Digstring

Digstring: “Passasie” Louis Jansen van Vuuren

Tuesday, February 21st, 2017

Digstring: “Passasie” Louis Jansen van Vuuren

Digstring

Enkele vrae oor die rugstring van ’n gedig

Passasie

 

Deur ‘n treinvenster:

Rotterdam

Rome

Rietfontein

 

My stede van die lewe

spoel in donker uit.

 

Terugflits:

dromend,

die ewige Pantanassa.

 

Vooruitflits:

man met die flits:

die lig, grafwaarts.

 

Kerkorrel en Von Karajan

suis in binneoorse klankbane;

tonnels lig lok my.

 

In die raserige kaboes lig

die kondukteur sy kardinaalrooi pet

vir die fluitende predikantsvrou:

Rietfontein  Rome  Rotterdam

 

Adieu  Adieu  Adieu

 

*

(Uit: Die kleur van water

Louis Jansen van Vuuren)

 

 

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Die gedig, Passasie, ritsel reeds vir ‘n geruime tyd in my gedagtes rond en kom verlede jaar met die uitgee van Die kleur van water tot ‘n soort slotsom. Ek was ‘n tyd gelede per trein op spoor van Parys na Chateauroux. ‘n Nagrit waartydens ek het met my kop teen die vensterruit dut.  Meegesleur in ‘n skommelende toestand tussen droom en wakker wees. ‘n Verbygaande trein, wat in die teenoorgestelde rigting spoed, ruk my uit die dromende tussenplek. Dit maak ‘n geweldige geraas.In die ruit se flitsende refleksie herken ek skaars die verwarde ou man wat na my-toe terugkyk. My hart kloppend in my keel.

 

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Die gedig het redelik gemaklik gebeur. Ek skryf gewoonlik die eerste paar probeerslae met ‘n potlood neer. Ek is verslaaf aan die geluid wat ‘n HB of 2B potlood op ‘n mooi vel papier maak. Ek koop in Parys mooi, goedkoop  notaboekies by Papier+. Geles vir proeflopieverse, bloues vir los gedagtes en betowerende woorde. Ek krap uit, vee uit met ‘n sagte uitveër, (of met ‘n wisser soos ons toentertyd op skool die stukkie rubber genoem het) Ek hersien en skryf die gedig tot vyf of ses maal oor. Daarna tik ek dit op my rekenaar uit, waarna die snoeiproses begin. Dit is altyd vir my ‘n besonderse oomblik wanneer die gedig in ’n formele lettertipe uitgetik word. Ek hou daarvan wanneer die gemeenskap woorde in abstrakte vorms begin saamstaan op die wit ruimte van die blad.

 

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van “bloedsweet”?

Moontlik 50/50. Die impak van die insident op die trein het die vers in breë hale daargestel. By nabetragting word die simboliek van die lewensreis met bykomende beelde uitgebou. Daar is immer ‘n mate van wroeg en sweet teenwoordig in my skryfproses. Baie dieselfde as met die realisering van ‘n skildery. Party gebeur doodgewoon makliker as ander en word ‘al prima’ daargestel.

 

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander “onderdeningsprinsipe” toegepas?

Ek wou graag dat die gedig in verse opgedeel word sodat dit in ‘n string, soos treintrokke kon beweeg, Dit het meet en pas gekos om daarby uit te kom maar ek is relatief gelukkig met die finale progressie van die vers. : met ‘n bietjie verbeelding lyk die gedig soos ‘n treintjie. Met ‘n kaboessie aan die einde. Die herhalings, alliterasie en staccato-agtige woorde herinner aan die geluide op en in die bewegende trein.

 

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as “klankbord” gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

Met die saamstel van die bundel was ek bevoorreg om die kundigheid van ‘n besonderse proefleser, redakteur en raadgewer te hê. Haar voorstelle was insiggewend en die poses word ‘n waardevolle leerskool vir my.

 

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Die vers was reeds  ‘n tyd lank voltooi toe daar met die saamstel van die bundel begin is. Dus, so 18 maande, tot publikasie en die eerste verskyning.

 

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Passasie is ‘n mengsel van ‘feit’ en ‘fiksie’. Die feitelikheid talm rondom die  werklike insident wat daartoe aanleiding gee dat ek die gedig wou skryf. Dit was ‘n oomblik van skielike insig: dat die lewensreis sy eindbestemming nader óf dat ‘n groot gedeelte van die reis reeds gereis is. Helfte van die karakters/ beelde wat die vers toelig is feitelik. Die man met die flits dui op die gedig met dieselfde titel deur D. J. Opperman. Kerkorrel en Karajan is werklike musiek figure wat vir die binneoorse klankbaan sorg. Die fluitende predikantsvrou van Riversdal is ook waar. Die Pantanassa, – über koninging/moederfiguur en die kondukteur is verbeelde karakters.

 

  1. Is dit ’n narratiewe vers?

Die vers Passasie het te doen met ‘n deurvaart, ‘n deurtog, ‘n soort oorvaart.

 

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

Daar is die Aandlied van die voëls deur die fluitende predikantsvrou, Ryne de Beer, wat as die klankbaan van die vers gedien het. Ek het spesifieke verwysings na die musiek in die vers ingeskryf gehad. Ook van Kerkorrel se ‘Al lê die berge nog so blou’ en Karajan se voortreflike aanbieding van Wagner se Tristan und Isolde. Omdat ek gevoel het dat die verwysings na spesifieke musiekstukke die vers oorlaai het, het ek dit verwyder. Nou dink ek weer dat dit miskien wel kan werk. Miskien sien ‘n Passasie ii die lig.

 

  1. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

Om ‘n storie te vertel is vir my anders as om dit te skryf. Wanneer jy met iemand in gesprek is, weet jy (gewoonlik) met wie jy praat. Jy ken dus jou gehoor. Jy kán jou stem intonasie en die spoed waarmee jy praat aanpas soos die storie ontvou. ‘n Mens kan jou boodskap makliker tuisbring. Ek dink dat wanneer ek skryf ek wel ‘n  denkbeeldige gehoor in gedagte het – dit aard van die gehoor bepaal watter informasie ek in die vers wil ‘toelaat’, watter formaat en struktuur die vers gaan aanneem. Ek probeer my verbeel hoe die gehoor/leser die vers gaan sien/voel/hoor.

 

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Passasie is ‘n kaler vers. Gestroop. Minder oordadig? Minder Barok?

 

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Rietfontein (Noord Kaap en Oos Transvaal), man met die flits (D.J. Opperman), Johannes Kerkorrel en natuurlik Ryne de Beer of die fluitende predikantsvrou, is Suid-Afrikaanse verwysings.

 

  1. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “prysgegee” (abandon)?

Die vers voel in ‘n mate ‘afgehandel’ in dié gereduseerde staat. Met hierdie betragting het ek lus gekry om van die verwysings wyer uit te beeld. Iets van die Bolandse blou berge in te skryf…Daar word vertel dat die skilder Jean Welz, wanneer hy by vriende gaan eet of kuier het, hy sy kwaste en verf uit sy motor se kattebak gaan haal het. Dan verf hy, tot sy vriende se ongeloof, n bietjie verder aan die skildery wat hulle by hom by ‘n tentoonstelling gekoop het. Vandag voel ek lus om ‘n paar strofes by te skryf. Dis miskien tyd vir ‘n Passasie nommer ii.

