Onderhoude

Onderhoud met Pirow Bekker (Voor ek my kom kry)

Tuesday, March 7th, 2017

René Bohnen gesels met Pirow Bekker

oor sy nuwe digbundel “Voor ek my kom kry”.

 

Pirow, dankie dat jy ingestem het om my vrae te beantwoord. As toevoeging tot ʼn ryk oeuvre ontvang ons in 2017 díé pragtige blou bundel van jou – en hoe heerlik is die lees daarvan!

Laatwerk is nou seker ʼn woord wat in hierdie onderhoud moet voorkom, dus begin ek sommer daarmee. Die titel van jou nuwe bundel is “Voor ek my kom kry”. Dit skep by hierdie leser die indruk dat tagtig jaar in ʼn oogwink verby is. En dat die digter dit byna met verbasing besef. Verfrissende nuwe gewaarwordinge en vars insigte is duidelik nog aan die orde van die dag. Met watter verwondering skep die beleë digter nuwe gedigte?  Waar lê die prikkels? Waar skuil die noodsaak?

Dit sal moontlik vir jou vreemd  verrassend klink, maar ek moet eerlikwaar beken ek het nie besef dat die titel as ’n soort vooropstelling van die werk van ’n ou digter soos ek gesien kan word nie. Maar dis die eerste indruk wat jy as leser gekry het en tereg: “Er staat wat er staat.”

Wat jou verdere opmerkings hier betref, moet ek sê dat die inherente spanning in die titeluitdrukking my geboei het: “voor ek my kom kry”. Ek dink die titel sondig met twee voorliefdes van my deurdat dit kontras en vaart vooropstel. Die slotgedig met die effense wysiging: “Toe ek my kom kry” reik ook na die titel terug en volvoer as ’t ware die spanningselement wat dus vroeg reeds aanwesig is.

Jou bundel bruis van lewenskragtigheid, ten spyte van die vreeslose konfrontasie met tydsverloop en eindes. Die digter was miskien so besig om te lééf dat hy nie besef het die tyd gaan so vinnig verby nie? Watter rol het poësie vir jou gespeel ten opsigte van outobiografiese dokumentering, indien enigsins?

Dankie vir die opmerking oor “lewenskragtigheid”. Moontlik sluit dit aan by my vorige antwoord. Vir my moet daar beweging in die gedig en by wyse van uitbreiding in die bundel wees. Soms raak die vaart seker te verleidelik (ek word daaroor in die bek geruk) sodat die betekenis eers later moet bykom. Klankspanning, teruggrepe, kontrastering is middele  tot voortgang. Die kontrastering binne die “ek” word, hoop ek, in die afdelingstitels voortgesit. Ek dink hierdie saambestaan-in-kontras – vanuit die persoonlike tot aan die absurde toe soos in “Soggiorno-weeluis” – kom die leser in al my werk teë: die menslike lot onder ’n tweegesigson (die aanbiddelike Ra en die suur wat hy drup in die bundel RASUUR), die eindelik verblindende horison vir wie intens wil kyk soos in my vorige bundel ATLAS TEEN DIE VERGEETRIVIER (weer eens berg teenoor rivier)  So sou ek jou verder kon vermoei.

Jy benader die lewe en die digkuns blykbaar met ʼn heerlike humorsin – ʼn kenmerk wat in al jou bundels te vinde is. (Jy het my ook gewaarsku om nie al jou antwoorde te glo of ernstig op te neem nie J ) Hoe heerlik is dit vir die leser om meegevoer te word deur die “entertainment value” van die humor en dan hard geslaan te word deur die erns van die “boodskap”. Is humor in al sy vorme, soos ironie tot satire, vir jou ʼn bedinkte voertuig of is dit ʼn lewensperspektief wat jy maklik in jou poësie kan aanwend?

Vriendelike woorde dié van jou oor die humor in my werk. Ek hoop net ek is nie die gevaarlike “nar in die norring” soos in die gedig met dié titel nie. Om nou maar persoonlik te raak: My huismense word getreiter deur hebbelikhede soos “Kyk hierso …” en dan lag ek vir my eie storie. Maar ek weet dis nie hierdie soort uitwysing wat jy met “humor” bedoel nie. My humor in dié misbruikte sin spruit waarskynlik uit die nuk om teenstrydighede te laat saamtrek soos byterige perde voor dieselfde kar. En daar sit alreeds ’n stuk erns in. ’n Bedinkte voertuig vir ’n “boodskap”? Nee, ek glo die ironie en satire meld hulself spontaan aan. Volgens getuienis was sulke trekke in my vroegste werk reeds in die vesels sigbaar. ’n Resensent van die destydse STIEBEUEL 2 waarin my gedig “Peins oor ’n plakkaat” opgeneem is, maak melding van die siniese en lughartige met die kritiese ook in die konglomeraat.

Die werkwoord wat by my opkom met die lees van jou werk is “speel”, nie noodwendig speels nie! Jy is vernuftig met woordspel en betekenisspel. Enkele voorbeelde is:

“O brandepyn laat my staan!

Ek stoot die venster opelug

sodat hy liewer gaan,”   uit Wesp op bladsy 10

en

“Erwarming” op bladsy 72. Hoe wonderlik is jou oorspronklike aanwending van die woord “ontpop” Die nuuskierige leser kan gerus gaan naspeur.

Buiten woordspel, vind ons ook intertekstuele spel, tussenspel en inspeling in jou gedigte. Spel is dus beide genot én strategie. Watter gedagtes ervaar jy rondom die begrip “speel” as ek hierdie stellings maak?

“Spel” in al sy betekenisnuanses is ’n glibberige begrip. In baie gevalle, of in die meeste, kom dit met ’n onderbou van erns hoewel “onderbou” weer op ’n te bewustelike aktiwiteit dui. Dit is eerder iets wat uit die gegewe ontwikkel of dwing om die gegewe in ’n nuwe konteks te plaas. In die ontstaansproses sal ’n woord min of meer nie altyd net sy plek ken nie, maar ander daarnaas of daaragter  oproep om saam te praat. Soms daag ou woorde, ook uit vroeër werk, met nuwe ladings op of woorde sirkel terug vir aandag. Dit is soos die klip van die eerste bundel wat aanhou kom sing.

Pirow, kan jy asseblief breedvoeriger uitwei oor spesifiek die gesprekke met of reaksies op ander skrywers – ʼn tegniek wat in al jou bundels voorkom? Ek verwys hier bv. na die Totius en Leipoldt, die Van Wyk Louw en Toon Van den Heever toespelings, onder andere. Die skynbaar ongedwonge soepelheid van jou meedigtings val my op. Ek haal graag die gedig op bladsy 85 volledig aan:

 

Opdrag vir ’n vroeë herfs

(Van Wyk Louw se “Vroegherfs” betrokke)

 

Ruim op die regop bome,

hulle wat kwansuis die winde vang,

hulle is die grondstelers, die waterputters,

sodat die sorghum verlep, die koppe hang

van kruie wat selfs ’n koggelram ’n loslyf gee.

 

Die witter staan is nie van witvoetjie soek:

die bas onder reeds afgestroop, ’n gat

in die stam geboor tot in die bloed,

deur dun tregters diesel ingetap – só bewerk

raak enige kalander tjop-tjop vuurmaakhout.

 

Julle werk vlerkloos stil in die nag, nie verlei

deur hoe die son herfs maak nie, sloop

wanneer die blare dood is, die takke droog,

en omdat die liewe aarde bloeiend moet bly,

sal hy pluimpies luisgras voor jul voete sprei.

 

Ja, ’n mens het op een manier met die landskap van so ’n  gedig bekend geraak. Dis ’n vertroude landskap. Dan kom maak ’n verskillende werklikheid hom tuis en voel jy half jy moet pa staan vir dié aardskudding wat voor jou oë plaasvind. ’n Gedig daaroor skryf, omdat jy niks anders kan doen nie. Daarvoor ge- of misbruik jy die bestaande deurdat dit na die agtergrond skuif.

Klink baie klinies en dis nie altyd regtig so nie. Sterk emosie is wel betrokke soos in hierdie geval, wat sekerlik gegrond is op een van die ontstemmendste werklikhede van ons huidige wêreld, naamlik die verkragting van die natuur.

“Vroegherfs”, die bestaande gedig,  se beelde word ondermyn en loop uit op die “skoonheid” wat die bloeiende natuur aanbied: luisgras. Die ironiese rooi tapyt.

Pirow, jou digkuns word gekenmerk deur ʼn besondere konkrete uitdrukkingsvermoë. Jou verse verval nie in ʼn filosofiese diskoers nie, maar jou sienswyse word tog duidelik oorgedra. Jy blyk ʼn fyn waarnemer van landskap en diere se gewoontes te wees. Is jy ʼn aardse mens? En word “styl” aan ʼn digter gegee, dink jy, of is dit ʼn doelbewuste keuse?

Om aan te sluit by die vorige antwoord: Ja, die aarde en sy wesens is op sigself wonderwerke en ons “skryf seker maar na in (hulle) stof”, om Van Wyk Louw ietwat te verdraai.. Dit is moeilik om ’n “erd-af mens” te wees . (Ek verwys na hierdie afdeling.). Nee, ’n doelbewuste keuse is dit nie. Weer eens die spanning aarde-hemel soos in “Kersnagreis”.

Die bundel open met ʼn interessante weergawe van die skeppingsmite, oftewel met ʼn “Skeppingsprokie”  en die mens as verrassende eksperiment. Vanaf hierdie volkome nie-siniese begingedig tot by die heerlike, eerlike maar goedig-selfspottende slotgedig blyk ʼn pragmatiese lewensvreugde en gewilligheid om ook onaangename feite in die gesig te staar. Is ek reg as ek meen dat jou ars poëtika onlosmaaklik verweef is in al die gedigte? Wil jy by hierdie vraag iets sê omtrent vorm? (ek dink nou aan jou sonnette, byvoorbeeld)

Iemand het êrens gesê dat as jy in prosa sê wat jy in ’n gedig sê, sal dit simpel klink. Ek is iemand wat glo dat taal sy mees gedronge impak in ’n gedig bereik. Die stof soek verbindings en dit kan alleen in ’n elektriese storm geskied. Terselfdertyd moet ek sê daar is min meer oorwerkte terme as “vormvas”. Momentum  betrek versmomente wat dit onvoorspelbaar maak en “trefseker” ontwikkeling in die wiele ry sodat die vastheid verbreek en die moontlikheid geskep word om die voor die hand liggende afsluiting verby te streef. Alles “met ’n edel doel” om iets uit die openingsgedig van die bundel aan te haal. Ek wil liefs by reëls verby hou. Ek wys maar op die hekeling van keurslywigheid in die kort reeks kwatryne onder die oorkoepelende titel “Behouering”. Hier bevat elke kwatryn se kop ’n maksime, met die gediglyf wat dan die aanvaarde grondstelling, soos die wysheid oor die gedrag van weerlig, dekonstrueer.

Jy het aan my genoem dat hierdie bundel “uit (jou) murg kom”. Dit het my getref as ʼn dringende en intense stelling. Is daar dinge wat jy in “Voor ek my kom kry” sê, wat jy nog nooit voorheen gesê het nie? Is dit rouer? Meer gestroop? Meer direk? Ek stel werklik belang om te weet, omdat jy ervare en ja, beleë, is.

Toe ek ’n skoolseun op Smithfield was, het ek gedigte – seker maar getint deur die Engelse romantiese digters – aan ’n vooraanstaande letterkundige op

Stellenbosch gestuur. Hy het my los ballonnetjies geprik met die “raad” van die Nederlandse digter Marthinus Nijhoff: “Fluit nie met jou mond nie, fluit met ’n fluit dan loop die mense agter jou aan soos die kinders van Hameln.” (Ek is nie seker of dit kinders of rotte is nie.) Dinge het natuurlik ontwikkel en dalk weer meer bek(ker) as panfluit geword, soos die titel en van die gedigte getuig hoewel buite-instrumente en –spelers ook betrek word.

Pirow, in jou vorige bundels al, het die leser kritiek op en stekies na die literêre establishments, keurders, akademici en kritici teëgekom. Net soos jy nie skroom om sosiale kommentaar te lewer nie, kry jy dit reg om op elegante wyse te reageer op tekortkominge wat jy in die bedryf waarneem. Nou weer, vind ons kostelike raad aan die jong digter, op bladsy 95:

Bly van die gras af!

Jy’t ingebreek by die private poort,

jy oortree blatant,

jy steek ongemanierd oorlams

met hoed op die kop

jou pote langs die skraperrooster,

jou hand uit na my snelreaksieknop

om dit te druk: Astrant

 

Aan die grondslag lê die veranderlikheid van maksimes, om maar weer dié woord te gebruik. Toe ek ’n skoolseun was wat publikasie probeer haal het, was ek oortuig die lekkerste werk op aarde is dié van keurder by Die Huisgenoot. Jare later toe ek gevra is om as keurder vir ’n uitgewery op te tree, het ek dit ná ’n paar probeerslae heeltemal laat vaar. Ek het as dosent dikwels aan ontluikende skrywers moes raad gee en dan het ek graag gehelp want ek kon met al die oop moontlikhede daarin saamspeel. ’n Mens kan daarvan seker wees dat die poësie wat jy skryf met jou maag aan ’n koel kop onderwerp gaan word en vir jou gesê kan word om dit op jou maag te skryf. Jy dink met jou vraag hier seker aan die geval Toon van den Heever – Jan Celliers waaroor ek in die bundel VAN ROES EN AMARANT ’n satire het. Maar die gestalte wat by my opgekom het (praat van ’n fluit!) by die gedig waaruit jy aanhaal, is dié van die jong Jacques Perk wat soos sovele aspirante met sy digbundel rondloop op soek na ’n uitgewer.

Die liggaam, die lýf, is sterk teenwoordig in hierdie bundel, soos ook siekte, agteruitgang en die dood. Mediese prosedures en –terme word op oorspronklike wyse beskou. – soos ons kan sien in die openingsgedig ook. Ouderdom blyk meer voelbaar te wees aan die lyf as aan die gees, wil dit ook uit die liefdesverse voorkom (vergelyk “Proekamer van die liefde”, bladsy 73).  Die gedig “Lyf op die spel”, bladsy 100, is ʼn treffende oordenking van “hierdie lewe”, met Dante wat betrek word as teenwig vir “die slot van jou verhaal”. Kan jy bietjie meer vertel oor hierdie verwikkelde gedig wat so maklik lees? (Ons hoef nie geheime weg te gee nie, die lesers moet self gaan kyk!)

Figure wat deur lewensbedreigende omstandighede – na aan die dood –  gekom het, word in hierdie gedig betrek. Hulle het oorleef om te skryf of dalk deur te skryf: Dostoyevsky, Solzhenitsyn. Dit tesame met die “ek” se eie ervarings, ook die “tweedehandses” en selfs dié wat vrywillig aangegaan sou kon word (Dakar, Everest), weeg alles egter nie op teen die Groot Avontuur wat uiteindelik vir almal wag nie. Dis m.i. korrek as jy Dante noem as teenwig vir “die slot van jou verhaal”. Die roos is uitbeelding van die finale paradys in Dante se DIVINA COMMEDIA.  Die storie lui dat die slot-canto’s van die epiese werk vermis was ná sy dood en dat Dante in ’n visioen aan sy seun verskyn en bekend gemaak het waar die vermiste dele gevind kan word. Sodoende is dus “uit sy ware lewe” die gedig voltooi.

Die Vredefortkoepel word ʼn paar keer genoem en ander landskappe of bakens kom ook by die naam voor: Verkykerskop, Secunda, Pelindaba. Ek wonder of die leser ook ironie moet soek in jou keuse van plekname? Of in die aard van die spesifieke landskap? Dien die name ʼn bykomende doel?

Die landskap van die Vredefortkoepel en veral die plasie Doornhoek daar wat meer as twintig jaar vir ons ’n toevlugsoord uit die knellinge van die stad was, figureer op velerlei maniere in my werk. Trouens plekname skep konkreetheid en op so ’n pakkende wyse dat dit meer sê as lang omskrywings. Uiteraard is daar dus ’n doel daarmee. Vergelyk byvoorbeeld die gebruik van einste Doornhoek asook Gomvlei uit my jeugwêreld in die gedig “Erd-af mens”. Om egter terug te keer na die Vredefortkoepel: Ek het jare gelede ’n bydrae tot ’n “Hartland”-reeks gelewer onder die titel “Onder koepels van ’n Vredefort”. Dit help klaar dalk op wat ek sê. Die ander plekke wat jy noem, is inderdaad ook vanweë hul veelseggendheid gekies. Verkykerskop kom tewens voor in die laaste gedig van my vorige bundel om redes wat daar uit die konteks blyk. Secunda en Pelindaba is veral om hul ironiese konnotasies geplaas, ja.

Pirow, ek kan nog op soveel besonderhede ingaan; die pou wat sy oë oopvou, op jou gebruik van akuut-aktuele verskynsels, jou verwysing na facebook as plek van memoriams, die lys gaan aan en aan. Veelsydig is jy, gevarieerd is die bundel. Ouderdom en wysheid kom nie altyd saam in dieselfde pakkie nie. Maar by jou het dit wel. Baie dankie dat jy hierdie gedigte vir ons gegee het. Dit het my as leser verryk. Baie geluk, ook!

Kom ek gee die laaste “vraag” aan jou: deel asseblief enige gedagte en/of gedig met ons, ter afsluiting. Ons luister graag.

Wat jy in jou slotwoord sê, oortuig my dat die deurlees van die bundel vir jou ’n boeiende ervaring was en steeds is. Dankie. Dit lei my in die versoeking om iets mee te deel oor die rol van die onbewuste in die skeppingsproses. Ek was einde verlede jaar in die hospitaal met ’n heupvervanging. Die bundel was reeds verby die proefleesstadium, maar een kort gedig wou maar net nie sy lê kry nie. Dis “Erwarming” wat jy ook noem. Met dié in my bewussyn is ek die teater in. Terwyl ek nog half deur die blare uit die narkose kom wat, soos die vrolike narkotiseur my vooraf meegedeel het, ingedrup sou word, kom meld die stroomop gedig hom by my aan en daar kop ek dat elke woord in sy plek gedrup het. Te bang om te laat glip, versoek ek ’n skryfding en op ’n flentertjie papier pen ek die woorde neer en laat dit in die bekwame hande van my geduldige redakteur, Martjie Bosman. Toe kon ek weer sê: “Kyk hierso, ek het ’n hele liefdesverhaal in net vier reëls geskryf en dit met die hulp van hout.” Maar nou twyfel ek of dit regtig ek is wat dit geskryf het.

**

Onderhoud met Nathan Trantaal (Alles het niet kom wôd)

Thursday, February 23rd, 2017

trantraal

Gisela Ullyatt gesels met Nathan Trantraal

oor sy nuwe bundel, Alles het niet kom wôd

 

Nathan, baie geluk met jou tweede bundel.

Die omslagontwerp is deur die Trantraal broers en Mike Cruywagen gedoen en staan uit: ’n Engelfiguur met ’n spies en ontblote regterbors wat lyk of hy ’n (slapende of dooie) vroulike figuur in ’n swart kleed leed aangedoen het of leed gaan aandoen. Tog lyk dit of hy medelye het met die figuur in swart wat op ’n wolk onder haar dryf.  Kan jy ons meer vertel oor dié omslagkuns?

Die boek se omslag is based op ’n element van die Italian sculptor Gian Lorenzo Bernini se sculptural ensemble: The Ecstasy of St. Theresa wat based was op ’n diary entry van St.Teresa of Avila wat rondom 1582 geskryf was. Die sculpture is ’n depiction van wat in catholic mythology transverberation genoem wôd. It is, roughly speaking, ’n meeting tussen hemel en aarde. In St.Theresa se diaries describe sy it:

I saw an angel beside me toward the left side, in bodily form. He was not very large, but small, very beautiful; his face so blazing with light that he seemed to be one of the very highest angels, who appear all on fire. They must be those they call Cherubim…I saw in his hands a long dart of gold, and at the end of the iron there seemed to me to be a little fire. This I thought he thrust through my heart several times, and that it reached my very entrails. As he withdrew it, I thought it brought them with it, and left me all burning with a great love of God. So great was the pain, that it made me give those moans; and so utter the sweetness that this sharpest of pains gave me, that there was no wanting it to stop, nor is there any contenting of the soul with less than God.

Bernini wassie die eeste pesoon om die transverberation te depict ie, maa die sensual, ampe transgressive dynamic innie sculpture tussen St.Theresa ennie engel was uniquely Bernini. Ek het die sculpture inne artbook innie library gesien toe ek tussen sestien of sewentien was. Ek moes my gesig en my arms oppie boek lê, ek was soe overwhelmed deu die power vannie image en die craftsmanship involved. Ek het jare geliede al beslyt ek gannit eendag teken. En ek kannie gesien et hoe daa ooit ’n bieter tyd sal wies as met Alles het niet kom wôd, waa die search vi spiritual fulfillment ’n central theme is.

 

Wanneer ‘n mens na die bundeltitel, Alles het niet kom wôd, kyk, het dit ten minste twee betekenismoontlikhede: ‘niet’ wat ‘niks’ beteken, maar ook ‘nuut’ wat op ‘vars’ dui. Toe jy op die titel besluit het, het jy aan hierdie betekenisse gedink of is daar iets anders wat jy hier bedoel het?

Die duality is definitely deliberate.

Ek dink it is ’n sentiment wat ienagge iemand in hulle early thirties goed sal vestaan.

It gan oo dai gevoel wanne jy jou thirties reach, en jy maak ie fridge oep, en realize die is MY melk, die is man vannie hys melk, maa more importantly it is MY fridge, ek own ’n fridge. My liewe het finally begin. En op dieselfde tyd is daa vriende met wie jy skool gegan et wie doodgan van groot mens siektes soes heart disease en hoë bloed. Vriende begin nou een vi een gradually hulle parents veloo. Oppie selfde tyd het ôs nou parents gewôd. Soe isse brave new world vi ôs. Maa it is difficult omdat it gebeu alles onne ’n cloud van dinge wat einde. Ek is lucky om my ma nog te het, maa Ronelda se ma is klaa weg, en sy is weg twie maande voo my dogte gebore was, ’n maand voo ek en Ronelda getrou et, voo ôs liewens saam begin et, dai begin en einde, ek dra swaa an it, dai heavy weightlessness. Tewyl ekkie boek geskryf et het ek often die sensation gekry van iemand wie inne diep sea staan met swaa klere an.

 

Jou debuutbundel is van die begin af uitstekend ontvang en twee groot literêre pryse is daaraan toegeken. Ironies genoeg word ’n digter se tweede bundel tot ’n groter mate as die ‘waterskeidende’ oomblik gesien, veral deur kritici. Talle digters voel baie onder druk met sulke verwagtings, selfs dié met baie ervaring: lank nadat die Hertzogprys aan Petra Müller toegeken is vir Die aandag om jou oë, het sy in ’n onderhoud op Vers en Klank gesê dat sy ‘haar melk weggeskrik het’ en daarom só lank geneem het om weer ’n bundel (om die gedagte van geel) te publiseer.

Nou wil ek dit aan jou stel: Het Nathan Trantraal ook sy melk weggeskrik nadat hy die Ingrid Jonkerprys gewen het? Of het jy heel gemaklik, met geen vrees, jou tweede bundel na die drukkers laat gaan?

