Onderhoude

Onderhoud met Cas Vos (Vert. Dante Alighieri, Il Paradiso)

Monday, October 15th, 2018

Dante Alighieri, Il Paradiso, vertaal deur Cas Vos. Naledi, 2018

Cas Vos gesels oor sy vertaling met Johan Myburg.

 

J.M.   Il Paradiso is die derde en laaste deel van Dante Alighieri (c. 1265-1321) se magnus opus La Divinia Commedia. Elke deel van dié epiese gedig bestaan uit 33 canto’s. Die belang van die getal drie word verder benadruk deur die struktuur, die sogenaamde terza rima – driereëlige verse met 11 sillabes en ʼn rymskema aba, bcb, cdc, ded…. Hierdie laaste deel het jy nou uit Italiaans in Afrikaans vertaal en getrou probeer bly aan die teks, die vorm en die inhoud en boonop het jy die Afrikaanse leser van die 21ste eeu in gedagte gehou. Hoe het dit gekom dat jy dié taak aangepak het?

C.V. My jare van naby kontak met Niek Schuman, emeritus professor van die VU wat Italiaans vlot praat en Dante uit sy kop kan siteer, het my hiertoe oorreed. By hom het ek my liefde vir Italiaans aangeleer. Die vertaling van Il Paradiso vereis ook ’n kennis van Latyn, Grieks, Hebreeus en Aramees. Toe ek Il Paradiso begin lees, is ek begeester om die reis saam met Dante aan te durf. Maar eers het ek vir Apollo, op Dante se voetspoor, gepleit:

O gedugte Apollo, ek smeek jou vir krag

om my so aan die laaste taak te wy

dat mense my die lourierkrans waardig ag.

.

Tot dusver was die een piek van Parnassos

vir my voldoende; nou het ek albei nodig

vir die voltooiing van die drie laaste canto’s.

.

Kom, vul my met jou krag in voldoende mate

soos die keer toe jy Marsaïs verslaan het;

jy het hom gepluk uit die skede van sy ledemate.

Ek was so beïndruk deur die struktuur en tekstuur van die manjifieke gedig dat ek besluit het om die lang reis aan te pak. Johan, jy verwys met reg na die driereëlige verse en die terza rima rymskema. Dante het egter nie slaafs elke reël getel om 11 sillabes te vind nie. Daar is, om net drie voorbeelde te noem, reëls wat nie uit 11 sillabes bestaan nie.

ficcar lo viso per la luce etterna,

Cosi ricorsi ancore a la dottrina

che non move occhio per cantare osanna;

Die sillabes hoef in die vertaling nie in 11 ingedwing te word nie. Elke reël stel sy eie eise ten opsigte van die aantal sillabes. Dit gaan om die asemhaling, die ritme en vloei van elke reël. Ek het besluit om vir die tersines konsekwent ’n aba, cdc, efe …rymskema te gebruik. Die rymwoorde moet ten alle koste dwangrym vermy. Die funksie van rym is om die klank en kleur van elke tersine tot sy reg te laat kom.

J.M. Wat is die relevansie vir die hedendaagse leser om Dante in Afrikaans te kan lees? Is daar raakvlakke (polities, maatskaplik, godsdienstig) tussen Firenze van die 13de, 14de eeu en ons ervaring?

C.V. Dante se gedig bly tydloos. Dit ontsluit voorheen ongekende wêrelde en werklikhede. Dan is daar natuurlik die heerlikheid om die gedigte te ervaar..

Johan, jou vraag oor die raakpunte van Dante se Firenze en ons tyd is uiters relevant. Dit is asof Dante by ons aanklop en die gedig aan ons oorhandig. In Firenze was daar die politieke twiste tussen die Wit en Swart Guelfe. Politieke spanning, korrupsie, staatskaping, bedrog en verraad. Klink dit nie bekend nie? Dante is as stadsowerste van Firenze aan korrupsie en finansiële wanbestuur skuldig bevind en ten onregte verban. Indien hy sy voete ooit weer in Firenze sou sit, sou die doodstraf op hom wag. Die vonnis is eers in 2008 opgehef. Die samelewing is gekenmerk deur skatrykes en armlastiges. Net soos vandag. Die Rooms-Katolieke Kerk en die Heilige Romeinse Ryk het om mag gewedywer. Pous Bonaficius VIII was ’n egosentriese boosaard. Die probleem was nie God nie, maar sy grondpersoneel. So is dit vandag nog.

Dante het Il Paradiso in ballingskap in Ravenna gedig. Hy het dit gedoen om sy liefde vir Beatrice, sy mia donna, te verewig en hoop vir die toekoms aan die mensdom te gee. Dit is wat ons vandag meer as brood nodig het: hoop. ’n Toekoms.

J.M. Waarom het jy besluit op Il Paradiso? Was dit onder meer ʼn persoonlike voorkeur?

C.V. Ek het Dante vertaal omdat hy na my mening een van die allergrootste digters is en Il Paradiso is sy grootste werk.

Dante se invloed kan duidelik in die werk van onder andere Torquato Tasso se Gerusalemme Liberta (1581) gesien word:

O Musa, tu che di caduchi allori

non circondi la fronte in Elicona,

ma su nel Cielo infra I beati cori

hai di stelle immortali aurea corona.

.

O hemelse muse, mag die verlepte lourierkrans

van die Helikoniese lente nie u wenkbroue beskadu nie,

maar sit gekroon met sterre se onsterflike straledans

in die hemel, dáár bring engele glansend lof aan u.

Sy invloed op heelwat gerekende digters is enorm: Geoffrey Chaucer, John Milton, Henry Wadsworth Longfellow, Alfred Lord Tennyson, Ezra Pound, T.S. Eliot, W.H. Auden, Derek Walcott, Seamus Heaney en Robert Pinsky. Daar is ook spore van hom by Peter Blum.

Dante se komposisie is indrukwekkend. In canto 1 volg na die inleiding 100 reëls. Dit is ook die geval met canto XXXIII. Ná die woorde van Bernardus van Clairvaux volg die 100 slotreëls.

Die poëtiese strategieë wat Dante aanwend het my bekoor. Die rykdom van blomvars metafore en vergelykings, enjambemente, die akrostigon (maar dan op ’n eie oorspronklike manier), sillogismes, satires en nog veel meer.  Ek het gereken Dante moet in Afrikaans vertaal word. Dit is ’n ereskuld aan Afrikaans. Ek het byna tou opgegooi toe ek by canto’s XV en XVI kom. Die edel voorsaat van Dante is  Cacciaguida en dan is daar al die ander onuitspreekbare voorgeslagname. En hulle moet rym! Toe ek oor die slaggat gekom het, het ek besef nou moet ek tot die laaste canto voortgaan. Ek het uitgeroep: “Mio amico Dante, istanze!”

J.M. Hoe verskil dié nuwe vertaling van Il Paradiso van die bestaande vertalings in Afrikaans (ek dink aan dié van Delamaine du Toit en Kobus Krüger)?

Delamaine du Toit het al drie dele vertaal. Sy bedoeling was om Dante in Afrikaans leesbaar te maak. Die rym en poëtiese krag kom egter nie tot sy reg nie. Daar is opmerklike spel(foute) in die vertaling en aantekeninge. In Die Paradys X word reël 85 vemenigvuldig geskryf. In canto XVI, reël 41 staan erste in plaas van eerste. En in canto XXIX, reël 28 is drievoudge in plaas van drievoudige. Dis genoeg. J.S. (Kobus) Krüger het die Inferno in prosavorm vertaal. Dit is na my mening die beste en getrouste prosavertaling wat daar in enige taal bestaan.

Ek wil my nie oor my eie vertaling uitspreek nie. Wat ek wel wil skryf, is dat dit as gedig beoordeel moet word wat so trou as moontlik aan Dante se Italiaanse gedig staan, maar ook die huidige leser aangryp. Ek luister na die kenners van die Italiaanse teks van Dante. Ek gee eerder ’n voorbeeld van my vertaling: Canto XX:

142     En net soos ’n goeie luitspeler die sanger

           met die streel van seningsnare begelei,

           so word die lied se klank ryker en pragtiger,

145     en, terwyl hy aanhou praat het, was ek bewoë

            toe ek sien hoe daardie geseënde ligte

            net soos twee knippende en winkende oë

148      vlamme laat bewe met daardie gedigte.

J.M. Daar is mense wat meen Dante is onvertaalbaar en dat die rede is waarom daar (steeds) soveel vertalings ontstaan. Wat is die grootste uitdagings om Dante te vertaal? Jy verwys in die voorwoord onder meer na vertaling as ʼn kwessie van “keuses maak” en die gevaar om ʼn vertaling “inheems” te maak.

C.V.Vir my is die soveel vertalings juis ’n aanduiding dat daar ’n behoefte is aan meer en goeie vertalings. Die vertaling van Ike Cialona en Peter Verstegen het reeds vanaf 2000 tot 2013 sewe  herdrukke beleef.  Meer sê vir my daar kan nog beter vertaal word.

Keuses moet ten opsigte van elke tersine gemaak word. Dit geld die rymwoorde, maar ook die ritme en klank. Die band met en oogmerk van die bronteks moet eerbiedig word. Die oorgaan van een taal in ‘n ander, is ‘n reis. Met die reis breek nuwe seisoene aan. Die vertaling klink anders in die ontvangstaal, maar dit moet trou aan die grondtaal bly. Vertaling beteken dat ‘n nuwe daeraad aanbreek sonder om die glansende son van gister te vergeet. In een sin: Dante praat nou Afrikaans!

J.M. Rym en metrum maak vertaling soveel moeiliker. Wat was jou leidster ten opsigte van dié vertaaluitdaging? [Kan jy dalk ʼn voorbeeld uit die teks gee?]

C.V. Johan, ek stem volkome met jou saam. Rym moet in elke ontvangtaal vars wees en sonder dwang. Lees die vertaling herhaaldelik met die oor om daarvan seker te maak dat dit as gedig oorkom. Metrum (die natuurlike ritme en aksente) is ‘n eis vir ‘n poëtiese vertalng. Die leser moet oor naby aan die gedig wees. Vir my was die voortreflike voorlesings van Dawid Minnaar die toets van ‘n geslaagde vertaling. Die klank, die intonasie, die stemkleur en die interpretasie speel alles mee om dit as gedig te ontvang en te waardeer.

Ek gee ‘n voorbeeld van my vertaling:

82  Nooit dors ’n troostelose baba so innig

      na sy ma se melk as wanneer hy wakker

      skrik en die skerp lig sy voorkop belig,

85   só het ek ook, om nog skoner spieëls van my

       oë te maak, afgebuk na die water wat daar murmel

       sodat ons ons in die waterspieël kan verbly;

88   en skaars het my oë daaruit gedrink

       of dit het vir my gelyk of die rivier

       se lengteloop nou sirkelvormig krink.

J.M. Dante het beskik oor ʼn ensiklopediese kennis wat sterk van kosmologie tot letterkunde tot politiek. Dit verg ʼn vertaler wat bewus is van die kultuur-historiese konteks van die Dante-teks. Hoe berei ʼn mens jouself voor daarop?

C.V. Johan, ek sou nog teologie, filosofie en himnologie wou byvoeg. Dit is verbysterend. Stel jou net voor: die banneling in Ravenna is besig met sy allergrootste digwerk. Maar sonder enige bron en ook nie prof Google tot sy beskikking nie. Virgilius (Aeneïs), Ovidius (Metamorphoses), Cicero (De republica VI), Plato (Timaeus), Pseudo-Dionisius (De coelesti hierarchia), Aristoteles (Posteriora analytica II), Augustinus (Confessiones), Thomas van Aguino (Summa Theologica), Anselmus (Cur Deus homo), Albertus Magnus (De caelo et mundo), Bernardus van Clairvaux (De Consideratione).  As kind van sy tyd het Dante op die astronoom Ptolemaeus se kosmologie gesteun. Hy het vir sy engelehiërargie Pseud-Dionisius se engeleleer nagevolg (De coelesti hierarchia). Die planete, behalwe die Aarde, was as gode beskou. Binne hierdie raam kon Dante sy reis na die Empirio (die hoogste hemel) onderneem. Dit gaan my verstand te bowe dat Dante al die bronne, en nog meer, kon beheer. Dit was net ‘n genie beskore.

Sonder ‘n grondige kennis van die kultuur-historiese konteks van die Dante-teks en kennis van veral Italiaans, Latyn en Grieks is ‘n vertaling nie moontlik nie. Gelukkig hoef die leser nie alles te weet nie. Hy/sy moet hom/haar deur die vertaling laat meevoer na die visio Dei, die lig en heerlikheid van God.

Hoe verruklik word die drie-eenheid nie poëties toegelig nie?

109 Ek kan nie beweer dat hierdie stralende Gloed

       meer as ’n enkele voorkoms gehad het nie,

       want Hy is soos Hy is, altyd volmaak en goed,

112 maar my sig het sterker geword terwyl ek kyk,

        ek het sonder ophou getuur en gemerk

       dat die enkele verskynsel verander, buite my bereik.

115 In die onpeilbare helderglansende beeld

       van die Verhewe Lig kon ek drie sirkels

       sien van drie kleure en met een grootte bedeeld;

118 die eerste is in die tweede gereflekteer

        soos Iris deur Iris, die derde was vuur

        uitgeblaas onder die eerste twee se beheer.

121 Hoe ontoereikend is woorde om dit te beskryf

        wat ek gesien het en aan my geheue geknoop is;

        maar om dit weinig te noem, is om te oordryf.

Die teologie kan ook by Dante baat om die inkarnasie (menswording) meer poëties en minder dogmavas te verstaan.

82  Die aardse poeierstof is so volmaak gemaak

      vir die heelheid van ’n lewende wese,

      en sodoende het die maagd toe swanger geraak.

Ek gee nog ‘n poëtiese wyding aan die inkarnasie:

28  Daarom het die hele mensdom reeds lankal

      in hulle dwaling siek geyl, maar toe het God

      se Seun in die vuilerige slik van ons bestaan geval

31  tot waar Hy die natuur wat ons van God skei,

      met Homself herstel en verenig het;

      Hy het dit alles uit liefde en genade berei.

J.M. ʼn Aansienlike deel van jou vertaalde Il Paradiso bestaan uit verklarende aantekeninge waarin jy die net wyd sprei en die leeservaring as’t ware aanvul. Wat my laat wonder: Is dit moontlik om Dante te lees sonder dié agtergronde?

C.V. Dit is bedoel om die leeservaring aan te vul. Dit is wegwysers om Dante se gedig te begryp en daardeur aangegryp te word.

J.M. In Die Goddelike Komedie, ook uitgegee deur Naledi, het jy reeds gedeeltes uit die driedelige Dante-teks vertaal. Sien jy kans vir ʼn volledige vertaling van Inferno en Purgatorio?

C.V. Nee, Johan. Ek sien nie kans om van die hemel na die hel (inferno) af te daal nie. Dalk ontmoet ek daar vir Vanni Fucci, die verraaier wat ook die naam “Muil” gedra het.

Johan, baie dankie vir sinvolle en insiggewende vrae.

Die skakel na Dawid Minnaar se voorlesing.

Onderhoud met Corlia Fourie. (Die goeie vrou en ander mites)

Thursday, September 13th, 2018

Corlia Fourie se debuutdigbundel, Die goeie vrou en ander mites,

het pas verskyn. Sy gesels met René Bohnen oor haar bundel.

 

Corlia, baie geluk met jou debuutdigbundel, Die goeie vrou en ander mites.  Jy is ‘n gesoute skrywer van romans, kortverhale, kinderverhale en dramatekste, sowel as joernalistieke werk. Is ek reg as ek sê dat jy hiermee nou al die genres voltooi? Hoe verskil dit vir jou, om in hierdie genre te publiseer. Wat wil jy sê wat nie in die prosa genres gesê kon word nie? Hoe sluit die gedigte by jou ander werk aan, of hoe verskil dit daarvan?