 

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Ek het nog nie spesifiek oor dié gedig terugvoer ontvang nie. Meer oor die bundel in sy geheel.

 

  1. Wanneer het jy jou eerste gedig geskryf?

Op universiteit het ek een van my hoërskool verse wat ek oor my grootouers se plaashuis geskryf het, herskep. Die gedig met die titel Plaas, het in ‘n nuwe gedaante in my debuutbundel Tempermes (2013) verskyn. Twee strofes kom van kinderdae met my saam:

 

… die windpomp kreun sy droë draai.

 

…Verder weg, verby die grensdraad-roes

vlieg swerms trekvoëls in die wolke weg

 

*

 

Digstring. ” ‘n ontstaan ” (Fransi Nieuwoudt)

Tuesday, February 14th, 2017

Digstring

Enkele vrae oor die rugstring van ’n gedig

*

‘n ontstaan

Stephen Hawking – Theory of Everything

 

elke nou en dan

knal

‘n ander heelal

 

uit die aarspat

van vorige spoelsels

 

‘n waterengel met hoewe

skud maanhare

en donker druppels verdrink

verrukte ruiters

alle liggeworde

skeppings dra eers swaar

 

in gelaaide stilte

ontvlug eenhorings

na ‘n buite wat aanhou strek

 

slegs helde of harpies durf

die godesirkel aan

en runnik houtgerus

met ysterkloue

wat die gulsige krop

van binne-af

ingord     oopspalk

 

swart gate sluk

dit wat oud is

spoeg nuwe sterre uit

 

 

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

In ‘n gelukkige-per-ongeluk-oomblik het my Google-soektog my na die dokumentêr “The Theory of Everything” i.p.v. na die fliek (2014) gelei. Ek was in die sewende hemel, want ek kon die eggo tussen die wetenskap en my eie metafisiese siening voel en hoor.

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Daar was verskeie, verskeie, verskeie weergawes.

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Ek het die swartgat onmiddellik as ‘n roofdier gesien. Oorspronklik as ‘n luislang. Iets wat honger wag vir prooi. En die “slagoffer” uiteindelik as iets wat self tande het. Ek het egter gesukkel om die wetenskaplike terminologie met die inherente passie van ideologie te versoen. Dit was eers met die vraag oor die doel van die gedig wat ek die antwoord in die vorm van die volgende vrae gevind het: “Ek wonder hoe my skeppingsmite klink? Watter storie vertel my Eureka-oomblikke?”

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

Ek hou van vrye vers, die bewussynstroomtegniek en ongewone halfrym (bv. eers met die sesde reël of in die middel of begin van ‘n volgende reël). ‘n Swartkolk wat nuwe sterre vonk, het vir my dieselfde tipe gevoel van onverwags of aweregs.  Ek het o.a. navorsing gedoen oor die storie-elemente van mites, mitologieë, mitologiese monsters soos die Skotse watergees (Kelpie), die Trojaanse Oorlog (eens as ‘n legende beskou), kosmogonieë, Hawking-bestraling, die wet van aantrekkingskrag en gravitasiekolke.

Ek is mal oor die metafisiese reikwydte van mites en argetipes. Dus dalk ‘n eklektiese benadering.

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

Ja, die PP-slypskole was die aanblaser van die vlam en Cordis Trust was my Goeie Fee. Die borgskap het o.a. ‘n digmentor, René Bohnen, asook ‘n redakteur, Dr. Marlies Taljard, ingesluit. Hulle is briljant!

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Die vers het ‘n paar jaar later in my debuutbundel, ‘n vlerkslag van kleur, verskyn wat in 2016 deur Cordis Trust Publikasies uitgegee is.

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Die mite (fiksie) verbeeld die wetenskaplike teorie (feit) wat dan op sy beurt weer as die interpretasie (fiksie) vir ‘n eie waarheid/oortuiging (feit) dien. Deurspek en spekskiet… geestesgoed asem disfemisties tog maar altyd die skepper se asem.

  1. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Die mite dien as ‘n verklaring vir die natuurlike fenomeen (Hawking-bestraling). Laasgenoemde transformeer dan tot ‘n simbool van ‘n eksistensiële waarheid.

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

Die dokumentêr was dalk die nuutste katalisator, maar daar was ‘n boek in my ouerhuis wat tot my eerste gedagtes oor werklikhede as stories en vice versa gelei het. Dit was P.J. Conradie se boek “Avonture van die Griekse helde en gode”. Daar was talle kantaantekeninge wat die ooreenkomste tussen die mitologie en bybelstories uitgewys het.

  1. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

Nee, nie werklik nie.  Ek dink kunstenaars skep aanhoudend selfportrette. Ons skep ‘n gelykenis van ons verhouding met Self (egoloos) en daaruit vloei die verhouding/verbintenis/gesprek met ander uiteindelik voort. Dit gaan oor die vreugde en pret van die skeppingsproses. Die vreugde van ewige metamorfose. Terugvoer is beslis ook lekker en goed, maar die proses as sulks is waar die grootste vreugde vir my lê.

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Liminale ruimtes mag dalk isolerend voel en dikwels gekenmerk word met angs en onsekerheid, maar volgens Turner is dit ook die ruimtes van potensiaal. “Liminality may perhaps be regarded as the Nay to all positive structural assertions, but as in some sense the source of them all, and, more than that, as a realm of pure possibility whence novel configurations of ideas and relations may arise” (1967: 97).

Ek dink hierdie gedig is een van die enkeles in die bundel wat wel tot by die  drumpel kom. ‘n Drumpel wat bly skuif.  Ek hou van tussenruimtes. Ek hou van die vreugde van vloei wat ‘n mens veral daar kan vind.

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Nee.

  1. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Ek was op daardie tydstip tevrede met die vers. Daar is ‘n skildery wat al langer as ‘n dekade saam met my groei. Elke nou en dan verander ek iets daaraan. Deesdae probeer ek egter om aan my “voltooide” werke as foto’s te dink: Herinneringe of die springaar vir ‘n nuwe idee.

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Ek het nie regtig terugvoer van lesers oor die vers gekry nie, maar Dr. Marlies Taljard het by die bekendstelling kommentaar oor die vermenging gelewer. Haar insig het my baie bly laat voel.

  1. ‘n Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

Ek was agt en verlief op Elisabeth Eybers se gedigte en Eugène Marais se “Winternag”. Daar was o.a. “van liefde verlaat” en “‘n verlepte orgidee” in die rympie. Propvol gedwonge paarrym.

*

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens”.