Die ding is as jy na ’n critic lyste as hy jou praise en as jy dai pryse kop toe vat, dan wanne die critics jou next boek haat en jy kry niks pryse dan gan jy dai oek kop toe vat. En neither critics of pryse isse goeie barometer virrie quality van ’n piece of artwork ie. As ek excited wil raak oo pryse remind ek myself altyd dat Kevin Costner ’n Oscar gewen et vi Dances with wolves in 1991 ’n film wat my lat puke met the greatest of ease whenever ek unfortunate genoeg is om daa an te dink, incidentally het hy gewen vi best director, best adapted screenplay en best picture, dai film wassie dieselfde jaa released soes Martin Scorsese se Goodfellas. Dan kry jy ’n writer soes Céline, wie nie pryse gekry et soe vê ek kan onthou nie.

As daa pressure was het it gekom van mense wie nie poetry lies ie, wie vi my sê hulle het Chokers en survivors in een sitting gelies en toe onmiddellik trug gegan et virre twiede serving. Loit Sols wat my vetel et hoe ’n tjommie van hom sy boek gelien et en refuse et ommit trug te gie. Die filmmaker Nadine Cloete het vi my iets gesê wat vi my baie bedoel et, maa is personal soe ek gannie sê wat it wassie, maa dai was pressure. En dan is daa of course die fact dat ek self van Chokers gehourit, toe ekkie boek die eeste kee lies na it vannie printers gekom et, toe het ek nogal my melk weggeskrik. En dai isse burden, om jouself twie kee te surprise.

 

Jou gedig, “Boatjie” ontleen sy motto van The Verve, ’n groep wat ek al van skooljare af na luister (“Grey Skies” uit A Northern Soul):

In comes the rest of my life

The road was hot

We were so high we’d give NASA a fright

Hul derde album, Urban Hymns (1997) is urban poetry oor die hemel en hel van dwelms maar ook net oor die lewe en hoe dit erge draaie met ’n mens loop: “Bittersweet symphony”; “Catching the butterfly”.

Watter ander musiek het jy veral na geluister terwyl jy aan jou tweede bundel gewerk het?

Daa was baie meer music wat ek probably gelyste et, maa hie onne is ampe soese  playlist van wat ek die meeste gelyste et in no particuliar order.

Bob Marley  Survivors

                     Zimbabwe

The Hold Steady – The cattle and the creeping things

Kendrick Lamar – Dying of thirst

Killer Mike – Ghetto gospel

Run the jewels – Job well done

                           Sea legs

Richard Ashcroft – This thing called life

Vampire Weekend – Don’t lie

                                Hannah Hunt

Johnny Cash  God’s gonna cut you down

Arctic Monkeys – R U Mine

                             I wanna be yours

                            No.1 Party Anthem

Matthew E. White – Fruit trees

                               One of these days

Happy Mondays – Deviants

Frank Ocean – Bad religion

 

Alles het niet kom wôd grens aan Urban Hymns omdat dit ook die ‘engel’ en ‘duiwel’ in elke persoon saamvat: dus ’n persoonlike hemel én hel wat Richard Ashcroft so briljant mee omgaan in sy lirieke. 

Daarmee saam verken jou bundel die tema van Pentecostal godsdiens. Die gedigte met hierdie tema het my vreeslik ontroer maar die black humour daarvan het my ook vreeslik laat lag, soos byvoorbeeld in die gedig, ‘Alles het niet kom wôd’ (11).

Een gravely overweight suste

collapse oppie sand

soese anaesthetized olifant

inne wildlife documentary

“Hallelujah! Thank you Jesus!

Lord we praise you!”

Ammel dink

issie gies wat haa omgestootet,

maa as ôs honest was, sal ôs gesienet

die regte miracle was

dat sy nie gesinkte innie sea

soese ancient city nie

Watter rol het religion in jou lewe as digter gespeel? Hoe het dit jou gevorm en hoe het dit gekom dat dit een van die hooftemas van jou tweede bundel geword het? En sien jy jouself as spiritual oor die algemeen?

Is vi my die beste compliment wat iemand my kan gie om my boek te compare met Urban Hymns.  Dai album het my lat besef jy hoefie kêk toe te gan, om dai experience te kry wat kêk music jou gie as jy innie kêk groot gewôd et ie. My eeste poetry collection wassie lyrics van Urban Hymns, wat ek vi meisies gewys et, gelieg et en gesêrit ek het it geskryf.  And yet was daa altyd ’n conflict in my waa music concern was, wan in ôs kêk het hulle gegloe alle music wat oppie radio speel is wêreldse musiek, wêreldse musiek wassie little cousin van dywelse musiek. Oppie selfde tyd issit omdat ekkie kan sing ie, dat ek begin gedigte geskryf et, wan ek het gevoel ek het music in my wat ek moet ytkry voo ek vesmoor daavan. In dai sense issit poetry wat my gefree et van religion, wan ek het gedink jy kannie van kêk en music hou nie, en later besef wat it was, was ek kannie nie ’n poet wies en religious wies ie. Wan ek het te veel music in my en nie die soot wat hulle speel op Radio 2000 ie.

Oppie vraag van whether ek spiritual is, Yeats het gesê: ‘There is another world but it is in this one.’ Ek wiettie wat hy bedoel et daamee nie, maa wat it vi my bedoel is daa is soe baie wat breathtakingly mooi en mysterious is innie natural wêreld, soe baie wat ekkie vestaan ie, hoekom sal ek heeltyd binne toe kyk ommie mystery te soek wanne ek byte toe kan kyk en is als daa reg voo my, en jy kannit admire sône ommit te worship en enslaved te wies daa an.

 

In “Die man wat ie kinnes vang” (40) waarsku die Nathan-spreker van die gedig sy Seymour-dogter soos volg:

Die regte man wat jy moet

ytkyk voo issie white man

Rondom hom moet jy

nooit jouself gedra nie

en moet na niks lyste

wat hy vi jou sê nie

Rondom hom moet

jy jou siel vashou

Wan as jy hom ie kans gie

sal hy jou siel steel

en virrie dywel offer

as nogge down payment

vi sy hemel op aarde

Dis nie moeilik om af te lei dat die spreker nie tyd het vir die ‘white man’ nie en wat hy simboliseer nie. Sien Nathan Trantraal alle wit mans as die bogey man of is dit gemik teen ’n spesifieke tipe?

It gan meer oo ’n certain soot individual wie die embodiment is vanne system wat deeply corrupted is, die soot wie Capitalism internalize soese religion en subsequently mense ankyk vi commodities. It issie ees oo jou garden variety racist ie, die soot van pesoon wie ek van praat isse enemy vi alle mense, ek praat van bankers, presidents, ceos van multinationals. Ek praat van dai institutions en hulle acolytes wie rondbeweeg tussen ôs asof hulle en ôs dieselfde is, maa hulle is altyd biesag om math te doen, altyd biesag om te try om te calculate hoeveel siele hulle sal moet brand as fuel vi hulle next holiday trip na die Seychelles toe. Ek sien ie die average wit middle class man of vrou as my enemy nie, ek sien baie in dai klas van mense wat sal benefit vanne healthy dose of reformation, en ek praat of skryf somtyds daaoo, en dan dink mense ek haat wit mense, die irony of course is dat ek byrie hys sit met my vriende wie sal qualify as wit en ôs sit en praat oorie selfde goed, maa it isse conversation dan omdat hulle nie defensive issie sien hulle nie vi my as ’n enemy nie ie, hulle vestaan dat ôs ammel maa net try om ôsself te disentangle vanne political system wat mense in opposition gesit et based op iets soe arbitrary soes hulle skin colour. Die white man issie ees racist homself ie, wan hy gloe in niks ie, net in geld. Racism is maa net nogge tool wat hy gebryk om dom mense sy wêk vi hom te lat doen.

 

’n Vraag wat by bogenoemde aansluit kom uit jou tweeweeklikse rubriek in Rapport van 5 Februarie 2017:

Maa fokkit, ôs moet begin lief raak vi mekaar. Wan daa is mense met klomp geld, wat die reënwate ennie damme wil koep en dai mense sal jou laat doodgaan vannie dôs as jy nie jou R10 hettie.

Ek sien somtyds ma’s en pa’s innie winkel en hulle hou dai klein pakkie vleis en ry ommie prys se label te lies asof dit die Rosetta Stone is. Met dai confused expressions, asof hulle hieroglyphics ankyk, soes mense wattie taal vestaan waa-in dai kospryse geskryf issie.

Ek issie skaam om it te sê nie, ek voel somtyds intense liefde vi anne mense, mense wat ekkie kennie, mense wat veby my stap sone om op te kyk van hulle phones af, mense wat maa net wil doen wat anne mense doen en mense soes my at all costs avoid.

Aansluitend hierby, jou gedig, “Fiction en estrangement” (39):

Na apartheid was daa

gesê, as ôs wil bewys

dat ôs rêrag Christene is

moet ôs vegiewe

En ôs, omdat ôs rêrag

Christene wil gewieset

het ôs vegiewe

Hulle het vi ôs gesê

Jesus issie Vriedemaker

en as jy lief vi Jesus is

sal jy jou weapons neesit

En ôs, omdat ôs lief vi

Jesus was, het ôs ôs klippe neegesit

Ammel hystoe gegan

Hulle na hulle huise langsie sea

ôs na ôs shacks

langs poeletjies stagnant wate

waa die gif in vergifnis

ôs ammel

siek gemaak et

Skryf jy meestal gedigte uit liefde uit of meestal uit die ‘gif’ van vergifnis? Of uit die paradoksale verhouding tussen die twee?

Ek skryf yt gevoelens yt ie, nie liefde of haat ie. TS Eliot het gesê: Poetry is not a turning loose of emotion, but an escape from emotion; it is not the expression of personality, but an escape from personality. But, of course, only those who have personality and emotions know what it means to want to escape from these things.’ Dai is more or less hoe it is vi my as ek skryf, waavoo ek attempt as ek skryf.

 

’n Gedig wat my slapelose nagte gegee het, is “Cash for Gold” (42):

 

Ek wonne of ekkie ienagste

prize-winning poet is

wat copper wire

vi kosgeld moet strip

Ek is possibly die ienagste een

wattie ’n lift kan kry of afford ie

en Lavis toe loep, hystoe

loep, vanaf Cape Town

International Airport af

narie literary festival in Potch veby is

Ek issie een wat in Amsterdam bly

writer-in-residence

en as ek hystoe kom

die goue kettangs moet gan pan

wat my vrou by Annemarie

as presents gekry et

 

My naam lê innie monne van

Cash for Gold se mense

ennit lê oppie koffietafels

van ryk mense in Oranjezicht

My naam is innie koerant

en oppie receipts van Cash Crusaders

 

Ek kry respect en awards

wat vi genoeg mense baie beteken

en dan oppe Woensdag

wat niks beteken ie

staan ek innie voorhys en wieg

ie award in my hand

en vra my ma: “Wat dink Mammie,

is dié bronze of copper?”

Assit copper is issit ’n paa dae se kos

assit bronze is beteken it niks vi my nie

 

Eerstens: stem jy saam met WH Auden se aanname “For poetry makes nothing happen”?

Tweedens: moet “Cash for gold” letterlik gelees word?

Ek dink wat Auden sê is meestal waa vi ienagge art form. Is waa van films, ek dink it is especially waa van dai groot concerts waa al die most famous musicians saamkom om te protest. Noel Gallagher het it die beste gestel vi my: “Are they hoping one of these guys from the G8 … sees Annie Lennox singing ‘Sweet Dreams’ and thinks, “Fuck me, she might have a point there, you know.” It’s not going to fucking happen, is it?”

Ek dink dai count quadruple vi poetry. Dai issie waavoo ek skryf ie, ek skryf om vi myself relief te bring, en vi iemand annes wat it lies en kan relate ’n moment se relief te bring. Whether it deu humour of empathy is.

Cash for gold is literal ja, maa ek dink is open vi misinterpretation, wanit issie ek wat sê ek appreciate ie die mense wie beslyt et ek moet die Ingrid Jonker prys en die ATKV woordveertjie wen ie, ek appreciate it meer as wat ek kan sê, ek dink die Ingrid Jonker prys wassie net vi my nie, it was ’n nice little victory vi Kaaps asse taal, en virrie mense vi wie it matter maa nie vi my dankie gesêrit ie, julle is welcome anyway.

Die gedig gan oorie irony daavan as jy in een reality ’n belangrike prize-winning poet is, en inne anne een, jou regte reality is jy maa net nogge prick wie try om impossibly wide ends te lat meet. It gan oorie fact dat mense desperate is omme celebrity culture te create orals, wat ridiculous is, as helfte van jou celebrities nog in squalor liewe asse result van Apartheid. It gan oorie fact dat jy nie awards en respect inne pot kos kan gooi nie.

Maa anyway, dai is nou ampe drie jaa geliede, baie het ve anne in dai tyd, poetry incidentally het min te doen gehad daamee. Moenie worry nie though, my awards is safe it staan comfortably oppe book shelf in my flat innie nice kant van Grahamstown, in no foreseeable danger.

 

Jy en Ronelda het onlangs Grahamstad toe verhuis. Hoekom hierdie groot skuif? Dink jy dat hierdie verandering van omgewing jou poësie gaan beïnvloed of gaan jy steeds vanuit die Bishop Lavis-bril dig?

Ôs het Grahamstown toe getrek om ôs MA’s te doen by Rhodes University. Ôs het vroeër ’n paa maande in Grahamstown gebly, Ronelda was die MACW Melon writer in residence by Rhodes, ôs het maa net gou besef Grahamstown issie soot plek waa mense jou allien los. En ek was in serious need daavan om allien gelos te wôd. Die ding wat ek hou van Grahamstown is dat alle plekke oo trap eventually maa Grahamstown se footprint voel ligter, ek kannie imagine dat ek oo die plek ooit sal skryf ie it los niks impression op my.

Maa ek dink ek is more or less klaa met Bishop Lavis anyway,  dai is iets wat ek beslyt et lank voo ôs Grahamstown toe getrek et. Ek bly al soe lank nou al nie mee in Bishop Lavis ie, ek gannie ees ooit daantoe om mense te visit ie. Even Alles het niet kom wôd is ’n paa steps removed daavan. Ek kannie pretend ek is nog daa in the thick of it saam ie homies ie. Annes begin ek die risk te run daavan om oo dai mense te skryf instead van oo ôs. You know, dai ding wat jy ’n stem annie arms gie tewyl jy sit en coca-mocha drink by Seattle’s oppe Maandag oggend. Ek dink wat ek nou in interested is om te explore, is om te sien wat gebeu met Kaaps as my skryftaal as ek die link met poverty sever. Ek wil sien wat oobly. Ek wil kyk of ek oo my twie katte kan skryf en my neighbour langsan wie se boeme se blare heeltyd val in ôs agtejaat.

 

Nathan, is daar ’n gedig uit Alles het niet kom wôd wat jy graag met Versindaba-lesers wil deel?

Hoekie vir eensames

     (met Ronelda S. Kamfer)

TONY SOPRANO, 22, BISHOP LAVIS

Ek het altyd

drie rubber bands om my wrist

enne crucifix om my nek

Ek sit heeldag

soes Picasso se Blind Man’s Meal

Ek is vel en bien

al my sweaters hang op my

soes drapery

Ek is broke, lonely en emasculated

Ek speel heeldag I Ching

wan dié groot oë kan fokkel sien

behalwe vyl sand

en vrouens wat veby my stap

soes boeme

Daa is twie hammocks onne my oë

waa al my dywels heeldag rus

SONNET, 24, STELLENBOSCH

Ek het altyd

twaalf rubber bands om my wrist

in die colours van Jah People

Ek is elke dag in eyeliner in die pub

soos Edward Hopper se clown

besig om truth or dare met myself te speel

Want met my groot oë

kan ek fokkol sien

behalwe die mense wat besig is om voor my

in vlieë te verander

en ek wat besig is om

in ’n praying mantis te verander

’n Paar oë op ’n stokkie

My vision word duideliker

terwyl die res van my wegfade

soos ou swart jeans

met goue knope

 

Onderhoud met Bibi Slippers (Fotostaatmasjien)

Saturday, December 3rd, 2016

bibi-en-rene 

Wel, Bibi, ek weet nie of Vincent van Gogh regtig geel verf geëet het om homself gelukkiger te laat voel nie, maar jou geel boek het my beslis gelukkig gemaak – I have been eating poetry, om Mark Strand effens buite konteks aan te haal. Baie geluk met hierdie opwindende debuut! Vertel my tog van die geel, voor ons by die teks self uitkom. (Ek het twee weke gelede vir iemand gesê dit lyk of dit die seisoen van blou boeke is, toe kom verbreek jy my persepsie). Was die kleur jou idee? Het dit spesifieke betekenis? Ek vra hierdie vraag omdat sommige gedigte ook op geel bladsye gedruk is – dit is sekerlik nie toevallig nie. Hoe voel jy oor geel in die algemeen – jy is tog ook visuele kunstenaar.

 fotostaatmasjien-versindaba-1

 

Die geel was een van drie opsies vir die voorblad en eerste afdeling van die boek: al drie kleure wat ons oorweeg het is kleure waarin jy pakke fotostaatpapier kan koop as jy nie wit koop nie. Die ander opsies was daai vreemde af-groen, en so flou oranje. Die geel was onmiddellik my gunsteling, ek was bly toe Tertius Kapp (my uitgewer) en Richard James Myburgh (die ontwerper van die boek) saamstem.

3

My lessenaar is so turkoois-kleur geverf, en daai helder geel is die kleur wat die mooiste lyk saam met die turkoois. Tydens die skryfproses het ek nogal lank daardie turkoois in my gesig gehad, en die spatsels geel op my lessenaar (‘n poskaart met suurlemoene op van ‘n vriendin in Australië, ‘n Tin-Tin-beeldjie met ‘n geel jas aan, ‘n stuk geel duct tape met ‘n aanhaling van Cheryl Strayed op en ‘n geel leeslamp) het my opgekikker wanneer ek van die turkoois wou opgooi.

 fotostaatmasjien-versindaba_4

 Ek hou van geel en glo dit stimuleer kreatiwiteit, (kaas is ook geel en kaas is lekker) maar om die waarheid te sê dink ek nie dis waaraan Richard gedink het toe hy die opsies vir kleure gekies het nie.

Ek weet Richard het gevoel die boek kan nie net swart/wit/grys wees nie, want sy assosiasies met my is van helder kleure. Richard se idee  was dat Fotostaatmasjien ‘n boek moes wees wat lyk of dit in die nag deur ‘n verveelde fotostaatmasjien gemaak is. So daar was toevallig hierdie paar velle geel papier in die masjien en dan druk hy daarop en wanneer die geel velle opraak beweeg ons aan na wit papier.

Ek hou van daardie verklaring vir die geel: the machine made us do it!

Bibi, jy is ʼn Ann Carson aanhanger. Ek lees hierdie woorde van haarAs Sokrates tells it, your story begins the moment Eros enters you. That incursion is the biggest risk of your life. How you handle it is an index of the quality, wisdom, and decorum of the things inside you. As you handle it you come into contact with what is inside you, in a sudden and startling way. You perceive what you are, what you lack, what you could be. En ek wonder wat jy my en jou lesers kan vertel oor beginne, oor aanvangsoomblikke. Daar is baie “eerstes” in jou gedigte en hulle titels. Daar is ook ‘n skeppingsverhaal-afdeling in jou bundel. Meer hieroor?

 

 Ek het daardie hele boek oor Eros van Carson gefotostateer – dis in my kas by my ander fotostate. Dis ‘n mooi aanhaling wat jy uitgekies het.

Hmmm, beginne. Dis moeilik. Daar was beslis by my ‘n sin van die boek as begin van iets – maar ek is self nog nie seker wat nie. Ek het vir lank rondgeloop met klomp idees rondom “Die inleiding tot alles” – wat uiteindelik net as deel van die heel laaste gedig se titel in die bundel verskyn.

https://www.youtube.com/watch?v=cMPEd8m79Hw

(Exhibit A: Taylor Swift is ook ‘n professionele oorbeginner.)

Ek dink ek sien myself as ‘n beginner, en veral ‘n oorbeginner. Ek hou van die potensiaal van aanvangs. Die energie aan die begin van enige ding is vir my verslawend. Dis seker maar hoekom daar baie beginne in die boek is – dit merk dalk elke keer wat ek die boek moes oorbegin, omdat die energie waarmee ek die vorige poging begin het, opgeraak het. Verder as dit weet ek nie regtig nie: alles kan ‘n begin wees, mens weet net nooit van wat nie.

 

Op die noot van jou as skeppende mens wat in verskillende dissiplines werk, het die volgende gedagtes by my opgekom:

Jou bundelbekendstelling in Johannesburg was seker die grootste poësiebekendstelling wat ek nóg bygewoon het. Soos jy weet, was daar nie plek vir ʼn muis nie en die mense het uitgespoel na die sypaadjie en die straat. Iets in die atmosfeer van die aand, die venue, die straattonele en die mengsel van persoonlikhede en jou jeugdige ouderdom het my onwillekeurig aan Parys en Jean-Michel Basquiat laat dink. Andy Warhol, wat dalk die eerste mens was wat sy gedig op ʼn fotostaatmasjien gedruk het, verskyn dan ook op bladsy 26 in jou bundel. Tesame met die boekbekendstelling, is ʼn kunsuitstalling aangebied, waar werke in gesprek tree met die gedigte. Jou eie skeppings was ʼn hibriede vorm van woord en collage in gemengde media.

Vertel asseblief meer van jou siening oor popkuns en hoe dit inwerk op jou styl as kunstenaar – ook in jou betrekking van bv Harry Styles, Taylor Swift en ander aktuele pop-ikone.

.

Boekbekendstelling in Johannesburg. Foto: Adam Heyns

Boekbekendstelling in Johannesburg. Foto: Adam Heyns

 

Die Johannesburg-bekendstelling was presies hoe ek gehoop het dit sou wees! Ek is regtig dankbaar vir almal wat daar uitgeslaan het om ‘n fesie te kom vier. Mens kan hordes lok met beloftes van wyn, veral dié tyd van die jaar. J

Ek is maar versigtig met die woord “kuns” wanneer dit by daai goedjies kom wat ek maak – ek ken te veel regte kunstenaars wat met erns met hulle werk omgaan en baie bloed en sweet daarin tap, om na my knipsels as “kuns” te wil verwys. Ek speel net, en die goed wat ek maak is cute at best. Dit is wat dit is, en ek wil nie hê dit moet iets anders wees nie. Om goed te kan maak waaroor ek nie ernstig voel nie is vir my ontvlugting en outydse ontspanning. As mense daarvan hou of dit wil hê voel dit vir my amper soos die goed wat ek fotostateer of uit tydskrifte skeur: dis nie bedoel om blywend te wees nie, ’n sommerso keepsake van ‘n oomblik of ‘n versreël of ‘n grepie van ‘n cool gesprek met iemand of ‘n kortstondige crush.

5

 

Ek hou van Andy Warhol omdat hy nogal ernstig was oor sy piss-takes. Daai mengsel – om baie ernstig te wees oor ’n lawwigheid – is vir my aanloklik.

Die popmusiek is daar omdat ek werklik daarvan hou, verskriklik baie daarna luister, en soms redelik ernstig daaroor nadink. Ek volg die podcast Switched on Pop nogal slaafs – hulle analiseer popliedjies op daai podcast asof dit TS Eliot is en dan besef mens hoeveel werk dit is om so ‘n catchy bestseller te fabriseer, en dit gee jou nóg meer respek vir mense soos Taylor Swift, wat waarskynlik nog heeltyd honger is ook.