Ek werk meestal instinktief en sien soms eers agterna hoe die gedagte saam (of teen) die ander werk. Ek het werklik nie probeer om in ‘n groot hoeveelheid genres te werk nie. As ek aan iets dink wat dalk ontgin kan word, is die vorm ook daar. Ek het dus nooit oor gedigte gedink of gedroom nie, (hoewel ek baie lief is om gedigte te lees), maar een dag so tien jaar gelede nadat ek by Emmarentiadam in Johannesburg gaan stap het, was daar ‘n gedig in my kop en ek het dit neergeskryf – oftewel aan my rekenaar toevertrou. Ek het gedink dié gedig is ‘n eenling, maar maande later was daar weer iets in my kop. Nog steeds het ek geen idee gehad wat ek daarmee wou doen nie, want ek het nie gedink ek gaan ooit genoeg hê vir ‘n bundel nie. Ook was daar jare waarin ek met ander dinge besig was en nie eens een gedig geskryf het nie.

Die digkuns is baie anders as prosa omdat jy so min woorde nodig het en soveel daarmee kan sê. Dit maak dit vir my interessant, want dit voel vir my soos speel, selfs al skryf jy dit oor en oor. Om bv. ‘n roman te skryf, is werk, werk wat jou dag na dag besig hou, en vir my is konsentrasie baie moeilik. Ek moet gedurig tyd vir ontspanning inwerk – anders werk my brein net nie. Al rede waarom ek ‘n manuskrip vir ‘n roman voltooi, is omdat daar na baie maande al soveel werk in is dat ek dit nie sommer wil los nie. Dis makliker om ‘n gedig te los as dit nie wil werk nie en dan moontlik later weer daaraan te werk.

Ek dink dat my werk die sentrale tema van vrouwees belig, of dit in romans, kortverhale, kinderstories of dramatekste is – altyd is daar ‘n vrou of meisie as hooffiguur.

Kom ons kyk nou na die titel en die voorblad. As ek in ‘n verklarende woordeboek kyk, sien ek ‘n mite is “ou volksverhaal oor gode en godinne; ongegronde praatjie” En so tref ons inderdaad op bladsy 24 vir Poseidon, Medusa en ander aan. Ek dink vanuit die inhoud van die bundel dat die tweede definisiebetekenis net so sterk is as die eerste. Kyk ek egter na nog bronne, word dit duidelik dat daar grys gebiede en soms slegs geringe tegniese verskille is tussen mites, sprokies en fabels en dat hulle dikwels gemeenskaplike doelstellinge het. In jou bundel eggo bekende sprokies deurgaans in die verse, maar dan met ‘n kinkel of eindes wat op die kop gekeer word, of ironies aangewend word. Boonop bestaan die persepsie dat moderne mites en sprokies anders is as die tradisionele en dat nuwe idees oor die gemeenskap aan die gemeenskap oorgedra wil word.

Wat is jou gedagtes hieroor in die algemeen?

En: ‘n bietjie meer spesifiek oor hoe dit funksioneer in jou digbundel? Vertel ons ook iets van die voorblad, asseblief.

Ja, ek werk met altwee die definisies van die mite. Ook het ek soms mites en sprokies deurmekaar geroer en daar is nie ‘n duidelike onderskeid  tussen hulle in die bundel nie. My ma het kleintyd vir my sprokies gelees en my pa het vir ons kinders boeke oor mites gekoop. Dié “volksverhale” (en daar is natuurlik ook weer ‘n verskil tussen ‘n volksverhaal, ‘n mite en ‘n sprokie) kom ‘n lang pad saam met die mens en ek dink dat dit deel van ‘n mens se onderbewussyn is, soos Jung beweer.

Die meeste lesers ken sprokies en baie mense is ook vertroud met mites. Dit het my dus lekker beweegruimte gegee sodat ek na hartelus kon verander. Die oorspronklike gegewe werk dus ook nog in die gedig sodat dit die teks verruim.

Die omslagkunswerk dui op verskeie tradisies: eerstens is daar die idee van Maria, kenmerkend in blou soos in Middeleeuse skilderye en die hand is ook dié wat in Christelike skilderye van daardie tyd gebruik is. Maar in sekere Oosterese lande is diepblou ook die kleur wat prominente Moslemmans se vroue dra. Die verskillende kleure vir haar gesigskerm dui op moderniteit – dit wil sê sy word ‘n universele vrou, ‘n metafoor vir alle vroue wat worstel om aan die samelewing se vereistes te voldoen.

Ons tref ‘n hele aantal bekende vroue aan. Wie is hierdie vroue en hoekom betekenisvol vir jou? Hoe het jy hulle gekies? Wat verteenwoordig hulle?

Jy gaan dikwels verrassend te werk met hierdie bekende figure. Ek het heel lukraak die gedig oor Coco Chanel gekies om dieper te bekyk. Omdat ek die geskiedenis van haar kinderjare nie ken nie, het dit my belangstelling geprikkel dat jy haar en die nonne in ‘n klooster in een gedig saamgevoeg het. As ek aan Chanel dink, is dit in haar kenmerkende swart of spierwit klere. Google Images met eers “Coco Chanel” en dan met “nuns” spoeg presies daardie beelde uit –oor en oor swart en wit, swart en wit. Dis die eerste keer dat ek haar styl en ontwerpersidees ervaar as uitinge van haar spesifieke verwondheid. Is ek net onbelese op die gebied, of wat het jou hierdie idee laat ontgin? Dit is vir my treffend. Ek plaas die gedig hier. Waarna kyk jy as jy besluit om ‘n gedig oor ‘n spesifieke persoon te skryf? Wat is vir jou die aanknopingspunt?

 

Coco Chanel

 

So chic in haar swart rokkies.

So chic in haar wit rokkies.

So chic in haar swart-en-wit

rokkies.

 

Soveel geheime,

soveel stories,

soveel minnaars,

soveel aborsies,

soveel verlange

na haar afwesige pa

en soveel stilte

oor haar siek ma.

 

Maar nooit ooit

kon sy die donker gange

van die gehate klooster,

die dunlippigheid

van die morbiede nonne,

die skel lig deur hoë,

loodregte vensters ontvlug.

 

Ek stel belang in (bekende) vroue se lewens en lees dikwels biografieë oor hulle. Die vroue oor wie ek gedig het, was vir my interessant  en hulle verteenwoordig ‘n verskeidenheid vroue wat sin probeer maak uit hul lewens en hulle is meestal vroue wat hulle uit die eng konvensies van die samelewing losgewikkel het of hulle minstens probeer loswikkel.Baie van die vroue is kunstenaars of soos James Barry ‘n randfiguur. Oor James Barry het ek byvoorbeeld ‘n “Beeld van ‘n vrou” vir rooi rose geskryf. Hy/sy het nog lank daarna by my bly spook.

Coco Chanel is vir my interessant omdat sy so ‘n mode-ikon is en in ‘n spesifieke tyd (in die twintiger- en dertigerjare) die hele modewêreld op sy kop gekeer het met haar eenvoudige, gemaklike, dog treffende uitrustings. Nádat ek ‘n biografie oor haar gelees het, was dit vir my duidelik dat haar skeppende werk uit haar verwonding kom of dat sy dit (dalk onwetend)  in die skeppingsproses gebruik het.

Die verse is werklik baie toeganklik. Ek hou so van die heks in Johannesburg. Dit roep ‘n beeld op van ‘toil and trouble’ en sommer ook van Little Miss Muffet. Die spinnekop met zebrapote het beslis uit ‘n sprokie ontsnap. Ons het natuurlik ook die mite van Anansi in die agterkop, of die Keltiese simbologie van die spinnekop. Of ander skeppingsmites en webbe. Of doodeenvoudig ‘n spinnekop met gestreepte bene in ‘n slaapkamer in ‘n betonoerwoud! Huisie in die bos laat my dink aan Hansie en Grietjie. En ook aan Baba Yaga. Die volwassene onthou klokhelder haar kinderervaring van sprokies. Is daar van die gedigte wat met spesifieke sprokies en mites skakel? Is van die gedigte werklik outobiografies, soos die heks wat in Joburg met woorde bak en brou, dalk? Is hierdie vrou ook alle vroue?

Van die gedigte is outobiografies en ek wil nie presies aandui watter nie. Die leser moet maar daaroor besluit. Die “heks van Greymont” is ‘n spesifieke vrou, soos “Die oujongnooi”  en ek dink nie sy verteenwoordig alle vroue nie. Alle vroue is nie dieselfde nie, maar baie vroue probeer hard om “goeie vroue” te wees en dit behels nou nog goed soos om heel laaste in die ry te staan, ná kinders, man, huis, ouers, werk – nie noodwendig in daardie volgorde nie. Die idee van die selfopofferende “goeie” vrou kom uit patriargie en godsdiens. Maar die “:heks van Greymont” het al hopelik daaruit ontsnap.

Tragiese, hartseer of moeilike eindes van die narratiewe, of slotte van die gedigte is dikwels aan die orde van die dag. Word vryheid teen ‘n hoë prys verwerf?  Die leser kry sterk die indruk dat, van Chanel en Sylvia tot Skropvrou, daar eintlik geen onderskeid is in die bagasie of die smart en vreugde nie. Onreg teen en misbruik van meisies en vrouens word in die bundel direk aangespreek. Hoe het jy te werk gegaan om hierdie tema te aktiveer?

Soos ek reeds gesê het: Ek stel in vroue se lewens belang en lees graag nie-fiksie oor besondere vroue sowel as artikels oor vroue en hul probleme. Ek het nie voor die tyd besluit om ‘n bundel oor vroue te skryf nie; ek het ook nie van die begin af op die titel besluit nie. Ek het maar net gedig oor waarin ek belang stel en uiteindelik het ‘n patroon duidelik geword. Daarna het ek nog ‘n paar gedigte bygevoeg, spesifiek na aanleiding van die tema wat homself openbaar het – en ‘n paar gedigte “weggegooi” wat nie ingepas het nie.

Die lewe is vir die meeste mense moeilik en as jy van jou maskers ontslae raak, word dit nie rêrig makliker nie en is daar ook nie noodwendig minder klippe op jou pad nie. Jy lewe net eerliker.

Sprokies werk met argetipes en die psigologie se begrip van Gestalte. Ons weet ook dat daar genderstereotipes in sprokies is. Gegewe jou bundeltitel, het ek gewonder watter rol argetipiese mans of manlike stereotipes in jou verse speel en het jy gender kwessies in gedagte gehad om uit te lig?

Ja daar is baie argetipes in sprokies: die mooi onskuldige jong meisie, die sterk, dapper prins en die afskuwelike heks en in sprokies oorvleuel hulle met genderstereotipes – die meisies wat meestal passief vir die prins sit en wag, die prins wat so goed, sterk en slim is, die aaklige heks, wat seker maar die ouer vrou verteenwoordig, ensovoorts. In baie van my werk  (selfs kinderstories) keer ek dié stereotipes op hul koppe om. Wat mans in die bundel betref, is hulle heeltemal op die agtergrond en ek glo nie alle mans wil vroue onderdruk, verkrag of oor die algemeen sleg behandel nie. Maar ongelukkig is daar mans wat magsposisies misbruik om vroue te na te kom.

Bloedbande blyk betekenisvol te wees vir die digterspreker. Vashou en loslaat word ondersoek, ook van die eie kinders. Ons vind ‘n beleë beskouing op erkenning en verwydering, soos byvoorbeeld in die gedig op bladsy 49

Spoelklip

 

Ek is trots

op my pa.

Trots omdat hy

mense vir so lank

soveel plesier kon skenk.

Omdat die stories

uit hom stroom,

onderwyl ek sukkel,

stamel,

struikel.

Oor en oor,

oor begin.

 

Dog as kunstenaar

wil ek net wees:

’n gladde klippie

in ’n suiwer stroom.

Nie die stowwerige

splint van ’n steen.

 

Vergelyk dit met die gedig op bladsy 58, waar beide die goeie en die slegte geëerf word.

Dankie

 

Ek het nooit vir my pa dankie gesê

vir sy harde werk,

strengheid,

ons huis, kos en klere nie.

Ek het gedog dit kom my toe.

 

Nooit dankie gesê vir vakansies,

studiegeld,

ekstra boeke,

’n goeie voorbeeld

en die trots in sy oë

as hy na sy kinders kyk.

Ek het gedog dit kom my toe.

 

Ek het nooit vir my ma dankie

gesê vir al haar

oormatige sorg,

die verwyte,

die kritiek waarin sy my

ondergedompel het,

“vir jou eie beswil,”

sodat ek altyd nat en koud was.

Ek het gedog dit kom my toe.

 

Ek het nooit vir my land dankie gesê

vir die manne in swart pakke,

die vroue met streng monde,

die vrees vir mense van kleur,

die haat vir mense met ’n ander taal,

die angs van vuur-en-swael-preke.

Ek het gedog dit kom my toe.

Corlia, hoeveel wil jy vertel van die wil om ‘n eie self te wil wees en steeds dankbaar te wees vir nalatenskap? Ek sal bly wees as jy bereid is om uit te brei, dalk oor beide dit wat ons ontvang en ook dit wat ons gee.

Ja, die bande wat mense bind, is ook iets waaroor ek baie nadink. Ek is dankbaar dat ek grootgeword het in ‘n huis vol boeke. My lewe sou net soveel armer gewees het daarsonder. Ook was my ouers baie beskermend, heel moontlik oorbeskermend. Ek onthou ook heerlike vakansies waartydens ons feitlik die hele land verken het. Terselfdertyd is dit vir ‘n kind nogal moeilik as sy oor baie lewenskwessies heel anders dink as haar ouers, maar die ouers glo dat hul kind  nie die reg het op sy eie lewensbeskouing nie. So asof daar net een “regte” manier is om oor alles na te dink. Net een regte manier om te leef. Toe ek self  ‘n ouer word, het ek besef dat ek my kinders gaan verloor – en nou praat ek nie oor fisieke afstand nie – as ek hulle nie toelaat om hul eie mense te wees nie.

Bekende plekke en eksotiese plekke word vitaal beskryf – die Alpe, Morokko, Namibië en die Karoo word baie visueel vir die leser aangebied. Soms is daar verlange na een plek terwyl daar ook verknogtheid aan die huidige plek is. Vertel asseblief meer van jou belewenis van jou omgewing en hoe dit jou voed.

Vir my is my omgewing ‘n lewende entiteit en ek is lief vir  berge, velde en die see, maar ook vir stede.Ek het nog altyd met ‘n seer hart van een plek afskeid geneem om daarna weer net so verknog te raak aan ‘n nuwe plek – waarskynlik wanneer die nuwe plek deel word van die kaart van my hart. Wanneer ek skryf, moet ek weet hoe lyk die plek waar ‘n storie gaan afspeel, selfs al beskryf ek dit nie. As ek die regte gevoel van die omgewing kry, kan ‘n storie begin.

Laastens, deel met ons die gedagteprosesse agter die afdelings en hul titels, asook die skakeling in bundelverband. Is die narratiewe en gesprekke veronderstel om ‘n kausale of chronologiese eenheid te vorm of kan ons rond en bont lees vir dieselfde efek? Wat was jou doelwit met die versameling gedigmites?

Die mites was vir my belangrik omdat daar nog nie veel verander het oor hoe vroue deur baie eeue beskou is nie. Medusa was “skuldig” aan haar verkragting en so word daar vandag nog gesê dat ‘n vrou daartoe bygedra het deur haar kleredrag en liggaamshouding – dat sy die man daartoe aanleiding gegee het. Dis nie net mans wat so sê nie, baie vroue dink dit ook: Blameer die slagoffer.