Digstring. “By die soetdoring” (Susan Smith)

Tuesday, February 7th, 2017

Digstring

Enkele vrae oor die rugstring van ’n gedig

——————————————————

 

by die soetdoring

Acacia karroo

 

die boom staan met haar voete waar my voete staan

haar bruin romp is met roes brokaat ingebrand

en elke lente wentel sonpomponne in ’n baan

óm die dubbelgeveerde blare vlaamse kant

 

haar bruin romp is met roes brokaat ingebrand

kyk, serpe hoëveldse lug, die syblou omhelsing

óm die dubbelgeveerde blare vlaamse kant

in ’n somerdeurspoelde ligvermeerdering

 

kyk, serpe hoëveldse lug, die syblou omhelsing

en ondertoe ’n opgetelde stukkie boombas wat ek balanseer

in ’n somerdeurspoelde ligvermeerdering

tot herfs, tot winter, met witter dorings en blaarverweer

 

en ondertoe ’n opgetelde stukkie boombas wat ek balanseer

die sekelpeule sal gaandeweg al brosser sing

tot herfs, tot winter, met witter dorings en blaarverweer

hou die aarde haar in stand in hierdie minnende kring

 

die sekelpeule sal gaandeweg al brosser sing

en elke lente wentel sonpomponne in ’n baan

hou die aarde haar in stand in hierdie minnende kring

die boom staan met haar voete waar my voete staan

 

*

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Hierdie gedig is in 2014 geskryf, op uitnodiging vir die Byderhand Tuinverseprojek van proff Franci Greyling en Bernard Odendaal by Noordwes Universiteit. Vyftien digters met verbintenisse tot Potchefstroom, waaronder TT Cloete, Heilna du Plooy, Johan Myburg, Carina van der Walt en Bernard Odendaal, om maar enkeles te noem, is uitgenooi om elk ’n gedig te skryf wat handel oor ’n spesifieke plek in die Noordwes Universiteit Botaniese Tuin of die omringende omgewing. Die bedoeling was dat dit dus plekspesifiek moes wees, en ingeplaastheid ’n sentrale kenmerk. My gedig se plek was onder ’n soetdoringboom – wat ek so langafstand vanaf ’n kaart en foto’s gekies het.

Die Byderhandprojek het behels dat die gedigte in verskeie vorme verwerk is, visuele voorstellings is gemaak, digitale manipulasie van woorde en versreëls, musikale toonsettings en vertalings in Engels (in 2016 bygevoeg) en in sommige gevalle in SeTswana, asook stemvoorlesings deur die digters self. Al hierdie inligting is digitaal op ‘n QR-kode aangebring en hierdie QR-kodes is elk by die gedig se plek in die tuin aangebring. Besoekers en Aardklopfeesgangers kon (in 2015) deur middel van ’n QR-leser toepassing (wat hulle, bygestaan deur studente, sommer vinnig kon aflaai op hul fone) die gedigte lees en na die klankbane luister, terwyl hulle in die omgewing is en eerstehand dieselfde omgewing ervaar as waaroor die gedig handel – dus, ingeplaaste lees wat plaasvind.

Benewens die leeservaring deur besoekers, is daar ook ’n akademiese uitkoms aan die projek gekoppel en ’n seminaar is in 2016 deur Noordwes Universiteit aangebied waar ons as navorsers betrokke was by ’n meer akademiese ontleding van die projek, die prosesse en die uitkomste. Die titel van my referaat was “Ingeplaaste skryf en die materiële verbeelding. Voorlopige aantekeninge en waarnemings oor ingeplaastheid en verbeelding in twee Tuinversprojekgedigte” waarin ek die ooreenkomste en verskille tussen my soetdoringgedig en ’n soetdoringgedig van Hein Viljoen ondersoek het.

(Gaan kyk gerus by http://www.byderhand.net/ waar jy meer kan lees oor die onderskeie projekte, die tuinverse, die digterstuine en voortgesette projekte, sowel as ’n uitgebreide fotogalery.)

noordwes-universiteit-botaniese-tuine-1

NWU Botaniese Tuin, Potchefstroom

 QR_Tuinverse_eienetwerk_druk

QR-kode op ’n klip onder die soetdoringboom

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Met die skryf van die gedig het ek voor ’n aantal wesenlike probleme te staan gekom. Eerstens was ek nie ten tye van die skryf self in Potchefstroom nie en moes staat maak op wat ek in die daaropvolgende navorsing as materiële geheue en materiële verbeelding gedefinieer het, volgens die konsepte van Buell se omgewingsverbeelding. Dit het onder andere behels dat ek op elke moontlike manier “inligting” moes bekom oor die plek waaroor ek moes skryf, deur navorsing oor plant- en voëlspesies van die Botaniese Tuine en onmiddellike omgewing, deur foto’s, digitale bronne en veral ook deur lewende videomateriaal wat Franci vir my gemaak het van die staproete na “my” boom, die klip onder die boom en die onmiddellike omgewing en klanke. Hierdie materiaal het die “toegangsdeure” geword waardeur ek, in samehang met die eie ervaring as materiële geheue van gelyksoortige omgewings waar ek was, ’n konsep kon skep vir die gedig.

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Wat gegee was, is die foto wat ek ’n jaar tevore van ’n welige soetdoring in volle blom geneem het. Dit was my mooiste soetdoringplek en ek kon daaruit put.

soetdoringbloeisels-4

Soetdoringbloeisels

Van daar af verder was dit wroeg en sweet! Ek het seker gemaak dat ek weet hoe die bloeiwyse van die soetdoring is, (dubbelgeveer), terwyl die stralekranse van geel pomponne vanselfsprekend is (sonpomponne).

Voorts moes ek in ag neem dat die besoeker aan die tuin op verskillende tye van die jaar daar sou wees en steeds moes kon identifiseer en meeleef met die gedig – vandaar die konsep van herhalende seisoene.

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

Sirkels en kringe was van die begin af ’n ordeningsbeginsel – ek wou reg laat geskied aan die goue sonpomponne, aan die krans(as kring)-wyse waarop hulle aan die stingels gerangskik is, aan die kringloop van die son en van seisoene en uiteindelik die kringloop van die aarde en kosmiese kringe. Die pantoen se herhalende vorm het na my gevoel die kringe-binne-kringe goed gepas.

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

Ek skryf meestal baie afgesonderd en min mense sien vooraf wat ek skryf. In die geval van hierdie gedig, was Franci en Bernard die eerste lesers. Tydens die vertaling na Engels het Tony en Gisela Ullyatt ’n vaardige Engelse hand bygesit.

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Die eerste “verskyning” was in die NWU Botaniese Tuin en my eie eerste in situ-lees daarvan op ’n verskriklike warm dag tydens Aardklop. Wat nie daar was nie, was die sonpomponne; wat wel daar was, was die son. Daarna is die gedig natuurlik opgeneem in Die aarde is ’n eierblou ark (Proetea Boekhuis 2016).

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

In hierdie geval is die gedig op feite gebaseer en het ek so na as moontlik aan die spesifieke kenmerke van ’n soetdoring gehou sonder om die liriese kwaliteit van die ervaring prys te gee.

  1. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Ek ontleed nie graag my eie gedigte nie en verkies dat dit deur lesers gedoen word wat my dalk kan verras!

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

Die foto hierbo van die soetdoring se blomme was sekerlik die grootste invloed.

  1. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

Ek het definitief hier ’n leser in gedagte gehad wat deur die skaduryke Botaniese Tuin sou stap en ’n rukkie op die klip onder die boom sou sit. Ek wou seker maak dat die leser/kyker/luisteraar afkyk, na waar ook sy voete op dieselfde plek as my voete en die boom se voet staan, dat hy sou opkyk, na die blou hoëveldse lug wat tussen die blare deurskyn en dat hy dalk aan die bas sou voel. Spesifieke woorde in die gedig sou dus ’n performatiewe funksie moes vervul – wat van die begin af deel van die beplanning was – en die gedig moet ’n soort lens of meganisme word waardeur die leser se waarneming gefokus word. Ek vermoed dat die performatiewe aard van die gedig bydra tot die leser se ingeplaaste leeservaring.