Hierdie is een van my gunsteling Swift-nommers, en onder dit is Switched on Pop se interpretasie.

https://www.youtube.com/watch?v=e-ORhEE9VVg

http://www.switchedonpop.com/010-taylor-swift-blank-space-single/

Bibi, jy is ʼn vernuwende stem in die huidige Afrikaanse poësieklimaat. Die leser kan dus nie die ironie mis van jou bundeltitel en jou verkennings rondom die gedagte van afskrifte, afdrukke en foutiewe weergawe nie. Verskeie spottone, satire en veral ironie, speel ʼn belangrike rol in jou gedigte. Hoe sien jy die effek van hierdie tegnieke op die moderne en veral ook die jonger leser? Bereik dit wat jy gehoop het dit sou? En aangesien jy dikwels met ouer digters in gesprek tree, wil ek my verstout om hier ook te vra: het jy binne die ironie ook die liefde behou?  Indien wel, hoe het jy dit gedoen en wat is jou mening oor hierdie jukstaposisie?

Hahaha, ek dink dit sal besonder cheeky wees van my om aanspraak te maak op vernuwing op grond van ’n boek soos Fotostaatmasjien. Ek was nogal nie ironies in my benadering tot my onderwerp nie – ek dink werklik nie daar is iets nuuts onder die son nie. Ek wonder of dit nie net ’n sekere intensiteit is wat my boek anders laat lyk nie? Ek hou daarvan om die pap lekker dik aan te maak, maar ‘n ge-té is ook nie uniek nie, en ek dink nie enige iets in my boek is werklik nuut nie. Laat ek ‘n metafoor toets: ek voel asof Fotostaatmasjien ‘n trifle is wat uit klomp bekende kerspoedings gemaak is, en dan is daar ander minder tradisionele bestanddele bygegooi wat mense aan die Kerstafel se oë laat rek. Maar dis nog steeds ‘n trifle en die bestanddele is almal goed wat jy al gesien of geëet het – dis net op ‘n anderster manier bymekaargesit.

https://www.youtube.com/watch?v=yJ6wJqaE6o4

<Hier is Sleeping at last se cover van I’m Gonna Be deur The Proclaimers – sommer net.>

Ek is nie seker waarvoor ek gehoop het toe ek geskryf het nie. Ek het tot ‘n groot mate maar net gedigte geskryf wat ek wou lees, en wat Loftus sou wou lees. As dit aanklank vind by ander is dit lekker – maar ek kan nie regtig kommentaar lewer oor die effek wat dit op lesers het nie. Die wat #fotostaatmasjien op Instagram post lyk of hulle van die boek hou, maar wie weet. Ek post partykeer kos op Instagram wat mooi lyk maar dan hou ek nie werklik so baie daarvan nie. 🙂

Oor die liefde: dié het ek nooit verloor nie. Ek haat dit baiekeer om te skryf, ja, maar ek bly lief vir lees en vir gedigte wat met my praat en vir ander mense se woorde. Dis miskien, bó alles, wat die bundel uiteindelik is: ’n versameling van my eie wonky copies van goed wat vir my mooi of lekker of interessant of snaaks is, goed waaraan mens op een of ander manier wil vashou, terwyl jy weet dis nie joune nie en dat alles uiteindelik deur jou vingers sal glip. Maar jy wil klou want dis mooi en jy’s lief daarvoor: https://www.youtube.com/watch?v=sndW_dDy-s8

<Ryan Adams wat aan Taylor Swift wil klou, en dit mooi doen.>

 

Stel jy belang in tegnologie en masjiene? Of is die prikkel die dinamika van kommunikasie? Is akkurate kommunikasie vandag nog belangrik, dink jy, of het die boodskapper in hierdie era van selfies belangriker as die boodskap geword?

Ek is MAL oor masjiene. Vir my was die lekkerste deel van my werk as tydskrifjoernalis om stories oor gadgets en apps en ander tegnologie te skryf en te dink oor hoe dit die wêreld verander. Ek het nie veel tegniese begrip vir masjiene nie – ek kan nog steeds nie lekker uitwerk hoe ‘n fotostaatmasjien werk nie – maar dis nie die aspek van masjiene wat my fassineer nie. Ek stel meer belang in hoe die masjiene/tegnologie mense se gedrag beïnvloed.

Ek probeer om gereeld jong nerds te date om seker te maak ek weet wat met die masjiene aangaan, en hoeveel tyd daar nog oor is voordat ons singularity slaan.

Die dinamika van kommunikasie is beslis ook ‘n prikkel. Akkurate kommunikasie sal altyd belangrik wees – maar ook altyd onmoontlik. Dis dalk hoekom musiek ook moet bestaan, so hier is ‘n klein playlist:

https://www.youtube.com/watch?v=1N2vCFQQE2Y

https://www.youtube.com/watch?v=iB23K9tT1JU

https://www.youtube.com/watch?v=eo8vW_0H_Kg

https://www.youtube.com/watch?v=0FRPg9DS-oA

Ek is baie geïnteresseerd in die selfie-fenomeen en het probeer om ‘n siklus gedigte oor selfies te skryf – maar ek kon dit nog nie regkry nie. Ek is, net terloops, nie negatief oor selfies nie – ek dink ons moet mooier na die dinamika van die verskynsel kyk voor mens dit net afmaak as massa-narsisme.

 

Leuen en waarheid kom vanselfsprekend aan die bod indien ons aanvaar dat die mens self ʼn flawed copy is van … wat? Is een mens in verskillende gedaantes dalk ook wanvoorstellings van mekaar? Jy skryf bv op bladsy 31

 

die naaste wat ek nog aan die waarheid was

is Antjie Krog in ʼn swart swembroek…”

 

en jy gaan dan voort om verskeie gestaltes van ʼn Antjie aan te bied, wat ander lewens, emosies en figure aktiveer of ondermyn.

Hierdie ambivalensie binne die bundel laat die leser vermoed dat die digter se uitsprake en sienings ook in twyfel getrek moet word. Ons vind fabrieksfoute, foutiewe vertalings en skeefgedrukte gedigte. Ek dink ook aan die gebruik van teenoorgesteldes, soos byvoorbeeld “regtig net ʼn rumour” op bladsy 87. Kan jy ʼn naam gee aan hierdie spel wat jy speel? Of hoe sou jy die wisselwerking wil beskryf? Is daar ʼn soeke na waarheid of is dit te futiel?

Ek dink nie ek soek na waarheid nie. Ek vermoed ek sal nie weet wat om met waarheid te doen as ek dit per ongeluk vind nie.

https://www.youtube.com/watch?v=Y6-QvBz9_lY

Ek hou van foute en maak hulle graag self. ‘n Goeie fout, om weer vir Carson te parafraseer, kan meer as een ding gelyk sê, en is dus baie meer interessant as ‘n juistheid. Een van my gunstelingpopliedjies hierdie jaar is DNCE se Cake by the ocean. Die liedjie het ontstaan nadat DNCE se Sweedse vervaardiger, Max Martin, per ongeluk die Engelse term “Sex on the beach” verkeerd onthou het as “Cake by the ocean”.

https://www.youtube.com/watch?v=vWaRiD5ym74

Dit sou baie wys wees om die digter se uitsprake en sienings in twyfel te trek. Dis soos die X-files ons geleer het: Tust no one. Maar moet veral nie die post-truth politici vertrou nie. 🙂

  

Kom ons kyk na die afdeling waar die digter as amanuensis verskyn. Die skiewie in die skriptorium (wat ʼn blywende beeld maak daardie woorde nie!) Hier vind ons interteks, postmodernisme of iets wat ek nog nie kan benoem nie in ʼn varser gedaante. Terwyl ek in ʼn onderhoud nie die gebied van resensies enigsins wil betree nie, meen ek die menslike faktor verhef die bundel in hierdie afdeling ver bokant die bekende gedagte van oorspronklike skepping en afdruk, al dan nie. Kan jy uitbrei? Is die digter ook ʼn slaaf? ʼn Vertroueling?

Toe ek voorgraads kuns studeer het, was ek werklik uitsonderlik kak met teken. Formele, outydse teken was ‘n groot komponent van die kunskursus by TUKS – dis as die basis gesien vir alles wat volg, en bly tot einde derdejaar deel van jou opleiding. Ek het teken gedruip en gedruip en aanhou druip – nie van nie probeer nie, ek het werklik net zero aanleg gehad vir netjiese, tradisionele weergawes van dinge. My sketse was onbeskryflik aaklig!

In my tweede jaar het Diane Victor vir my klasgegee – sy teken moontlik beter as enige ander lewende Suid-Afrikaner – en sy’t my tekeninge so bekyk en besluit daar is iets daar waarmee mens kan werk. Sy het my sketse middeldeur geknip en die  stukke agterstevoor weer aanmekaargeplak, my aangemoedig om met my linkerhand te teken en om die goed wat ek wel kon regkry te versterk. Ook, omdat ek baie geïntimideer was deur die wit papier, om lukrake merke daarop te maak en dit as beginpunt te gebruik. Sy het my laat verstaan dat mens jou swakheid in iets bruikbaar en uniek kan omskep as jy fokus en die intensiteit van dit wat “af” is hoog opdraai. Ek dink ek het daardie les onthou toe ek so swak geskryf het soos wat ek geteken het. Dit het met skryf net langer gevat om oor myself te kom, want ek het gedink ek skryf goed – dit was ‘n groot deel van my identiteit, tot ek die M getref het.

Dis my preamble tot die eintlike antwoord:

Ek vernoed die ding wat jy in hierdie afdeling raaklees (en “menslikheid” noem) is ’n noodwendige byproduk van die proses/omstandighede.

Ek het die Ginsberg-gedig met redelike sukses oorgeskryf as opdragvers vir ’n kolokwium wat Marlene van Niekerk in 2010 in Stellenbosch gereël het. Op daardie stadium was die meeste van die werk wat ek self probeer skryf het, regtig baie flou. “Yl” is die woord wat Marlene graag gebruik het om die gedigte te beskryf – met reg. Die Ginsberg-opragvers het vir my die moontlikhede van my manier van oorskryf openbaar – maar dit het nogal lank gevat voor ek dit weer begin doen het.

Teen 2011 het ek nie meer geweet watter kant toe nie – dit het gevoel of ek regtig nie vordering maak as skrywer nie, en asof ek nooit by ‘n behoorlike gedig gaan uitkom nie. Ek was besig om skryf te druip soos wat ek teken gedruip het. Ek was baie gefrustreerd en hartseer en lekker depressief – ‘n kombinasie van sukkel met die skrywery en my persoonlike lewe wat besig was om in ‘n volslae disaster te ontaard.

Dis op hierdie heel lae punt waar ek begin het om Anne Sexton se gedigte oor te skryf. (Uiteindelik het net een van hierdie oorskryfsels die boek gehaal ­– “Op die swartbord” – maar daar was hordes van die goed.) Ek het haar gedig as “merke” op die wit papier gebruik en dan my eie woorde daarteen afgeëts. Daar was ‘n groot mate van oorgawe betrokke. Ek moes erken dat ek niks beter het om op te dis as wat reeds bestaan nie en dat my beste roete gaan wees om, soos ‘n apprentice-kunstenaar, die goed na te skilder wat ek graag sou wou maak. Hoe meer ek dit gedoen het, hoe meer het ek begin verstaan dat die tekortkominge in my namaaksels dit is wat my van die digters wat ek namaak onderskei, en dat ek daarmee kan werk. Ek het geoefen tot ek beheer gekry het oor daardie “af-geit” en die spanning wat mens kan skep tussen dit wat iemand anders op die papier gesit het, en dit wat jy kan byvoeg of wegneem. Later kon ek dit toe ook “summon” vir my eie skeppings, nie net wanneer ek “trace” op iemand anders se vloerplan of buitelyne nie, maar ook op ‘n skoon stuk papier. Ek het geleer om my woorde teen niks ook af te ets – om die unieke kontoere van verskillende stiltes raak te sien en dan rondom en teenoor en saam met dit te werk.

So ek dink wat ek probeer sê is – “menslikheid” is dalk net ‘n ander woord vir genuine humility. I had nothing, and I had to own that hard. Eers daarna kon ek begin aangaan en met ander mense se rubble bou. Ek dink dis oorblyfsels van hierdie proses wat in hierdie afdeling deurskemer. Yoh. Ramblings – ek hoop mens kan sinmaak van wat ek hier getik het, en dat dit die vraag darem soort-van aanspreek.

  

Nou direk na die teks. Die bundel is effens anders verpak as wat ons in onlangse jare gesien het. Daar is grys bladsye en paper jams, swart bladsye en landscape prints. Ek weet dit is vir jou belangrik dat die betrokke gedigte nie anders aangebied word nie. Of is dit? Is hierdie bundel meer artefak as boek? Waar lê die nuanses vir ʼn digter?

Die voorkoms van die bundel het baie te make met die navorsing wat ek vir my M-graad gedoen het oor Anne Carson se boek Nox. Dit is ‘n onbeskaamde fisieke objek – ek het my uitgewers mooi gevra om vir niemand ‘n PDF van die boek te stuur nie, want die papier is vir my belangrik. Ek sou nie sê dis meer artefak as boek nie – maar ek dink dit probeer iets meer doen met die eienskappe van ‘n boek, die potensiaal van boekheid bietjie harder myn as wat tans standaad is. Ek het baie spesifieke idees gehad oor hoe ek wou hê die boek moet lyk, maar ek moet hier vir my ontwerper Richard James Myburgh BAIE krediet gee. Hy het verstaan wat ek wou hê, maar ook net so vars en anders gedink. Dit was sy idee om die gedigte met lang versreëls in landskap-formaat te druk – dis so eenvoudige oplossing vir die probleem van reëls wat nie op die bladsy inpas nie! Riana Barnard en Tertius Kapp by Tafelberg was dapper en het my self ‘n ontwerper laat kies – dit was ‘n voorreg om saam met iemand te kon werk wat my goed ken en onmiddellik my idee verstaan het, en ook om deur die hele proses die ondersteuning van my uitgewer te hê. Daar was nie teenkanting teen ons volksvreemde voorstelle nie – almal het saamgespan om die vreemde geel eier gelê te kry.

Die boek ruik ook soos ‘n pak fotostate, wat ‘n wonderlike toeval is – maar Tertius het gesê ek moet vir almal sê ons het dit so beplan. 😉

 

Bibi, ek het vele gunstelinge in die bundel, maar ek wil graag die windhond ʼn plek gee. Alles op aarde word deur iets anders verteenwoordig, vermoed die leser. Altyd, altyd sal die windhond ʼn Dinsdag wees! Vertel asseblief meer van hierdie gedig, van windhonde en van Lucien Freud (al kan enigeen google, is dit nie naastenby voldoende nie)

Ondersoek na die aard van die geskilderde windhond met

spesifieke verwysing na die latere werk van Lucian Freud

.

watter weeksdag is die windhond?

mens wil dink ‘n woensdag,

maar, nee: die windhond

is dunner, en ’n dinsdag, dus.

.

wie se kind is die windhond?

die aanteelt van ’n kuitspier

en ’n kantgordyn, of die kleintjie

van ’n jakkals en ’n sweep?

.

is die windhond meer wenkbrou

of meer tong en waarvan

droom die windhond? wildernis

of kussing? oopte

.

of oksel waarin hy sy neus kan

wegsteek? is die windhond met ‘n

rede presies so wyd soos die spa-

sie tussen kardeur en sit-

.

plek, of is alles net toevallig? hoe weer-

loos is die windhond werklik? meer

of minder as wat sy effensheid en

bewerasies suggereer? laastens:

.

as die windhond dan ’n leesteken was,

watter leesteken sou hy wees?

’n komma wat ’n asemteug aandui

of die vraagteken op die laken

.

langs die hompe mens?

  

Die gedig het byna volledig na my toe gekom terwyl ek staan en wasgoed ophang het buite my woonstel in Linden. Loftus Marais het in 2015 ‘n voorlesing gereël by The Whippet, ‘n koffiewinkel in Linden waar ek soms in die oggende sit en werk. Ek en Loftus en Andries Bezuidenhout en Melt Myburg sou voorlees, en Loftus het besluit ons moet elkeen ‘n opdragvers oor Lucien Freud se windhond-skilderye skryf. Ek is ‘n erge uitsteller as dit by sulke opdragverse kom – so ek dink die een het uiteindelik die Woensdag voor die Vrydag se voorlesing gebeur. Die vraag “watter weeksdag is die windhond” het by my opgekom en toe kan ek voel die res van die gedig is daar. Ek het die reëls opgesê terwyl ek wasgoed ophang, en herhaal sodat ek dit nie vergeet nie. Toe het ek in die huis ingehardloop en dit vinnig gaan neerskryf. Daar was net klein veranderinge om by die finale gedig uit te kom.

(Daar is nog twee weergawes van opdragverse wat so vinnig geskryf is in die boek: “15 fotostate” en “die ding met vere”)

Ek het nie veel meer daaroor te sê nie. Ek hou van windhonde, en sal dalk een wil hê.

https://www.youtube.com/watch?v=1XEkXvUp8VM

Maar ek hou eintlik van alle honde, en sal dalk AL DIE HONDE wil hê.

https://www.youtube.com/watch?v=nHlJODYBLKs

 

Kakpraat in die hemel is beslis ʼn oorspronklike siening van die plek waar engeltjies gewoonlik harpspeel – wat ʼn kragtige en wrang voorstelling van wat moontlik verkeerd gegaan het, vind ons in hierdie gedig. Vertel ons hoe die idee aan jou deur geklop het en hoe die gedig toe verder verloop het. (Om die plesier te bewaar vir ʼn volledige lees, haal ek slegs enkele reëls aan):

… daar is baie kak gepraat

om bakke vol kaaskrulle, die raad-

saal was ’n dansvloer en die CFO

het ’n rep gemoer …

(uit “Die eerste afvallige”, bladsy 25)

Ek was op ‘n stadium tydens die skryf van die boek volstoom op ‘n voël-tangent. Die gedig wat ek eerste geskryf het in dié siklus was die een oor die veer wat in die fotostaatmasjien beland terwyl daar reptiele gemaak word, en dan is daar per ongeluk voëls. Oeps! Die idee was vir my ietsie snaaks en lekkers en omdat dit my laat lag het toe ek dit geskryf het, het ek probeer om dit uit te brei tot ‘n skeppingsverhaal. Dis dalk nie van die sterkste werk in die bundel nie, maar ek wou dit daar hou vir ‘n bietjie pret, en ook omdat dit uiteindelik ‘n nuttige manier was om die struktuur van die res van die bundel te laat sin maak. Baie van die skeppingsverhaal-gedigte is etlike male oorgeskryf – amper so baie soos die Instagram-gedigte. Die skryfproses het altesaam seker iets tussen twee en drie jaar gevat van die eerste pogings na die weergawes in die boek. Dit het begin by waar kom iets so vreemd soos ‘n voël vandaan – dit moet mos een of ander fout wees! – en toe daardie gedig gemaak is, het ek besef dis moontlik ‘n verklaring vir al wat fokkop is, en kan ‘n lekker storietjie wees om te vertel.

https://www.youtube.com/watch?v=LbioNrmW5Ao

(Ek weet nie hoekom daai gedigte my aan hierdie liedjie laat dink nie – dalk die margharita tent by die company event?>

 

Fotostaatmasjien  is die produk van bloedsweet, die liefde as valse profeet, instagram-bewussynstrome en ʼn Meestersgraad in Kreatiewe Skryfkuns. Jy het al dikwels genoem dat die proses ʼn straf en lyding is met diepe twyfel gepaard gaan en tog groot vreugde verskaf. Hoe het dit jou gevorm vir die pad vorentoe en wat behels die toekoms, dink jy? Sal jy ooit kies tussen die mediums en genres, het jy dalk ʼn gunsteling? En dink jy ʼn digter moet noodwendig deur die akademie beweeg om volle potensiaal te bereik?

Hahaha, dit is inderdaad ‘n produk van al daardie dinge, maar ook dinge wat nie noodwendig in die boek opgeteken is nie: ontelbare liters Coke Lite (Loftus Marais het dit vir my aanbeveel as skryf-brandstof en ek gaan hom vir ewig verkwalik omdat ek nou verslaaf is daaraan), slapelose nagte, FOMO, oordadige partytjies om op te maak vir FOMO en ’n gereelde getjank. Die hoogtepunt van die getjank was die dag toe ek hoor dat ek my meestersgraad geslaag het – Willem Anker se e-pos het by my aangekom terwyl ek by die werk was, en ek het onbedaarlik begin huil toe ek dit lees. Ek het uit die kantoor uitgehardloop om my ma te gaan bel en my arme kollegas het gedink ek het doodstyding ontvang. Die verligting was oorweldigend – ek het soms gedink ek gaan nooit by daardie punt uitkom nie. Daardie oomblik het wel vir my ‘n baken geword – ek is baie, baie sterker omdat ek vasgebyt en deurgedruk het met die meestersgraad. Ek sal soms by die gym lus voel om op te gee, dan sê ek net een maal vir myself “Kom nou, jy’t jou M klaargemaak” en dan onthou ek dat ek sterk is en nog ‘n paar squats kan doen of nog ‘n kilometer of twee hardloop. Dis soos Sia sê: die hele ding het vir my bewys I’ve got stamina. https://www.youtube.com/watch?v=GKSRyLdjsPA

Ek besef wel ek is bevoorreg – nie net omdat ek die geleentheid gehad het om die M te kon doen nie, maar ook omdat dit die moeilikste ding is wat ek nog moes doen. Ander mense se moeilikheid is baie groter – my lewe is breezy.

Oor die toekoms weet ek min. Ek speel tans bietjie “Yes, man” en sê “ja” vir als wat vir my lekker klink. Een ding wat ek al van myself geleer het is dat volhoubaarheid vir my variasie beteken – so ek sal nooit kies tussen genres en mediums en “avenues” nie – ek is happy met my jack-of-all-trades-master-of-none-benadering. Ek wil net nie verveeld wees nie.

Ek dink glad nie digters moet noodwendig deur die akademie beweeg om hulle volle potensiaal te bereik nie – dis beslis nie die regte roete vir almal nie. Vir my het die “pressure cooker” goeie resultate opgelewer, maar ek hou van druk. Ek dink daar’s ander mense wat beter gaan vaar op hulle eie tyd en volgens hulle eie reëls.

 

Bibi, miskien kan ʼn digter nie ʼn darling kies in ʼn pasgebore bundel nie, maar wil jy nie as slotantwoord iets hier plaas nie? Gedig, collage, enigiets. Dit sal ons besig hou, terwyl jy voortsnel op die baksteenpad wat dalk geel is en dalk nie! Fotostaatmasjien gaan beslis opslae maak en verdien om wyd gelees te word.  Baie geluk, nogmaals en dankie dat jy my vrae beantwoord het.

Ek’t in my eerste antwoord na kaas verwys, ek dink dis net appropriate om weer bietjie cheesy te raak hier aan die einde. Vir my is daar nie ‘n gunstelinggedig of darling nie. Ek is al so gewoond aan die gedigte, hulle voel nie regtig meer vir my spesiaal nie. Maar vir die kunstenaars wat werk gemaak het vir die uitstalling wat ons saam met die bekendstelling gehou is, was die gedigte nuut, en dit was vir my die heel lekkerste ding op aarde om die gedigte deur hulle oë te sien. Die feit dat mense tyd en energie en fokus bestee het om goed te maak omdat die gedigte met hulle praat – dis super spesiaal vir my. En hulle interpretasies was verrassend en deurdag en gevoelvol: ‘n massiewe kompliment vir my, beter as enige resensie. Op die ou end gaan dit vir my oor ‘n connection met iemand – en die kunswerke is ‘n manifestasie van ‘n konneksie. Ek deel dus eerder ‘n paar van die kunstenaars se werk. (Ek stuur foto’s aan van werke wat ek byderhand gehad het – daar was nog baie ander werk waarvan ek nie nou foto’s kan vind nie. Almal is uitgenooi om by my te kom tee drink sodat ek vir hulle Retha Bornmann se werk in persoon kan wys – dit hang nou in my huis.)

