elke stukkie lof wat na hulle toe kom. Hulle was en is vir my ongelooflik goed – die proses was pynloos; ek het gevoel daar is spanwerk, wedersydse respek en outentieke kommunikasie. Daar heers ʼn demokratiese stemming, maar ek kon veilig voel in die bekwaamheid van kennis en vaardigheid. Naledi se boeke is pragtig versorg en ek dink daar is baie moeite gedoen om te verseker dat elke boekomslag ʼn unieke karakter het. Ek verstaan nou hoe ʼn skrywer verknog kan raak aan ʼn uitgewer! Ek is so dankbaar en bly dat Naledi my bundel uitgee. Ek voel tuis onder hulle ster.

René, nogmaals geluk met ʼn besonder indrukwekkende publikasie. Mag hierdie bundel vir jou alles wees waarop jy gehoop het. Ten slotte wil ek vra of jy so vriendelik sal wees om ʼn gedig met die lesers te deel? Miskien een wat vir jou besonderse waarde en/of betekenis het? Vertel dan sommer ook waarom jy juis dié betrokke gedig kies.

Dankie vir jou insigryke vrae, Louis. Ek waardeer Versindaba se aandag. Ek kies ʼn korter gedig, wat hierdie onderhoud miskien nog ʼn bietjie toelig en sommige van my antwoorde ook bevat.

Baie dankie vir die geleentheid!

Afkopengele in die web

Die vrou

weet nie waar sy hoort nie

nie in die opgerolde duisendpoot

of in hierdie groot mandelbrot nie

Sy is ʼn boompie in ʼn blomkool se blomkoolboompie,

inderdaad is sy

ʼn snipperpers knip-en-plak vers

Plek van hiperbool en gebro/ke harte,

iewers is daar ʼn nommer, ʼn algoritme

vir raak en lukraak

die patrone van donker materie

die koningskandelare bloedrooi

in die veld ná die brand

vuurlelies in die sand

almal palimpses in ʼn god se hand

Soms is roekeloosheid ʼn noukeurige, toegespitste toewyding

ons plaas maar altyd ons gebede in die krake van ʼn muur

; ; ;

is luidkeels op eilandjies van stilte ingeboek

(c) René Bohnen (Uit: Op die vingerpunte van die heelal, 2017: Naledi)