Oor die afdelings: toe ek opgelet het dat ek baie gedigte het, waarskynlik genoeg vir ‘n bundel, het ek bymekaar gesit wat bymekaar hoort en van ‘n paar ontslae geraak wat nêrens wou inpas nie. Dit was nie moeilik om oor afdelings te besluit nie, die gedigte het hulleself aangemeld.

Die gedigte hoef nie noodwendig chronologies gelees te word nie, maar ek sou sê dat al die gedigte in die eerste afdeling saam gelees moet word om die gevoel te kry van wat hulle in hul somtotaal beteken. Maar al die gedigte kan ook op hul eie staan …

Corlia, baie dankie vir die onderhoud, ek wens jou en die bundel alles van die beste toe. Is daar ‘n laaste gedagte wat jy wil deel of ‘n spesiale gedig wat jy wil aanhaal, ten slotte?

Vir my was dit opvallend toe ek die hele bundel (weer) lees oor hoeveel gedigte met afskeid en verganklikheid te doen het. Dit voel of die hele bundel daarin gedoop is, maar ek het dit nie besef terwyl ek daaraan gewerk het nie.

Onderhoud met WL van der Merwe (Doodmenslik)

Monday, September 3rd, 2018

WL van der Merwe gesels met René Bohnen

oor sy debuutbundel, Doodmenslik, (Protea Boekhuis, 2018).

 

Baie geluk met die verskyning van Doodmenslik, jou debuutbundel, Willie. Jy is geen nuweling op die gebied van publikasie nie, met verse reeds opgeneem in Nuwe Stemme, Groot Verseboek en ander bloemlesings. Gewis is jy hoegenaamd geen nuweling op poëtiese gebied nie – ek lees dat jy reeds jare gelede DJ Opperman se Letterkundige Laboratorium¹ bygewoon het. Wat het jou dus laat wag om te debuteer en wat was die finale impetus wat jou hierdie stap laat neem het?

Baie dankie vir die gelukwensing en dankie vir die geleentheid om daaroor te gesels. Ja, ek was deel van Opperman se Letterkunde Laboratorium in 1978, saam met Marita van de Vyver en Rachelle Greef en andere wie vroeg al gedebuteer het. Ek wou altyd graag met ’n eie bundel debuteer, maar het net nooit gevoel dat ek genoeg goeie gedigte het nie, of liewer genoeg goeie gedigte het wat sáám genoeg samehang het om as ’n bundel gepubliseer te word nie. Die slypskool by Opperman was baie inspirerend, maar hy het dit by ons ingeskerp – of in ieder geval was ek onder die indruk daarvan  –  dat ’n bundel ’n deurgekomponeerde geheel moet wees en dit het my, miskien ten goede, weerhou daarvan om vroeër gereed te voel om ’n bundel voor te lê. Opperman het ook ’n vooroordeel gehad teen filosofie as dit by digkus kom: ek weet tot vandag toe nog nie of hy gelyk gehad het nie, maar dit het vir my toenemend moeilik geword om voort te gaan met my digkuns te midde van my studie en loopbaan in die filosofie. Daar was lang tye wat ek byna glad nie gedig het nie. Ironies genoeg, het ek dan weer tydens periodes van studieverlof die ruimte en vryheid gehad om te dig. Die meeste van die gedigte in die bundel het tydens sulke periodes, gewoonlik met ’n studieverblyf in die buiteland, tot stand gekom.  Tydens so ’n navorsingsperiode in Heidelberg, Duitsland, gedurende 2017, het ek die kans benut om te werk aan die manuskrip wat neerslag gevind het in hierdie bundel. My vrou Lettie, wie onverwags in Oktober 2017 in ʼn fratsongeluk oorlede is aan die einde van ons verblyf in Heidelberg, was die finale impetus om te werk aan die bundel. Sy het my deur die jare aangemoedig om te publiseer en veral tydens ons verblyf in Heidelberg, dit wil sê voor haar dood, gehelp om deur al my gedigte te werk en ’n manuskrip saam te stel. Gelukkig het ons voor haar ongeluk gehoor dat Protea die bundel gaan uitgee. Sy het ’n leeue-aandeel gehad in die totstandkoming van die gedigte en die bundel, sonder haar sou dit nooit moontlik gewees het nie. Dit is daarom om meerdere redes gepas dat die bundel aan haar opgedra is.

Woon jy permanent in Nederland?

Ja, sedert 2008, maar ek het nie geëmigreer nie. Ek beskou myself as ’n trekarbeider, maar gelukkig nie om den brode nie en met al die pyn en ontwrigting wat normaalweg met trekarbeid gepaardgaan nie. Ons het die keuse gemaak om te verhuis na Nederland omdat die geleentheid om ’n leerstoel in godsdiensfilosofie aan die Vrije Universiteit van Amsterdam te beklee vir my baie aantreklik was. Dit was ’n geleentheid om my byna teenstrydige liefdes vir die filosofie enersyds en die teologie andersyds met mekaar te versoen op ’n wyse wat nie vir my op Stellenbosch moontlik was nie.

Hoe beïnvloed so ʼn buitelandse verblyf jou digterskap?

Dit is ’n bedrieglik moeilike vraag. Miskien speel dit ’n rol dat ’n mens ontwortel is, moet afstand doen van baie gehegthede en vertroudhede in die onmiddellike leefomgewing wat jy agterlaat, dat jy nie kan reken daarop dat mense jou ken en kan plaas in die kontekste wat jou gevorm het nie, dat jy in ’n sekere sin anoniem en eendimensioneel intree in ’n nuwe sosiale omgewing, dat jy jou pynlik bewus is daarvan dat jy nie die nuanses van ’n nuwe leefomgewing ken en kan herken nie, en omgekeerd dat diegene met wie jy daagliks omgaan nie ’n vae benul het van die gelaagdhede en meerdimensionaliteit van jou identiteit nie: dit is alles ’n teelaarde vir ’n ironiese lewenshouding, wat miskien dan weer indirek bydra tot ’n digterlike oog? Ek dink W.E.G. Louw het ’n groter vormende invloed gehad op my as jong aspirerende “digter” as wat Opperman gehad het, en by Louw (wat my vroeg reeds in persoonlike gesprekke bekend gestel het aan Rilke) het ek geleer hoe belangrik dit is om met ‘n “digterlike oog” na die wêreld te kyk, dat jy dit moet aankweek en oefen en maklik weer kan  verloor. Maar Opperman het dan miskien weer gelyk gehad in dié sin dat die oog van ’n filosoof anders is en kyk as dié van ’n digter. Nietemin, om jou vraag te beantwoord: ja, ’n buitelandse bestaan verander beslis die oog waarmee jy na die wêreld kyk.

Daar verskyn (byvoorbeeld) op bladsy 29 ʼn gedig ʼn Afrikaans en dan die Nederlands eweknie op bladsy 30. In die bundel vind ons ook gedigte in Engels. Is daar ʼn filosofiese rede hiervoor, vra ek effens tong in die kies. Is daar ʼn letterkundige rede? Hoe tree tale met mekaar in gesprek, dink jy? Hoe wil jy die leser in hierdie verband aanraak of die verwysingsveld verbreed?

Nee, daar is nie sover ek weet ’n diepsinnige filosofiese rede voor nie. Ek wou aanvanklik met die skuif na Nederland probeer om ook in Nederlands te dig of my eie gedigte na Nederlands te vertaal; selfs oorweeg om ’n bundel te maak met dieselfde gedigte in Afrikaans en Nederlands, maar dit was bo my vermoë en sou publikasie nog langer uitgestel het. Die twee gedigte wat in ’n Afrikaanse en Nederlandse variant opgeneem is in die bundel het sáám-sáam tot stand gekom: soms het ek aan die Nederlandse gedig gewerk en dit dan herskryf in Afrikaans en andersom. In hierdie geval het ek geoordeel dat die toon en stemming of “sfeer”, soos dit in Nederlands heet, so verskillend is dat ek albei variante moet opneem naas mekaar. Soms meld ’n gedig sigself aan in ’n taal, soos byvoorbeeld in Engels, en dan skryf mens dit in Engels. Die problematiek van vertaling is natuurlik filosofies buitengewoon interessant, maar ek ontgin dit nouliks in die bundel, of roep dit miskien net indirek op met verwysing na die onsegbare wat juis in die poësie nie gesê word nie maar as die onverwoordbare getoon word of verskyn. Dit is o.a. hierdie onsegbare, hierdie mistieke semantiek van die onverwoordbare, wat vertaling tegelyk moontlik en onmoontlik maak.

Wanneer ʼn digter ʼn spesialis is op ʼn onverwante of alternatiewe gebied, is daar ʼn redelike moontlikheid dat die spesifieke studieveld neerslag sal vind in die gedigte. So het ek dit ook gevind in hierdie bundel van jou. Jy is ʼn professor in Godsdiensfilosofie²  Hoe het dit a)Jou digterskap beïnvloed en b) Hoeveel kennis of navorsing benodig die leke leser (soos ek!) om die gedigte ten volle te kan waardeer? Ek wonder (steeds as leek) of dit slegs ʼn  digterlike keuse is om “Hegel” met “Schlegel” te laat rym, en watter filosofiese betekenis hier geaktiveer word waarvan ek moet kennis neem as ek die teorieë nie ken nie?

Ek dink my vakkundige kennis van die filosofie in die algemeen en meer spesifiek die taalfilosofie en godsdiensfilosofie speel ’n belangrike rol in sommige van die gedigte, maar sekerlik nie in almal nie. Sommige van die temas, soos die verband tussen skoonheid en verganklikheid, die alledaagse en die ultieme of goddelike, die relativerende werking van humor en ironie, die mag en onmag van die taal, ensomeer, is natuurlik ook deur en deur filosofiese temas. Die meeste gedigte veronderstel nie vooraf kennis van die filosofie nie en ek hoop dat die gedigte wat wel filosofiese verwysings oproep ook tot lesers sal spreek wat nie oor kennis van die filosofie beskik nie, maar dat dit die leeservaring sal verryk vir diegene wat wel die verwysings raaksien of die moeite wil doen om dit in de leeservaring te betrek. Om te reageer op jou voorbeeld van Hegel en Schlegel: ja, dit is ’n digterlike keuse, maar ’n doelbewuste een en die rym is ’n toevallige wins in hierdie geval. Ek gaan nie die aap uit die mou laat nie (daarom het ek juis die gedig geskryf!), maar daar is redes waarom Hegel, Schlegel, Schopenhauer in hierdie gedig die weg voorberei vir Nietzsche. Dit is in hierdie geval selfs die sleutel tot ’n ryker interpretasie van die gedig en die bundel in die algemeen, maar dit is nie ’n noodsaaklike voorwaarde dat ’n mens vertroud moet wees met dié denkers om die gedig te verstaan of die skarnierfunksie van die gedig binne die geheel van die bundel te snap nie. Of ten minste: dis wat ek hoop.

Vaste vorme verskaf aan die leser vastrapplek en veiligheid wanneer die “eksistensiële vakuum”³ betree word, is my mening. Jou vaste vorme en jou rym lees gemaklik en elegant., soos byvoorbeel begrafnis op bladsy 71. Het jy ʼn spesifieke siening oor vaste vorme? Gebeur hierdie patrone vir jou so moeiteloos soos dit voorkom? Hoe lank slyp jy en rond jy af aan jou verse? Dink jy ʼn gedig is ooit werklik voltooi?

Die poësie van die dertigers in Afrikaans en die tagtigers in Nederlands het vir my as ’n groot inspirasiebron en voorbeeld gedien toe ek as letterkundestudent ernstig begin dig het. Ek hou van vaste vorme en dit kom as’t ware natuurlik by my om te dink in en te soek na vaste vorme, óók omdat dit ’n sterk bindende struktuur bied, maar ek moes myself ook bewustelik probeer bevry van ’n oormatige voorkeur vir simmetrie en rym. Dit is vir my baie moeiliker om ’n vryer soort vers te skryf en miskien doen ek dan weer te veel moeite om die spanning en binding op ander maniere te bewerkstellig. Sommige gedigte in die bundel het met één inval, as’t ware in een sitting, kant en kaar gekom, maar oor die algemeen werk ek óór en óór aan ’n gedig, soms selfs oor ’n periode van jare. Meestal is ek nooit tevrede nie. Ek het iemand nodig om vir my te sê dat ek nou moet volstaan, dat ’n gedig goed genoeg is. In die geval van die gedigte in hierdie bundel, was dit meestal my vrou Lettie wat dit gedoen het, en later my redakteur Rentia Bartlett-Möhl, sonder wie ek nie die vrymoedigheid sou gehad het om die bundel te publiseer nie. My eindelose herskryf aan gedigte is sekerlik nog een van die redes waarom dit lank geneem het om uiteindelik ’n bundel af te rond en “vry te gee” vir publikasie. Nadat ek die bundel ’n paar dae gelede in my hand kon hou en begin deurblaai het, wou ek onmiddellik weer begin verander aan sommige gedigte.

Toe ek die bundel die eerste keer vinnig deurgelees het, het ek twee sleutelwoorde neergeskryf: “gebrokenheid en gevaar”. In die persverklaring lees ek later dat die donker bundel handel oor “religieuse ontnugtering” en ʼn “gebroke werklikheid”⁴  Suksesvolle, onmiddellike kommunikasie, sou ek sê! Ek het verskillende soorte liefde neergestip wat voorkom in die bundel (die erotiese, die broederliefde ensomeer) en twee dinge gewonder: i) Werk die digter in “Doodmenslik” met klassieke tipes en ii) Bestaan daar ook verskillende soorte dood? Gaan die digter bewustelik met hierdie temas om in die bundel, of kompliseer die leser die proses deur daarna te gaan soek?

Dit is nogal ’n onverwagse vraag, maar ja, soos I.D. du Plessis gedig het: “die liefde neem ’n duisend vorme aan” – of hoe? Ek weet nie of ek met “klassieke tipes” werk nie, maar erotiek, sowel die potsierlike as die  alledaagse en die sublieme speel seker ’n belangrike rol in die bundel en soos die filosowe al van die vroegste tye af uitgewys het, van Plato en Aristoteles tot Nietzsche en Bataille, is erotiek en die dood verwant aan mekaar. Ja, sekerlik is daar verskillende soorte dood, maar die duisend dode wat ons daagliks sterf is ’n voorwaarde om die skoonheid van die lewe te ervaar. Dit is die tragiese kondisie van ons menswees. Die titel (en die voorblad) gee reeds aan dat die bundel die verhoudinge en die spanninge tussen die (skoonheid van die) alledaagse en ons sterflikheid, die sublieme en die verganklike in die algemeen, tematiseer.

Willie, kan jy asseblief bietjie uitwei oor die treffende gedig “Fuga in swart”, met sy evokatiewe herhalings? Sekerlik van die grootste voorbeelde van liefde en haat word deur Paul Celan vervat in sy gedig Todesfuge. Ek plaas jou gedig hier, en in die verwysings ook ʼn Youtube skakel na Celan wat sy eie gedig voorlees⁵, asook ʼn Engelse vertaling van Celan se gedig – Death Fugue⁶.

.

Fuga in swart

na “Todesfuge”, Paul Celan

 

swart melk drink ons elke dag

verstik in die beker van mond tot mond

grou die dooier van die maan elke nag

 

soggens verskril die son tot ʼn klag

roet en as grys neer na die grond

swart melk drink ons elke dag

 

die dag skrikkel tot laat in die middag

ʼn brandsiek hond wat lek aan sy wond

grou die dooier van die maan elke nag

 

vergete die klank van kinders wat lag

die gestrikte haarlokke bruin en blond

swart melk drink ons elke dag

 

hoe lank moet ons nog wag?

het Hy vergeet van ons verbond?

swart melk drink ons elke dag

dood die dooier van die maan elke nag

 

Die eerste reëls van Celan se gedig: “Schwarze Milch der Frühe wir trinken sie abends wir trinken sie mittags und morgens wir trinken sie nachts wir trinken und trinken …” is van die kragtigste poëtiese reëls wat ek ken, die metafoor van “swart melk” ’n verskriklike mokerhou. My herskrywing van die gedig was ’n poging om ’n villanelle te skryf en te voldoen aan die ysere dissipline van dié versvorm. Vandaar die herhalings, die lengtes va die reëls en die rympatroon.