(Credits vir laaste foto’s)

fotostaatmasjien-versindaba_carine_muller

Carine Muller

fotostaatmasjien-versindaba_-nina-torr_ons-lam-web-j

Nina Torr

 

Christine Cronjé

Christine Cronjé

Hanrie Coetzee

Hanrie Coetzee

Oliver Mayhew

Oliver Mayhew

Monique Prinsloo

Monique Prinsloo

 

 

Onderhoud met Lina Spies (Sulamiet)

Tuesday, November 8th, 2016

linaspiesonderhoud

Onderhoud van Andries Visagie met Lina Spies

oor haar nuwe bundel, Sulamiet

Lina, dis met ‘n gevoel van opwinding dat ek jou nuwe digbundel, boonop met ‘n besonder treffende voorbladillustrasie, gelees het. Hartlik geluk daarmee!  Die titel Sulamiet sluit aan by die gedig “Belydenis van ‘n Sulamiet” wat die Sulammitiese vrou in die Bybelboek “Hooglied” oproep, maar vind ook neerslag in jou vertaling van Paul Celan se “Doodsfuga” (“Todesfuge”). Kan jy uitbrei oor die waarde wat die gestalte van die Sulamiet vir jou gehad het met die skryf van hierdie bundel?

Ek verheug my dat jy my nuwe bundel Sulamiet met ’n gevoel van opwinding gelees het en dat jy die voorbladillustrasie treffend vind. Jy wys tereg daarop dat die bundeltitel geïnspireer is deur ’n liefdesgedig, “Belydenis van ’n Sulamiet”. As ’n liefdesgedig wat bo die persoonlike uitgaan, gee dit uitdrukking aan die Sulamiet  as my ek-spreker se verset teen Afrikaners se gebruik, ondenkbaar by Europeërs, om mekaar te pas en te onpas te soengroet met ’n angsvallige vermyding van enige liggaamlike kontak. Die ek-spreker verklaar dan ook dat sy haar net deur haar beminde op die mond sal laat soen met verwysing na die Sulamiet se versugting in Hooglied 1: 2: “Laat hy my kus met kusse van sy mond…” So wil ek die eksklusiewe, intiem persoonlike aard beklemtoon van die erotiese liefde; die tema van Hooglied. Die metaforiese interpretasie van Hooglied as die verhouding van die God van Israel met sy volk binne die Judaïsme en van Christus se verhouding met sy kerk binne die Christelike geloof waardeur dit in die kanon opgeneem is, word vandag deur gesaghebbende Bybel­wetenskappers afgewys.  Hooglied het wel ’n metaforiese betekenis: die mislukte Eden waaruit Adam en Eva verdryf is, word  herskep deur die erotiese liefde van Salomo en sy Sulammitiese beminde tot ’n tuin van sensuele genot. Salomo en Sulamiet moet ook metafories verstaan word.

Om jou vraag te beantwoord oor wat die waarde van die gestalte van die Sulamiet vir my gehad het met die skryf van die bundel, moet ek eers stilstaan by haar Bybelse gestalte.

Die Sulammitiese meisie is die prominentste van die drie sprekers; die meisie, die man en die dogters van Jerusalem. Sy lui die lied in en sluit dit af en haar stem is heeltyd dominant. Sy bely haar liefde, verlange en soeke na haar geliefde, maar sy doen ook navraag na waar hy is, waarsku die dogters van Jerusalem om die liefde nie ontydig te wek nie, maar sy eie gang te laat gaan en sy verdedig haarself:

“Ek is bruin gebrand, maar lieflik, o dogters van Jerusalem… Moenie na my kyk omdat ek so bruinerig is, omdat die son my verbrand het nie: die seuns van my moeder was toornig op my; hulle het my aangestel as oppasser van die wingerde; my eie wingerd het ek nie opgepas nie” (Hgl. 1. 5 – 6). In die jongste Nederlandse Bybelvertaling van 2004 word “bruin verbrand” met “donker” vertaal en om dié rede word op haar “neergesien” waar in die Afrikaanse vertaling sy aangekyk word in die meer letterlike sin: “Meisjes van Jeruzalem, donker ben ik, en mooi…Kijk niet op mij neer omdat ik donker ben, omdat de zon mij heeft gebrand. Mijn moeders zonen waren hard voor mij: ik moes hun wijngaarden bewaken. Mijn eigen wijngaard heb ik niet bewaakt.”

Nie net minagting van die dogters van Jerusalem is haar deel nie; sy word selfs aangerand op haar soektog in die stad na haar beminde:

“Die wagte wat in die stad rondgaan, het my aangetref; hulle het my geslaan, my gewond; die wagte by die mure het my mantel van my afgeneem” (Hgl. 5:7). Die veel poëtieser Nederlandse vertaling lui: “De wachters vonden mij op hun ronde door de stad. Zij sloegen mij, zij verwonden mij, zij rukten mij de sluier af, de wachters van de muren.”

Hierdie Sulamiet kry haar volle gestalte in seker die aangrypendste en beroemdste gedig uit die Holocaust, Paul Celan se “Todesfuge”. Sy word die metafoor vir die lydende Jode met haar “asvaal hare” in teenstelling met die “goudblonde hare” van “Margarete” as veronderstelde geliefde aan wie die kampowerste na Duitsland skryf waaruit die Dood daagliks kom om sy Jode te eis. Margarete is desnieteenstaande ook ’n metafoor van die grootse Duitse kultuur. Die Sulamiet se “asvaal hare” is ’n subtiele verwysing na die verbranding van die Jode wat in die gaskamers moes sterf se lyke.

Die insluiting van my vertaling van Celan se gedig as “Doodsfuga” intensiveer die oorkoepelende betekenis van Sulamiet as bundeltitel wat naas die liefdesverse ook skakel met my religieuse verse.

In gedigte soos “Enkelma” en “Verlies” asook in die motto’s wat jy by die bundel insluit, is dit duidelik dat jy die identiteit van Jesus as Jood, meer nog, as Joodse rabbi wil beklemtoon. Ek vermoed dat hierdie gedigte die neerslag is van ‘n lang religieuse reis by jou. Het jy die vrymoedigheid om uit te brei oor die belang wat jy in jou verse aan die identiteit van Jesus as Joodse rabbi heg?

 

Jy noem twee verse en die motto’s by afdeling 4 van my bundel en sê tereg dat daaruit duidelik blyk dat ek die identiteit van Jesus as Jood en meer nog as Joodse rabbi wil beklemtoon. Laat ek dadelik sê dat ek dit doen uit diepe oortuiging en niemand daarmee tot my insigte wil oorhaal of aanstoot wil gee nie. My innigste hoop is dat ek my religieuse oortuigings so verwoord het dat dit poëties verstaan en waardeer sal word en dat lesers tog iets sal leer uit my lang reis na Jesus, die rabbi. Dit was ’n lang reis en het reeds vroeg in my lewe begin toe ek as honneursstudent aan die US in 1961 na aanleiding van die destydse film, The diary of Anne Frank en die lees van Anne se dagboek, Het Achterhuis, in die oorspronklike Nederlands, my gedig “Vir Anne Frank van Het Achterhuis” geskryf het.  Lees ek nou die slot, besef ek dat ek toe reeds buite my eie Christelike tradisie kon dink:

                        Meer as Jood of Christen het jy geweet

                        die mens se gees oorwin as hy

                        elke dag sy aartappels met vreugde eet.

Die wêreldberoemde dagboek is nie Anne se lewensverhaal nie. Haar lewensvlam wat sy hoog geblaas het in haar gekluisterde bestaan saam met sewe ander onderduikers in die geheime agterste gedeelte van die huis op Prinsengracht 263 is geblus: eers in Westerbork, die deurgangskamp, toe in Auschwitz en uiteindelik in Bergen-Belsen waar sy aan ontbering en tifus ’n aaklige dood gesterf het. By die lees van Anne Frank se dagboek in 1961 het die verhoor van Adolph Eichmann in Jerusalem plaasgevind en kon ek kennis neem van sy aandadigheid aan die Nazi’s se uitroeiingskampanje teen die Europese Jodedom. Anne met die oorwinnende gees het ek in my gedig teen die agterdoek geplaas van die gruwels van die Holocaust en dit het my nooit weer losgelaat nie.

My vertaling van Anne se dagboek, Die Agterhuis, het in 2008 verskyn as die verwesenliking van ’n lewensideaal. In dié dekade het ek my verdiep in die werke van gesaghebbende teoloë wie se besining oor die Christelike kerk en geloof op verskillende wyses “teologie ná Auschwitz” is. Wat dit by my tuisgebring het, is dat die eensydige konsentrasie op Jesus as Gekruisigde en Wonderwerker op die hiernamaals gerig is en nie op sy boodskap vir die hiermaals nie. Hy het medemenslikheid verkondig wat grensoorskryding moontlik maak na jou ewenaaste as die “ander” soos wat Hy gedoen het. Hy het die grens oorskry van Jood na Samaritaan en van rabbi na tollenaar sonder om die Wet te verwerp. Hy het aan vrouens en kinders wat tot die laagste stand in die Israel van sy tyd behoort het die “status van menswees” gegee: Dit is die tema van my gedig, “Enkelma”.  “Verlies” oor my besoek aan die Holocaust Museum in Jerusalem sluit met my gesig op die Tempelberg met sy sinagoge, katedraal en moskee: Dit  het my gekonfronteer met die klaarblyklike onvermoë van gelowiges om ondanks die monoteïsme wat al drie gelowe – die Judaïsme, die Christelike geloof en die Islam – gemeen het, grense te oorskry tot wedersydse erkenning van en verdraagsaamheid teenoor mekaar.

Soos in jou vorige bundels is daar ook in Sulamiet talle verse oor die natuur. By die onlangse Tuin van Digters-fees (Wellington, September 2016) is daar onder andere na aanleiding van Timothy Morton se werk (spesifiek sy boek Ecology without Nature. Rethinking Environmental Aesthetics (2007) gepraat oor die tradisie van die natuurpoësie wat soms geneig is om die mens buite die natuur en die ekologie te posisioneer. Hoe sien jy die verband tussen belewende digterlike ek en omgewing? Is dit nog in die haak om natuurpoësie te skryf of dink jy dat ekopoësie moontlik voortaan die aangewese weg is om oor die omgewing te skryf?

Jou vraag na die talle verse oor die natuur in Sulamiet bring my terug by die betekenis van Hooglied as subteks van die bundel. Die herstel van die verlore tuin van Eden deur die erotiese liefde is terselfdertyd ’n herskepping van die tuin self deur die metafore waarmee die twee geliefdes mekaar benoem: Sy is vir hom ’n ”narsing van Saron” ’n “lelie tussen die dorings” (Hgl. 2:1,2 ); hy is vir haar ’n “appelboom onder die bome van die bos” en sy “verlang om in sy skaduwee te sit” (Hgl. 2:3); hy “spring oor die berge, hy huppel oor die heuwels” soos ’n “gemsbok of soos ’n jong takbok” (Hgl. 2: 8,9). Die natuur is ’n medespeler in hul liefdespel. Ek dink ons moet heeltemal wegdoen met die begrip “natuurgedig” en is bly jy verwys na my “verse oor die natuur” wat al nader is aan wat vir my ’n ander perspektief is op die sogenaamde “natuurgedig”. Jy noem Timothy Morton se werk en spesifiek sy boek Ecology without Nature. Rethinking Enviromental Aesthetics; ’n titel wat ’n estetiserende kyk op die natuur by die digter impliseer, terwyl die digter in ’n gedig uitdrukking kan gee aan sy  bewussyn van die onverbreekbare verbintenis tussen mens en natuur. In my bundel gee ek onder meer op twee maniere uitdrukking aan hierdie bewussyn.

In “Estetika” reageer ek op ’n vraag wat my al meermale gestel is, naamlik of ons as inwoners gewoond raak aan die berge om Stellenbosch. My ontkennende antwoord is dat dit “ongehoord” is omdat hulle van aanblik tot aanblik verander en dan gee ek een so ’n vervlugtigende ’n indruk van Stellenboschberg weer. Net deur die gedig bly die indruk behoue sodat dié gedig ook oor die bewarende aard van die woord gaan. Die opdrag “Vir Carin” is tersaaklik, omdat dit ’n ander bewonderaar by my ervaring betrek; een van die veles wat nooit gewoond raak aan die berge nie. Die estetiese van die natuur is in die aanskouersoog, terwyl my bewussyn van die onverskilligheid van die natuur egter ook spreek uit my gedig “Oggend”. Die “lig” en die “sprankelende son” buite dring nie na binne om my ek-spreker uit die belewenis van ’n  binnenshuise mufheid tot vreugde aan die nuwe dag te wek nie. Dit doen die eekhoring wat sy sien op hibiskustak, terwyl hy die blom verorber, maar dié opwekkende “mooi prentjie” is van tydelike aard as die besef by haar daag van die “oordadige bloei en spandabele vernietiging” waarmee die natuur sy gang gaan, onverskillig jeens haar wisselende stemminge.

Sonder bewussyn van die skoonheid van die natuur kan ek my skaars ’n besorgdheid oor die mens se misbruik en vernietiging daarvan voorstel. Net so min kan ek die “belewende digterlike ek” as ’n aseksuele persoon sien – as so ’n mens hoegenaamd bestaan –  en sedert Hooglied skryf die digter erotiese verse en vind hy/sy metafore daarvoor in die natuur. My gedig “Die geskenk” wat terugspeel op Elisabeth Eybers se gedig met dié titel is so ’n liefdesgedig. In laaste instansie glo ek ook dat jy nooit aan ’n digter kan voorskryf waaroor om te skryf nie, dus ook nie om “ekopoësie” te moet skryf nie.

In jou nuwe bundel is daar ook ’n aantal vertalings van gedigte (van Paul Celan maar ook van Emily Dickinson) opgeneem. Jy is die bekroonde vertaler van onder meer Anne Frank se dagboek en meer onlangs die roman van Arnon Grunberg Tirza. Vind jy dat vertalings jou die geleentheid gee om jou omgang met die digterlike woord op te skerp; verryk jou vertaalwerksaamnheid jou eie skryfwerk as digter?

Om die dagboek van Anne Frank te vertaal, was soos ek reeds in hierdie onderhoud gesê het ’n lewenslange begeerte wat ek uiteindelik ná my uittrede as professor kon verwesenlik. Ek het die vertaalregte van die Liepman Agency in Zürich gekry en Nicol Stassen van Protea Uitgewers as uitgewer. Vanaf 2006 het ek my daagliks aan die vertaling gewy wat in 2008 verskyn en ’n oorrompelende sukses was. Die grootste beloning was die vertaling self wat Anne se gedagtes en belewenisse waarmee ek reeds bekend was nog intiemer deel van my psige gemaak het.

Ek wil soos die Nederlandse vertaler van die werk van J. M. Coetzee, Peter Bergsma, in alle beskeidenheid sê dat ek net uit ’n taal wat ek uitstekend ken, vertaal en in my geval is dit Nederlands. Jy vertaal ook ’n kultuur en die Nederlandse kultuur ken ek intiem. Ek het gedink die vertaling van Het Achterhuis is ’n eenmalige taak totdat Nicol Stassen my gevra het om Arnon Grunberg se roman, Tirza, te vertaal en ek sonder huiwering die aanbod onmiddellik aanvaar het. Ek was diep onder die indruk van die roman en dit was miskien nie toeval nie dat die skrywer ’n “tweede generasie”-oorlewende van die Holocaust is. Sy moeder het Auschwitz oorleef. My vertaling van die gedig “Todesfuge” van Paul Celan hoort by hierdie vertalings, maar my vertalings van ’n aantal Emily Dickinson-gedigte waarvan een in Sulamiet verskyn, val heeltemal buite dié konteks. My kennis van Engels is volkome onvoldoende om enige omvattende werk daaruit te vertaal, maar gedigte van een van my mees geliefde digters in dié taal, die Amerikaanse Emily Dickinson, kan ek wel aandurf. Vertaling is veeleisend, maar tap nie soveel kreatiewe energie as die skryf van ’n gedig nie, omdat die “vrees vir wit papier” afwesig is: die woorde is al daar; jy moet hulle net in jou eie taal herontdek. In albei gevalle weeg jy dus woorde om jou twee verskillende bedoelings te verwoord. Vertaling verryk inderdaad my eie poësie en is ook ’n opskerping van my woordvaardigheid.

Jy sluit Sulamiet af met ’n aantal gedigte wat jy rig aan Breyten Breytenbach en aan wyle Adam Small en Randall Wicomb.  In “Uitnodiging tot die dans”, gerig aan Breyten Breytenbach, word kommer uitgespreek oor die oorlewingskanse van Afrikaans. Die gedig sluit dan af met die voorneme om ondanks alles aan te hou dig in Afrikaans. Dit lyk of jy huiwer tussen, enersyds, ’n begrafnisstemming en, andersyds, die behoefte om juis nou te sing en met oorgawe kreatief met Afrikaans te werskaf. Hoe bejeën jy die toekomsvooruitsigte van Afrikaans, veral as taal van kreatiewe werksaamheid, in 2016 wat Hermann Giliomee op Litnet die “krisisjaar van Afrikaans” noem?

Die gespreksaard wat kenmerkend is van baie van my verse is al deur meerdere literatore opgemerk. Dit is daarom vir my voor die hand liggend om met liefhebbers van Afrikaans te praat oor die toekoms van die taal en uiteraard is digters die grootste liefhebbers, want watter uitvoerende kunstenaar is daar wat nie sy instrument lief het nie? Daarom praat ek in my verse ook met digters. Hulle is boonop nie so naïef om te glo dat solank ’n taal gepraat word, dit sal oorleef nie. Verdwyn Afrikaans as taal van hoëronderwys sal dit mettertyd ook uit laeronderwys verdwyn en sal die literatuur wat daarin geskryf word langsamerhand kwyn totdat dit saam met die taal ten dode opgeskryf sal staan. Intussen kan ek nie anders as om in Afrikaans te leef en te dig nie en sal ek soos Breyten ’n keer aan my gesê het die lot van Afrikaans solank ek leef singend uit volle bors tegemoet gaan.

Stellenbosch

23 Oktober 2016

Onderhoud met Susan Smith (Die aarde is ‘n eierblou ark)

Saturday, November 5th, 2016

onderhoud-gisela-en-susan

Susan Smith gesels oor haar nuwe digbundel

die aarde is ‘n eierblou ark, met Gisela Ullyatt

.

Susan, hartlik geluk met die aarde is ’n eierblou ark.

Die bundeltitel impliseer ’n metaforiese verhouding tussen aarde en ark. Die byvoeglike naamwoord dui op die kleur van hierdie aarde-ark. Hoe het jy op die titel besluit?

Dankie, Gisela.

Die frase, “die aarde is ’n eierblou ark” kom uit een van die gedigte, maar het vroeg reeds bly vassteek as ’n moontlike titel. Die alternatief wat ek oorweeg het, was bloot “ark”. Nadat ek dit aan ’n paar mede-digters voorgelê – en uiteenlopende reaksie gekry het – het ek besef dat ek maar my instinkte sal moet vertrou. Die verbonde verbande laat ek aan die leser oor.

Die voorbladkuns is een van jou eie skilderye. Die ongewone tekstuur daarvan is opvallend en sluit goed aan by jou tweede bundel-motto wat uit Neruda se “Memory” geneem is:

I have to remember everything,

keep track of blades of grass, the threads

of all untidy happenings

the resting places, inch by inch,

the infinite railroad tracks,

the surfaces of pain.

 

(a) Het die keuse van die skildery meer te make met die bundeltitel of die bundel as geheel?

(b) Vertel ons meer oor die skildertegniek(e) wat jy gebruik het om daardie ‘gekraakte’ tekstuur te verkry.

Die skildery is gemaak ten tye van die skryfproses, seker so ’n jaar gelede, toe ek met verskillende teksture gespeel het om ’n organiese oppervlak tot stand te probeer bring wat moontlik verband sou kon hou met die woorde waarmee ek gedurende daardie tyd besig was. Ek het in dieselfde tyd ook ’n aantal linodrukke gemaak wat tot bepaalde gedigte spreek en deel vorm van ’n kunstenaarsboek – byvoorbeeld die albatros, die meisie met vis, die selakant en pas nou ook die kantblom. Ons “printmaster”, Jeff Rankin, het daarin geslaag om my te laat nadink oor wat ek probeer uitdruk, oor die simboliek van lyn en tekstuur en kleur.

Wat op die buiteblad van die bundel afgedruk is, is ’n nabyskoot van ’n skildery. Elke makrobeeld onthul ’n nuwe perspektief op die geheel. Die kleure – goud, blou, wit, sandkleur, grys – was ’n doelbewuste keuse. Vir my is blou die kleur van ontroering, die kleur van broosheid.

Ek het geëksperimenteer met verskeie mediums wat krakies op die boonste laag verf veroorsaak, letterlik vanaf kouelym en spreiverf tot kraakglasuur wat dan verder gemanipuleer word om krake in verskillende groottes te vorm, na gelang van die dikte van die oppervlakmedium. Die uitkoms is ’n totale verrassing en die skildery kan nie werklik herhaal word nie.

netwerk-2016-susan-smith

“Netwerk”, 2016 (Susan Smith)

Wat verder verrassend is, is die nuwe wêreld wat oopgaan voor die kameralens se inzoemende oog: detail wat bykans verlore gaan vir die blote oog, word landskappe van kraters en riviere uit verf en glasuur.

netwerk-makrobeeld-1

“Netwerk”: makrobeeld 1

netwerk-makrobeeld-2

“Netwerk”: makrobeeld 2

netwerk-makrobeeld-3

“Netwerk”: makrobeeld 3

Ek hoop dat die voorblad weerklank vind regdeur die bundel, nie net as beeld van oppervlak nie, maar ook van netwerk en verbintenis. Die spanning op die oppervlak van die verf en glasuur, die vorming, eers, van klein krakies, wat uurliks groter word, totdat groter kontoere tot stand kom, is nie net ’n metafoor vir die voortdurend veranderende landskap nie, maar ook die verrassende vorming van woorde oor tyd.

“patryspoort” (13) se eerste strofe aktiveer die Karoo-hemelruim:

 

in die kom van die Karoo kan jy

deur die patryspoort van die nag

die diereriem se werwelinge hoor

met gestrekte vinger

deur die krakies in die lugruim boor

met versigtige nael

ágter die foelie skilfering van die heelal skraap

 

In jou debuutbundel, in die afwesigheid van sin (2012), verskyn daar ’n reeks gedigte genaamd ”karoo-narratief”. Hou “patryspoort” daarmee verband?

My geboorteplek is die Karoo, De Aar, om presies te wees. Nêrens anders is die aarde so oop nie, nêrens anders die lug so helder nie. Dit voel vir my na ’n natuurlike vertrekpunt, hetsy per voet of metafisies die hemelruim in.