Hoewel ek ’n bepaalde soort leser in gedagte gehad het, is die fokus in die gedig egter die boom, bykans as ’n sentrum van die heelal, op daardie oomblik, binne die “minnende kring” wat alles in stand hou. Die verhouding van die digter met die boom en die ervaarde materialiteit word ook vooropgestel.

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Hoewel dalk nie een van die sterkste gedigte in die bundel nie, maak die oorsprong van die gedig dit baie spesiaal. Die ervaring vir my as randdigter (en ook aan die rand van literêre kringe) om deel te kon wees aan die Tuinverse, was oorweldigend. En die gedagte dat die gedig en totempaal steeds daar is, by die boom, en voortgaan sonder my, is uniek.

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Die gegewe van die soetdoring ervaar ek nogal as tipies Suid-Afrikaans. Ons almal het iewers ’n soetdoring in ons lewe – dis deel van ons kollektiewe geheue van landskap. Die doringboompie betree ook die literêre versruimtes alreeds vanaf Totius se tyd.

  1. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Ek het by die sonpomponne begin, en toe ek eers op die pantoen besluit het, het die gedig sy eie (kring)loop geneem. En toe die bundel begin vorm aanneem het, het ek geweet dat die gedig ’n plek daarin sou vind. Tydens die redigeerproses het Martjie Bosman gehelp om die gedig kompakter te maak en dit verskyn in die bundel in die finale vorm.

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Ek is nie bewus van enige tradisionele lesersreaksie op die gedig nie. Ek kan dalk wel hier iets vertel oor die toonsettings as kunstenaarsinterpretasie, sowel as die landkunsinterpretasie van die gedig.

Twee musikale toonsettings is van “By die soetdoring” gemaak, die een as kunslied, getoonset deur  Gerrit Jordaan met klavierbegeleiding en stem, terwyl die tweede, getoonset en uitgevoer deur Johann Tempelhoff, ’n kitaarverwerking is. Die twee toonsettings is nogal uiteenlopend ten opsigte van die tonale aard en musikale kleur – die een dramaties en kragtig, die ander gedemp en meesleurend. Hierdie toonsettings word ook geaktiveer deur die QR-kode en lesers hier by Versindaba kan dalk probeer om die foto van die QR-kode op die klip te skandeer (deur enige QR-leser toepassing op hul foon) om toegang tot die toonsettings te kry. Ek moet byvoeg dat die toonsettings ’n groot verrassing vir my as digter was, en ’n verdere dimensie aan die gedig verleen. Aan die een kant is daar die “herkenning”, maar andersyds ook ’n “vreemdmaking” wat afstandelikheid van die gedig bewerkstellig.

Die tweede kunstenaarsinterpretasie is visueel. Deel van die Byderhand Tuinverseprojek was dat landkunstenaar Strijdom van der Merwe gevra is om kunswerke te skep wat by die verse se plekke aangebring kon word. Hy het die wonderlikste totempale gemaak wat ook as bakens opgerig is, elkeen uniek aan ’n spesifieke gedig. Die sketse van die konsepontwikkeling is ook deel van die inligting waartoe die leser/besoeker aan die tuine toegang het deur middel van die QR-kode.

skets-van-strijdom-van-der-merwe-5

Landkunstenaar Strijdom van der Merwe se interpretasie van die gedig

soetdoring-totempaal-6

Soetdoring-totempaal

(Foto: Franci Greyling)

Die konsep van tuinverse is in 2016 by die Tuin van Digters in Wellington gebruik met gedigte van digters uit daardie onmiddellike omgewing. Voorts het Prof Greyling ook besoek gebring aan Victoria Universiteit, in Kanada waarheen sy enkele gedigte, waaronder “By die soetdoring”, in ’n kampustuin “verplant” het om die konsep te verduidelik. My soetdoring het vir ’n kort rukkie sy blomkranse oor ’n ander kontinent uitgesprei!

boom-op-victoriakampus-kanada-10

“My” boom op die Victoriakampus, met die “Soetdoring”-gedig daarop aangebring

(Foto: Franci Greyling)

  1. ’n Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

My eerste vers kom uit my hoërskooldae en na ’n uiters kort skryfproses het ek dit vir die destydse Transvaler gepos, wat in daardie jare weekliks gedigte gepubliseer het. Ek dink die “prys” wat ek ontvang het na publikasie was R5! As ek reg onthou was die onderwerp religieus van aard. Daarna het gedigte gereeld in Die Huisgenoot op hul tienerblad verskyn.

Nota: As julle Potchefstroom besoek, gaan maak gerus ’n draai by die Botaniese Tuin waar die gedigte en totempale ’n permanente installasie is.

*

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens”.

 

Digstring. “Dertien kraaie” (Ilse van Staden)

Sunday, February 5th, 2017

images

Digstring

Enkele vrae oor die rugstring van ’n gedig

_______________________________________________________________________

Dertien kraaie

(na “Thirteen ways of looking at a blackbird” van Wallace Stevens)

1

‘n noot op ‘n dwarsbalk van bome

‘n enkele kras en krakende

kraai

2

twee kraaikuikens

     uit ‘n boom

        gewaai

ewe   dood

3

om ‘n kind te sus

hang aan ‘n kruishoutjie

drie draadjies draaiend

as die wind dit waai

drie knap gekerfde kraaie

4

pik plat paddas op uit paaie,

kraaie

5

aai aai my witborskat

daar’s kraaie en krááie

skat

6

as die kouvoël houvoël vrek

o my siel!

dan sit ek sonder kind of kraai

7

siembamba mamma se kindjie

kraai by die venster

kraai by die bed

cry baby cry

8

soms wanneer ek die woord byster raak

hoor ek kraaie taktloos

in tale kraak

9

van binne is ‘n kraai vol bene

10

tien kraaie pik

hul pad oop

uit die eierdop van my keel

11

kakofonie van

raafswart toiings kom

aan op die rukwind

af tussen takke,

iewers – die nag

12

niemand skryf ooit met kraaivere nie

want kraaivere krap in die keel

en skor skrywers raak krapperig

depressief of drink te veel

potensieel

13

die dertiende kraai

krys ‘n lala-baai

(c) Ilse van Staden (Uit: Waar die oog van stil word, 2016: Protea Boekhuis)

 

***

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

 Ek het dit begin skryf iewers aan die einde van 2015. Ek het toe al min of meer al die gedigte bymekaargemaak vir die bundel Waar die oog van stil word en kraaie het so hier en daar opgeduik. Toe ek die gedig van Wallace Stevens lees, het ek besluit om te probeer om iets soortgelyks te skryf.

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Ek het die gedig stuk-stuk geskryf, met elk van die dertien eenhede afsonderlik aangeheg en ook nie noodwendig in die finale volgorde nie. Party dele het ek later uitgegooi en vervang met ander.

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Seker hoofsaaklik “gegee”, met so stukkie wroeg en sweet.

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

Aanvanklik het ek net dertien afsonderlike seksies geskryf en dit lukraak rangskik. Later het ek patrone raakgesien (soos die verwysings na getalle) en dit daarvolgens rangskik en herskryf. Een van die afdelings het ek vir die pret akrosties geskryf.

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

Ongelukkig het ek tans geen klankbord nie.

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Soos reeds gemeld, was dit een van die laaste gedigte vir die bundel en is dus gepubliseer omtrent vier of vyf maande na voltooiing.

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Eerder sou ek sê feit en metafoor. Feit: ek kom daagliks kraaie teë. Die res is metafoor.