Die eerste gedig in “Doodmenslik” dra die titel die laaste gedig. Die gedig ondermyn onder andere konstrukte van belangrikheid, status en kennis. Dit dui ook aan hoe die laaste gedig lyk. Wanneer die leser egter die laaste gedig in die bundel lees, sien dit heeltemal anders daar uit. Is dit dan so dat die laaste gedig nog nie geskryf is nie, soos in reël 4 beweer word? Of verwys die eerste gedig dalk na ʼn metaforiese of selfs argetipiese laaste gedig? Is dit ironies dat die laaste gedig in hierdie “donker bundel” dan troos en hoop as titel dra? Is die toonaard van die (nog abstrakte) laaste gedig dalk nog onbepaal?

Ek plaas graag altwee die gedigte, ook as voorbeeld vir hoe sterk die teenstellings en dualiteite (of is dit dualisme?) in “Doodmenslik” is.

die laaste gedig

 

professore, doktore, kokkedore en ander koolore

die titel van my gedenklesing vanaand is:

“Die laaste gedig”

 

Ter inleiding: die laaste gedig is nog nie geskryf nie

Premis 1: die laaste gedig sal lig werp op wat onsegbaar is

en dit daarby laat

Premis 2: dit sal ʼn gedig wees sonder woorde en metafore,

beeldspraak, metrum of rym, sonder sintaksis

of lettergrepe

Konklusie: ʼn gedig sonder taal, ʼn gedig in wit

strepe op papier sonder verband of betekenis

net ʼn leesteken hier en daar wat sinjaleer:

hier is die graal van stilte in git

.

En dan, die laaste gedig in die bundel:

troos en hoop

 

jou oë is so groenig-grys

soos dennebos en tortelduif

 

jou hare is so bruin-verby

soos koffieboon, barlinkadruif

 

jou hande so deurskynend-sag

soos spinnerak of nartjieskyf

 

jy’s woud en waterval

brood en hanepoot

maar bowenal

in lewe en in sterwe

my laaste troos en hoop

 

maar dan met plaasbotter

en stroop

.

Daar is ’n soort verhulde opbou in die komposisie van die bundel: dit begin met´n selfbekendstelling en ars poetica, ’n soort genesis of skeppingsmoment en loop dan op na gedigte wat te make het met geloofsontgogeling en godsbegrip (die Psalms), gevolg deur gedigte  wat te make het met die begin en einde van die lewe, ons vergangklikheid en die dood wat eintlik al van meet af aan ingebak is in die lewe, die oënskynlike tevergeefsheid van alles (Prediker), en ontsluit of sluit af met liefdesgedigte, die crescendo, m.a.w. die evangelie ín hierdie tragiese ambivalensie van skoonheid en sterflikheid, ons enigste troos en hoop, maar dan nie in ’n hiernamaals nie, maar in die sublieme sintuiglikheid van plaasbotter en stroop. Dít is die laaste gedig, maar óók weer nie omdat dit ’n venster oopmaak na die onsegbare (wat altyd weer anders en opnuut ongesê bly), ek sou wou sê die onsegbare sin van ons liggaamlikheid en eindigheid.

Donker humor en ironie is sterk elemente in jou bundel, Willie. Ontluistering van aanvaarde idees en onverskrokke woordgebruik kom dikwels voor, sonder dat ʼn geaffekteerde skoktaktiek daaruit blyk. Dit is ʼn volwasse aanslag waarvoor hierdie leser sommer baie waardering het en toe ek uiteindelik na die voorblad gaan kyk het, asook die titel van die kunswerk daarop⁷, het ek gewonder of daar werklik troos en hoop in die wêreld is, of is ons almal maar net besig om groen takkies op verlepte blare te rangskik? Dankie vir ʼn ryk bundel wat tot diep nadenke lei. Sal jy asseblief ʼn gedig van jou keuse met die Versindaba lesers deel?

Die heel laaste gedig is vir my baie kosbaar, maar jy het dit nou reeds aangehaal. Dan sal ek sê die credo van die bundel en my lewe is die gebed:

Jesus min my

tel my op

maal my, deel my

tot ek klop

Verwysings:

  1. Doodmenslik bladsy 96
  2. Doodmenslik bladsy 96
  3. https://maroelamedia.co.za/afrikaans/boeke/boek-doodmenslik/
  4. https://www.netwerk24.com/Vermaak/Boeke/religieuse-ontnugtering-gedig-20180730
  5. https://www.youtube.com/watch?v=gVwLqEHDCQE
  6. https://www.poets.org/poetsorg/poem/death-fugue
  7. Doodmenslik bladsy 4

Onderhoud met Pieter Odendaal (Asof geen berge ooit hier gewoon het nie)

Wednesday, August 22nd, 2018

Pieter Odendaal gesels oor sy debuutbundel, Asof geen berge ooit hier gewoon het nie wat pas by Tafelberg Uitgewers verskyn het. Louis Esterhuizen het die vrae gevra.

*

LE: Pieter, van harte geluk met ʼn besonder indrukwekkende debuut. Voor ons oor die gedigte self begin gesels, wil ek jou egter eers oor jou jarelange betrokkenheid by die bevordering van die digkuns uitvra. Kom ons begin dus sommer by jou jeugjare. Waar het jy grootgeword en vanwaar die passie vir die digkuns?

PO: Ek het in Bloemfontein grootgeword, van kleins af musiek gemaak en af en toe ’n song geskryf. Dit was een van my Afrikaanse onderwysers op hoërskool, juffrou Raadt, wat my die eerste keer aangespoor het om gedigte te skryf. My oom, Bernard Odendaal, het na van my vroeë verse gekyk en my oortuig dat dit iets was om na te streef. Maar my passie is ordentlik gestook deur die InZync events wat ons maandeliks in Kayamandi vir ’n paar jaar gereël het. Daar het ek die meeste oor die belang van die poëtiese woord geleer – waarvoor ’n mens haar kan aanwend, die magiese effek wat sy op digter en gehoor kan hê, die saamwees wat sy kweek.

LE: Van jou eerste jaar as student by US was jy betrokke by kampusletterkunde – onder andere as webmeester van SLiP (die Stellenbosch Literary Project) – en veral as organiseerder van maandelikse poësievoorlesings by InZync in Kayamandi. Ook het jy al by talle literêre feeste opgetree en word jy vry algemeen as ʼn bedrewe podiumdigter beskou. Wat is die belang van hierdie inisiatiewe, volgens jou?

PO: SLiP het my blootgestel aan die grotere Suid-Afrikaanse letterkundige wêreld en my oë oopgemaak vir die moontlikhede van aanlyn literêre platforms. InZync was my eintlike leerskool – daardeur het ek ’n gemeenskap van veeltalige digters leer ken saam met wie ek vandag nog ’n pad stap. Ek dink eintlik die term “podiumpoësie” is problematies, so ook die term “performance poetry”. Hierdie etikette word gebruik om die ou, diep kloof in Suid-Afrika tussen die geskrewe en gesproke woord, tussen die orale en gedrukte tradisies, te perpetueer. Op die ou end van die dag wil ons almal tog die woord laat sing.

LE: Aansluitend tot bogenoemde: Het jou betrokkenheid by voordragte en sogenaamde “podiumpoësie” enige direkte invloed op hoe jy jou taak as digter sien en hoe jy die maak van ʼn gedig benader?

PO: Ek dink die onmiskenbare teenwoordigheid van ’n gehoor het definitief ’n invloed op my ontwikkeling as digter gehad. Hulle herinner jou dat jy nooit besig is om in ’n vakuum te skep nie, en kan ook soms genadeloos wees – dis die vinnigste manier om feedback te kry oor of ’n gedig werk of nie, en dra ook by tot die demokratisering van poetry – dit maak poetry meer toeganklik, en bring ons terug wortels toe. Kontemporêre voordrag kan ook as ’n voortsetting van ’n Suid-Afrikaanse tradisie gesien word wat haar oorsprong in die prysliedere van iimbongi het en later aangewend is tydens die struggle om mense te mobiliseer. Hierdie tradisies wys ons dat poetry nie niks laat gebeur soos Yeats dit sou wou hê nie. Poetry raak mense, dit transformeer ons en daardeur ook die wêreld.

LE: Tans is jy besig met jou PhD in podiumpoësie as bevorderaar van weerbaarheid in sosio-ekologiese stelsels … Kan jy ons dalk ietsie meer hieromtrent vertel? Wat is ʼn sosio-ekologiese stelsel, byvoorbeeld?

PO: My PhD fokus op die unieke potensiaal van kuns in die algemeen en poësie in die besonder om ons verhouding met die natuur te ondersoek en te verander. Die term “sosio-ekologiese stelsels” is ’n fancy manier om te sê dat die wêrelde van mens en natuur intiem met mekaar verweef is en dat ons hierdie verweefdheid moet begryp en versterk as ons wil leer om saam te floreer. My PhD het ’n sterk praktiese komponent, so ek beplan om ’n reeks poetry-werkswinkels en -events in Kaapstad en Bloemfontein te reël om te leer hoe ’n mens poetry kan gebruik om brandende kwessies soos die waterkrisis en grondhervorming aan te spreek.

LE: Vervolgens wil ek gesels oor jou bundel Asof geen berge ooit hier gewoon het nie. Kom ons begin by die titel: wat is die implikasie van dié titel en hoe vind dit gestalte in die gedigte?

PO: Die titel kom uit een van my gedigte, en trek verskillende temas saam – eerstens, ons ongeërgde plundering van die natuur; tweedens, die blinde arrogansie van koloniale uitbreiding (wat op verskeie maniere vandag voortduur); en laastens, die relativerende perspektief van geologiese tyd, van berge wat ook ultimately, nes ons, sal verdwyn. Die ekologiese, politieke en filosofiese resonansies van die reël het my bygeval en help om die verse in die bundel te situeer.

LE: Jou uitgewer se begeleidende inligtingstuk tipeer die bundel soos volg: “Met ʼn eietydse en aktuele aanslag skryf Odendaal oor die politiek van verskil, ons ekologiese voetspoor, verganklikheid, menswees, die liefde, asook die onlangse studentepolitiek.” Volgens my is hierdie ʼn besonder akkurate tematiese opsomming van die gedigte in Asof geen berge ooit hier gewoon het nie en die reikwydte daarvan. Het hierdie gedigte oor ʼn lang tyd tot stand gekom, of is die meerderheid van dié vyftigtal in ʼn vlaag van geïnspireerde bevlieging geskryf? Op watter stadium het jy begin voel: Ja, hierdie gedigte kán ʼn bundel wees …

PO: Ek dink al jare daaraan om my verse byeen te bring, maar moes wag tot daar genoeg blare was dat mens dit ’n boom kon noem. Die gedigte is dus oor ’n lang tydperk geskryf, maar so georden en gekies dat daar ’n eenheidsgevoel te midde van diverse temas kon wees.

LE: Die bundel open met ʼn lieflike aanhaling uit Keorapetse Kgositsile se gedig “Like the tide: Cloudward” uit die bundel My name is Afrika. Hierdie aanhaling en die treurdig “Bra Willie” (p. 16) dui daarop dat Bra Willie meer as bloot ʼn kennis was. Watter invloed het hy gehad in die ontwikkeling van jou digterskap?

PO: Ek het die voorreg gehad om hom twee maal te ontmoet en ’n paar dae saam met hom en ’n groep digters in Grahamstad in 2016 deur te bring. Sy insigte en advies oor die dinge wat mens met poetry kan doen, sowel as sy ruime hart en deurdringende oë, het ’n diep indruk op my gelaat. Maar ek het eers besef hoe belangrik sy stem vir my was die dag toe hy ons verlaat het.

LE: Interessant genoeg open en sluit die bundel met gelyknamige afdelings wat ʼn vraag stel: Re mang? Tog verskil die gedigte in die eerste en laaste afdelings ingrypend van mekaar; iets wat die vermoede van ʼn bepaalde progressie by die leser wek. Wat sou jou kommentaar op só ʼn stelling wees?

PO: Ek dink tog dat ’n bemoeienis met die sosio-politieke werklikheid, en hoe dit ons konsepsie van wie ons is bepaal, die twee afdelings bind. Miskien is daar wel ’n onbewuste progressie in die manier waarop die gedigte die vraag Re Mang? benader. Die gedigte in die laaste afdeling is in die algemeen meer onlangs geskryf.

LE: Die tweede Afdeling, heil die planetêre skeppers, open met ʼn aanhaling uit Toast Coetzer se “natuurgedig” (“destyds het ouens soos van wyk louw en opperman / nice gedigte oor die natuur geskryf / ons het nie meer tyd vir sulke kak nie”) en bevat van die mees ongewone natuurgedigte (oftewel ekopoësie) in die Afrikaanse digkuns. Besonder interessant is die wyse waarop jy natuur en gemeenskap met mekaar verweef, soos met die gedig “eersterivier” (p. 34), byvoorbeeld. Hoe ag jy die belang van ekopoësie en die ontwikkeling daarvan in die Afrikaanse digkuns?

Ter illustrasie haal ek die slotreëls uit genoemde gedig aan:

hoor die rivier die rivier was eerste hier

sy dra die stories van geslagte

ons verledes skuim oor klippe

ons is altyd onderweg

eendag keer ons terug see toe

                dan herinner ons die golwe

gaan die swaartekrag wat alle strome

laat vervloei tot rivier

hoor die rivier die rivier was eerste hier

PO: Ek dink dit is belangriker nou as ooit om ons verhouding met die natuur te vier en te herontdek. Iewers langs die pad het ons vergeet hoe afhanklik ons van berge en riviere is. Maar ons kan nie hul skoonheid beprys en blind wees vir die ongeregtigheid wat om ons is nie. Die prefiks eko- kom van die Griekse oikos, oftewel huis. En die huis behoort aan almal wat in haar woon.

LE: Die gedigte in genoemde afdeling, heil die planetêre skeppers, toon wel ook ʼn distopiese aanslag, soos die gedig “aan ʼn bewoner in 2050” (p. 37), byvoorbeeld. Handhaaf jy ʼn sombere uitkyk op die (ekologiese) toekoms van ons planeet en samelewing?

PO: ’n Sombere uitkyk help my soms om rustiger te wees oor die sosiale en ekologiese skade wat ons op die planeet en haar mense wreek. Maar apokalipties is ek nie – ons en die bos is weerbaarder as wat ons dink. Nietemin is realisitiese verse oor ons trajek belangrik omdat hulle help om ons op ons tone te hou.

LE: Die “stories van geslagte” en “verledes (wat) oor klippe (skuim)” waarna daar in die gedig “eersterivier” verwys word, vind dan neerslag in die derde afdeling voor ons deurskynend word. Een van die mees onthutsende verse in hierdie afdeling is die gedig “inisiasie” (p. 58).

Ek haal die slotstrofes aan:

ons ry tot teenaan my mondigheid

wat in die son lê en blink

hy skryf sy eie poem in die sand

     kom boeta

sê pa

     jy moet sy keel afsny

     anders ly hy

 

ek doop my vingers in die ink,

neem sy kop in my hande vermy sy oë

sy keel spoel uit op my skoot

soos iets wat eerder ongesê moes bly

Lees ek die vers korrek as ʼn ars poëtika? Indien wel, in welke mate verskil hierdie ietwat gewelddadige siening van (inisiasie tot) die digkuns byvoorbeeld van DJ Opperman se geykte “engel uit die klip”? Het dit dalk terselfdertyd betrekking op die Toast Coetzer-aanhaling wat jy as motto by die vorige afdeling gebruik het?