Reeds in die inhoudsopgawe kan die leser sien dat die bundel ryklik omgaan met gedigte wat water as leitmotief utiliseer. Voorbeelde hiervan is “onderwater” (15); “Wildekus” (18); “water (i)” (55-56); “water (ii)”(57); die “alfabet van water” (59), en so meer.

Een van die sterkste gedigte in die bundel is so ’n voorbeeld:

 

in ons saadskulp is ek en jy

soogvisse van die water

twee gesigte na mekaar:

’n konkawe vivipaar

 

Wat beteken die waterelement vir jou as digter?

Die voor die hand liggende belang by water is dat dit in die algemeen en ook mities gesien word as ’n plek van oorsprong, dalk van lewe self. Die rykheid aan mitiese sowel as religieuse simboliek bied oneindige moontlikhede aan die digter. Water is egter ook deel van die verbintenis wat ek voel met plek en is omgewingspesifiek, vandaar my belang by die Ooskusstreek en al die dinge hier in hul onderlinge verbintenisse tot water en aarde en plek.

Dit gaan vir my daaroor om die betekenis en evolusie van water te karteer op veelvuldige wyses: die kennis en beskrywing van water lê in die parallelle tussen wetenskaplike feite en mitiese verhale, tussen skepping en “mothering”, tussen Darwin en die akwagenesiese wordingsteorieë van Ellis, tussen die ryk Bybelse verwysingsraamwerke en die oratuur. Dit sluit in om water te sien as ’n soort aqua mater, maar ook simboliese, mitiese en religieuse aspekte in berekening bring; om soos Elaine Morgan die moontlikheid te oorweeg dat sommige van die sleutels tot evolusie opgesluit lê in die fisiologiese karakteristieke van die vrou.

Water is magies; water is enigmatiese materie. Water is die fokus van menslike nuuskierigheid – die alomteenwoordige gemene deler van alle dinge en in wisselwerkende verbintenis met die aarde beskermer van lewe en behouering van lewende en nielewende dinge.

’n Verdere leitmotief is taal/die woord: ’n voorbeeld hiervan is die program-gedig, “huls”:

 

die droë peul knal naatlangs oop

die halwe huls ’n ligte boot

waarin ’n klein swart alfabet

van sade stroomaf

na ’n beskutte hawe vaar

 

Praat met ons oor die verhouding tussen skryf/dig en die natuur soos aangedui in bogenoemde gedig.

Hierdie gedig is ’n hele ruk gelede geskryf en het verskeie permutasies beleef. Dit is as ’t ware ’n saadkern waaruit ander gedigte ontkiem het. Ek vermoed dat ’n digter voortdurend besig is met die gedagte aan die proses van “woordplanting” en hoe een woord tot ’n ander lei. ’n Doelbewuste ars poetica is dit nie: eerder ’n onbewuste proses van alliansies soek tussen dinge. Of dalk ’n knal.

Soveel berus daarop om die wêreld om ons op ’n nuwe manier te sien deur dit nuut naam te gee, die soeke na die ewig ontglippende vaspen van dinge. Die volmaakte woord is eweneens ’n knal. Dit verplant die aarde en dit wat daarin en daarop is, oor op die bladsy; die leser ruik nog die omgedolwe grond. Die presisie daarvan moet ’n skok wees van sowel feitelikheid as van verbeelding, van herkenning en geheue.

Digter William Merwin skryf met passie oor die drang om name te ken en te onthou. Hiermee identifiseer ek:

I have lived without knowing

the names for the water

from one rock

and the water from another

and behind the names that I do not have

the color of water flows all day and all night

the old man tells me the name for it

and as he says it I forget it

Ek is ’n ewige soeker na die woorde wat in herkenning kan knal, om naam te gee aan elke oppervlak, elke gras, om te onthou, om te bewaar. Ek ervaar ’n intense gevoel van verlies oor voëls in my omgewing wat ek nog nie “ken” en geïdentifiseer het nie (oor die 40 spesies om my huis en tuin het name, afgemerk in my voëlboeke); ek het nodig om die grasse en die bosse van my omgewing te lys: droog-my-keel, duinekatstert, koedoebessie, krulkransie, maagpynbossie, marramgras, skilpadbos, sonskynster. Ek is bang dat hierdie name verlore raak.

(My redakteur het my van myself gered deur my ellelange lys van noemname met spesiename daarnaas, liefs weg te laat, en ’n onmoontlike lang opnoemgedig tot sinvolheid te verkort.)

Maar met elke naam wat ek “red”, is daar soveel wat verlore gaan. “Always naming, always words galvanizing the things of this world”, sê Felstiner in Can Poetry Save the Earth? En Linnaeus self het gesê: “As die name onbekend is, gaan ook die kennis van dinge verlore.” Taal is die enigste ark waarin ons die name en die kennis kan bewaar.

In die gedigreeks, “saad”, is daar ’n beduidende interaksie tussen die oopskryf van ’n digter se verlede en die ontkieming van saad. Hierdie ontkieming word ook gelykgestel aan die ‘ontkieming’ van ’n digter.

Verder is daar ‘n sterk wisselwerking tussen gebruiksaanwysings wat gebruikstaal verteenwoordig en poëtiese taal. Ironies genoeg word hierdie katalogisering juis die stramien vir die poëtikale. Kan jy vir ons meer oor hierdie wisselwerking vertel en waar die idee ontstaan het?

Ek is ’n aantal jare gelede aan Robert Kroetsch se briljante Seed Catalogue bekend gestel deur Peter Midgley, digter en skrywer wat tans in Alberta, Kanada woon. Die lang gedig van Kroetsch het my bygebly, veral sy gebruik van “gevonde” taal in iets so alledaags soos ’n saadkatalogus. Uit die nie-poëtiese het Kroetsch doelbewus en dikwels op ironiese wyse poësie geskep. Ek het lank met die gedig geworstel, en probeer om gebruikstaal en selfs verbruikerstaal sodanig te stroop dat dit gelade kon word, in samehang en wisselwerking met die gedigkern. Die gebruik van gevonde taal het nuwe uitdagings gebied en spel met vorm toegelaat.

Ek skryf doelbewus teen eenvormigheid in, sekerlik nie altyd geslaagd nie, maar ’n genuanseerde, geskakeerde digbundel wat beide vorm en inhoud betref, laat my sintuie tintel. Miskien, iewers in my toekoms, lê ’n droombundel wat meer palimpsestiese skets- en notaboek as digbundel sal wees.

Jou bundel maak melding van onder andere Mary Oliver, Walt Whitman, Linda Hogan, Karl von Frisch, Carl Linnaeus, Jane Bennett, Thomas Huxley en Spinoza. Hoe het hulle hulleself by jou aangemeld? Watter rol het hulle gespeel in die skryf van die bundel?

Elke gedig is ’n ontdekkingstog en ’n speurverhaal die onbekende in. Karl von Frisch het byvoorbeeld navorsing gedoen oor die gedrag van bye en in 1927 die ontdekking gemaak dat die lengte en rigting van die “rondtedans” en “wiggeldans” van bye in direkte korrelasie is tot die ligging van en afstand na voedselbronne en dat hierdie navigasie onder andere moontlik gemaak word deur die polariserende patrone van blou lug. Dit is die alfabet van bye. Linda Hogan se kinderverhale het ’n bewussyn van die lewe van vlermuise geskep; my vriende Jane Bennett, David Abram, Greg Garrard, Timothy Morton en vele meer is my medereisigers deur die wêreld van die ekokritiek. Hulle het nogal ’n manier om so ’n bietjie aan mens af te gee.

Dit is vir my noodsaaklik dat die feite in my gedigte moet klop. Ek vind dit onmoontlik om met enigiets anders as die waarheid te werk, ek jaag die meedoënlose akkuraatheid van ’n Marianne Moore na; die wetenskaplikheid van ’n T T Cloete. Selfs die realm van die verbeelding en die magiese moet met noukeurigheid betree kan word.

mangliete-1

mangliete-2

Mangliete in die Nahoonstrandmeer, Oos-Londen (Foto’s: Salmon Smith)

tafoni

Tafoni by Keisterstrand, Oos-Londen. (Foto: Susan Smith)

 

Opvallend in die bundel is die ikonisiteit van sommige van die gedigte in die bundel, soos byvoorbeeld in “die oortjies van die gedig” (49) en “skulpgruisgrys” (63):

 

keiserstrand

34 km wes van oos-londen

 

wolkgrys misgrys meeugrys  veergrys

watergrys brandergrys skuimgrys

rotsgrys klipgrys  klipskeurgrys

sandgrys   skulpgrys

skulpgruisgrys

 

32°58’ suid

 

Is konkrete poësie of die gedig-as-ikoon ’n proses wat jou na aan die digterlike hart lê? En is dit ook ’n aspek wat “groen poësie” mee omgaan?

Ikonisiteit gaan natuurlik oor soveel meer as net die uiterlike tipografie van die gedig. Dit is wel so dat die bladspieël en die wit van die bladsy groter prominensie het in die sogenaamde groen poësie, veral waarneembaar by die Kanadese ekodigters. Die bladsy word ’n plek, ’n terrein of perseel waarop bepaalde ruimtelike patrone neerslag vind – ’n materialisering van die gedig.

’n Ikoniese gedig is veronderstel om die leser in ’n energieke ontmoeting te plaas met die materiaal en materialiteit van skryf: die alfabet as sisteem van lyne en hoeke; herhalings van komponente; fisiese en visuele lyne. Die digter orkestreer die alfabet en woorddele as visuele rym en die aandag verskuif vanaf die transparante funksie van betekenis na die konkrete funksie van plek op papier. Die digter is besig om die fokus van die leser te manipuleer en te beheer, selfs te disoriënteer. Ritmiese stiltes, perkussiewe enumeratiewe herhalings en die oopmaak van spasies tussen woorde verkry ’n betekenis in sigself.

Ikoniese gedigte word dikwels nie as hoofstroompoësie gesien nie, maar die speelse en selfs dramatiese aanslag daarvan, boei my. Om te dink hoe die oog moet kyk, hoe die bladsy en die gedig self plek word, maak die digter deel van die materialiseringsproses, maak die lesende leser ’n kykende leser op ’n konkrete vlak.

’n Boeiende gedig is “Xolobeni Mineral Sands, Wildekus” (87). Hier word melding van gemaak dat dit “na ’n gedig van Derek Walcott is“. Kan jy vir ons aandui watter gedig jy hier in gedagte gehad het?

Is Walcott ’n gunsteling op jou boekrak?

Walcott se uitbeelding van land en see en sy verwoording van veral die Karibiese eilande vertoon ’n intense gewaarwording van die verhouding tussen plek en bewussyn en gewete, waarby ek aanklank vind. Enkele versreëls uit die lang gedig “Omeros” het my aandag getrek weens die toepaslikheid daarvan op die gebeure wat oor die afgelope aantal maande ontvou het by Xolobeni aan die Wildekus.

Na maande van intimidasie, geweld en die uiteindelike sluipmoord op mense wat die voorgenome mynbedrywighede deur ’n Australiese mynmaatskappy by Xolobeni teenstaan, word daar nou in die media ook oor Gupta-betrokkenheid en grondkaping gespekuleer.

’n Mens vra vrae: is hierdie lewens nie belangrik nie? Is die mense wat ’n leeftyd daar woon se stemme nie belangrik nie? Hoekom word ons natuurlike omgewing minderwaardig behandel? Waar kom aardreg te pas?

Benewens ooglopende omgewingsrisiko’s is daar die wit-, rooi- en swartmanglietwoude in die strandmeergebiede by Xolobeni (ironies beteken die naam Xolobeni “plek van hartseer”) wat dien as wieg vir jong marienevisse en skulpdiere. Die raar Manglietvisvanger is ook inheems aan hierdie gebied. Dit is die Wildekusstrook waar ’n versteende woud in die rivierbeddings van die Mazambarivier gevind kan word en wat die hoogste konsentrasie fossiele bevat, waarvan sommige gedurende laagwater ontbloot is, wat die bestudering van die beweging van tektoniese plate moontlik maak en wat, na raming tussen 84 en 86 miljoen jaar oud is.

fossiele

Fossiele blootgelê tydens laagwater (Foto en blog: http://simontothemax.blogspot.co.za/2009/06/red-dunes-of-xolobeni-curse-of-black.html)

Dit is ironies dat inwoners van ’n land soos Australië, wat self so intens sy eie grense teen stroping bewaak, gewetenloos toesak op teikens in Afrika en dit vir geldelike gewin probeer uitbuit. Dieselfde geld natuurlik vir die dreigende skaliegasontginning van die Karoo en Oos-kaap deur die Shell-maatskappy.

Susan, sou jy jouself as “ekodigter” identifiseer of is so ’n etiket nie haalbaar vir jou as digter nie? 

’n Doelbewuste groepering of etikettering kan verskralend inwerk en ek sal altyd versigtig daarmee omgaan.

Terselfdertyd besef ek egter dat weens die invloed van my spesifieke belangstelling in ekopoësie en –teorie daar ’n bepaalde “insuur” plaasvind wat my siening van dinge en my eie werk beïnvloed. Ek dig oor allerlei dinge; in hierdie spesifieke bundel het daar ’n onbewuste weerspieëling tot stand gekom met dit waarmee ek op ander plekke in my lewe besig is – ’n bewussyn vir die bevraagtekening van hiërargiese strukture, die bevraagtekening van benoeming, wat in essensie ook ’n soort toe-eiening is, wat juis die hiërargiese bewussyn uitkalwer.

Ten laaste: watter gedig uit die aarde is ’n eierblou ark sal jy graag met Versindaba-lesers wou deel?

Moontlik is dit gepas om af te sluit met die slotgedig in die bundel, “Missa Gaia: ’n hooglied van die kompos”:

 

Ons is van die aarde

en ons sal terugkeer

aarde toe. Ons bemin

die onthegte blomme;

die geknakte stingels

is vir ons mooi. Kyk hoe lieflik

die molmwording van fyngesnaarde

blare; ons hoor die inleidende korale

van nagskoflarwes. Die sonate

van Latour se liewe wurm-

en maaierwerkers het ons lief;

in u wonings van fosfaat-

en kalsiumvlegsels grond

is ons tuis.

 

Wys tog, sielsbeminde, waar u

die takkies neerlê,

waar u nuwe steggies plant.

 

Ons is die wemeling van donker sterre

onder die grond; die engele

se heilige mikropartikels

wat die kosmos tot kontoer

en gefermenteerde leefspin smee.

 

Ons is van die aarde. Die aarde

het ons gemaak.

 

.

Onderhoud met Etienne Terblanche (by die nag se wit kant in)

Tuesday, October 18th, 2016

by-die-nag-se-wit-kant-in

 

Etienne Terblanche gesels met René Bohnen

oor sy bundel “By die nag se wit kant in”

Baie geluk met jou digdebuut, Etienne. Jy het natuurlik reeds verskeie akademiese publikasies oor poësie die lig laat sien, veral met ʼn nuwe blik op die oeuvres van T.S. Eliot en E. E. Cummings ten opsigte van ekopoësie en ingeplaaste skryf. Kan jou lesers ʼn soortgelyke benadering of belangstelling verwag in jou eie poësie?

René, baie dankie vir jou sorgvuldige vrae. Dit is nie vergesog om te sê dat die blare aan die fluweelboswilge daar in ons omgewing my op ‘n manier gevra het om hulle te skryf nie, om vir hulle ‘n stem te wees. En dit voel soms asof die sensuele fyn en groen grashellings in die Wolkberg met my praat wanneer ek daar uitkom. Natuurlik het ek hard probeer om hulle te ignoreer. Ek is ‘n moderne mens wat nie ou vorme van bygeloof duld nie. Maar ek moes luister. Die blare en die gras moes wen, hoe kon dit anders? Ons is nie hier om die lewe ‘n les te leer nie. Die lewe is te groot, en groots. Jy kan leer en deelneem, jy kan groei en blom. Dit is omtrent al. “The world is charged with the grandeur of God.”

Dit aan die een kant. Aan die ander kant dig ek nie berekend groen nie. Nou hoe nou, sou ‘n mens kon vra. Want ek onthou dat die heel beste groen gedigte nie doelbewus geskryf staan in die mode van wat ons tans “groen” noem nie. Neem die hele oeuvre van D. J. Opperman as voorbeeld, neem veral “Kontrak” of “Mijn Herte met Luste Ghevaen” of daardie beeld van die groen, afgeskeurde gras in Heilige Beeste. Neem soveel van die treffende metafore en speletjies in Breyten Breytenbach se gedigte. Dink aan hoe die natuur tref in Eugène Marais se “Winternag” wat nie ‘n groen fokus het nie. Dink aan Gerard Manley Hopkins en natuurlik E. E. Cummings wat gedig het lank voordat die ekokritiek en die digkuns in die akademiese gange met mekaar in dialoog getree het.

Verstaan ek reg, dat jy voel jou gedigte is nie doelbewus ekokrities nie?

Ja, want hulle wil in die eerste plek net gedigte wees. Daarom is die prominente oorweging nie hoe groen die boodskap gaan wees nie maar sake soos hoe die reëls gevoelig afgekap moet word: so ‘n digterlike rekenkunde verg uiteindelik al jou uitdruklike aandag. En dit is asof die gedig se groenheid dan asof vanself vorm aanneem. Dit wil sê die gedig is die literêre vorm wat van nature neig na groenheid. Daarom hou ek die ekokritiek en die gebiedende groen mode doelbewus ‘n bietjie op ‘n afstand sodat my gedigte die grootste moontlike speelruimte geniet om as’t ware self terug te keer na hulle groen inplasing—gedigte het in elk geval so ‘n gewoonte omdat hulle uit die liggaam voortspruit met ritme, klankpatrone, herhaling, sintuiglike beelde en dies meer.

Ek dink ek moet in hierdie korrekte en soms moralistiese tye spelerig waak teen die idee dat ‘n gedig ‘n boodskap is wat gereduseer kan word tot die uitdrukking van een of twee modieuse sedes. Wanneer gedagtes byvoorbeeld gedigte word, verander die syn van die gedagtes in hulle wese, word hulle ‘n ander soort denkervaring—hulle word talig beliggaam en in dié sin sekerlik so groen as wat groen groen kan wees. ‘n Aantreklike groen!

Wallace Stevens vergelyk die poësie met ‘n blou kitaar en sê: “Things as they are/ Are changed upon the blue guitar.” Dieselfde geld die groen kitaar.

Wat die ekokritiek self betref, is ek bekommerd dat dit té skepties en selfs sinies word oor die natuur, bewaring en letterkunde. Maar dit is ‘n gesprek vir ‘n ander geleentheid.

As ek omblaai na die motto toe, word sekere idees reeds by my geaktiveer – idees wat ek verder in die bundel sal ondersoek. Op hierdie stadium reeds sou ek egter wou vra: watter rol speel alchemie in jou verse?

Die alchemie speel nie bewustelik ‘n rol in die maak van my gedigte nie. Maar jy is reg dat die Jungiaanse wêreld ‘n belangrike rol speel. Nie soseer die studie van sy tekste nie (dit is ‘n groot oeuvre waarvan ek maar net ‘n aantal tekste en gedeeltes van tekste gelees het) maar in terme van Jungiaanse terapie wat vir my in die sogenaamde gewone lewe enorme deurbrake bewerkstellig het. ‘n Mens se lewe slaan deur in jou gedigte en my Jungiaanse ervarings vorm dus deel van die groter Gestalt van my gedigte as ervarings—ervarings in die skryf en hopelik dus ervarings vir die leser.

Die metafoor wat my gerig het met die komponeer van die bundel was dus nie die mooie van goud wat uit modder gemaak word nie. Dit was van die son wat deur blare skyn asook van ‘n lewende, vlieënde mandala—die skoenlapper. Selfs die bundeltitel het op een stadium vir my in Engels voorgekom as “The Floating Mandala,” al was die hele bundel van die begin af in Afrikaans. (Afrikaans, my eerste beminde.) Tweetaligheid het ook sy komplekse kante! Daar was selfs met my vrou, my broer, my niggie en vriende gesprekke in die Akker (‘n koffiehuis hier in Potch) oor die Afrikaanse vertaling hiervan as moontlike bundeltitel: kronkelmandala, dartelmandala, fladdermandala, die swewende mandala, die drywende mandala… intense gesprekke oor ‘n glas Coke Zero of ‘n glas witwyn! Maar dit wou net nie geluk nie. Ná ‘n lang gespook en selfs ‘n kortlys titels wat ek aan Martjie Bosman en goeie lesers wat ek ken, gestuur het vir hulle oordeel, het ek met groot vrede oor die huidige titel besluit. Maar amper het ek soos in een van daardie eksistensialistiese dramas ‘n bundel op soek na ‘n titel gehad! Soos ‘n masjien wat nooit in ‘n kar sou ry nie omdat een kardinale skroef nie vervaardig kon word nie.

Nog by die motto: die psigoloog Carl Gustav Jung het na hierdie aksioom van Maria die profetes van Demokritus verwys as die metafoor vir individuasie. Hoe het jy in die verse omgegaan met die idees van Eenheid en Skeiding? Ek dink hier byvoorbeeld ook aan die treffende reël:

om my vrou sirkel ons kind (uit “In die begin”, bladsy 13.)

Laat my eers ‘n bietjie agtergrond skets voordat ons terugkeer na die bundel as sodanig. Die motto, die aksioma van Maria, die gedagte aan individuasie—hierdie dinge kan maklik meer abstrak lyk as wat hulle is. Hulle verteenwoordig ‘n pad wat ‘n mens loop en waarskynlik loop elke mens dit op die een of ander manier. Die vier stadia van die aksioma—een wat in twee verdeel en twee wat deur ‘n derde fase terugkeer na eenheid in ‘n vierde ruimte—verteenwoordig elk ‘n ervaringsveld in die sogenaamde alledaagse bestaan van mense en van kulture. Kyk byvoorbeeld na ‘n kind. Eers beleef die kind alles as een, onmiddellik een. Hy en ma is vir hom een en dieselfde ervaring. Iewers het ek gelees dat as dit reën en hy sou kon sê wat hy dink, sou hy sê: “ek reën.” Dié eerste eenheid is onmiddellik in die oorspronklike sin daarvan: dit kan nie bemiddel, gekommunikeer, gemedieer, verwoord of bedink word sonder om die eenheid aan duisende teenoorgesteldes en verskille te laat spat nie.

Maar die kind moet groot word, hy moet deur ‘n differensiëring beweeg, hy moet groei. Anders gaan hy nooit semiotiese of andersoortige vrugte dra nie. Hiermee kom daar noodwendig skeiding. Teen die tyd dat hy ‘n grootmens is, word sy alledaagse ervaring grootliks gedomineer deur teenoorgesteldes soos “ek en jy,” “ek, hy, sy en dit,” en selfs “suur slimfone baai in ‘n bruin nagmerrie.” Sy ervaring is nou relasioneel bestaande uit verbande tussen objekte en ‘n legio verskille met hulle woorde, sinne en paragrawe. En snags droom hy homself terug in die rigting van eenheid.

Eenheidskind word ‘n talige grootmens wat die lewe in relasies ervaar: moontlik dink mens dit is die hele verhaal. Maar is dit? Saam met Maria die leraar van Demokritus voel ek anders, dat die eenheid nie verlore gaan nie. Dit is nog daar of hier, sodat ‘n grootmens in ‘n derde of vierde ruimte kan in beweeg waar hy of sy deur middel van talige (relasionele) ervaring die eenheid ervaar, hetsy deur harde werk, deur genade of deur beide hiervan. Sekerlik ook deur middel van die skryf van gedigte. Is dit nie Cummings wat gesê het die gedig is daardie temperatuur waarby teenoorgesteldes smelt nie?