  1. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Dit was nie die bedoeling tydens die skryf van die gedig nie, maar as ek dit nou lees, sou ek raai dit handel oor lewe en dood, oor die hele katastrofe van skepping, geboorte, groei, liefhê, worsteling, dood.

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot stand koming van dié betrokke vers gelei het?

Die gedig “Thirteen ways of looking at a blackbird” van Wallace Stevens, wat ek in ’n biblioteekboek oor Amerikaanse gedigte raakgelees het.

  1. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

Nee. Ek skryf wat ek skryf. Laat lees wie wil.

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Dis een van min verse wat ek doelbewus geskryf het n.a.v. iemand anders se gedig. Dis ook die eerste maal dat ek ’n gedig skryf wat uit soveel “stukkies” bestaan, elkeen byna ’n gedig op sigself.

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Nee, tensy dit die verwysings is na Afrikaanse liedjies soos “Aai aai die witborskraai” en “Siembamba”.

  1. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Ek is redelik tevrede met die gedig, maar sou dalk aan een of twee van die afdelings nog kon torring.

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

As ek “die lesers se reaksie” kan oordeel volgens die opmerkings van een of twee resensente, ja, dan is ek tevrede.

  1. ’n Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

Dit moes iewers in graad een gewees het – ek het nog ’n kaartjie gehad waarop ek in potlood ’n datum in Mei 1979 geskryf het en dan die gediggie daarna (dit het verdwyn tydens ’n diefstal). Ek het dit aangehaal by die gedig “Variasie op ’n tema” wat in Watervlerk verskyn het.

 ***

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens”.

Digstring: Emma Bekker. Nagvangs

Monday, May 2nd, 2016

Digstring

Enkele vrae oor die rugstring van ’n gedig

Nagvangs

(Pediatriese onkologiesaal, Donald Gordon, Oktober 2009)

 

Daardie dag het die water vinnig opgedroog,

waters waar rus is,

die oase van die moedertong,

met sussende sinne en stories soos skole vis,

het drupsgewys verdamp,

onder skel teaterlig en geskropte vloer.

 

Daar is, goddank, visse so oud en eerlik soos die aarde voor die mens,

wat hulself onthef het van die nukke

van volgehoue vog:

daardie nag, droëmond, langs haar ontsmette bed,

het ek knielend kaalhand babers uit ’n kleikombers gegrou en

vir my kind sop gekook.

 

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

”Nagvangs” is in 2013 geskryf.  Die gedig is die filtraat van vier jaar se broei oor ‘n

 grensverskuiwend gebeurtenis in ons gesin se lewe. In 2009 moes my dogter, Emmie, sjirurgie ondergaan om te bepaal of ’n seldame melanoom op haar enkel enige ander kwaadaardigheid in haar lyf agtergelaat het.  Sy was op daardie stadium elf. Die melanoom is seldsaam en niemand het regtig geweet hoe om die situasie te benader nie. Die prosedure het gewys dat daar geen kankerspore in haar lyf oor was nie, maar ongelukkig het die ingryping haar met blywende limfedeem in haar been gelaat. As ouer worstel mens dan met die impak van die besluite wat jy omtrent jou kind se welsyn geneem het.  Om te dig, is my vorm van selfterapie.

2. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Die gedig het op ’n Sondagoggend vroeg, voor die goue uur, uit my onderbewuste uitgekruip. Ek het dit in ’n slaapbenewelde toestand op my foon neergepen en vir my man geWhatsapp. En toe het ek weer aan die slaap geraak. Dit was soos ’n pitsweer wat my lyf verlaat het. Die gedig het omtrent in haar oorspronklike vorm in die bundel verskyn.

3. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van “bloedsweet”?

Daar was vier jaar van emosionele bloedsweet en een nag van verlossing.

4. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander “onderdeningsprinsipe” toegepas?

Nagvangs kom uit ’n oerbron. Daar was intuïtiewe ordening wat ek nie eers kan beskryf nie. ’n Sjamaniese proses.

5. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as “klankbord” gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

My man het díe Sondagoggend die gedig op sy foon gelees en omtrent in sy oggendkoffie gehuil. Dis wonderlik om met die seun van ’n digter getroud te wees. Alber is ’n uitstekende leser. Hy is my “muus”. Ek dink die gedig was vir ons albei ’n soort katarsis. Ons het later die dag middagete gaan eet by die Burgers, wat amper-bure van ons is. Ná omtrent twee glase wyn, het Alber sy foon uitgehaal en vir Willie die gedig gewys. En toe vra Willie: “Emma, is daar nog waar hierdie vandaan kom?” Hierdie gedig was die impetus vir die uiteindelike verskyning van Skryn. Alber, Willie, my skoonpa, Pirow Bekker, Christo van Staden, Willem Krog, Charl-Pierre Naudé en ’n paar van my nabye vriende word as klankborde ingetrek in my skeppingsproses. Ek kies my klankborde volgens die inhoud van elke gedig.

6. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

“Nagvangs” is in Skryn (Protea, 2015) gepubliseer. Drie jaar nadat dit geskryf is.

7. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Ek dink ek het die vraag reeds gedek. Die res laat ek aan my lesers oor.

8. Is dit ’n narratiewe vers?

Dis ’n beeldende vers met ’n narratiewe gevoel. Dis hoe my derms dit wil beskryf.

9. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Ek sou hoop dat die inhoud en die agtergrond wat ek pas gegee het, ’n avontuur van die ontsluiting van hierdie vraag vir die lesers sal inhou.

10. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

Die beelde wat in my geheue ingebrand is, daardie nag in die pediatriese onkologiesaal in Donald Gordon, was sterk genoeg.

11. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

Nee. My gedigte is baie uiteenlopend. Ek hoop maar my selfterapie resoneer met diesulkes wat met soortgelyke stukke inhoud in hulle lewe stoei.

12. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Dis een van die latere gedigte in die bundel. Daar is moontlik ’n soort loutering in die beeldgebruik wat dui op ’n nuwe wending in my toekomstige werk. Ek het hier begin rondspeel met ’n nuwe, sekerder stem.

13. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Ek wil sê babers, maar hulle is oral.

14. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “prysgegee” (abandon)?

Só gemaak en só gedruk. Gedigte is maar soos kinders. Hierdie een het geweet wie sy was sedert sy gebore is. Ek moes haar net los om haarself te wees.

15. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Ek was aangedaan en ontroer.

16. Wanneer het jy jou eerste gedig geskryf?

Ek maak al rympies vandat ek die towerkrag van rymwoorde ontdek het. Die eerste “ernstige” gedig, het ek geskryf toe ek tien was. Al wat ek oor daardie poging gaan sê, is dat die inhoud baie ambisieus vir ’n tienjarige was. Ek dink ek poog steeds om moeilike inhoud in verspakkies te klee.

***

Versindaba

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens”.

Digstring: Nini Bennett. Da Capo

Wednesday, April 13th, 2016

Digstring

Enkele vrae oor die rugstring van ’n gedig.

Da Capo

Van al die relieke, uitgestrooi met afskeid

is min dinge so leeg en eensaam soos ’n hoed;

dit reis tussenwêrelds na niks of na rus

en die kapstok sê: jy het gearriveer of gegaan.

Daar is min dinge so aanwesig soos ’n hoed.