PO: Ek het eintlik nog nooit aan die vers as ’n ars poëtika gedink nie, maar nou dat jy dit noem mag dit wél die geval wees. Die gedig praat oor die geweld wat ons veral by ons vaders oorgeërf het, hoe ons dieselfde geweld onnadenkend pleeg, en die belang van die poësie om hierdie trauma te help verwerk.

LE: Pieter, as laaste vraag wil ek ʼn vraag vra wat dalk nie té gemaklik in jou klere gaan sit nie. Nogtans sal ek (en vele ander van my generasie) dit enorm waardeer indien jy wel hierop sal kan antwoord. Die openingsgedig in die laaste afdeling heet “in praise of protest” (p. 95) en begin met die volgende reëls:

hier op stellenbosch soos orals elders

teken ons beswaar teen ekshelde aan

en dis goed so

want gister is altyd aan die verander

hoe verder mens vorentoe beweeg

hoe krommer lyk die pad agter jou

ons kyk anders na die wêreld

en dis goed so

want as almal nog in die 60’s gechill het

sou ons nie saam in hierdie gedig kon wees nie

Nie net hierdie gedig nie, maar jou bundel in sy geheel, maak my verskriklik opgewonde omrede jou gedigte volgens my ʼn enorme groeipunt in die Afrikaanse digkuns verteenwoordig. In welke mate – volgens jou oordeel – verskil jou generasie se aanslag op die digkuns en siening van digterskap byvoorbeeld van my generasie sʼn … die ouens wat in die 60’s gechill het, soos jy dit stel.

PO: Ek is geen spokesperson vir my generasie nie, maar ons jongeres het in ’n ander Suid-Afrika grootgeword. Die gaping tussen ons ouers se verstaan van die wêreld en ons s’n lei soms tot ’n soort skisofrenie, veral as jou pa nie verstaan hoekom jy saam toyi-toyi nie. Maar ons is besig om ons eie pad te vind, om ’n nuwe weg te baan, want ons moet leer om anders saam in hierdie land te wees. Alhoewel daar Afrikaanse digters was wat saam die res van die land teen apartheid geskryf het, is daar ook poets wat gehelp het om die status quo te handhaaf deur eksklusief apolitiese verse te skryf and daardeur argumente teen “betrokke kuns” te onderskryf. Ons kan nie bekostig om onbetrokke te wees nie. As ons saam wil vorentoe, moet ons die onnoembaarhede van die verlede op die naam noem.

LE: Nogmaals baie dankie vir hierdie gesprek, Pieter. Ek wens jou alle voorspoed toe in die verdere ontwikkeling van jou digterskap; mag hierdie bundel vir jou alles wees waarop jy hoop en wat ek glo dit sal wees.

Sou jy miskien as toegif, by wyse van groet, een van die gedigte uit asof geen berge ooit hier gewoon het nie hieronder plaas?

***

Vreemdeling, laataand-gesprek, Corridor se

stoep, Stellenbosch

[Lees hardop met Jon Hopkins se “Abandon window” in die

agtergrond. Gee jouself oor aan die ruimte wat die song skep.]

Kayamandi lê voor ons:

die natblink ingewande van ’n bees.

Jy bly aan die ander kant

waar die baksteenhuise is,

verseker jou slepende tong my.

Jou hare is kort geskeer:

eers het jou ma gegaan, toe jou pa.

Gelukkig het hy genoeg

vir groente gelos, sê jy,

vir jou en jou boetie.

Jy is skaars sestien,

lieg vier jaar by.

Ek weet nie hoe om ’n pa te wees nie, sê ek.

Jou woorde val tussen tale rond

nes jou besope idees oor my bleek voorregte.

So ook my halfsinne wat hierdie sinkende

gesprek probeer anker:

“Nee, jy hoef nie Afrikaans . . .”

“Ja, ek is, maar . . .”

“Bloemfontein.”

Jou gesig lê tussen my en die shacks.

Jy korrel met jou mond,

ek weet ek moet,

maar ek koes nie.

Trou met my, sê jy.

Nog nooit was die sterre so yl

oor die lug gesaai soos vanaand nie.

(c) Pieter Odendaal (Uit: Asof geen berge ooit hier gewoon het nie, 2018: Tafelberg Uitgewers)

Onderhoud met Henning Pieterse (Vertalings: Tussen die abjekte en die eteriese. M Houellebecq)

Friday, June 1st, 2018

Henning (HJ) Pieterse gesels oor sy vertalings van gedigte deur Michel Houellebecq met Louis Esterhuizen. (Tussen die abjekte en die eteriese. ʼn Keur uit die poësie van Michel Houellebecq)

LE: Henning, van harte geluk met hierdie pragpublikasie. In 2007 het jy die Afrikaanse letterkunde verras met Rainer Maria Rilke: Duino-Elegieë (2007: Protea Boekhuis), jou vertaling van Rilke se weergalose elegieë, wat in die daaropvolgende jaar met die Nedbank-Akademieprys vir Vertaalde werk bekroon is. Hoe het dit gebeur dat jy nou jou fokus na Houellebecq verskuif het?

HJP: Baie dankie vir die geleentheid om met jou te kan gesels oor die bundel, Louis.

In 2005 het ek Houellebecq se versamelbundel Poésies (sy eerste drie bundels – La poursuite du bonheur, Le sens du combat en Renaissance) in Parys raakgeloop tydens ʼn verblyf in Frankryk. Tot op daardie stadium was ek net vaagweg bewus van die feit dat hy aanvanklik   naam gemaak het as digter – ek het net sy romans Extension du domaine de la lutte (vertaal as Whatever), Les particules élémentaires (vertaal as Atomised), Plateforme en La possibilité d’une île (vertaal as The possibility of an island) geken.

Oor ʼn tydperk van ʼn paar jaar het ek die gedigte deurgewerk en was telkens verras deur die wyse waarop hy die alledaagse en, soms, banale en nihilistiese, verwerk tot kragtige verse. Veral die vormvaste verse het my beïndruk, maar daar is ook heelparty vrye verse en prosagedigte wat uitstekend is.

Die wyse waarop hy vanuit depressie kuns kan maak en sy duidelike aansluiting by Baudelaire – sy digterlike vader en ongetwyfeld een van die klassieke “grotes” – was vir my fassinerend en ek het in 2012 besluit om ʼn keur uit sy bundels te vertaal om die (Suid-)Afrikaanse leser ʼn blik op sy digkuns te gee.

Op daardie stadium het ek nog nie geweet van Catherine du Toit en haar studente se Houellebecq-vertaalprojek by die Universiteit van Stellenbosch nie (gepubliseer as Tagtig gedigte en twee essays, 2012: Hond). Ek het reeds meer as 100 gedigte vertaal toe ʼn destydse kollega, Andries Visagie, my op Catherine-hulle se projek attent gemaak het. Catherine was gaaf genoeg om my hulle inhoudsopgawe te stuur, en ek het besluit om met my eie projek voort te gaan – my invalshoek ten opsigte van keuses was anders.

LE: Tot dusver behels Michel Houellebecq se totale poësieproduksie vier digbundels met 324 gedigte, waarvan 105 hier in vertaling verskyn. Hoe het jy te werk gegaan om ʼn keuse te maak? Aansluitend hiertoe: Ek merk dat aansienlik meer gedigte uit Houellebecq se tweede bundel, Le sens du combat (1996: Éditions Flammarion), in hierdie keur opgeneem is.

Is dit toevallig of is daar ʼn rede voor?

HJP: Ek het bloot gegaan op gedigte wat tot my spreek, verse wat ek as sterker as ander beskou het – met ander woorde suiwer subjektief. Aanvanklik het ek 250 verse uit die vier bundels vertaal. Gaandeweg het die twee pole in die bundels – die abjekte en die eteriese – vir my duideliker geword en ek wou met my keuse ʼn genuanseerde beeld – ʼn deursnit wat hierdie pole weerspieël – van Houellebecq probeer verskaf.

Le sens du combat is vir my ongetwyfeld Houellebecq se sterkste bundel. Dit is bekroon met die Prix de Flore in 1996; die eerste keer wat dié prestigeryke prys aan ʼn digbundel toegeken is. Dit is ook ʼn bundel waarin daar ʼn gestadige groei vanuit die abjekte na die eteriese voorkom.

LE: Die titel vir hierdie versameling, Tussen die abjekte en die eteriese is heeltemal in ooreenstemming met die titels van Houellebecq se eie digbundels, te wete: Die strewe na geluk (La poursuite du bonheur, 1992: Éditions Différence), Die sin van die stryd (Le sens du combat, 1996: Éditions Flammarion), Renaissance (Renaissance, 1999: Éditions Flammarion) en Konfigurasie van die laaste oewer (Configuration du dernier rivage, 2013: Éditions Flammarion).

Hoekom het jy op Tussen die abjekte en die eteriese as titel vir hierdie vertalings besluit? Of anders gestel: In welke mate is dié titel ʼn sleutel tot Houellebecq se digkuns?

HJP: Daar is heelwat sleutels ter ontsluiting van Houellebecq se digterlike oeuvre: die dikwels Romantiese aanslag, die kwessie van vormvastheid vs. vrye vers, die gesprek met Baudelaire, Verlaine en Rimbaud, die spel met metrum en rym, ens. Die pole van die verwerplike en die bo-aardse het, soos vermeld, vir my al hoe duideliker geword en ek het besluit om daardie “roete” as invalshoek te gebruik.

LE: Houellebecq se vier digbundels het oor ʼn tydperk van 21 jaar verskyn. Bestaan daar ʼn onderlinge samehang tussen hierdie bundels? En moontlik ʼn verwantskap met die ses romans wat tussendeur verskyn het?

HJP: Daar is beslis samehang tussen die bundels, onder meer ten opsigte van tematiek (dood, liefde, verval van die liggaam, siniese kritiek op die verbruikersamelewing, ens.) en vormgewing. Een “gevaar” is dat die tematiek en sfeer vir sommige lesers oordonderend kan raak; daarom hoop ek die keur gee ʼn blik op die sterkste aspekte van Houellebecq se digkuns.

Daar is baie sterk verbande tussen die digbundels en die romans – ek wy ʼn hele paar bladsye aan dié kwessie in my inleiding. Dikwels word gedigte sleutels tot die romans en lewer kommentaar op handeling, karakteruitbeelding en plotkomposisies en dan is daar ʼn hele paar voorbeelde waar Houellebecq van sy eie gedigte intratekstueel betrek in sy prosa.

LE: Henning, ʼn besonder belangrike toevoeging tot hierdie vertalings waarna jy hierbo verwys, is die omvattende inleiding: nie net kontekstualiseer dit Houellebecq se digterskap nie, maar dit bied aan die leser ook ʼn blik op die uitdagings wat spesifiek aan die vertaler gestel word. Op bladsy 21 haal jy Grass en Mathews byvoorbeeld soos volg aan rakende die modernisme in Houellebecq se gedigte: “Houellebecq’s lyricism is both aesthetically and intellectually stimulating for the light it throws on our collective experience of modernity as a paradoxical form of loss through gain.” Nie net is hierdie ʼn ongelooflike sterk stelling nie, maar dit klink ook asof daardie “loss through gain” as raison d’être vir Houellebecq se totale digkuns kan geld.

Gaan jy akkoord, of probeer ek nou te veel wyn in dié glas skink?

HJP: Dit is ʼn mondvol, ja. Ek sou nie sê “loss through gain” is die raison d’être vir Houellebecq se poësie nie – daar is veel meer ter sprake en veel meer genuanseerde temas, subtemas en filosofiese redenasies aan die werk in sy oeuvre wat dikwels saamhang met abjekte en eteriese kwessies en effekte. Wat hy wel regkry, is om die leser dikwels onseker te laat: ná die “positiewe” en deels eteriese slot van Le sens du combat word die leser geskok deur die abjekte sfeer van die eerste paar verse van Renaissance en ook enkeles in Configuration du dernier rivage. Dit kom hierop neer: moenie te gerus voel oor ʼn “gain” nie; dit mag dalk net omswaai in ʼn “loss”, en vice versa. In sommige gedigte oorheers die abjekte sfeer, in ander weer die eteriese. In sommige gedigte groei die abjekte vanuit die eteriese, in sommige weer die eteriese vanuit die abjekte. In enkele gevalle word ʼn sintese tussen die twee pole bereik.

LE: Soos ek genoem het tydens die vorige vraagstelling brei jy met die inleiding ook uit op die uitdagings wat aan die vertaler gestel word wanneer tekste uit Frans na ʼn Germaanse taal – soos Afrikaans, byvoorbeeld – vertaal word. Sal jy so vriendelik wees om hier ʼn beknopte opsomming van dié probleme te gee. Net die hoofpunte; ek besef dat dit ʼn uiters omvattende vraag is.

HJP: Daar is verskeie uitdagings wat die vertaler van ʼn Romaanse na ʼn Germaanse taal in die gesig staar. Dit is in verskeie opsigte moontlik om woordorde, vorm en selfs rym te behou in ʼn vertaling van, sê nou maar, Nederlands, Duits of Sweeds na Afrikaans. Frans is ʼn perd van ʼn ander kleur en die groot “struikelblok” is die metrum wat bepaal word deur die aantal lettergrepe per reël.

Waar Germaanse poësie merendeel geskandeer word deur heffings en dalings ”werk” klassieke Franse poësie met die Aleksandryn – ʼn twaalflettergrepige reël waarvan die ruspunt merendeels in die middel val, maar ook kreatief verskuif kan word.  Die naaste wat ʼn mens in ʼn Germaanse taal daaraan kan kom, is heel waarskynlik die vyfvoetige jambiese metrum.

Woordorde lewer ʼn volgende probleem: in Frans volg die byvoeglike naamwoord meestal op die naamwoord, wat jou as vertaler dadelik met metriese probleme laat. Houellebecq se vernuftige, berekende gebruik van rym is myns insiens ook onnabootsbaar in Afrikaans, tensy jy bereid is om stoplappe en clichés by jou vertaling te voeg. Dan kan Houellebecq se veelvuldige gebruik van die teenwoordige deelwoord argaïes oorkom as die deelwoord ook in Afrikaans gebruik word.

ʼn Volgende probleem (een van vele!) is die kwessie van transkulturele vertaling: behou ek bv. “Prisunic” en “Monoprix” (kettingwinkelname) of vertaal ek dit as bv. “Woolworths”? Ek het besluit om merendeels, maar nie altyd nie, Lawrence Venuti se strategie van “veruitheemsing” na te volg – “stuur die leser oorsee” – eerder as om te “domestikeer”.

LE: In jou inleiding verwys jy onder andere ook met waardering na Catherine du Toit en haar medewerkers se vertalings van Houellebecq se gedigte (Michel Houellebecq: Tagtig gedigte en twee essays) wat in 2012 by Hond Uitgewers verskyn het.

In welke mate het jou werkswyse van hulle sʼn verskil al dan nie?

HJP: In die eerste instansie het ek besluit om die bundels chronologies aan te bied – dit verskil van sowel Catherine-hulle sʼn as van Houellebecq self ten opsigte van volgorde.

Dan het die kwessies van abjekte en eteriese gaandeweg my keuses beïnvloed. Ek het probeer om ʼn balans of sintese (let wel: nie ʼn kunsmatige balans nie) tussen die twee pole te bereik.

Gedigte wat ek as sleutelverse beskou, het ek vertaal, al is dit ook deur Catherine-hulle gedoen.

Ten slotte: ek kon uit vier bundels kies – Configuration du dernier rivage het in 2013 verskyn.