Die bundel neem jou as’t ware op ‘n reis deur die ervaringsvelde van die aksioma van Maria. Kan jy ‘n bietjie verder uitwy oor die derde en vierde ruimtes in terme van die bundel?

Ek het ‘n kollega wat hieroor kop skud en vra of die terugkeer na eenheid nie maar net eenheid is nie. Hoekom nou ‘n derde of vierde ruimte? Een van die antwoorde is dat jy die eenheid nie meer naïef en gevaarlik—ontstellend en hinderlik ongevormd—beleef soos in die geval van jou eerste eenheid nie. Dory die engelvis in Finding Nemo dink mos als is so pragtig een dat sy in die oop oseaan in kan swem met die “walvistaal” wat sy “bemeester” het! Ons sidder vir haar onthalwe want ons weet sy moes teen dié tyd van beter geweet het. En wat ‘n belewenis is dit om saam met jou kind in die huis te sien hoe sy of haar gedagtes van eenheid, waarin fantasie en werklikheid sommer net so meng, voel-voel en nie sonder genot nie vorm kry in die rigting van teenoorgesteldes en verskille. Dit is een van die treffendste dinge wat met ‘n mens kan gebeur om dit so ten nouste saam met iemand anders ‘n tweede keer te deurleef.

Die grootmens se geleidelike en soms skielike herontdekking van eenheid is derhalwe ‘n soort twee-in-een, ‘n streetwise coniunction oppositorum. Dit behels die oop nuwe ontdekking van eenheid anderkant en deur teenoorgesteldes wat bymekaar kom. Dit is gevorm en daar is diepte en ruimte daarrondom. Die teenoorgesteldes smelt en gaan oop in eenheid maar nou in ‘n baie meer bewuste vorm danksy die skeiding, differensiëring en groei wat plaasgevind het. Dit is hierdie derde/ vierde ruimte van streetwise eenheid wat in die derde en vierde bundelafdelings vorm aanneem. Waar die tweede afdeling tweeledigheid ondersoek en feitlik elke gedig daarin eindig in tweeledigheid, keer die vierdie afdeling terug na die kind se manier van kyk waarin die magiese spel tussen iets en niks opnuut saamval. Ook die bundeltitel verteenwoordig die samehang van teenoorgesteldes in die ruimte, van ‘n kind wat dink dat die volmaan net sowel ‘n deur is, ‘n ingang of poort na ‘n plek waar die geliefdes in ‘n ander land beland. Die bundel probeer dus fyn onderskei tussen die kinderagtige krag wat weier om te groei en die kinderlike krag wat eenheid beleef ook vanuit die perspektief van ‘n volwasse mens. Die beeld van ‘n boom, die boom as individu, is sterk aanwesig in die agtergrond hier.

Tog dink ‘n mens dikwels aan skeiding as ‘n verlies, ‘n moeilike en soms selfs bose ding.

Wanneer skeiding met mag, liefdeloosheid en geweld gepaard gaan, is dit boos. Maar skeiding is nie in sigself boos nie, dit is noodsaaklik vir groei. Die kind sirkel om die ma en uiteindelik ook goed uit die ma se dampkring uit op een of twee wyses, veral as dit ‘n seun is. Maar die terugkeer na daardie eenheid wat die groei in die eerste plek en eintlik deurgaans moontlik maak, bly net so belangrik.

Die digter soek myns insiens na skoonheid omdat hy of sy na heelheid soek. Vir my bly die digter ‘n moderne of ongemaklike sjamaan wat effens eenkant op die rand van die samelewing in sy hut of weelderige huis woon juis omdat hy of sy die rol speel van die soeke na heelheid, sekerlik ook vir die onthalwe van ‘n taal, kultuur of samelewing. Of die samelewing dit in ‘n gegewe tydstip besef of nié, iets hiervan bly waar. Die digter vryf die alfabet terug in die natuur se voortgang (oop, dinamiese heelheid en die integriteit van deel-wees van ‘n plek) in. Ek ontleen dié gedagte aan David Abram se The Spell of the Sensuous.

En ‘n taal of kultuur beweeg op ‘n kollektiewe skaal ook van eenheid na verwonding en skeiding soos ek in die gedig “Afstand” voorstel oor Afrikaans en Afrikaners. In ‘n sekere sin is die enigste taal of kultuur wat die moeite werd is, een wat gewond is. Want dan is daai taal nie meer ‘n drillende bol jellie van pure naïewe eenheid nie, dan het die taal behoorlike takke, dorings en blare gevorm en sy kan ‘n bruikbare skadu teen die hitte langs die kraal neervlei.

Ons weet goed, al te goed, dat Afrikaans deur Afrikaners erg gewond is. Tans word sy kwaai aangeval deur ander. As Afrikaans dit gaan oorleef—my hart kry seer as ek so daaraan dink—gaan sy nog sterker staan in die winde van verandering wat maar altyd veral hier in September en rondom verkiesings oor Afrika waai, met nog dieper wortels, en veral nog fyner haarwortels. Maar as hierdie boom omgekap en uitgetrek word, sal dit ‘n onherroepelike groot verlies vir die hele land wees. “You don’t know what you’ve got until it’s gone.” Ek dink nie ons besef aldag hoe ‘n groot rol Afrikaans op soveel vlakke van ons samelewing saam met ander tale speel nie. Sy is onder andere ‘n dapper skip wat meer as een kultuur deur ons land se storms dra.

Hoe dit ook sy, my bundel ontvou dus in sy vier afdelings met die vier ervaringsvelde van die aksioom van Maria langs, beginnende met eenheid (ek het gemik na eenheid op digterlike vlak, die vlak van “wooing”!) in die eerste afdeling, dan tweeledigheid wat geweldig begin en in die kleinste hoekies en gaatjies gaan sit in die tweede afdeling—soos ‘n bom wat bars en dan verdoof en waarvan die neersiftende stof in hoekies en gaatjies van die tweeledigheid gaan boer—en dan die terugkeer na eenheid in afdelings drie en vier.

Die buiteblad is ʼn makrobeeld van ʼn die vlerk van ‘n uiloogmot (of mikrobeeld, afhangende van watter lens jy gebruik maak!) In die eerste plek kom die “butterfly effect” konsep by ʼn mens op. Ek herinner my ook ʼn ander alchemiese stelling wat beweer dat die natuur se detail die groot dinge verteenwoordig en naboots.

Kan jy bietjie uitbrei oor hierdie konsepte en oor die begrippe Gedeelte en Geheel binne bundelverband? Vroeg in die bundel reeds word hierdie kwessies aangeroer, op bladsy 12:

 

Eerste sien

 

Die see skulp in jou oor,

huiwer in jou skouerkuil,

kolk ferm in jou lies.

Na miljoene jare, meerbeminde,

sien ek haar eers skugter

en toe oral in jou skuil.

 

en op die volgende bladsy, in die gedig “In die begin” tref ons die pragtige reëls aan:

 

In die oerknal

is daar weerklank

Jy is reg, René, die gehele is vir my propvol gedeeltes en die gedeeltes propvol gehele. Ek sien ‘n heelal in ‘n skoenlappereiertjie. Deesdae weet ons dit soveel meer letterlik met ons elektronmikroskope wat in die eiertjie in daal en binne in die mooiste patroon dieselfde patroon vind en binne daardie patroon nog ‘n keer en nog ‘n keer en skynbaar eindelose kere weer. Ek wil graag met verbeelding reageer op hierdie soort ontdekkings van fraktale en Juliapatrone maar ook veel meer: ek wil skryf in die voelbare ruimte en diepte in, die lewende ruimte waarin dit alles vorm, plaasvind en vloei.

Daar is met ander woorde ‘n verbeeldingsdimensie by die masjiendimensie en die natuurwetenskaplike ontdekkingsdimensie. Die gedig werk immers ook met gedeeltes en gehele, soos jy aandui. Dit is ‘n hermeneutiese gebeurtenis waarin die een metafoor die hele gedig verander en dié veranderde geheel weer ‘n ander klankpatroon sigbaar maak en dies meer. Ons skryf en lees die gedeelte in terme van die geheel en andersom en só word die gedig kompleks en gaan hy of sy op in groter kontekste soos ‘n plek, ‘n gesprek, ‘n eeu, ‘n leeftyd—en veral die Aarde.

En as alles in die oerknal vervat is soos in ‘n onmoontlike aktiewe en stil saad, dan kan mens niks daarvan uitsluit nie (ander is dit mos nie alles nie!) en dus is weerklank in die eerste klank en weerkaatsing in die eerste lig. En dus is ek en die mier gemaak van presies dieselfde materiale. Die wurm is my suster. Die termiet is my broer. Die hoëveldbloutjie en die akkedis is my medelandsburgers. My siel spieël in die metaalblou en grys van die hoëveldbloutjie, daardie dartelende klein psige, want ons is (gemaak van) dieselfde sterrestof en ek verstom my oor hoe perfek pragtig hy daarin vorm gekry het of daaraan vorm gee! Ek dink aan Emily Dickinson en wil saam met haar sê: Amen! En ook: ek salueer u, pragtige versvrou van Amherst.

Wat die evolusieteorie betref: ek het daarvoor die grootste digterlike respek. (En voor die evolusieproses staan ek verstom.) Maar die respek is digterlik. Waar die evolusieteorie myns insiens van sy verklarende limiete begin bereik—dit gaan sukkel om “mind” (persepsie?) te verklaar—daar wag die poësie lank reeds vir hom, rustig en geduldig. En ‘n mens hoor gereeld geluide dat die verstommende insigte wat die evolusieteorie bring nog nie poëties ontgin is nie. Maar dit is nie ‘n maklike taak nie. Wanneer ‘n mens dit nou en dan hopelik begin regkry, is dit baie aangenaam. Oor evolusie sou ek nog lank wou gesels…

Detail en verteenwoordiging met spesifieke verwysings na natuurelemente blyk belangrike onderwerpe te wees. Jy gebruik heerlike plaaslike omgewingsbeskrywings, ryk aan klank en kleur, om die emosionele ladings van verse te dra en om filosofiese gedagtes te anker. Die wonderlike Bosveldoggend wat oopbars in die verskeidenheid voëlgeluide op bladsye 16 en 17 is ʼn vreugdefees vir die leser. Boonop word bekende idees dikwels goed verskuil en splinternuut aan die leser voorgesit. Vergelyk die volgende, wat my aan Herakles herinner, toe hy geskryf het “alles vloei”

 

Ons lied word gelyk solied, ons vloei en rol

(uit Die digter sing vir sy beminde, bladsy 15)

 

Vertel asseblief meer oor sensualiteit, vloeibaarheid en konkrete, sintuiglike waarneming in jou verse.

Soos vir soveel ander skrywers begin die skryfproses vir my in sintuiglike waarneming. Die gedigte begin as beskrywings wat algaande metafories word sonder dat ek die waarheidsgehalte van die beskrywings te maklik wil prysgee. In my afrikafladderpapiertjiegedig sal jy sien dat die hoogs metaforiese beskrywings getrou bly aan die werklike voorkoms van dié onmoontlike klein lewende psige wat ragfyn-gevlerk so met die diepgroen ondergroei van ‘n woud af bons-bons-bons in die vorm van sulke pragtige hoppende bogies. So ‘n waarheidsgehalte is ook waar van my Bosveldsimfonie soos jy sê—dankie vir die mooi kompliment! En van heelwat ander gedigte soos die “Klein Olienstudie” wat aanvanklik net ‘n noukeurige beskrywing was van ‘n olienhout wat ek deur ‘n venster in Mpumalange gesien het en wat sulke eienaardige reguit lote boontoe gemaak het. Sover moontlik probeer ek my feite reguit hou wanneer ek oor die natuur skryf in die soeke na die sintuiglikheid waarvan jy praat. En natuurlik skryf ek soms ook agter fantasmiese beelde in my geestesoog aan.

Die sintuiglikheid in die lewe en in gedigte is vir my soos ‘n groot Eros. Ek wring my hande saam van pure opgewondenheid en lekkerkry oor hoe raak en genoeglik E. M. Forster se roman A Room with a View die liggaamlike onskuld van Eros uitskryf, ek kan nie oor of verby dié roman kom nie. Ook oor of verby gedigte kan ek nie kom nie. Hulle is vol Eros, hulle kom uit gevoelens en instinkte en die fyn en dikwels vergete manier van “weet” wat ons liggaam geniet.

As jy my gedigte sensueel gevind het, voel ek daarom tevrede. Mag ‘n digter tevrede voel? Natuurlik, solank dit ‘n oop tevredenheid is, ontvanklik vir verandering en groei. Groei is mos Eroties!

Kan jy die aard van hierdie interessante Eros waarby ons nou beland het, ‘n bietjie verder toelig?

Ek kyk na die wolke. Dit is ‘n Erotiese ervaring. Die wolke verander, hulle vryf teen my keëltjies en stafies. My kyk vryf teen die wolke se blommende, blomkolende druppelvorms. Ons ontmoet en vryf mekaar so en gaan oop vir mekaar en dit word ‘n diepte, dit word ‘n ervaring, dit word selfs ‘n geboorte in ‘n nuwe wêreld in, deur die poort van sien. Die wolke hang aan my oë, my kyk hang in die wolke. Die blitsvonke vloei binne-in my verstand en dit is tog asof die wolke ook weet dat ek hulle sien al steur hulle hul geen duit aan my nie. Dit is hulle onskuld. Hulle verander vanself en ek mag dit volg. En dit is net een voorbeeld van Eros in die geval van een sintuig—ons het nog nie eens by sinestesie uitgekom nie.

Daar sou egter ‘n hele poëtiese kritiek geskryf kon word oor hoe Eros deesdae uitverkoop word. In Jungiaanse taal sit mens hier met ‘n tweeledigheid: ‘n stel teenoorgestelde pole waarin elk van die pole vasval in eensydigheid! Dit wil sê, die coniunction oppositorum ontbreek en jy bevind jouself iewers tussen die skadukant van jou gees en ‘n neurose. Daar is nóg verbinding tussen die twee pole nóg ruimte of resonante diepte rondom hulle. Die moderne mensdom en die natuur is in ons dae helaas hiervan ‘n voorbeeld. So ook seks en menslikheid. Biljoene dollars druk oordrewe, opgepofte, banaal-liggaamlike seks in ons kele af. Terselfdertyd is daar ‘n oordrewe rasionalisme oral aan bod, ook oor seks. Die mens se liggaam en kop is geskei soos die dier wat na Bethlehem slof in W. B. Yeats se “The Second Coming.” ‘n Genadelose “demokratiese” son van eendersheid skyn boonop oor almal se verlore koppe. Die opwaartse geestelike menslike energie en sy of haar pragtige afwaartse aardsenergie, liggaamsenergie, eerste see-energie, kom nie meer lekker by mekaar uit nie. Prufrock die moderne stokkiesmanvraat wat als verteer het deur middel van sy solipsisme en derhalwe net so honger gebly het, weet in een van sy min eg-menslike, intieme en verleë oomblikke dat die meerminne nie meer vir hom kan sing nie.

Moontlik is Eros die kollektiewe energie wat die meeste onderskat word in ons tye. ‘n Eeu later stem ek nog saam met Forster hieroor. In Opperman se woorde: hoe kan ek verseker wees van ‘n vaste waarheid oor God as ek so fyn verbind is “aan die wye/ landskap, sterrenagte en die getye,/ die room wasbloeisels franjepani, die rits/ van vlieënde miere en geluidlose flikker van ‘n blits/ agter die palms”? En kyk net hoe weef Afrikaans haarself ook in hierdie landskap in. Kyk hoe vorm sy haarwortels wat haarself voed en die wete van hoe dit voel om in Suid-Afrika te woon, voed.

En dit alles is ‘n vorm van vloei: die natuur verander en ons verander daarmee saam. Die natuur verander vanself. En dit verander my. As ek kon, sou ek my gedigte nog meer wou laat vloei met hierdie besef saam.

Kort op die hakke van deel en geheel is natuurlik Polariteite en Teenoorgesteldes. Ek verwys byvoorbeeld na die kreatiewe spanning tussen die manlike en vroulike, veral miskien vanuit ‘n kosmiese/kosmologiese oogpunt. Die leser sou ook vermoed dat, indien Maria die profetes in die verse spreek, haar manlike teenvoeter, Demokritus, ook sal praat. Kan jy meer hieroor sê?

Selfs met al die gesonde strategiese aanvalle op die gesonde verstand (“common sense”) vanuit ons poststrukturalistiese omgewing veral ten opsigte van die manlike en vroulike teenoorgesteldes is dit vir my duidelik dat as ons nié die woorde “manlik” en “vroulik” gehad het nie, ons hulle sou moes ontdek. Dit is ‘n geringskatting van die Aarde om dié twee energieë tegelykertyd simplisties en kompliserend voor te hou as blote “konstrukte.” In die mate waarin ek dit verstaan en misverstaan (vir ‘n keer ‘n goeie misverstand!) kom die meer verfynde Taoïsme vir my hier nader aan die waarheid. Hiervolgens is daar twee konflikterende energieë, manlik en vroulik, waarvan ek as man net deel is, net een individuele uitstulping in die deelnemende vorm van die algemene wonderwerk van die individu. Maar so hoogs individueel as wat ek nou voorkom, kom en gaan ek saam met alle ander wesens en sake—selfs in postmoderne tye bly dit seker.

Uit die reusekonflik tussen yin en yang waarvan nie een beter is as die ander nie en waarvan die balans goed is, kom die onmoontlike aktiewe samehang van die nou-oomblik wat ons “alledaags” noem en elke dag en nag beleef. Die sleutel hier is dat die Aarde enigsins voortgaan en dat ‘n mens daarvan ‘n bewuste, reflekterende deel kan wees! Vir my is die vraag: is dit nie genoeg nie? Hoe groot moet die kompliment wees voordat ons dit aanvaar? Ek wonder hieroor in gedigte soos “Mammon en Sofia,” “Hy Wens byna vir die Dood,” “Taoïs se Lied,” en “voorstad.”

Die optimisme in my gedigte (byvoorbeeld in afdelings een en vier van die bundel) betrek hierdie kompliment as man wat oor ‘n anima of so ‘n yin-kol in my binneste beskik wat my met die geheel verbind. Soos in die gedig “Hy is Bly oor die Afrikafladderpapiertjie” waarvan die tweede strofe begin met ‘n beskrywing van die bovlerk van dié wit skoenlappertjie:

Binne-in die bovlerk gaan ‘n melanienhakie oop

en aan die binnekant daarvan hang of dryf

‘n houtskoolkolletjie. Uit die wit kom die donker,

uit die donker kom die lig. Om die wit te ken

en die swart te onderhou is die patroon van alles

onder die hemel. Só kom die lewe helder weer

uit somberte. Dunner as papier

ontkreukel dié klein aandblom.

En Demokritus dan, as manlike energie?

By nadenke glo ek Demokritus staan in die bundel vir ‘n patriargale energie wat alles wil tel, opdeel, afbreek, bruikbaar maak, omsit in logiese stappe, in ‘n greep van kontrole wil kry en in die oordrewe poging om alles te be-gryp uiteindelik in masjienagtigheid en dooierigheid stol. Deesdae is dit asof selfs die mees sprankelende en lewende sake eenvoudig moet inpas by hierdie soort denke. Natuurlik wil die bundel nie sê dat tel, opdeel, bruikbaar maak en dies meer in beginsel verkeerd is nie—die bundel gebruik immers self hierdie manlike en/ of vroulike vormgewing met sy afdelings, reëlafkappings en dies meer. Die bundel stel eerder voor dat die “Demokritaanse” denke wat die wêreld opsny in netjiese stukkies bruikbare voorspelbaarheid homself tans oorskat—dit is die arrogansie en geweld van die patriargie. Dit wil sê, ek is bitter dankbaar dat die Demokritaanse energie ‘n hartomleiding moontlik maak wat ‘n geliefde kan laat voortleef en dat die geliefde in goeie, wetende, wetenskaplike hande is wanneer dit moet gebeur—dankbaar soos ‘n mens dan ook is vir almal se gebede! Maar iets anders is ook aan die gebeur. Splyting en kennis kan nie instaan vir wysheid nie. So goed soos die omleiding is, so sleg is die gedagte dat ons die weer kan beheer of met tegnologie van die Aarde kan ontsnap sodra ons haar uitgeput het. Hier is die instink dat ‘n mens liewer nie kleingeestig aan die grootse Aarde moet peuter, lol en verniel nie, myns insiens gesonder.

Demokritus verteenwoordig dus die soort aandag aan die werklikheid wat deur die linkerbrein meegebring word. Dit is ‘n belangrike soort aandag maar wanneer dit begin glo dat dit die enigste soort aandag is, verniel dit ervaring en werklikheid. Kyk asseblief na Iain McGilchrist, Oxford letterkundeprofessor, gekwalifiseerde en praktiserende psigiater asook kenner van breinbeelding se toeganklike en sorgvuldige boek The Master and his Emissary: The Divided Brain and the Making of the Western World. Dié boek is myns insiens die mees omvattende, genuanseerde en ráák baken en kompas vir dié wat wil nadink oor teenoorgesteldes in die tydvak waarin ons leef. Daar is ook interessante video’s van hom op Youtube, onder andere een van daardie TED Talk video’s wat pragtig saamgestel is by https://www.ted.com/talks/iain_mcgilchrist_the_divided_brain. Dié kan ‘n mens gebruik as ‘n eerste ontmoeting met McGhilchrist se waardevolle denke.

Les bes lewer my bundel dus ook ‘n kritiek op Demokritus. Hy moet weer leer van die soort “wette,” die anderster soort wetmatighede, van Maria sy leraar. Hy moet terugkeer na sy eie natuur met genuanseerdheid, ‘n besef van kompleksheid en met ‘n oop, oop gemoed. En hy moet ophou oorlog maak teen ander en die Aarde al sou dit honderde of duisende jare neem (indien daar soveel tyd oor sou wees). En die feit dat hierdie gedagtes geyk is, maak hulle wat my betref meer skrikwekkend. Die geyktheid is soos vetsug in die siel se persepsie van die wonderwerk van ‘n konkrete leeftyd op die planeet. Aan die ander kant verstaan ‘n mens dat mense dus liewer speels en ironies wil bly oor hierdie dinge en inderdaad weet nie een van ons hoe die groot bane gaan ontvou of verloop nie.

Die gedigte in Afdeling II wat oorlog en geweld as tema het, is ontstellend en visueel. Veral “Skreeu” is in my gedagtes ingeêts. Na watter oorloë verwys jy, is hierdie strydvoering ook binne-in die mens aan die gang?

“Skreeu” verwys in die eerste plek na die konsentrasiekamp by Auschwitz-Birkenau. Dit is ‘n geweldige en belangrike ervaring om daar uit te kom indien jy sou kon want dit is beter om te weet hoe ver mense bereid sal wees om in die wreedheid in te gaan. Jou besoek daar beteken jy word ‘n bewaker van ‘n verskriklike grens deur lank voor die tyd te weet sekere uitsprake kan tot onmoontlike mishandeling lei. Ons is gelukkig nog nie naasteby daar nie, maar jy begin dofweg saam met die analis Judith February dink toe sy onlangs in antwoord op die Fallism wat ons oorval die Duitse digter Heinrich Heine aanhaal: “Dort, wo man Bücher verbrennt, verbrennt man am Ende auch Menschen.” Daar waar hulle boeke verbrand, verbrand hulle uiteindelik ook mense. Ongemaklike woorde soos “whiteness,” “white capital,” “cockroaches” en dies meer laat jou innerlike skoenlapperantennas roer en hou jou solank wakker ten opsigte van wat mag kom—en nie moet kom nie.