Op al die haltes van aankoms en vertrek

was jou swaar kop die mooiste; groot

met skedelnate broos om die kroonare

wat roosrank deur jou brein. Jou hoed

was trots, maar hang nou verslae

aan die kapstok – sal dit ons haltes

van vergeet onthou as ek inboek

in die eensaamheid van dié vers?

’n Kapstok tel die ure se loopgang,

die kopskuiwe van hier en ver.

As ons ná die eendagsreis ontslaap, die self

kolskoot en finaal ophang aan die kerfstok

sal ek weer aanmeld by die laaste

halte – die inlas van verlies vind;

jou hoed hang daar, jy is hier,

vir ewig tuis. Ek het jou liefgehad

soos ’n hoed of ’n eenvoudige profesie.

 

Uit: Boekstaaf. Nini Bennett. Cordis Trust, 2015.

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Ek het die gedig iewers in Mei 2013 geskryf. Dit was een van die eerste verse wat ek na ’n langerige stilte geskryf het, en dit sou later die openingsgedig van Boekstaaf vorm. Ek het intuïtief beplan dat dit die eerste gedig in die bundel sal wees, en dat die musiekterm: “herhaal vanaf die begin/kop” ’n sikliese bundeleenheid sou bewerk.

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Die eerste pogings het redelik vinnig verloop. Op aanbeveling van my keurder het ek teruggesnoei aan die gedig en van die versreëls verkort. In totaal was daar ongeveer ses herskrywings van die betrokke vers.

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van “bloedsweet”?

Die vers het relatief glad gevloei. Die slotreël, “Ek het jou liefgehad/soos ‘n hoed of ’n eenvoudige profesie” het ek eers heelwat later bygevoeg. Ek het geweet die gedig kort iets, soos ’n spesery. Ek het my onderbewussyn opdrag gegee (letterlik) om fyn te luister en te wag: dit sal na my toe kom. Ek doen dit as ek vashaak of wag op ’n gedig – die brein is na alles ’n moederbord wat ’n mens kan programmeer om instruksies uit te voer; ’n rekenaar wat deur derduisende stukkies data skandeer vir die regte ‘antwoorde’.

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander “onderdeningsprinsipe” toegepas?

Ek wou ’n sangerige vrye vers skryf, en by gebrek aan formele ordeningsmeganismes soos met vaste versvorme, het ek gesteun op ‘interne bindingsmeganismes’. Ek wou die waarde van klank benut met assonansie en alliterasie, asook die enjambementsfunksie, herhaling, en kontraswerking wat die beweging van die hoed voorstel. Terwyl ek aan ’n gedig werk, ontleed ek dit parallel met die skeppingsproses met die hoop dat dit darem ’n bietjie literêre pitkos sal bied. Ek het my eie “shorthand” ontwikkel as ek skryf. Ek werk met ’n potlood, want ’n potlood krabbel vinniger as ’n pen. Deur hakies, numering en pyle te gebruik, skep ek soms tot drie weergawes van ’n gedig in een rofwerkpoging, waarna ek die verskeie pogings toets en kombineer totdat die finale gedig uitkristalliseer.

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as “klankbord” gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

Ek het die gedig vir my lewensmaat, Mellet Moll, en vir my ma gewys. Mellet is ’n goeie analitiese klankbord, terwyl my ma ’n fyn intuïtiewe leser van poësie is. Tussen dié twee vind ek gewoonlik ’n middeweg. Ek het die gedig ook op die sosiale media geplaas, maar laasgenoemde is nie ’n goeie barometer vir die waardebepaling van poësie nie.

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Die vers het twee jaar sedert ek dit die eerste maal geskryf het, verskyn in Boekstaaf (2015:2).

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Die vers is fiktief. Dit staan universeel as liefdesgedig, of as ’n gedig oor ’n hoed, of as ’n hoed wat ’n persona voorstel. Die vers is “emosioneel die waarheid”, om Jeanne Goosen aan te haal. Binne die groter bundelkonteks kan die vers inspeel op die werk van Milan Kundera, Caspar D. Friedrich en René Magritte as feitelike verwysingspunte.

  1. Is dit ’n narratiewe vers?

Nie heeltemal nie, maar dit beskik wel oor narratiewe eienskappe.

  1. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Dit is ’n liedagtige vers waarin musikaliteit geaktiveer word deur die titel, ’n musiekterm wat beteken “herhaal vanaf die begin/kop”, soos reeds genoem. Die hoed vertrek en gaan uit in die wêreld, reis deur tyd en ruimte, maar keer telkens terug na die kapstok. Die hoed is ook ’n persona wat identiteit opeis en eindelik die sikliese gang van die lewensreis en dood voorstel. Binne die bundelgeheel is dit die poëtikale vertrekpunt of vehicle.

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

Ek het die vers geskryf direk na aanleiding van die film Modigliani (2004). Veral een toneel het my bygebly: Modigliani en Picasso ruil hoede op ’n speelse wyse, maar dié spel blyk ’n dodelike magspel tussen die twee skilders te word. Die ryk simboliek rondom ’n hoed het my dadelik aan die dink gesit.

  1. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

Dis ’n plesier om te skryf vir ingeligte lesers van poësie. Ek probeer om nie my lesers doelbewus te vervreem nie, en verkies om “helder” te skryf. En om ook my tematiek uit te werk dat die verse eindelik tydloos of universeel kan staan, ongeag die verwagtingshorison of verwysingsraamwerk.

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

“Da Capo” was ’n waterskeidingsoomblik nadat ek gedink het ek poësie vaarwel geroep het – ’n waterskeidingsoomblik wat ironies genoeg sigbaar geword het ná die skilder, Liekie Fouché, se vertolking van die verse in ’n skildery, Another world is calling, op die omslagontwerp. Met die skryf van hierdie vers het ek geweet my skrywersdroogte is gebreek.

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Alhoewel die vers universeel is, kan dit ook as tipies Suid-Afrikaans gesien word. Daar is baie kapstokke met hoede in Suid-Afrikaanse huishoudings – iets wat bekend is en waarmee lesers kan identifiseer.

  1. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “prysgegee” (abandon)?

Ek verlaat verse met die geloof dat daar hopelik nuwes (of beter verse) iewers wag. Ek sukkel om ’n vers te lees wat uiteindelik in sy gietvorm rus – ek troetel nie ou werk nie. Met “Da Capo” was ek redelik tevrede.

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Ek was dankbaar vir ’n gunstige reaksie. Lesers het die hoedkodes raakgelees, asook die intratekstuele spel met ander verse, en die intertekstuele en metatekstuele spel met Kundera, Friedrich, Magritte, en ander werk.

  1. Wanneer het jy jou eerste gedig geskryf?

In 1977, aan die einde van my vyfde jaar nadat my ouma my leer lees en skryf het. Ek het vinnig drie rympies na mekaar neergekrabbel: een oor ’n huis, een oor ’n feëtjie in ’n vyeboom, en een oor ’n spoorlyn. Dit kwalifiseer nie werklik as gedigte nie – maar in my jong gemoed dit het so gevoel.

Erkennings:

Bennett, Nini. Boekstaaf. 2015. Pretoria: Cordis Trust-Publikasies.

Die konsep van “Digstring” is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens”.

Digstring: Hendrik J. Botha. Breindood

Friday, April 8th, 2016
Breindood

 

Skaars tien jaar oud, onbesorg,

jaag jy ’n bal tot voor die taxi op hellevaart.