LE: Henning, vir die meeste Afrikaanssprekende liefhebbers van poësie is Houellebecq as digter waarskynlik ietwat minder bekend. Vandaar hierdie vraag: Wat is Houellebecq se statuur as digter in die Franse letterkunde? Word hy byvoorbeeld gereken as een van hul vernaamste digters?

HJP: Hy word beslis gereken as een van Frankryk se toonaangewende digters. Dié statuur word onderskryf deur die pryse wat aan sy bundels toegeken is, onder meer die Prix Tristan Tzara vir La poursuite du bonheur en die gemelde Prix de Flore vir Le sens du combat.

LE: Uiteraard is jy ʼn digter in eie reg. Is daar bepaalde aspekte in Houellebecq se digkuns wat direk tot jou as digter spreek? Of – ietwat anders gestel – het daar ʼn mate van kruisbestuiwing plaasgevind tydens hierdie vertaalprojek en jou eie skryfwerk?

HJP: Sy oënskynlik gemaklike vormbeheer spreek sterk tot my, asook sy vreeslose hantering van kontroversiële temas. Die tyd alleen sal die vraag betreffende kruisbestuiwing beantwoord.

LE: Ten slotte – in welke mate behoort Houellebecq se gedigte volgens jou oordeel aanklank by die Afrikaanse poësieleser te vind? Is daar byvoorbeeld ander Afrikaanse digters met wie jy Houellebecq se digwerk sal vergelyk?

HJP: Lesers wat van Breyten Breytenbach en Antjie Krog hou, behoort aanklank te vind by Houellebecq. Sy poësie sluit baie sterk aan by aspekte van Krog se digkuns, spesifiek by gedigte in Lady Anne en Verweerskrif (hier dink ek aan “Agt menopousale sonnette”), en dan veral by die afdelings “Wondweefsel” en “Sgraffito” uit Kleur kom nooit alleen nie.

LE: Henning, baie dankie vir die geleentheid om met jou oor hierdie belangrike publikasie te kan gesels. Wil jy nie so vriendelik wees om een van jou persoonlike gunstelingverse uit die versameling hieronder te plaas nie?

HJP: Dit is ʼn groot plesier, Louis. Ek plaas graag twee gedigte wat tot ʼn mate die polariteite van Houellebecq se digkuns weerspieël:

Il y a les dimanches,

J’essaie de te baiser

Tu es là, froide et blanche,

Sur le lit défroissé

Et tu prends ta revanche.

 

Une odeur de salpêtre

Remonte à mes narines

Et nos deux corps s’empêtrent,

Un peu plus tard j’urine

Et je vomis mon être.

 

Le samedi c’est bien,

On va au Monoprix

Et on compare les prix

Des enfants et des chiens,

Le samedi c’est bien.

 

Mais il y a les dimanches,

La durée qui se traîne

La peur qui se déclenche,

Un mouvement de haine

Il y a les dimanches ;

Lentement, je débranche.

 

*

 

Daar is Sondae,

Ek probeer jou naai

Jy is dáár, koud en wit,

Op die gladgestrykte bed

En jy neem jou wraak.

 

’n Reuk van salpeter

Styg in my neusvleuels op

En ons twee lywe raak verstrengel,

’n Bietjie later urineer ek

En ek kots my wese uit.

 

Saterdae is lekker,

Ons gaan Monoprix toe

En vergelyk die pryse

Van kinders en honde,

Saterdae is lekker.

 

Maar daar is Sondae,

Die tyd wat voortsleep

Vrees wat losgelaat word,

’n Beweging van haat

Daar is Sondae;

Stadigaan skakel ek af.

 

* * * *     *

 

LA LONGUE ROUTE DE CLIFDEN

 

À l’Ouest de Clifden, promontoire

Là où le ciel se change en eau

Là où l’eau se change en mémoire

Tout au bord d’un monde nouveau

 

Le long des collines de Clifden,

Des vertes collines de Clifden,

Je viendrai déposer ma peine.

 

Pour accepter la mort il faut

Que la mort se change en lumière

Que la lumière se change en eau

Et que l’eau se change en mémoire.

 

L’Ouest de l’humanité entière

Se trouve sur la route de Clifden

Sur la longue route de Clifden

Où l’homme vient déposer sa peine

Entre les vagues et la lumière.

 

*

 

Die lang pad na Clifden

 

Na die Weste van die kaap van Clifden,

Daar waar die lug in water verander

Daar waar die water in herinnering verander

Heel op die rand van ’n nuwe wêreld

 

Al langs die heuwels van Clifden,

Die groen heuwels van Clifden,

Sal ek my pyn kom neerlê.

 

Om die dood te aanvaar

Moet die dood in lig verander

Die lig in water verander

En water in herinnering verander.

 

Die Weste van die hele mensdom

Bevind hom op die pad na Clifden

Op die lang pad na Clifden

Waar die mens sy pyn kom neerlê

Tussen die golwe en die lig.

 

* * * * *

 

(c) HJ Pieterse (Uit: Tussen die abjekte en die eteriese, 2018: Protea Boekhuis)

 

 

Onderhoud met Daniel Hugo (Openbare domein)

Monday, March 19th, 2018

Daniel Hugo in gesprek met Gisela Ullyatt

oor sy nuwe digbundel Openbare domein (Naledi, 2018).

 

GU: Daniel, die voorbladfoto is geneem deur jou vrou, Marlene Malan; so ook die voorblad vir jou vorige bundel, Takelwerk. Vertel ons meer oor waarom jy hierdie besonderse foto gekies het vir Openbare domein?

 

Daniel Hugo

DH: Ja, Marlene is ’n lieflike fotograaf. Dit is ’n foto van ons voordeur op Prins Albert; die bodeur staan oop en laat die vroegoggendson inskyn. ’n Gedeelte van ons vetplanttuin en die Karoo-rante in die verte is sigbaar. Die deur simboliseer die skeiding tussen binne en buite, tussen die private en openbare. Die halfoop deur nooi die leser die bundel binne, en gee hom beperkte toegang tot wat in die studeerkamer en slaapkamer gebeur, maar omgekeerd ook tot wat buite in die tuin afspeel.

Ek het, nadat die grafiese uitleg van die manuskrip voltooi was, spesiaal ’n gedig vir die agterblad oor daardie voorbladfoto geskryf. Die titel is “Voordeur”, en staan dus eintlik op die plek waar die bundel se agterdeur moes wees:

die dag dring die kamer binne

met klank en kleur, met geur en lig

die woordventer kom tot sinne

begin stamel aan ‘n gedig

.

die teks het sy eie drumpel

waaroor woorde versigtig tree:

wat binnerym sag laat rimpel

word in die buitelug geskree.

 

Die eerste strofe bevat ’n bedekte verwysing na Eben Venter, skrywer van onder meer die roman Ek stamel ek sterwe: “die woordventer kom tot sinne / begin stamel aan ’n gedig”. Die “woordventer” dui natuurlik in die eerste plek op myself, maar ek het die vrymoedigheid geneem om Eben se naam hier te laat eggo, aangesien die huis op Prins Albert voorheen aan hom behoort het. Verder het ek die gedig “Die skrywer se kat” (72) aan hom opgedra. En in “Selfportret” (58) verwys ek na sy roman Foxtrot van die vleiseters. Ek bedoel dit alles as ’n huldeblyk aan hom, en uit dankbaarheid dat ons elke dag plesier het aan die huis en tuin wat hy en sy lewensmaat Gerard Dunlop met soveel sorg tot stand gebring het.

Die bundel as geheel is egter aan Marlene, die geliefde fotograaf, opgedra.

GU: Die titel, Openbare domein, word geëggo in die bundel se motto, ’n kwatryn, wat aan Marlene opgedra is:

alles wat rym, gee ek prys

aan die openbare domein:

die ongerymde vers bly

versweë – dit is ons geheim

Daar is egter nog ’n gedig, “Edms. Bpk.” (76), wat saam met die bogenoemde kwatryn die nexus vir jou bundeltitel vorm:

die openbare domein is kopieregvry:

jy mag maar natuurgedigte uitkraam

eindelose eposse oor die kosmos konkok

en treurspele skryf oor wat in hofverslae staan

niemand sal jou aankla van blatante laster

of gruwelike skending van privaatheid nie –

nog die Skepper, nog die slagoffer, nog die dader

maar die skrywer vereis dat sy gedagtegoed

beskerm word: “intellektuele eiendom”

noem hy dit graag, die arrogante klein sot

Tot welke mate speel bogenoemde gedig in op D.J. Opperman se “Edms. Bpk.”?

DH: Ek het beslis Opperman se gedig in gedagte gehad, hoewel hy in die eerste plek oor materiële eiendom praat: sy stranderf op Franskraal. In sy gedig eis die natuur (janfiskaal en bakkapel) sy grond vir hulle op, ondanks die feit dat hy dit omhein en sy naam op die hek geverf het. Ek brei hierdie gedagte uit tot skrywers se gewaande “intellektuele eiendom”. Dit is trouens ’n idee wat al reeds in my bundel Die twaalfde letter van 2002 opgeduik het in die gedig “Pro Deo”:

                        As daar ‘n God is, het Hy beslis

                        kopiereg op sy skepping. Wees dus

                        gewaarsku: fotograwe, landskapskilders

                        en groen digters. Eendag gaan julle betaal

                        vir die kwistige illustrasiemateriaal

                        wat julle vervreem het in swart-en-wit of kleur

                        – riviere, berge, vlaktes, blomme, vlinders –

                        sonder erkenning aan die Groot Outeur.

Intellektuele eiendom verval in elk geval vyftig jaar ná die digter se dood, soos wat ek uitspel in die gedig “Vakuum” (101). In die geval van huidige Afrikaanse skrywers gaan dié onteiening – oftewel verlies van kopiereg – nog radikaler wees, aangesien die taal teen daardie tyd waarskynlik ook nie meer as literêre medium sal bestaan nie:

                        ná die dood my inhaal

                        duur dit nog vyftig jaar

                        en alles wat ek hier openbaar

.

                        word deel van die publieke domein

.

                        dan verdwyn ek postuum

                        in die klanklose vakuum

                        van mense sonder ’n taal.

Die motto-vers handel oor die kunstenaar se ewige dilemma: Hoeveel van sy privaat bestaan kan hy openbaar, sonder om homself en sy naastes in die verleentheid te stel? Die antwoord wat die vers bied, is dat dit wat rym, m.a.w. dit wat ’n estetiese vorm aangeneem het, genoeg afstand skep en die outobiografiese sodanig kunsmatig verdoesel dat dit gepubliseer kan word. Die liefdesgedig “Woorde vir die binnekamer” (44) werk ook met hierdie gegewe:

                        liefdesverklarings hoort in die binnekamer

                        word gesê en ek stem saam: openbare reklame

                        is ’n verleentheid – daarom uiter ek dit graag,

                        liefsteling, in die hermetiese ruimte van ’n gedig:

                        hier waar ek agter my lessenaar sit, kan ek dit waag

                        om te fluister wat ek van die dakke wil verkondig.

Die slotreël weerklink ook in die agterblad-gedig se slot:

                        wat binnerym sag laat rimpel

                        word in die buitelug geskree.

GU: “Studeerkamer” (4) is myns insiens een van die sterkste gedigte in die bundel: die digter-as-bouer (“hier kan ek my pen hanteer soos ’n troffel”) maar ook as knoeier of “arrogante klein sot”:

tussen die draadsteiers van my snippermandjie

groei die groot odes aan, diggefrommel

Is die digkuns iets wat jy oor die jare heen as iets inherent frustrerend beskou of is daar nog genot in dig? Is die feit dat digters hulself moet besig hou met ander dinge as die digkuns om hul daaglikse brood te verdien ook ’n faktor in hierdie frustrasie? Of verskaf dit ’n welkome afleiding?

DH: Die skryf van gedigte het my nog altyd net vreugde verskaf. Daar is min mense wat in die posisie is om voltyds gedigte te kan skryf, soos Emily Dickinson of Gerrit Achterberg. Gelukkig verdien ek deesdae my brood uitsluitlik met literêre dinge: vertaling, keuring, redigering, resensering, werkswinkelaanbiedings en voorlesings. Ek het intussen ook my beperkings as digter leer ken – “groot odes” soos wat Van Wyk Louw en ander kon fabriseer, is buite my bereik. Terloops, die ode-skrywende Louw maak sy verskyning in “Tantalus” (51), waarin ek ook wys op die negatiewe effek wat so ‘n allesoorheersende obsessie met die digkuns op persoonlike verhoudings kan hê.

Realistiese ambisie voorkom frustrasie, het ek geleer.

GU: ’n Aspek van jou oeuvre wat uitstaan is jou verstegniese vakmanskap en veral die vernuf wat jy aan die dag lê met die rympatroon van elke vers (”en die rym as anker” (54)). In ’n pragtige vyfdelige vers, “Stoepsermoen” (12-14), word eindrym merendeels nié gebruik nie: slegs Deel V benut paarrym. Hier lê vir my ’n ironie in die twee laaste koeplette van hierdie gedeelte:

ek swyg: as rym jou gedagtes begin skik

raak jy in ’n spekboomlabirint verstrik

Gegewe die onderhoudende rol wat rym in jou verse speel, hoe moet lesers hierdie koeplet lees?

DH: Ek spot daar ’n bietjie met my rym-obsessie. Maar dit is ook waar dat die rym jou soms dinge laat sê wat jy nie aanvanklik in gedagte gehad het nie. So word elke vers ’n avontuur wat jou dwingend hemel of hel toe stuur. (Daar rym ek al weer!) Vra maar vir Dante.

GU: Die motto van Afdeling ii  lui soos volg:

hier leef ons reeds in die ewigheid:

        tyd genoeg om lief te hê

        en die seisoene te ontsyfer

 

Verwys die “hier” hoofsaaklik na die Groot-Karoo? Verander die landskap waarbinne ’n digter skryf sy poësie?

DH: Ja, dit verwys na die Groot-Karoo. In my geval het die verhuising hierheen inderdaad ’n groot invloed gehad op my gedigte. Landskappe wat in my vroeër verse opdoem, is dié van Namibië en die Boland. In Takelwerk (2015), my vorige bundel, neem ’n Bolandse akkerboom die sentrale posisie in, hoewel gedigte oor Prins Albert en die Groot-Karoo daar ook al hulle opwagting maak. In Openbare domein is die gedig “Klip” (18) as ’t ware my afskeid van die landskap van my jeug: “die skurwe rantjies rondom Windhoek”.

Al het die landskappe in my poësie verander, dink ek nie dit het ’n wesenlike uitwerking op my styl gehad nie. Dit is moeilik om ’n ou reun nuwe rym-tricks  te leer. Hoewel: die vormlose wydsheid van die omringende Karoo-landskap het moontlik die vryer, assosiatiewe gang van “Stoepsermoen” bepaal.

GU: In “Plattelandse kunsles” (52) vind die leser ’n musiekonderwyseres as die spreker se nuwe buurvrou: “maar/ hier en daar kletter die note vals”. Luister jy meestal na die buitegeluide wanneer jy skryf of is daar spesifieke musiek om die digterlike litte los te maak?

DH: Ek kan nie lees, vertaal of skryf terwyl daar musiek speel nie. Dit verbreek my konsentrasie. En aangesien die meeste van my wakende ure in beslag geneem word deur lees en skryf, luister ek selde na musiek. Dit is ’n afgeskeepte aspek van my kultureke vorming, ek weet, maar die stilte in my studeerkamer laat inderdaad toe dat die buitegeluide my gehoorveld binnedring. Daarom kan ek die leivoor buite my venster hoor praat: “die leivoor klater die woord water” (35). Daarom kan ek die swerm spreeus in die peperboom by ons agterdeur hoor:

                        hulle fladder kwetterend en skerts

                        met mekaar terwyl skerp bekke

                        lomp soos eetstokkies kletter (24).

.