Ons is moontlik te apaties, te besig om te oorleef en te materialisties om hierdie dinge aan te voel. Ek voel saam met Theuns Eloff bekommerd oor die politieke apatie van ons jong mense, veral wit jong mense. Maar dít vir ‘n ander dag.

Die gedig se motto is van die Joodse aktivis, Edgar Bronfman: “Nothing can be said—a cry remains.” Dit is sy antwoord op die Groot Slagting. Woorde kan nie uitkom by die verskriklikheid daarvan nie. Mens bereik hier die einde van die menslikheid gegewe dat taal implisiet deel vorm van menslikheid. Jy kan amper net die uiterlike ervaring van jou besoek beskryf.

Dit was ‘n helderblou dag toe dit my te beurt geval het om Auschwitz-Birkenau te besoek. Die hele gebied was toegesneeu onder ‘n dik, spierwit laag wat onder jou skoene gekraak het en waarin kristalletjies met die grootste onskuld in die wêreld gelê en blink het. Hulle onskuld het jou seer gemaak. Die netjiese tweeverdieping-baksteenbarakke wat ek gesien troon het toe ek deur die siniese hek beweeg het wat die ysterletters “Arbeit Macht Frei” uitspel, het my opgeval en by my bly spook. Ook die houtkratte met sinkdakke wat later haastig en goedkoop aanmekaar getimmer is omdat daar te veel mense was om in die baksteenbarakke te huisves.

Die ironie van die baksteenbarakke (‘n ironie waarop die gedig fokus) is dat hulle nog so ferm en regop daar staan nadat soveel mense op die arbeidsvelde daar weens wanvoeding, moedeloosheid, snerpende sneeu, eensaamheid en die onwrikbare militêre baldadigheid van die bevelvoerders dit nie meer kon regkry nie. Die ruggrate kon nie hou nie maar daar staan die baksteengeboue nog. Die baksteenmuur se vorm is soveel minder as dié van ‘n ruggraat maar hy mag maar bly bestaan.

Dit val my op dat daar ander oorloë en beelde in die sintese van “Skreeu” opgeneem is. Jou kommentaar hierop voordat ons hiervan weg beweeg?

Toe ek die gedig skryf, het een of twee beelde vir my voorgekom: dié van Münch se ets met die titel “Skreeu” (die skreeu lyk soos uitdyende sneeu) en dié van William Blake se “Nobodaddy,” daardie bebaarde en giggelende “Vader” agter die wolke waaraan mense soms glo, asook die skildery van Francisco Goya getiteld “Saturnus Verorber sy Seun.” Kronos (Saturnus), die donker kant van manlike ervaring, was in my gemoed—ek dink iewers het W. B. Yeats ‘n gedig waarin Kronos voorkom maar ek kan dit nie nou in die geheue oproep nie. Blake se “London” was ook in my gedagtes. Van my traumatiese kinderervarings met manlike gesagsfigure—ervarings waarmee ek nie te koop wil loop nie—het ook sterk ingespeel met die maak van die gedig. Ook manne wat weermag en grens toe was met wie ek af en toe gesels het. In sommige gevalle kon ek sien die weermagervarings het hulle gees verdraai. Die beeld van die manne wat in die barak stort en dan in die veld neerstort het uit dié gesprekke gekom. Die museumfoto’s by Auschwitz-Birkenau van ribbes wat uitsteek onder bleek velle—ekstra bleek in daardie ou swart en wit foto’s—en die sneeuvlakte wat in sulke gestolde golwe uitstrek, het ook by mekaar gespook.

Dit is ‘n intense gedig, ek besef dit. En jy is reg dat dit te make het met die oorlog binne-in ‘n mens. Die eerste gedig ná “Skreeu” heet “Oorlogdroom” en is ‘n antwoord op ‘n droom wat ek een oggend gehad het. Dit was die eerste keer in baie, baie jare dat ek van oorlog gedroom het. Dit het my ontstel want die feit dat ek vir so lank nié van oorlog gedroom het nie, het beteken dat ek as mens ‘n voller menslikheid bereik het. Of mens wil of nié, die beelde wat jy in jou slaap droom verteenwoordig innerlike psigiese kragte wat in jou leef. Om aandag te gee aan jou drome hou jou dus baie nederig. Die geheim is om liewer bewus te word van hierdie innerlike kragte—dan kan jou menslikheid groei. Jy kan met meer liefde optree. Ek hoop daarom dat “Skreeu” nie as gedig gewelddadig is nie al fokus dit op verskriklike geweld. Hieraan het ek hard gewerk.

Kom ons spring na jou ontginning van taal. “Elefanta” tref as titel in sy veelvlakkigheid en die gedig stel nie teleur in die navolging van die program nie. Die gode wag in hulle beelde, skryf jy. En ʼn entjie verder bespeur die leser ʼn moontlike toespeling op Plato (die nuuskierige leser moet self gaan kyk!) Nogtans verval die bundel nie in filosofiese mymeringe nie. Wat wou jy met taal, spesifiek, bewerkstellig in die bundel as geheel en in Afdeling 4 in die besonder?

Oor die bundelgeheel het ek reeds een en ander met jou gedeel, René. En jy verras my nou lekker met jou lees van “Elefanta.” Ek het nie besef dit is ‘n veelvlakkige titel nie, vir my het dit ‘n pleknaam en ‘n ervaring verteenwoordig. Nog minder het ek besef dat Plato in die gedig verskyn. Ek kan dus nie die verrassing vir die leser bederf nie! (En jy sal my eendag asseblief hieroor moet inlig!)

Jy vra oor filosofiese mymeringe. Daar ís sulke mymeringe in die bundel maar hulle kom in die vorm van gedigte, ek speel hulle op die blou kitaar uit, en dit verander die hele aard van die ervaring. In ‘n sekere sin werk mens glad nie meer met gedagtes nie—nie op die sistematiese manier soos dit in die filosofie gedoen word nie. Jy werk met so ‘n soort morsige filosofie wat daarom ryker aan betekenis is. Ek hoop dit maak sin!

Ja, maar hoe sien of ervaar jy die vormlike ontginning van woorde?

Ek weet nie of my leser dit so gaan beleef nie, maar ek beleef my heerlike gestoei met die taal se vorms as jazz. Dit voel vir my ek werk met note wat aanhou vloei rondom die eintlike melodie. Kleurvolle en soms grys note wat so aan die kant van die melodie bly werskaf om die melodie soos ‘n belangrike leegte te spoor, net langsaan die volheid, sodat die volheid vir haarself kan praat. (As die volle melodie soos volrym hier en daar deurslaan, is dit moontlik deel van die jazz.)

Hierbo haal jy byvoorbeeld die woord “solied” aan uit die gedig “Hy Maak vir Haar ‘n Bosveldkomposisie”—streng gesproke is die woord “lied” nie daarin te vinde nie. Dit kom nie in die leksikon van die woord “solied” voor nie. Maar dit is in die woord en ek probeer dit ontgin in die gedig se konteks. My leser is vry om te lees: “ons lied word so lied.” Vloei (so lied) en vastheid (solied) tegelykertyd. In “Eerste sien” wat jy ook hierbo aanhaal rym “skouerkuil” en “skuil.” Die leser is vry om te lees dat die langer noot van “skouerkuil” verander na ‘n korter noot wat daarvan afwyk deur daarop te sinspeel: “skuil”—asof jy die letters “o,” “u,” “e,” “r” en die tweede “k” laat wegtuimel. En ‘n kuil is tog ‘n skuilplek. En ‘n skouerkuil is sexy omdat dit eers dáár is wanneer jy dit sien, onderbeklemtoond, beeldskoon sexy. Dit skulp die leegte sonder om voldonge te wees en dit is asof dit juis die ruimte beklemtoon–soos jazz.

Met hierdie jazzerige ontginning van woorde sien ek die klankspel dalk effens anders of nuut. Sê-nou jy het ‘n woord soos “breek” aan die einde van die reël gevolg deur ‘n woord soos “vies” aan die einde van die volgende reël. Met volrym sou jy in die daaropvolgende reëls woorde wou hê soos “streek” en “vlies” en dies meer. Maar wat van ‘n woord soos “bries,” wat die klanke van die eerste twee woorde, “breek” en “vies,” kombineer? Dit sou vir my beskou kon word as ‘n jazz-vormlike effek. Moontlik is dit ‘n risiko om te dink (soos ek hoop) dat hierdie soort klanklike bymekaarkom wat immers buite die geërfde digterlike konvensies val ook dieselfde subliminale effekte sal geniet as wat bekende konvensies soos volrym wel geniet. (Ek dink aan die weergalose rymwoorde “death” en “breath” in Theodore Roethke se “My Papa’s Waltz” wat daardie gemis aan ‘n growwe maar warm pa so perfek aan die leser suggereer.) Verder dink ek dat die heel briljantste digters se rym moeiteloos voorkom. Dit is nie net ‘n geval daarvan dat hulle rymdwang vermy nie. Hulle (skynbare) moeiteloosheid is ‘n stille krag in hulle gedigte. Daar’s vorm maar dit steur nie, dit voel vormloos of “los,” soos jazz. Die jazz-musikant het natuurlik ‘n uitsonderlike gevoel vir vorm en dit stel hom of haar vry om vormloos voor te kom. Die natuur is vir my op dieselfde manier naatloos en moeiteloos, haar vorms is sommer net daar, perfek, nog voor jy daaroor kon dink. Hulle voel ook vormloos: ‘n jazz-paradoks van vormloosheid in die vorm. Een manier om hieraan te dink is met W. B. Yeats se gedig “Adam’s Curse:”

I said, “A line will take us hours maybe;

Yet if it does not seem a moment’s thought,

Our stitching and unstitching has been naught.”

Etienne, dit het my opgeval dat jy melding maak van “verslete” woorde in die gedig “Chrissie” en dat die bundel verslete woorde ontgin. Jy ondersoek ook die geykte beeld in “Herfs.” Hoe vorm die geykte diskoers deel van jou taalontginning, en wil jy nog een of twee verdere sake noem wat taalontginning betref?

Ek hou tans daarvan om verslete woorde—woorde wat so baie gebruik is dat hulle soos gehawende banknote uitmekaar wil val soos daardie sawwe óú roepees in Indië—te vernuwe deur hulle in nuwe kontekste te plaas. Ek hou ook daarvan om patrone te vorm en te verbreek in die hoop dat die verbrekings betekenisvol sal wees. Van my gedigte eindig byvoorbeeld met rymwoorde soos “skeer” en “besweer” of in kruisrym met woorde soos “Gielie” en “gekielie.” Maar is dit dan nie meer kruisrym wanneer die woorde “ken” en “begin” ter sprake is nie? Of “sinne” en “beminde”? Sekerlik nie formeel kruisrym nie maar is daar klankverbinding en klanksuggestie ter sprake? Elders hou ek die rymwoord so lank terug as wat ek kan in die hoop dat die sorgvuldige leser dit tog sal gewaar of dat dit tog subliminaal ‘n soort terugkeer en verbinding sal suggereer. Soms verdoesel ek die rymwoord deur hom in die middel van ‘n reël te plaas en dan in die daaropvolgende reël aan die einde te plaas. En soms neem ek twee woorde soos “blik flits” en maak in die opvolgende reël so ‘n samestellende rymwoord soos “blits.” Hiermee eksperimenteer ek—ook ten opsigte van die “Germaanse” monosillabes wat met konsonante eindig en die “Romaanse” woorde wat met vokale en nasale klanke sing-eindig (en dus ‘n eindelose noot suggereer wat nie deur ‘n konsonant verkap word nie). En dan is ek lief vir ikoniese speletjies byvoorbeeld wanneer die letter “o” lyk na fenomene soos ‘n kop of ‘n oog. Hiermee sluit ek aan by ikoniese digters soos Cummings of William Carlos Williams. Kortom, dit voel vir my of die vormlikheid van gedigte speelruimte geniet wat by uitstek verder ondersoek moet word.

Van die moderne digters gepraat, hoe het jy interteks en intrateks hanteer? Was dit ʼn betreklik outomatiese proses omdat die letterkunde jou daaglikse werk is? Dink jy invloede of interteks hou gevare vir die digter of die teks self in? En vir die leser, enigsens?

Vir die leser wat die oeuvres van Cummings, Eliot en ander moderniste ken, wag daar ‘n lekker “tweede reis” in die bundel. Maar die bundel is só geskryf dat ‘n leser wat geen kennis dra van hierdie betekeniswêrelde nie die gedigte net so behoort te geniet. As jy Eliot en Cummings fyn lees, kom jy gou agter dat die invloede in hulle werk in so ‘n mate verwerk is dat dit as’t ware saam praat met hulle gedigte. Dit is my hoop dat ek iets soortgelyks regkry hier. Daar was ongetwyfeld met die skryf en verwerk van die bundel in my geestesoog so ‘n waghond wat seker wou maak dat ek net invloede insluit wat al deel vorm van my eie manier van “dig-praat.”

Toespelings op die werk van ander, inspelings uit die werk van ander, is in die semiosfeer so natuurlik soos asemhaal in die biosfeer. En Eliot is hoeka só kwalik geneem daarvoor dat hy nie “oorspronklik” was nie, dat hy so lustig gesteel het. Maar in The Sacred Wood hy het met een ondeunde en pittige stelling twee bruikbare gedagtes hieroor kwyt geraak. “Immature poets imitate; mature poets steal; bad poets deface what they take, and good poets make it into something better, or at least something different.”

Die woord “mature” is die sleutel tot dié paradoks. As jy die aanhalings wat jou getref het deurleef, gaan hulle in jou verse opduik asof dit vanself gebeur, en op hierdie manier waak jy teen interteks wat sommer net na interteks lyk of voel. Jy waak ook teen die gewoonte om groot name by te trek om jou eie tekste groot te laat lyk.

Die tweede ding wat Eliot hier sê, is dat jy met ‘n toespeling op ‘n ander se werk die aanhaling moet verbeter of minstens moet verander. Só bou hy ‘n soort profilakse in teen die moontlike korrupsie wat met interteks gepaard kan gaan soos Christopher Ricks genoem het. En as jy na sy werk gaan kyk, sien jy dat hy dit so toegepas het. Dink aan die arme Prufrock se weergawe van die bekende Hamlet aanhaling “To be, or not to be…” In “The Love Song of J. Alfred Prufrock” verander Eliot dit na “No, I am no Prince Hamlet, nor was meant to be”! Vir ‘n oomblik sit die hele armsalige Prufrock in daardie frase maar ook ‘n hele verloop van die geskiedenis: dit wat betekenisvol was, het ‘n stukkie welvarende en vervelige ironie oor die bestaan geword. Ervaring het bloot talig geword. Die moderne mens bevind hom en haar in ‘n reuse-solipsisme. Binne-in daardie solipsisme verwyder tekens en intertekstuele tekens jou van direkte, egte ervaring.

Daar is ook ‘n groen aspek hier. Met Prufrock verkeer ‘n mens in ‘n versplinterende solipsisme wat skynbaar só van die natuur verwyder is dat daar bitter min magiese belewing in die alledaagse bestaan oor is. In Jung se woorde oor die woorde wat ons bereik het:

Man’s advance toward the Logos was a great achievement, but he must pay for it with a loss of instinct and loss of reality to the degree that he remains in primitive dependence on mere words.      .

   This rupture of the link with the unconscious and our submission to the tyranny of words have one great disadvantage: the conscious mind becomes more and more the victim of its own discriminating activity, the picture we have of the world gets broken into countless particulars, and the original feeling of unity, which we integrally connected with the unity of the unconscious psyche, is lost.

Teen hierdie agtergrond kan interteks wat die doolhof van die manier waarop een teks met ‘n ander skakel tot in die skynbare eindeloosheid in ‘n goeie rol speel, maar dit kan ook ‘n siniese rol speel deur die verlies aan eenheid en teenwoordigheid in te grawe. Die slotsom waarheen hierdie argument ‘n mens neem, is vir my ook belangrik. ‘n Mens skryf ook téén woorde, nie net vir hulle nie. Jy wil jou woorde minder maak sodat hulle kan resoneer in gehele wat groter as woorde is.

Nog een vraag, Etienne: die bundel vorm myns insiens ʼn hegte eenheid, wat bewerkstellig word deur herhaling en deur elemente oggende, oomblikke, briewe, wat transmuteer in verskillende gedigte. Die slotgedig is ʼn verhelderende besinning oor skryf, terwyl die openingsgedig eintlik ʼn brief is. Het jy die bundel so gekomponeer en wat is jou siening van eenheidsbundels as modeltekste? Is die slotgedig ook ʼn ars poetica, waar dit die heelal se skeppingsmoment eggo?

Ek stam uit ‘n generasie waarin Pink Floyd op ons ‘n diep indruk gemaak het. Hulle was die eerste groep wat die moontlikheid van die langspeelplaat behoorlik ontgin het. Jy kon na die hele plaat luister, dit het nie bestaan uit sulke aparte monumentjies of “hits” waarby jy een vir een gaan stilstaan nie. Heimlik het ek met my bundel aan Pink Floyd gedink. Maar die gedagte aan die bundel as eenheid is natuurlik so oud soos die verskynsel van die digbundel self. Dit is selfs betreklik algemeen bekend dat daar ‘n tweede maak van die gedigte kom wanneer jy hulle so saam snoer. Dit het ek presies net so ervaar. Toe ek gedigte kies uit die klomp wat ek beskikbaar gehad het, het dit vir my duidelik geword dat hulle gerangskik kan word soos hulle nou in die bundel staan.

Onlangs het Bernard Odendaal vertel van ‘n digter wat die verskillende gedigte so op die sitkamervloer en -banke uitpak en hulle by mekaar begin sit. Ek is vele male deur hierdie einste proses, sowaar ook in die sitkamer (of as die seuns daar gespeel het in die heelwat kleiner studeerkamer sodat jy die gedigte op elke moontlike oppervlak moes uitpak en jou tone met sulke lang fyn treë tussen hulle moes plant).

My hele bundel streef daarna om ‘n eenheid te wees, nie net op die vlak van die afdelings nie maar veral in terme van resonanse binne-in die gedigte onderling—ek is verheug dat jy dit so beleef. Ek het met sorg gekyk na die herhaling van allerlei patrone en woorde in die gedigte. Soms die herhaling verwyder omdat ek gevoel het die patroon of die woord verloor sy krag in die herhaling. Soms ‘n sinoniem gevind, sekerlik ook in ‘n woordeboek. Soms in Engels vertaal en weer terug na Afrikaans geneem om ‘n ander perspektief op die woord te vind. Soms die herhaling van ‘n woord net so behou omdat die konteks in die gedig waarin sy haar bevind, haar heeltemal anders maak. Soms behoorlik moedeloos in die tuin gaan stap. Soms ‘n hele gedig laat vaar omdat die herhaling hom kelder. Maar ek het dit telkens geniet wanneer ek op ‘n herhaling afkom. Daar is musiek in gedigte, daar moet herhaling wees, maar genuanseerde, komplekse herhaling sodat diepte kan ontstaan. Mense wat self dig en gepubliseer het, weet presies waarvan ek nou hier praat—aan diegene, apologie daarvoor dat ek die bekende so by uitstek byhaal. Kortom sou ek sê dat die bundel as eenheid na my oordeel baie belangrik is.

Les bes wil ek hier aan die einde van ons gesprek terugkeer na die interessante vraag oor waar gedigte vandaan is. Ek glo dat ons vir onsself te veel krediet gee vir die gedigte wat ons skryf. Ons werk baie hard daaraan en verdien in dié opsig krediet. Sommige mense het ook ‘n ekstra gevoel vir woorde en verdien daardie krediet veral omdat hulle dit in ons “korrekte” omgewing nie altyd meer openlik ontvang nie. Maar selfs die mees berekende digter beleef implisiete oomblikke waar die woorde, beelde of klankpatrone as’t ware vanself in sy of haar bewussyn verskyn. Die poësie kom met ander woorde uit die onbewuste. Uit gevoelens en instinkte dus ook. En voor ek misverstaan word: die woord “instink” is nie pejoratief nie. Op hulle vlak is instinkte so afgerond soos die spitsing van die koedoe se ronde oor wanneer hy ‘n belangrike geluid hoor.

Dus spruit gedigte uit die Aarde en die digter is net ‘n belangrike deelnemer aan die gedig se ontstaan. Dus maak die natuur homself, haarself of ditself in gedigte bewus. Sonder dat die werkwoord ‘n oorgang nodig het in hierdie geval. Bewus hiervan, daarvan, waarvan? Nee, net bewus. ‘n Nie-korrekte grammatika van die hart.

Etienne, baie dankie dat jy moeite gedoen het om my vrae te beantwoord. Plaas asseblief vir die lesers ʼn gedig van jou keuse; een wat deur hierdie onderhoud aan jou bewuste (of onbewuste!) opgedwing word.

Mars vanaand geraam

.

Vanaand sit Mars mooi rooigeel

in my kobaltkoel ruitblokkie geraam

en kom sulke sout en gliserien

oor die dinge wat verbygaan.

.

Kyk, alles gaan verby.

Die raam waarin Mars so tydsaam gly,

die matras so seker onder my rug.

Kyk, dit is in alles: selfs

in hierdie lieflike werwelsnoer

waaraan ek hier in die wêreld

verniet deur die kosmos toer.

.

En die trane, natuurlik:

Hulle los op en ek gaan

in dié oomblik oop vir die bewende

niks waarin alles plaasvind,

en wortel skiet, blom, verwelk en verder

in die hoë woestynwind

en eg soos die hemel se pad

weer die vormlose uit die vorm vind.

Vat Vyf, Carina van der Walt. René Bohnen in Hongkong

Thursday, October 6th, 2016

Vat Vyf, met René - foto 1

Goeiedag René,

Baie dankie dat jy ingestem het om ’n paar vrae oor jou poësie-optrede op 14 September in Hongkong hier op versindaba te antwoord. Maar eers: van harte geluk daarmee dat jou Afrikaanse gedig opgeneem gaan word in die bloemlesing van die Sol Plaatje Europese Unie Poësietoekenning van 2016.

1)      Wil jy vir versindaba se lesers meer van hierdie poësiekompetisie vertel?

Die kompetisie word geborg deur die Europese Unie.  Ek het ’n jaar of drie gelede deur Jacana Publishers daarvan gehoor. Dit vind jaarliks plaas. Al die gedigte op die langlys word binnekort in ’n bloemlesing opgeneem sáám met die Engelse vertalings van die gedigte. Die rede daarvoor is dat daar inskrywings in al elf landstale van Suid-Afrika aanvaar is. Ek het met my Afrikaanse gedig die aard en geskiedenis van die Sol Plaatje Foundation in ag geneem toe ek besluit het watter gedig ek wil instuur. Ek is ingenome om ingesluit te wees, omdat ek van multikulturele samekomste hou – of dit nou digters of gedigte is. Tale is musiek en al verstaan mens nie die woorde nie, kan jy die klanke hoor sing of marsjeer of ween. Die kortlys is intussen bekendgemaak. Drie Engelse gedigte het die paal gehaal. Op 9 Oktober  sal die wenner aangekondig word by die Mail & Guardian se Literêre Fees in Johannesburg.

2)      Kan jy vir die lesers vertel hoe jy in Hongkong beland het met poësie?