 

Steriel op ’n teatertafel afgedek,

ventilator, monitors, oorplantingspan:

volledig opgestel.

 

’n Hart fladderend bevry.

Lewer en niere sorgvuldig

afgeklem, losgesny.

Korneas geskil.

 

Na afloop van die makabere tafereel

tussen geteëlde mure, net ek en jy,

donker wond en dooie oë,

sonder iemand om tot slot

jou óf my hand vas te hou.

 

(Uit: Atropos, Quillerie, 2015) 

Enkele vrae oor die rugstring van ’n gedig

 

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Ek het die gedig in 2012 geskryf. Ek het op ’n Saterdagoggend gaan help as narkotiseur met die oesting van organe van ’n jong seun wat breindood verklaar is na ’n tref-en-trap ongeluk. Die gedig het daar in sy primêre vorm beslag gekry. Ek het later dieselfde dag gaan narkose gee vir ’n skoolhoof van Hammanskraal of iewers wat een van die seun se niere ontvang het. Dit het nóg ’n gedig geword.

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Die gedig het deur verskeie weergawes gegaan, wat nie noodwendig dramaties verskil het van die aanvanklike nie, maar wat tog klein en subtiele verstellings en aanpassings geverg het.

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van “bloedsweet”?

Die vers, kom ons sê in sy primordiale vorm, is daar in teater vir my gegee. Die eerste weergawe het ek daardie dag geskryf. Daarna het die werk, die “bloedsweet”, die slyp en skaaf, skryf en herskryf gevolg. Selfs gedigte wat in sy primêre vorm “maklik” aanmeld, verg dikwels steeds harde werk en soms subtiele veranderings en aanpassings om dit so goed as moontlik te kry.

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander “onderdeningsprinsipe” toegepas?

Gewoonlik skryf ek die narratiewe verloop neer, bloot as ’n “storie”. Daarna begin ek dit poëties verpak en snoei tot net die essensie oorbly, maak ek dus ’n gedig daarvan, of liewer, vind ek die gedig binne die storie. Die gedig is dus verskuil in die narratiewe gegewe wat ek aanvanklik neergeskryf het. Ek leun dikwels swaar op klank, met halfryme en binneryme. Ek werk ook pertinent na die slot, wat ek glo sterk moet wees. Dikwels is die slot die eerste deel van die gedig wat ek skryf. Die res volg dan daarop.

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as “klankbord” gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

Ek het die gedig vir Joan Hambidge en die res van die studente in die klas gewys by Universiteit van Kaapstad waar ek Kreatiewe Skryfkuns studeer het. Daar is dit voorgelê, bespreek en kon almal insette en kritiek lewer, wat my dan weer in staat sou stel om verder daaraan te werk om dit te verbeter en af te rond. Dis die pad wat ek met al my gedigte geloop het. Aan die einde van my studies is dit uiteraard ook deur twee eksaminatore gelees wat ook hulle kommentaar daarop gelewer het. Tydens die publikasieproses by Queillerie is dit aan twee keurverslae en ’n redigeerverslag onderwerp wat almal tot mindere of meerdere mate kommentaar en insette gelewer het. Alle insette kon ek uiteraard oorweeg  en self finaal oor besluit en aanwend of nie.

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Sowat drie jaar later in November 2015 is dit gepubliseer in my bundel, Atropos, wat by Queillerie verskyn het.

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Die basiese gegewe is feitelik soos dit gebeur het. Daar is klein verstellings gemaak wat nie absoluut feitelik korrek mag wees nie. Ek weet bv. nie of dit ’n taxi was in die ongeluk nie. Ek probeer in gevalle soos die ook om nie te veel persoonlike detail van die pasiënt uit te vind nie. Ek probeer bv om nie sy naam te weet nie, of as ek dit toevallig hoor, probeer ek dit vergeet. Dit maak dit makliker vir myself na die tyd om nie ’n naam te hê om te koppel aan die gesig nie. Die gesig bly jou sonder uitsondering by. Sonder persoonlike detail is dit makliker. Dit lei uiteraard daartoe dat alles nie feitelik tot op die letter akkuraat is nie.

  1. Is dit ’n narratiewe vers?

Ek dink mens sou dit as sulks kon tipeer.

  1. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Ek dink ek het dit reeds grootliks beantwoord. Dis ’n jong seun, breindood na ’n tref-en–trap ongeluk, waar ek gaan help het, as narkotiseur met die oesting van sy organe. Na die organe verwyder is vertrek die chirurgiese span so gou moontlik met die organe om dit betyds by hulle onderskeie bestemmings te kry waar dit moet oorgeplant word. Die verskillende organe het elk ’n spesifieke lewensvatbare spertyd. Een assistent bly agter saam met die teatersuster om die wonde toe te werk. Die narkotiseur bly tot heel laaste.

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

Nee, net die private drama in die teater soos ek reeds beskryf het.

  1. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

Objektiewe, eerlike, kritiese leser. Ook enige iemand wat persoonlik sou kon aanklank vind by ’n betrokke gedig, wat miskien persoonlik iets daaruit sou kon put. Joan Hambidge en my klasgenote is maar altyd my eerste lesers: objektief, krities en eerlik. Dis al wat vir my werk.

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Die mees omvangryke afdeling in my bundel is sg. “mediese poësie’, waarby die vers goed inpas. Ek het benewens dié gedig ook etlike ander gedigte geskryf wat die onderwerp van oorplantings en chirurgie aanspreek.

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Dalk ’n subtiele politieke subteks; swart/wit, taxis wat alle reëls en wette in die wind slaan, ’n wit kind word deur ’n taxi doodgery. In die gedig waarna ek vroeër vlugtig verwys het wat op die gebeure gevolg het word dieselfde jong wit seun ’n skenker van ’n nier aan ’n swart skoolhoof en word dié politieke subteks dus verder uitgedra, kry dit ’n verdere kinkel, word dit ’n gedig van “liefde oor die kleurgrens”. (Dit is uiteraard nie die gedig hier ter sprake nie).

  1. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “prysgegee” (abandon)?

Ek kon dit tot so ’n mate bevredigend afhandel dat ek dit kon publiseer. Soos jy egter opgemerk het, is geen gedig ooit regtig “klaar” nie. Ek is egter onseker of “abandon” vir my die regte woord is, want al gee ons gedigte prys, keer ons tog telkens maar weer terug daarheen.

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Ek het heelwat positiewe terugvoer gekry, ja.

  1. Wanneer het jy jou eerste gedig geskryf?

Dit was in Januarie 1975. Ek kan nie onthou of die gedig ‘n titel gehad het nie, maar daar was beeste met weglêhorings wat kom water drink het met ’n bloedrooi son wat ondergaan en sprinkaanvoëls wat in formasie vlieg … Dit was nie ’n goeie gedig nie, maar ek het nie toe so gedink nie!

Ek kon die gedig vir niemand wys nie, want in daardie tyd op die Transvaalse platteland was dit nie ’n goeie idee om gedigte te skryf nie, veral nie as jy ’n seun was en veral nie as jy sestien jaar oud was nie.

Gedurende dieselfde tyd het my beste vriend vir my as Kersgeskenk ’n middelbladfoto uit ’n Scope tydskrif gegee. Die feit dat hy die foto gesteel het uit ’n tydskrif wat aan sy ouer broer behoort het, het nie gemaak dat ek minder waardering daarvoor gehad het nie. Die meisie op die foto was pragtig! Sy had koring-geel hare en het baie min klere gedra. Ek dink haar oë was blou. Soos die gedig, was die prent vir my ietwat problematies, hoewel nie om dieselfde redes nie.