En ek kan dieselfde spreeus ook op ons bure se erf hoor:

.

die spreeus kweel ’n cliché

in die kaal populier

maar dit bly ’n soet geluid (26).

.

Maar die buitewêreld lewer ook vals note op sodra die mens inmeng met die natuur. Naas die “musikale kriek” (27) is daar die geblaf en getjank van die “geradbraakte brakke” (30) van die bruin woonbuurt, en die pastoor en sy koor se klankversterkte godsdienstige lawaai (87), wat ontstellend goed hoorbaar is wanneer die noordewind waai.

Die gedig self is natuurlik vir my hoofsaaklik ’n klankkonstruksie – waarin wanklanke ook ’n funksie kan hê.

GU:  “Selfie” (65), ’n uitstekende satiriese gedig, lui soos volg:

wanneer ’n bekende sterf, spring

ieder en elk op die lykswa

verkieslik met ’n kiekie paraat

waarop die dooie verleë glimlag

.

(’n lokval was elke openbare plek)

die roubeklaer straal selftevrede

in daardie flitsende sekonde

van ware virtuele roem

.

wanneer ’n bekende sterf, vier

die kleinsielige ego’s fees

skoffel lomp voete op die graf

word die vars lyk grof geskend

.

en die dooie dié gryns verleë

in die lang lens van die vergetelheid

.

Kan jy kommentaar lewer oor hoe bogenoemde gedig ontstaan het? Heilig die doel – sosiale media soos Facebook en Instagram – die middele: Is dit deesdae broodnoodsaaklik vir ’n digter/skrywer om ’n teenwoordigheid op hierdie forums te hê?

DH: Sosiale media verskaf ’n onbeperkte platform vir digters wat nooit ’n papierproduk met eie gedigte in die hand sal hou nie. Dit help skep aan die valse idee dat ’n ieder en ’n elk wat op skool letters leer maak het, poësie kan skryf. Die gevolg is dat daar ’n groeiende skare aspirant-digters is met wrewel in hulle harte oor die literêre hekwagters – veral uitgewerskeurders, maar ook resensente en akademici. Maar dit tersyde. Sosiale media bied ‘n besonder effektiewe manier om digbundels – wat meestal bitter min aandag in die gedrukte media kry – te adverteer.

Die aangehaalde gedig spot eintlik met mense se egoïsme, soos dit op byvoorbeeld Facebook tot uiting kom. Die dood van ’n bekende dien slegs as ’n geleentheid vir selfreklame. Maar die vergetelheid wag vir almal – vir die beroemde sowel as die selfbehepte selfoonkieker.

In die satiriese “Selfportret” (58) betrap ek myself ook op dié soort ekkerigheid. Ek bestudeer graag die boekrakke wat byna altyd op die mediafoto’s van skrywers verskyn

                        en, moet ek deemoedig bely, ek doen dit

                        ook louter uit skaamtelose selfbelang:

                        staan op die vol rak dalk ’n boek van my?

                        maar tot op hede, selfs met behulp

                        van ‘n vergrootglas, kon ek g’n enkele kry.

Die enigste effektiewe teenvoeter vir selfbeheptheid is selfspot.

GU:  Hierdie vraag sluit aan by vraag 7: in “Die digter as wesp” (59) is die venyn / wraak nie werklik soet nie:

“jou verse is veels te venynig

– veral teenoor ander digters”

het iemand op ’n keer beweer

.

dis waar: met klei en eie speeksel

bou ek sel aan sel waarin woorde

mettertyd vlerke en angels kry

.

tot op ’n kwade dag die betekenis

loskom van die vorm: dan moet

ook ek vir my giftige maaksel vlug

.

Alhoewel bogenoemde verwys na venyn in ’n gedig, vind jy dat meeste van hierdie woede dikwels eers uitspeel op die sosiale media soos facebook? Met ander woorde, het iets soos facebook waar ’n mens onmiddellik iets kan deel, die literêre landskap verander? Word die sogenaamde wraakgedig se angel uitgehaal teen die tyd dat dit gepubliseer word vanweë die onmiddellike uitlaatklep van sosiale media?

DH: Gebundelde wraakgedigte was nog nooit volop in Afrikaans nie – selfs ook voor die koms van die internet. (Dit kan ’n interessante navorsingstema vir ’n nagraadse student wees.)  Ek dink dus nie dat die sosiale media enige invloed op die publikasie van hierdie soort gedigte gehad het nie. Dat daar heelwat in hierdie genre op die internet verskyn, is waarskynlik so. Die vraag bly egter of dit enige literêre waarde het.

Die naaste wat ek aan ’n egte wraakgedig in Openbare domein kom, is die driedelige “Onrusbarend” waarin ek oor die briljante maar onbeskofte digter Barend J. Toerien skryf. Die eerste een in die reeks klink so:

                        sodra jy dink: dis nou die laaste sien

                        van daardie babbelende blikkantien

                        duik hy op, onverwag uit Praag of Wien,

                        die onbeminde Barend J. Toerien.

Daar is nog heelwat gedigte in hierdie trant in my laai, maar ek sal hulle waarskynlik nooit publiseer nie – ook nie op die sosiale media nie!

GU: Daniel, Openbare domein bevat pragtige liefdesverse. Kan jy vir Versindaba-lesers aandui wat (a) Marlene se gunstelingliefdesgedig in hierdie bundel is en (b) die liefdesvers waarvan jy, as digter, die meeste hou?

DH: Marlene se gunsteling is “Danklied” (37). Daarin verwys ek na die twee belangrikste inspirasiebronne van Takelwerk en Openbare domein: onderskeidelik die akkerboom van Stellenberg en die vetplanttuin op Prins Albert. In albei gevalle was sy die fasiliteerder:

                        eers het jy vir my ’n boom gebied

                        met gevleueldes se troosgeluid:

                        na liggaam en gees kon ek genees

                        van ’n bar onherbergsaamheid

.

                        daarna vir die oog dié geil domein

                        wat die tong in beweging bring:

                        ek loof jou nou vir al die lower

                        die liefde wat my nuut laat sing.

My gunsteling is “Karoonagte” (32):

                        snags sluimer ons in die onmeetlike ruimte

                        van dié ruwe aardklip en sy sterrewoesteny

.

                        aan muskiet en verskietende meteoriet

                        uitgelewer droom ons onverstoord tot dagbreek voort

 .

                       terwyl die sonar van vlermuise oor ons waak

                        en die spreilig van die maan op ons werwe skyn

  .

                      die bemoerde haan sal vroegdag alarm maak

                       voor die son se rolbos weer oor die vlakte brand.

 

***

Onderhoud met Pieter Fourie (Bidsnoer)

Thursday, March 15th, 2018

Pieter Fourie gesels met René Bohnen

oor sy nuwe digbundel Bidsnoer.

 

Pieter, baie geluk met Bidsnoer wat volg kort op die hakke van die suksesvolle Knapsekêrels.  Louis Esterhuizen het met laasgenoemde se verskyning ʼn goeie onderhoud met jou gevoer (http://versindaba.co.za/2017/05/17/onderhoud-met-pieter-fourie-knapsekerels/ ) waarop ek gaan probeer voortbou.

ʼn Bidsnoer is duidelik van ʼn ander kategorie en atmosfeer as ʼn knapsekêrel. Hoe verskil die twee bundels van mekaar?

Pieter Fourie

Albei  loop in eie reg “so wyd as die heer se genade.” Die een besweer sonde , die ander soek sonde! Tog probeer hulle om mekaar te vind in “snoer”, die laaste afdeling in bidsnoer.            

Ek lees onlangs van ʼn “nuwe” genre in Engeland en het dadelik gewonder of hierdie benaming ook akkuraat sou wees vir jóú poësie. Ek verwys na die sogenaamde “Folk Realism”. Kom ons noem dit voorlopig Volksrealisme. Hierin vind ons nie onnadenkende nostalgie nie, alhoewel die platteland, volksverhale en –idiome sterk figureer. Sonder om oor te gaan in magiese realisme, kom bonatuurlike elemente voor en word donkerder ondertone soms gesuggereer (maar die werk word nie goties nie). Ek dink byvoorbeeld aan die gedig “kluister” op bladsy 43 wat aangrypend omgaan met onreg en lyding.

 

kluister

 

snags hoes

ou dries lokasie

sy longe los

 

die kanker

kluister hom aan katel

steeks

wil hom nie verlos

 

hy’t as jonkman al

sy binneknip gekry

 

vandag

nie ’n daalder

’n sikspens

’n tiekie

se pensjin-pay

 

oorleef net-net

’n leeftydpyn

sy moordenaar

die uitgewerkte karkas

van ’n asbesmyn

Die kontemporêre skuur dus skouers met die ou landelike asook met die universele. In jou gedigte vind ons die toktokkie, die skoolinkpot, die miskoekrak en die lear jet gemaklik langs mekaar. Daar is ook aanduidings van geheimenisse.

 

kluister

 

snags hoes

ou dries lokasie

sy longe los

 

die kanker

kluister hom aan katel

steeks

wil hom nie verlos

 

hy’t as jonkman al

sy binneknip gekry

 

vandag

nie ’n daalder

’n sikspens

’n tiekie

se pensjin-pay

 

oorleef net-net

’n leeftydpyn

sy moordenaar

die uitgewerkte karkas

van ’n asbesmyn

.

misterie

(vir boerneef)

 

sy’t male sonder tal

skimpskaam

hoog bo wupperthal

berggans gevra:

 

“het jy nie altemit

al weer ’n veer laat val?”

 

vergeefs

 

penorent

in waaisand

pronk ’n veer

 

kiertsregop

in ouvroutjie

se skoolinkpot

Saal hierdie leser ʼn wilde perd op, of wat is jou reaksie op die stelling dat jou werk die liminale ruimte van Folk Realism bewoon?

Nee, beslis nie. Jy is stewig in die saal. Van wyk Louw se “gemoedelike, lokale, realisme” was goed bedoel en binne konteks van die aktualiteit in sy tydsgewrig. Vir my egter, nog altyd  ʼn soort van doring in die vlees. Iewers, êrens skuil daar vir my ʼn hoflike hovaardigheid. Met die weglating van “gemoedelike” vermy sy maklike, byna  ikoniese, uitspraak ʼn gesoekte  (maar tog welverdiende) skoppie onder die stert! Volksrealisme is vir my ʼn raakvatter. Hoed-af vir die Ingelse met hul “folk realism”.

Ek het al dikwels gewonder hoeveel ontluikende woordskoffelaars deur Van wyk Louw met sy sonderesep tot ʼn selfstilgeboorte gedoem  is. (My faan se trein  het vyf jaar vreesbevange in ʼn laai weggekruip voor hy die verhoog aangedurf het).

Jou bevinding “hierin vind ons nie onnadenkende nostalgie nie” asook jou raaksien van “aanduidings van geheimenisse” in Misterie (vir boerneef) is verblydend, en sal die leser help om ook bv.die volgende verse binne hul eie ruimte te lees.

 

toktokkie

6

 

skalks tussen dy en dy gekeel

skulp dit skuilend oopgewond

waar soms tong en penis speel

misterieus die skeppingsmond

 

 

wintervoetjies

 

die koue kruip

deur meiringspoort

seil klaarstroom verby

die swart kro in

 

die klogoed loop

bloeskoptoon

die kat die kwiep

 

ʼn druppel doutraan

verkluim verys

ʼn wit albaster hang

in huilboerboon

 

Ek wil stilstaan by die afdeling met die titel “Gehuggie”, wat ek in  besonder geniet het. Jy dra dit op aan Dylan Thomas en my onmiddellike assosiasie was met Under Milkwood. In “Gehuggie” vind ons ook ʼn alomteenwoordige verteller en ʼn dorpie vol eiesoortige karakters met verhale en begeertes. Herkenbaar en treffend verrys die narratief voor die leser – ʼn absolute kragtoer, wat myns insiens ʼn artikel op sigself verdien. Vertel asseblief meer oor hierdie vers deur ʼn dramaturg-digter opgedra aan ʼn digter-dramaturg. (Ek haal slegs ʼn gedeelte aan, jy is welkom om self ook ʼn stuk by te voeg.)

die oujongkêrels lees

voor slapenstyd

uit salomo ’n gunstelingvers

daarna in lanbou-weekblad

by die opsitkers

*

huil hannie skil

haar uie onderwater af

spaar trane

vir aandoening

by maagdetroues

en ’n ope graf

*

petra nommerasseblief

ongemaklik met middagskof

een tot nege

in pikgit donkerte

vingeralleen huis toe stap

is vir ’n meisie

net nooit ’n grap

tog

die aandklok bring

’n soort vertroosting

die polisiepatrollie

dalkies ’n verloofring

*

die oudstryders

bly bittereinders

gooi vanaf stoepskaduwees

’n langoog vir vars weduwees

*

ou stilhans die praat nou

al vir vyftig jaar nie meer

nie eers een oudstryder weet

wat het

by magersfontein gebeur

Gehuggie is my stukkie fanmail aan ʼn mentor wat dit ongelukkig nooit sal ontvang nie. Dit bly ʼn briefie in ʼn bottel, dobberend in plaasdamme en vleilande.  Mentor? Ja, om veral twee redes.

(1) Hy kon die kwantumsprong van digter na dramaturg benydenswaardig bemeester.

(2) Hy kon in sy verse gemoedelike lokale realisme ʼn statuur en staanplek gee in die magtige Engelse literatuur.

Dit was my aansporing om Dylan Thomas se proses in trurat aan te durf. En ja, onbeskaamd in die dampkring van sy Under Milkwood.

slotskerf

 

windlaaiers laai

nie na eie wil

hul skroeflemme

staan nou stil

 

drie listers dril en dreun-

laatnag nog almal op die been

 

in landbousaaltjie

gaan dit satragaande

alte jollie

 

petra nommerasseblief

stap eenuur huis toe

sonder verloofring

of poliesman op patrollie

 

die dorpsmelkbaardjieklonkers

raak kuif- en skoenepronkers

die meisietjies begin wakker te leef

as chiffonrokkies oor dansbaan sweef

 

twee clydesdales

in hul stal

raak kort-kort

aan die runnik

 

agt nagwadonkies

laat skal

langsaam lui

hul uitgerekte grinnik

 

die donkerte slaan

soos weerlig toe

drie listers gee ʼn laaste grom:

dolleeg

die veertig-gallon-dieseldrom!

 

ʼn hanslam blêr

souerig

in stofstraat vir

melkweg en morester

 

Pieter, die bundel bevat pragtige, aards-sensuele liefdesverse en ook heerlike stukkies humor. Hiermee sluit jy by Boerneef aan, dink ek. Sekere verse herinner ook aan “Klipwerk” deur N.P. van Wyk Louw. As selferkende woordversamelaar moet dit jou groot genot verskaf om te speel met skalkse betekenisse wat jy in kriptiese verse kan gebruik. Vertel ons asseblief meer oor die speelse erns.

Die aansluiting by en bevrugting deur Boerneef en N.P. van Wyk Louw se Klipwerk is legio. Die aards-sensuele liefdesverse, die humor en die skunnighede was so in my kraal! “Die skalkse betekenisse en speelse erns” het  nog altyd in die oorskulp knus hul nessie geskrop. Deelname aan hierdie oeroue spel is onderliggend ʼn bobaasbroertjie vir die breë familie van die taal. Ek deel graag ʼn paar van my persoonlike lekkernye met die leser.

 

aits-aits

 

op kalahariduin

klop-klop toktokkie

sy vrousoeksein

 

kamtig skaam

ses voetjies

kom sy suutjies

witlewer aan

.