My reis na Hongkong was ’n geskenk uit die bloute en ek moes binne 24 uur besluit of ek kan gaan of nie. Terwyl ek sake oorweeg het, het ek lukraak “Hong Kong poetry” geGoogle en daar kom ek af op die Peel Street Poets, wat ook ’n Facebookblad het. Toevallig het hulle ’n voorleesaand op die Woensdag gehad wat ek in die stad sou wees. Ek het Henrik Hoeg, die huidige sameroeper, gekontak om vrae rondom die adres te vra, en voor jy kon sê mes, nooi hy ons toe om sommer daardie Woensdagaand te kom voorlees. Skielik het dit vir my dringend noodsaaklik geword om die aand by te woon.  Ek het toe reeds besluit dat ek iets in Afrikaans wil voorlees – miskien as ’n soort voortbestaansbevestiging, of iets, ek weet nie.  En wat ’n aand was dit nie! Die meeste digters het reeds gepubliseer en party van hulle het al TED Talks aangebied. Die kwaliteit van die verse asook die aanbiedings het my baie beïndruk.

Daar was geen vasgestelde tema vir die aand nie én ek het my pakkie verse wat ek gedruk gehad het by die huis vergeet. Daar sit ek toe met net ’n Afrikaanse kwatryn en slegs één van my Engelse gedigte. Daarmee sou ek in die taxi moes klim Peel Street toe. Daar was geen ander keuse nie.

Daar gekom, verwelkom Henrik Hoeg ons. Hy is van Deense afkoms en het as sogenaamde Third- Culture Kid in Hongkong grootgeword. Sy bundel Irreverent Poems for Pretentious People het in 2016 verskyn.  In 2015 het hy die HKELD (Hong Kong English Language Drama) Heart Award gewen. Hy is direkteur van die geletterdheidsprogram by ’n pediatriese geestesgesondheidspraktyk, waar hy spesialiseer in werk met dislektiese kinders. Ons is hartlik deur almal ontvang. Ek kan nie al die name onthou nie. Daar was Andy uit Ierland, wat lank oor ’n bier kom sit en gesels het. Vishal  Nanda, joernalis, kortverhaalskrywer en digter was bekoor deur die “pine trees” in my gedig en dit was sommer weer vir my ’n blitslessie oor ostranenie! Dat dennebome nou vir iemand so eksoties kan wees was ʼn herinnering daaraan dat ons tog maar moet bly streef om die bekende met nuwe oë te sien.

3)      Het jy internasionale digtersvriende gemaak?

Die persoon met wie ek die meeste tyd deurgebring het, is Keisha Siriboe. Sy is ’n produk van Nebraska Universiteit, het haar M.A.-graad aan die Universiteit van Beijing verwerf en is tans besig met ’n PhD aan Hong Kong University. Ons het mekaar later in die week weer besoek en lank gesels oor gedigte, geletterdheid, agtergeblewenes en kwalitatiewe navorsing.

Die verrassing van die aand was sekerlik hoe ons gedigte by mekaar aangesluit het. Daar was twee gedigte oor polisiebrutaliteit in die VSA en mans wat daardeur dood is. Toe lees Keisha haar gedig wat begin met:

 

My father died in silence

And in his passing

He left many things unsaid

Through that experience

He’s taught me

Not to die with secrets

That it’s better to have difficult conversations

While living

Than die

Misunderstood

 

Sowaar begin my gedig met ’n soortgelyke gedagte, maar Keisha was diep geraak deur die band van “sisterhood” wat uit hierdie gedig uit Afrika tot haar gespreek het. Ons wissel steeds gedagtes en emosies in ons briewe. Ons het vanuit verskillende kontinente in die Verre Ooste gaan ontmoet om oor tale heen hande te vat oor gemeenskaplike belewenisse.

Vat Vyf,-met René - foto 2

Wat my eie gedig betref was dit 52 jaar vanaf die ervaringsmoment tot die voorleesmoment en daarom ook nie ontdaan van betekenis vir my nie.

 

Girl talk

 

In the thin calabash of bone

neurons search like recyclers

for origamis of light

in the big remembering

 

For where can a little girl go

once she has kissed the face

of a dead man

 

See your pale daughters bathe

in the river at the rising

of the blue moon

 

Take your eldest and wrap her

in the soft skins of cattle,

let her sleep in the nest

of your stories

 

because where can a young girl go

once she has kissed

a dead man

 

See your daughters kneel

by the bruised mushrooms

on the forest floor

 

The white wings of butterflies move

in the early jasmine, they are pages

in the pine trees – let your voice

be your daughter’s bookmark

 

for she has read the sacred song,

she showed the scribe her breasts,

she has shown him the insides

of her wrists and her shrine

where she cuts

names

until they bleed

 

My Afrikaanse kwatryn (sommer uit my bundel) is baie goed ontvang, met versoeke vir nog, nog gedigte in Afrikaans! Henrik het gemeen hy verstaan so elke tiende woord. Dit herinner hom effens aan sy Deense moedertaal. Ek het die kwatryn laat aaneenloop met my Engelse vers.

 

kinders speel met skedels in die sand

die veerboot se boeg wys oos

woorde hang soos vlieë oor die land

afkop-uile dryf in die umfoloos

 

Gelukkig het Marie Bredenkamp ’n klein vertaling van Fernando Pessoa byderhand gehad wat sy kon voorlees. ’n Paar digters daar het Pessoa geken, maar dit was vir hulle interessant om te besef dat sy verbintenis met Durban lewendig gemaak is deur ons as Suid-Afrikaners se teenwoordigheid daar by hulle. Die strofe wat Marie vroeër die week vertaal het, het nogmaals “toevallig” perfek aangesluit by die multikulturele bande van die aand.

Ons het na middernag nog vir mekaar gesit en sê ons is nie vreemdelinge nie. Ons reis almal saam deur gedigte. Ons is broers en susters en hierdie Afrikanertjies moet maar weer kom kuier.

4)      Op sosiale media benoem jy ’n foto van jouself met ’n kamera in die één hand en ’n wierookstokkie in die ander hand as “the story of my life”. Wat is vir jou die verband tussen kamera en wierook?

Dit was sommer ’n grappige weggooi-opmerking, Carina, maar “many a true word is spoken in jest”. Dus het ek gaan nadink. Ek skat dit het te doen met my gunsteling Jean Cocteau aanhaling: “art is not a pastime, it is a priesthood”. Of dat ek maar deurentyd in die een of ander eteriese  dimensie probeer sin maak van die omgewing en gebeure. Ek vermoed die meeste digters ervaar alles meervlakkig. Terwyl die werklikheid hom afspeel, vertaal die onbewuste alreeds na poësie toe. Die kamera vang vas wat ek nog nie (of dalk nooit) in woorde kan sê nie. Of wil sê nie. Dit is ’n ander manier van emosies uitdruk en vir my besonder bevredigend. Die lens is persoonlik en hoogs selektief. Sáám vorm die twee skeppingsprosesse vir my ’n sinvolheid in my daaglikse bestaan. En dan betrap iemand ánders se lens my skelmpies wanneer ek nie kyk nie! Dit herinner my sommer om alles nie te ernstig op te neem nie.

5)      Jy het pragtige foto’s van Hongkong geneem, René. Kon jy deur jou lens die onderliggende spanning of verskille tussen arm en ryk  in hierdie stad vasvang?

My indrukke van Hongkong was dat dit beslis nie (meer) ’n Engelse stad is nie. Daar is ’n merkbare verdeeldheid tussen die “mainlanders” en die gebore Hongkongers wat volgens laasgenoemde groep die stad binnegestroom het. Dit is nou twintig jaar ná oorhandiging aan Sjina en die politieke en sosiale kwessies wat ontstaan het, herinner dikwels aan ons eie. Dink maar aan die opstande van 2014, wat nou aktueel in Honkong is en die Umbrella Movement gedoop is. Daar is kommer oor die taaloorheersing (Mandaryns wat Kantonees bedreig) en al hoe minder mense is die ander amptelike taal, Engels, magtig. Toerisme het blykbaar dramaties afgeneem en die landskap begin die tekens daarvan wys. Markte en stalletjies het plek gemaak vir konstruksiewerke en wandellane, maar ook markte met sy-produkte moes byvoorbeeld plekmaak vir plastiek tierlantyntjies.

Hongkong is hard aan die veg vir ’n “een land – twee stelsels” beleid. So staan hulle byvoorbeeld nog nie onder die een-kind-per-gesin bedeling nie. Ek het al op internet gelees en foto’s gesien van mense wat eintlik in draadhokkies woon in Hongkong, met ongeveer ’n meter deursnee tot hulle beskikking. Alhoewel ons een aand ’n verkeerde bus geneem het en na taamlike donker plekke toe gery het, het ek nie daardie tonele gesien nie. Daar is in die stad natuurlik ’n sigbare kontras tussen die hoogsmodieuse mense en diegene wat sonder hemde loop, met verslete plakkies aan die voete. Die desperaatheid waarmee sommige handelaars ’n mens na hulle stalletjies dwing, is ook sprekend. Ek het wel enkele ooglopend hawelose mense gesien, asook duidelik onversorgde groepe op sekere busstasies. Hongkong is ’n duur stad, vertel al sy inwoners ons. Daar is hewige kompetisie en ambisie met kinders wat so vroeg as graad drie reeds aan prestasie-angs lei en selfdoodrisiko’s is.

Vat Vyf, met René - foto 3

Baie dankie vir hierdie insiggewende antwoorde, René. Jou laaste bundel was in die niks al om in 2011. Ek is seker dat jou lesers nou sommer baie nuuskierig is oor jou volgende bundel en wanneer dit sal verskyn. Sterkte verder met al jou digwerk tussen kamera-oog en wierookdamp.

Dankie, Carina, ook omdat jy met ʼn fyn oog raakgesien het dat een Google soektog gelei het na spontane kontak tussen digters wat vir almal verrykend was. Ek glo daar  vind meermale sulke ontmoetings plaas en ons weet maar net nie daarvan nie. Ek wou as eerste besoeker aan Hongkong iets anders as net die gewone toeristebedrywighede ervaar. Die digkuns het, soos altyd vir my, die ideale geleentheid geskep. So het ʼn klein geleentheid ʼn groot herinnering geword.

Onderhoud met Juanita Louw (in die grot van die sibille)

Monday, July 18th, 2016

Juanita Louw. RBohnen

Juanita Louw gesels oor haar debuutbundel

‘In die grot van die sibille’ met René Bohnen

.

Juanita, baie geluk met hierdie mooi debuut. Op die laaste bladsye lees ons dat dit grootliks gespruit het uit ʼn M.A. studie in kreatiewe skryfkuns wat jy aan die Universiteit van Kaapstad voltooi het. Ter inleiding wil ek jou dus vra om ʼn bietjie meer oor die aanloop tot die debuut te sê.

Wanneer en hoe het jy begin skryf? Kan jy jou eerste gedig onthou?

Baie dankie, René. Net voor my twaalfde verjaarsdag is twee klasmaats, tesame met die een se familie, in ʼn motorongeluk oorlede op die langpad see toe. Die familie-begrafnis, wat ons as klas bygewoon het, het my geruk: die kinderkiste bo-op die ouers s’n laat sak. Later daardie dag het ek probeer om met woorde te voel. Dit het die deur oopgemaak vir skryf as manier om te probeer sin maak. Om die leemte te transformeer tot iets anders. Die bladsy het my geheime plek geword.

In die bundel kom die leser baie name teë, soos Manderley van Daphne du Maurier, asook verwysings na en aanhalings uit Brel, Bachelard, Kopland, Susan Mitchell en Sylvia Plath, onder andere. Wat is a) jou gunsteling leesstof en b) wie is jou gunsteling digters?

My kinsmen of the shelf is velerlei. Ek hou van ʼn verskeidenheid en lees gewoonlik meer as een boek op ʼn slag. Boeke praat met mekaar, soms uit vreemde oorde. Ek is gaande oor tweedehandse boekwinkels waar mens nie altyd vind wat jy soek nie, maar soms deur boeke gevind word op presies die regte tydstip.

My gunsteling digters verander gedurig, maar altyd iewers op die lys is Cussons en Cloete, Petra Müller, Tswetajewa en Dickinson, Margaret Atwood, Seamus Heaney, D. H. Lawrence. Die laaste ruk is ek verslaaf aan John Burnside en Michael Donaghy.

Uit hierdie debuut blyk dit dat jy gefassineer en waarskynlik beïnvloed is deur die Russiese digter Marina Tswetajewa. Hoe en wanneer het jy van haar bewus geword en hoe het sy neerslag gevind in jou eie werk? Voorsien jy dat dit ʼn langdurige agtergrondstem vir jou sal wees, of is dít ʼn onregverdige, ope vraag?

Ek het op Tswetajewa afgekom tydens my navorsing vir die verhandeling wat ek geskryf het as deel van die meestersgraad onder Joan Hambidge. Deur na Tswetajewa se gedigte in Russies te luister het ek meer bewus geword van klank en ritme, van die beweging en energie van taal. Aangaande my pad met Tswetajewa: dit strek voor my uit…

Die bundeltitel kom uit die gedig “Fantoom” op bladsye 87 en 88. Die gedig is geskryf na ʼn foto van ʼn skilder voor ʼn skilderdoek – afbeelding van afbeelding van afbeelding, as’t ware. Dit wil voorkom of die profetiese stem as muse of inspirasie uitgebeeld word. Watter ars poëtiese prosesse vind in hierdie gedig plaas?

Die skilder voor die wit doek, die beeldhouer voor die klipblok, die digter voor die leë bladsy: soms moet mens luister na wat reeds daar is. Die onsigbare sigbaar maak. Michaelangelo wat die beeld uit die marmer vrylaat, Nabokov se woorde wat onsienlik reeds wemel op die blad. Tswetajewa sê jou lyf is die grot van jou stem. Om die sibille van die self te vra, en te luister vir die antwoord—dít is die profetiese stem.

Ons kan na verdere ars poëtiese fasette kyk in die gedigte “Ars poetica I” op bladsy 37, “Ars poetica II” op bladsy 56, asook waarskynlik “Orpheus” op bladsy 49 en “Wat die rivier gee” op bladsy 90. Veral in “Orpheus” kom die digter as liminale figuur sterk na vore – dié een wat tussen wêrelde beweeg, maar aan geeneen behoort nie. Wil jy meer hieroor vertel? Ons vind ook besoeke oor en weer tussen lewendes en dooies, soos in “Die dooies” op bladsy 57 en “Die verraad van beelde” op bladsy 60, waar ons lees die siel van die dooies / besoek snags hul besittings. Wat kan die digter hoop om terug te bring uit onderskeie besoeke?

Orfeus is die argitipiese digter, wat teenstrydighede versoen: lewe en dood, vleeslike en onstoflike, verganklikheid en die durende. Om te skryf is ʼn Orfiese reis: ons sak af in die onderwêreld van ons binneste en bring die gedig terug, asook ʼn nuwe blik op die wêreld. Ons herskep onsself. Deur taal versoen ons ons eie teenstrydighede, asook die binne- en buite-ruimte, self en wêreld. Die katábasis as metafoor vir die beweging tussen die sigbare en onsigbare…

ʼn Deel van skryf is om te onthou. Om te onthou is ook ʼn Orfiese reis. Ons kan nie die dooies terugbring nie, maar deur te onthou (die Engelse woord wys dit goed: re-member) herskep ons hulle in ons geheue, gee aan hulle vorm.

Ons vind die sirkelmotief weer en weer in die verse. Ek haal graag die eerste gedig volledig aan:

. 

Berk en been

ʼn Fabel

 

In die holte van ʼn berk

vind ek ʼn ring: band van been,

maanwit juweel uit hout gekerf.

 

Ek glip dit aan my vinger:

die beenband omvorm tot mondkring,

juweel tot oogalbaster.

 

Ek voel dit begin by my oorskulp:

arms word takke; bene, wortels.

In die mik hang ʼn blink vrug.

 

Wyer en wyer rek my kake:

my verhemelte is die nagkoepel,

tande verander in gesternte.

 

Ek sluk die maanvrug in:

my maag swel en swel, maak ʼn dop

en breek oop: in die holte vind ek ʼn ring.

. 

Verder in die bundel vind ons die wiel, ouroboros, sirkel, band, kringweb, seintuur en wentelvlug. Myns insiens word die sirkelgang ook versterk en ondersteun deur jou gebruik van die rondeau, die villanelle en selfs ʼn ‘verdraaide villanelle’. Watter tematiese rol speel die kringe in die bundel? Ek wonder ook oor die argetipiese vorm van ʼn grot. Kan jy meer daaroor sê?

Nóú sien ek die sirkels orals, maar ek het nie die sirkelmotief doelbewus gekies nie.  Ek het wel opsetlik ʼn sirkelgang gekies in die uitleg van die bundel, deur “Metamorfose” as die laaste gedig te plaas om terug te lei na die programgedig. As ʼn sydelingse antwoord op jou vraag, ʼn reël uit die gedig “Sirkel”: “die sirkel [is] my laaste sinjatuur.”

Die argetipiese vorm van die grot behels o.a. insluiting, omsluiting, verberging. Dit is simbool van die mitiese onderwêreld. Dis ook aardskoot. In mites en feëverhale die skuilplek van drake, bergplek van skatte. Dis ʼn geheime plek, waarvan die ingang dikwels versteek is deur ʼn doolhof of bewaak word deur ʼn monster. Dit is ook die kopgrot, die hartgrot, en Tswetajewa se lyfgrot. Dis die plek van die Sibille, wat nie net waarsegster is nie, maar ook die een wat die lewende Aeneas begelei het na Hades om die skadu van sy vader te besoek.

Aansluitend by die vorige vraag, kom die proses van soek-en-vind ook as tema voor. Maskers, kamoeflerings en goëltoertjies maak oral hul verskyning. Die draak in Eden (bladsye 36 en 44) kom ook as iguanas en verkleurmannetjies voor, net soos besweerders, hipnotiseurs, voedoe en figure soos Raspoetin verskyn. Hoe vorm die verskeidenheid ʼn geheel?

Dit klink soos ʼn ou-wêreldse karnaval! Dié goed bekoor my van kleins af—ek het selfs drome gehad van ʼn sirkusbestaan as koordloper of sweefstokarties. Oor reptiele: Ek het ʼn sagte plek vir salamanders, draakagtiges. Van die piepklein dwergverkleurmannetjie van Madagaskar tot die Fantastiese (of Sataniese) blaarstert geitjie. Die see-iguanas op die Galapagos-eilande (Darwin het nie saamgestem nie en het hulle die “imps of darkness” genoem!) en die Tuatara wag nog vir my in ʼn gedig.

In Marlies Taljard se artikel “Ons is die mitemakers” (Versindaba, 27 Junie 2016, http://versindaba.co.za/2016/06/27/marlies-taljard-ons-is-die-mitemakers/) lees ons kom ʼn funksie van die mite aan die orde wat deur Eliade beskryf word, naamlik die mite as openbaarmakende verhaal, as die manifestasie van syn. Mitemaking (en mite-ontknoping) staan sentraal tot jou bundel. Watter keuses moes jy uitoefen om invalshoeke te distilleer en kernbetekenis te ontgin?

Dit was ʼn organiese proses en het merendeels groepering behels. Deur die gedigte om my uit te pak, het ek skryftemas raakgesien. Invalshoeke het ontwikkel deur die gedigte saam te gooi en rond te skuif totdat hulle hul lê gekry het.

Die eerste motto in die bundel is ʼn vertaling van Tswetajewa en lui: Die digter se taak – om die verborge te ontbloot / Elke gedig is ʼn uiting van die sibille. Dink jy dat verskillende digters verskillende take het en meen jy dat ʼn digter se taak deurgaans morf of verander? Het die digter ʼn maatskaplike plig? Hoe sien jy jou spesifieke taak?

Ek dink wel so, nes elke mens ʼn verskillende taak het. Die taak mag verander soos ons verander, maar die essensie bly gewoonlik dieselfde. En ʼn sosiale taak, reken ek, in die sin dat die digter, soos elke mens, sy eie waarheid moet vind en dan die moed moet hê om daarvolgens te lewe.

As “jong” digter, voel ek my grootste taak is om my eie stem te ontgin, my eie woordpad te vind, en om te leer hoe om die onsigbare te verwoord.

Die laaste afdeling van die bundel tree op die mees direkte manier met Tswetajewa in gesprek en aan die hand daarvan, ook met selfdood en verskillende psigologiese toestande, hetsy patologies of nie. Tswetajewa se blik op die Orpheus-mite, die digter as anderwêreldse besoeker en die ek-spreker se onmoontlikheid van my oogmerk kom aan die bod. Die afdeling begin met ʼn Plath aanhaling as motto: By the roots of my hair some god got hold of me./ I sizzled in the blue volts like a desert prophet. Kan die digter “escape hell”, of is daar vensters in die grot, wonder ek op metaforiese (of mitiese!) vlak. Ek dink hier byvoorbeeld aan die bundelomslag, waar geskeurde papier, dalk ʼn bladsy, loerplek verskaf (Jy kan gerus iets oor die omslag sê). Is die soeke na Tswetajewa, asook die problematiek van vertalings uiteindelik ook mitologisering van die digterskap, metafoor vir die ars poëtiese soeke? Ek haal die gedig gedeeltelik aan:

Jy is die skaduwee van Euridike,

in die onderwêreld kom ek jou haal.

 

Ek hardloop in die voetspore van jou verse,

volg die naat van jou gedagtestreep.

Ek soek jou in die spasies     

tussen die punte op ʼn stippellyn,

wag in geel notaboeke en rooi ink,

tussen my elmboë

op die blad van my lessenaar.

 

Ek staar na jou

deur die doringdraad van jou taal.

Daar is nie vensters in die grot nie. Ons moet die duisternis laat weerklink—in Heaney se woorde, “set the darkness ringing”.

Die mooi voorblad is te danke aan die span by Quellerie. Ek en Carolyn Meads, my redakteur, het albei gehou van die afbeelding van die Antro della Sibilla in Cumae, die antieke Griekse nedersetting naby vandag se Napels. Dit was die beginpunt. Die geskeurde papier wat die donker grot blootlê is die eindresultaat van die ontwerperspan se insig en verbeelding. “Om te dig is om te vertaal”, sê Tswetajewa. “Geen taal is die moedertaal nie.”  Miskien ook translātĭo: ʼn oordrag, ʼn ruimtelike transportering.  Op soek na Tswetajewa is op soek na myself is op soek na die gedig.

Juanita, dankie vir die interessante onderhoud, baie sterkte met hierdie bundel. Watter gedig wil jy volledig plaas om die lesers verder te prikkel?

Dankie, René, vir die noulettende lees en diepgaande vrae.

.

Die dooies

At night the dead come down to the river to drink.

Susan Mitchell

.

Die dooies kom saans

na die rivier om te drink,

hul kele droog en hees

van heeldag fluister in ons ore.

Hulle lawe hul voete, vuil en seer

van ons agternaloop.

Die dooies gooi hul geheime op die wind,

ons hoor hul stories in die bloekomboomlanings.

Die dooies neem wraak op hul verraderlike mans.

Sommiges leer nooit om te vergeef nie.

Hulle gee nie meer om vir foto’s in koekblikke gebêre

of die porselein-teestel in kartonbokse gestoor nie.

Die dooies loop en neurie alewig Jacques Brel.

Ons kinders stap rond met die dooies se oë.

Die dooies het geen tasse om te pak nie,

hulle het ons reeds verlaat.