 

gehuggie

 

die rooi potyster-tiekieboks

gitdonker sonder straatlig

kan tweeman staande vat

klankdigte deurtjie doen sy plig

 

sonder ʼn getjommel

boe of ba

begin ronde trommel

trillend skommel

 

.

rittelryme

 

7

sien jy groen

of is dit rooi

maak op jou maaind

ons is klaar innie kooi

 

8

aits, jou losloopding

met die tien-ton-tessie

kom leer vir my

jou brakslootlessie

 

.

askoek

 

hy trap die askoek

pannekoekplat

 

stof opgeklits

als help niks

 

gee vannag steeks merrie

tjanklekker op haar herrie

 

.

korrelknape

 

 2

wit kristal

speel

speels

op prieel

blinkbal

 

7

voetslaan of baiesukkel

satrag kom ek kuier

jy’s my main konyn

in dop en sawens gatwikkel

 

.

gehuggie

 

tot middernag

is daar nog lewe

in die kroeg

 

by weduwee se venster

koekeloer gedoriewaar

ou daantjie tril

dapper

fluks munisipale bul

 

Jou drama faan se trein het ʼn onuitwisbare indruk gemaak op my as jong student, dus het ek kiertsregop gesit toe ek die naam “Faan” raaklees op bladsy 62, in die gedig “dammakers”. Simpelfaan as oer-onskuldige, die naïewe pelgrim op reis deur die lewe, speel ʼn belangrike rol in jou oeuvre as dramaturg. Integreer jy argetipes instinktief in jou digkuns ook en tot watter argetipe vind jy jouself die meeste aangetrokke? Is daar ʼn argetipe wat telkens vanself opdoem in jou werk?

Ek dink die argetipes integreer hulself – soos in my dramas – ook in my digkuns. Veral drie: die “oer-onskuldige”, die lewe as ʼn onstuitbare inisiasieproses en die weerlose, verontagsaamde geknelter in onreg.

Dankie vir jou antwoorde, Pieter. Nogmaals hartlik geluk aan jou en aan Naledi met nog ʼn sterk publikasie. Lesers behoort uit te sien na hierdie bundel – dit is suiwer leesgenot wat tot nadenke stem lank nadat die kort stelwyse diep en raak getref het. Wil jy vir ons ʼn gedig hier plaas wat vir jou besondere waarde het?

uil

 

in ʼn grondgleufie ontkiem

tussen sandsteenblokke

van die parthenon

of uniegebou

ʼn spriet, beur intiem

 

minerwa

bot in son

op ‘n groen bladsteel

goudgeel ‘n botterblom

 

sy sal haar

ewig verskuil

wysheid in die

oog van ‘n uil

 

 

Onderhoud met Koos Kombuis (Vandag wil ek my blou skoene dra)

Friday, March 9th, 2018

Koos Kombuis gesels met René Bohnen

oor sy nuwe bundel ‘Vandag wil ek my blou skoene dra’

Koos, baie geluk met nog ‘n gedrukte digbundel en met ‘n onthoubare voorblad! Ons ken Crocs, hulle is soort van komies-ikonies. Van die skrywer-sanger Koos Kombuis het ons ook ‘n paar ikoniese frases (ek dink sommer vinnig aan boer in beton, ou tannies, bicycle sonder ‘n slot, huisie by die see, ek het ‘n vriendin) wat opgeneem is in gesprekstaal, sonder dat almal die bron daarvan ken. Ons weet ook Koos Kombuis se tong is stewig in sy kies en dat hy besig is met konstante ondermyning van die hele bestel. Spot, selfspot, ironie en parodie is vir jou bekende gereedskap. Hoe hanteer of bewerkstellig jy die verskillende gedaantes van komedie in jou gedigte? Werk jy byvoorbeeld hard om ‘n parodie te skryf, of gebeur dit maklik?

Dankie vir die mooi woorde! Ek moet erken, hierdie keer het dit maklik gekom. “Vandag wil ek my blou skoene dra” is inderdaad my eerste gedrukte bundel, uitgegee deur ‘n behoorlike uitgewer, in meer as twee dekades. Dis nie dat ek opgehou het gedigte skryf nie. Met die jare het ek aanvaar en begin glo dat ek waarskynlik nooit weer ‘n digbundel van myself in my hand sal vashou nie. Gedigte is soos aknee; dis iets waarmee baie mense hulleself in hul jeug besig hou voordat hulle tou opgooi of oorslaan na prosa. Die groepie gedigte in hierdie boek het ek net vir my eie plesier geskryf, en op die ingewing van die oomblik aan Naledi gepos, sonder om vir een oomblik te dink dat hulle dit sal aanvaar!

Hoe voel jy oor ikone?

Ek het self ikone gehad toe ek nog met aknee gesukkel het, so mens kan nie die rol wat hulle speel sonder meer afskiet nie. Maar ek moet erken dat die rol van “ikoon-wees” nie gemaklik aan my kleef nie. Dalk is ek, meer as ander digters, bevoorreg in die sin dat my lesers en gehoor dikwels fisies voor my sit wanneer ek opvoerings hou. Daar is egter ‘n ‘down-side’; heldeverering kan ongesond wees en ‘n mens laat vergeet wie jy regtig is. Ek dink hierdie bundel, hoe onvolmaak ook al, is ‘n blik op die persoon wie ek regtig is wanneer ek nie perform nie. Die regular “doos van Bellville-Oos” sonder sy masker.

In die lieflike “vier gebede by jaargetye in die boland”[1] tree jy kragtig met NP van Wyk Louw in gesprek en bied jy ‘n heel nuwe scenario aan, in hoogs persoonlike terme. Jy gebruik bekende skrywers soos Van wyk Louw, Uys Krige, Ingrid Jonker, Eugène Marais en Anton Goosen dikwels as interteks op hierdie manier (en teken apologie aan!). In jou bundel die tweede reën vind ons ‘n heerlike spel met rook en oker, rook en poker, ook ‘n roker – daar is ook ‘n afdeling tripwerk[2].  

Word jou gedigkeuses vir ‘n parodie en interteks bepaal deur ikoniese tekste, bekende liedjies (soos van die Briels),  persoonlike herinneringe; in watter mate hou jy die verwysingsraamwerk van die waarskynlike leser in gedagte? Ek veronderstel jy lanseer daardie gedigte van jou vanaf ‘n platform om doelbewuste funksionele redes – kan jy bietjie meer vertel, vir die nuuskierige leser? Is alles kommentaar? Of soms net binnegrappe?

Toe ek klein was en nog rond gekruip het in my doeke, het ek myself leer lees deur ou Dertiger-digbundels wat in my ouerhuis se boekrak was. Hulle was die enigste boeke wat ek kon bykom, want hulle was op die onderste rak. So het ek grootgeword op ‘n swaar dieet van Skoppensboer, Winternag en ander wroeginge. Ek dink die enigste twee gedigte uit daardie tyd wat ek werklik kon verstaan, was “Muskietejag” en “Met Dapper en Stapper”. Maar die beelde en taal het my bygebly. Later  was die F.A.K.-sangbundel ‘n groot invloed op my vroeë protes-liedjies. Dis waar, baie van hierdie kruisverwysings skiet my sommer vanself te binne, sonder dat ek altyd besef waar dit presies vandaan kom. Soos Obelix (van die Asterix-boeke) altyd sê: “I fell into the cauldron when I was a baby.” Die feit dat ek dikwels die aanhalings verander of parodieer, is waarskynlik ‘n poging om die oer-invloede vir myself te stroop van swaarmoedigheid, of om dit van toepassing te maak op die tye waarin ons nou leef. Paul Kruger was reg toe hy gesê het ons moet “haal uit die verlede en die goeie behou”. Of was dit Paulus?

Voordat ek die bundel lees, suggereer die titel en voorblad vir my gedigte wat bietjie hartseer en bietjie snaaks is. Bietjie see, bietjie hemel, bietjie gly op nat teëls. Vanaf Die Bar op De Aar waarvan die eerste gedig “Rapsodie in blou” is, verken jy die blou-begrip in verskillende vorme. (Ons vind in genoemde bundel ook “Sweet Paradise-blues” en “Saxofoon-blues”) Wat is hierdie blou skoene wat jy nou aantrek in die titelgedig op bladsy 21 van die nuwe bundel? Noodwendig vind verskuiwings en wendings deur die jare plaas. Nogtans: kan die leser in die nuwe bundel vintage Koos Kombuis verwag?

Ek kan dit nie help nie, ek is baie lief vir my blou Crocs. Hulle is skreeulelik, maar hulle is so gemaklik. Toe ek die eerste keer met daai skoene by die huis aankom, toe sê my vrou vir my: “Jy mag dit net nie dra as ons gaan uiteet nie.” Aanvanklik het ek dit net op die strand gedra. Toe begin ek shows doen met die skoene aan. En nou, ewe skielik, het dit my embleem geword, amper soos David Kramer se rooi vellies! Dis waar, die kleur “blou” speel ‘n deurlopende rol in baie van my werk – my volgende boek, ‘n jeugverhaal wat in September verskyn, het ook die woord “blou” in die titel – maar die kleur van hierdie skoene en hoe hulle hulleself pens en pootjies tot op my voorblad ingewurm het, is suiwer toeval. Of dalk nie? Dalk is hierdie kommen skoene juis die perfekte metafoor om te verduidelik wie ek nou is en wat vir my deesdae, op die ouderdom van 63, belangrik is?

vandag wil ek my blou skoene dra

vandag wil ek my blou skoene dra.

want vandag is ’n blou dag,

blou soos die half-

edelgesteente van die oggendlig,

blou soos saffiere.

blou.

.

vandag wil ek my blou hemp dra.

vandag wil ek blou

deur die lewe loop

soos ’n briesie deur ’n wasgoedlyn,

gewigloos

en geurig.

blond en blou.

blosend, bronstig,

diepblou

soos die aand wat stadig aankom.

.

vandag wil ek vaar soos ’n skip

oor blou deinings,

wieg soos die meeue in die wind,

woel soos ballonne

wat vrygelaat is by ’n kinderpartytjie,

soel en soepel en swewig en snoesig

soos die oggenddou,

soos die briewe

van my

aan jou.

.

soos die smarterige jare wat van my afval

ou bloedpleisters weg in die grou

van al my christelike gisters.

groet daardie dae,

want hulle is

vir altyd verby.

.

hulle is ingesluk.

verby is al die rou.

ja, hulle is ingesluk

vandag

.

en nou proe alles

soos die soene

van ’n waterdraer-vrou.

.

aquarius.

libido.

net blou.

.

so lief

is ek vandag

vir jou.

Jy het al gesê: “ In my hart wil ek egter steeds eerder skrywer as musikant wees”[3] en tog word sommige van jou digbundels beskryf as “songs  in ‘n boek”[4] en in die gedigte word die digkuns self gekritiseer en ondermyn. In hierdie postmodernistiese styl vervloei die grense tussen gedig en liriek natuurlik, en tog ervaar die leser sekere tekste pertinent meer gedig as liriek. Maak dit vir jou saak in watter genre jou teks val? Verskil jou benadering wanneer jy die een of die ander skryf? Waar lê groter bevrediging; is dit moontlik om te sê?

Dis waar dat poësie en lirieke dikwels vervloei – dit het ons al by die Dertigers geleer met hulle rym en ritme – maar tog is daar ‘n verskil. Ek glo nie ek sal meer as een of twee van hierdie gedigte toonset nie, en beplan glad nie om daardie toonsettings op te neem op ‘n album nie. Hulle is te kort om werklik liedjies te wees, en die ‘koortjie’ ontbreek! Ek dink dat dit vir my ‘n soort tuiskoms is om na twintig jaar weer gereken te word as digter, al is dit net vir paar weke! Poësie, was, soos dagga, my ‘gateway drug’ in die wêreld van die literatuur in. En, soos dagga, was dit nou my ‘gateway drug’ na buite. Dalk skryf ek nooit weer ‘n gedig nie. Ek sal beslis nooit weer dagga rook nie! Ek is okei. Hierdie laaste groepie gedigte vertel die storie van my nuutgevonde vryheid as gewone mens. In daardie sin is dit nogal privaat. My liedjies is “out there” vir almal om te herken en saam te sing; hierdie goed het as’t ware van onder my kopkussing uitgepeul tot op die bladsye van ‘n boek. Daar is hulle nou. Hulle moes uitkom, ek kon niks doen om hulle te keer nie.

Die huisie by die see is nou vol kitare. Telkens in hierdie bundel word verklaar dat dinge anders is, dat ‘n nuwe tyd aangebreek het, ‘n nuwe toestand betree is (byvoorbeeld “van vandag af is alles moontlik”, op bladsy 6, “ek lê nou anders” op bladsy 18 en “alles vergeel” op bladsy 23 – slegs enkele voorbeelde) Die gedig op bladsy 43 eindig met die woorde

net ek

net jy.

net.

andré.

 

Indien die leser weet dat die digter Koos Kombuis se doopnaam André is, vervaag die grense tussen persoon en persona, verlede en hede en word ‘n nuwe-ou identiteit geaktiveer. Beskou jy die gedig, die bundel, of die fase as ‘n tipe versoening? ‘n Volsirkel tydsverloop? Of voortsetting van die metafories-psigologiese huis wat jy tot aan die einde sal meubileer en herdefinieer? Of het hierdie leser in die strik van die spel getrap?

Dis vir my ‘n einde, maar, soos met ‘n sirkel is daar nooit ‘n einde nie, maar altyd nog ‘n begin. Ek weet dat ek in my lewe die afgelope paar jaar ‘n deurbraak beleef het. Dit het al begin met my geestelike album ”dertien”, al weier Radio Kansel nou nog om dit te speel. Ek het die afgelope paar jaar weer die geloof ontdek wat my geïnspireer het as tiener, maar ek beleef dit nou anders, sonder die aknee van vormgodsdiens.  Is ek ‘n Christen of nie? Wat de hel is ek? Dalk is ek ‘n gelowige ateïs! Wat het I.L. de Villiers destyds gesê? “As niks heilig is nie word alles heilig en die wind waai waar hy wil”. Ek is deesdae weer so gelukkig en vervuld soos wat ek gevoel het toe ek en my pel Etienne van Heerden in standard nege saam die wonder van die woord ontdek het in Breyten Breytenbach se vrye verse. Vir my was daar destyds ‘n konflik tussen kreatiwiteit en die kategismus. Dit was Calvyn se skuld. Die ou gode is, dank die hemel, nou dood en irrelevant, maar die waarheid leef voort. En niemand kan ons uit sy hand ruk nie. Of dalk moet ek sê “uit haar hand”, want wie weet, dalk is die Waarheid eintlik ‘n Vrou… soos Kytie?

huis vol kitare

.

eendag wil ek aftree

in ’n huis vol kitare

met ’n uitsig oor die see

waar die wind spoel

deur die snare

.

eendag wil ek koffie drink

op ’n veranda vol herfsblare

en deur ou digbundels blaai

terwyl ek ryp word

met die jare

.

eendag wil ek huis toe gaan

eendag

wil ek als verstaan

eendag

wil ek opstaan

uit my graf van woorde

en leë gebare

.

eendag wil ek wegkom

van die groot jillende

skare

.

eendag wil ek aftree

in ’n huis vol kitare

.

Dankie vir jou antwoorde, vir die bundel en veral dankie vir die feit dat Calvinia en Mordor in één versreêl, in één Afrikaanse gedig verskyn[5]. Inderdaad is alles van vandag af moontlik!

… En daar dog ek Mordor is net anderkant Calvinia!

***

[1] Vandag wil ek my blou skoene dra, Naledi, 2018  Bladsy 21.

[2] die tweede reën, Bittercomix 1998, Bladsy 57.

[3] . https://www.netwerk24.com/Stemme/Profiele/Koos-is-nie-meer-cool-nie-      20141121

[4] 4. Die Bar op De Aar, Tafelberg, 1988. Hoe “Die Bar” ontstaan het.

[5] Vandag wil ek my blou skoene dra, Naledi, 2018. Bladsy 47.