Ek het besluit om die gedig en die prent saam in my klerekas te versteek, onder my truie. Dit was somer en ek was seker niemand sou dit daar soek nie.

Ek is terug koshuis toe, en met die langnaweek vyf weke later, het ek besef dat ek my ma onderskat het. Die klerekas was reggepak, ook die truie. Die gedig en die prent was weg. My ma het nie ’n woord gesê nie, maar daar was ’n bekommerde kyk in haar oë.

Dit was eers twee jaar later op universiteit wat ek my tweede gedig sou skryf.

Ek het deur die jare my bes gedoen om dié eerste gedig, en die prent van die meisie met die koring-geel hare, te vergeet. Ek het my voorgeneem dat ek my ma nog iewers sal vra wat van die gedig en die prent geword het, maar ek het nooit sover gekom nie. Ek wou ook weet of die bekommerde trek in haar oë oor die gedig was, of oor die prent. Sy is in 2009 dood voor ek onthou het om haar te vra.

Ek het twee lewenslesse geleer uit die episode.

Eerstens, moet nooit jou gedigte in jou klerekas wegsteek nie. Ook nie fotos van meisies met min of geen klere aan nie. Veral nie onder jou truie nie.

Tweedens, as daar iets is wat jy wil doen, of iets wat jy wil sê of vra vir iemand na aan jou, doen dit onverwyld. Soms gebeur die lewe skielik, en dikwels vergeet ons om te onthou om dit te doen, en somtyds is dit te laat as dit ons byval, en Charles Bukowski het gesê daar is niks so skrikwekkend in hierdie lewe as om te laat te wees nie …

***

Versindaba

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens”.

Digstring: Jacobus van der Riet. Die Heilige Nikolai van Japan

Sunday, April 3rd, 2016

Digstring: Die Heilige Nikolai van Japan

color-panoramas-russian-empire-2

 

Die Heilige Nikolai van Japan

 

Wie sou nie verlang nie, soos sy dagboek verraai,

na die berkeboom, die goue halms en goue gerf,

na somber klokke wat teen skemer hul galms saai

en koepels wat wink waar ’n pelgrim ook al swerf.

 

Wie sou nie verlang nie na die Dnjeper en die Don

na Moskou en Smolensk, na Nowgorod en Pskof,

hier waar hy is in die land van die opkomende son,

ver van Sergei se Radonezj en Serafim se Sarof.

 

Hier word die seder teruggeknip tot by die knoes,

hier druppel die esdoring sy blare rooi in ’n vywer,

hier is ’n plankbrug en klip en mos en bamboes

en lanterns wat geheimsinnig gloor, maar met ywer

 

bid Nikolai vir sy kudde in Japannees en sy hart sing

as hulle op Palmsondag kersiebloeisels kerk toe bring.

 

© Jacobus van der Riet / Uit: Die onsienlike son, 2012 (Protea Boekhuis).

 

St Nicholas. Japan.

St Nicholas. Japan.

 

1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Dit moes in 2011 gewees het, volgens my rekenaar se geheue. Ek wou ’n gedig oor die betrokke heilige skryf, omdat ek in ’n gemeente in Johannesburg wat aan hom gewy is, lidmaat van die Ortodokse Kerk geword het en ek dus so met sy geskiedenis vertroud geraak het. Ek het gekies om op net die een moment te konsentreer, t.w. sy verlange na sy vaderland, Rusland. Hy het die Ortodokse sending in Japan in die 19de eeu begin.

 

2. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Ek herinner my dat dit redelik vinnig verloop het, en dat bloot die laaste twee reëls verskeie weergawes gehad het. Die vorm is immers eenvoudig, twee strofes oor Rusland, een oor Japan, en die slotkoeplet oor die oplossing of verligting van die konflik in sy hart, omdat die kersiebloeisels ‘n gemene deler is. Op Palmsondag bring Ortodokse Christene palmtakke kerk toe, of wilgerlote in Rusland, omdat daar nie orals palmtakke beskikbaar is nie. Die Japanese Christene bring toe kersiebloeisels, wat natuurlik ’n klokkie in enige Russiese hart ook lui.

 

3. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van “bloedsweet”?

Die eerste twee strofes het maklik verloop, maar ek moes bietjie inspirasie gaan soek vir die derde strofe, deur boeke oor Japanese tuine deur te blaai, om die “gevoel” te kry en my vermoedens te toets.

 

4. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander “onderdeningsprinsipe” toegepas?

Ek het die sonnetvorm gekies, omdat al die ander gedigte in die reeks reeds sonnette was. Toe moes ek natuurlik besluit hoe die rymskema sal lyk, want ek veroorloof my alle moontlike kombinasies om die 14 reëls te vul (bv. 3+3+3+3+2, 5+5+4 ens.). Hier was ek meer konvensioneel. Deur die herhaling van die “Wie?” wou ek seker die intense verlange weergee. In die tweede strofe vind die oorgang of voorbereiding vir die derde strofe reeds plaas, met die verwysing na die “opkomende son” en dan word die “hier” telkens herhaal in die derde strofe, om sy teenswoordige blyplek, so ver van die vaderland, te beklemtoon.

 

5. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as “klankbord” gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

Ek het ’n paar vriende vir wie ek gedigte redelik gou stuur, wanneer ek nog onder die wanindruk verkeer dat hulle “klaar” is, en dit is waarskynlik ook aan die Pretoriase digterskring voorgelê. Ek twyfel of enige groot veranderinge voorgestel is.

 

6. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Dit is in 2012 gepubliseer, so dit moes ’n jaar ná die skryf daarvan gewees het.

 

7. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Ek weet dat die H. Nikolai na sy vaderland verlang het, maar die besonderhede oor plekke en landskapverskynsels het ek uit my duim gesuig. Ek weet nie eers of hy self al die plekke besoek het nie, maar hy sou in elk geval die land goed leer ken het op sy lang reis na die Ooste. Ek is self totaal gek oor die Russiese landskap en kon dus met so ’n verlange identifiseer en maklik liries daaroor raak. Ook die besonderhede oor die Japannese landskap is van ’n algemene aard en verteenwoordig nie noodwendig die H. Nikolai se spesifieke omstandighede nie. Die slotreëls is, sover ek weet, feitelik.

 

8. Is dit ’n narratiewe vers?

Ek sal self nie kan sê nie, daar ek nie ’n literator is nie.

 

9. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Dit handel oor ’n innerlike konflik wat ’n mooi en gepaste (seker net tydelike) oplossing vind. Hoe maak ’n mens vrede met die feit dat jy vir die res van jou lewe in ’n vreemde land moet bly? Die H. Herman van Alaska het dieselfde konflik ervaar. Die H. Nikolai moes bv. In 1905, tydens die Russies-Japannese Oorlog kies hoe hy gaan bid. Hy was toe reeds biskop. Hy het sy Japanese priesters toegelaat om vir ’n Japannese oorwinning te bid, hoe wel hy self nie daartoe in staat was nie.

 

10. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

Ja, die biografiese werke oor die H. Nikolai uiteraard. Ek het ook in 1997 die oorspronklike ikoon wat tydens sy verheerliking, oftewel kanonisering, gebruik is, raakgeloop in ’n kloostertjie in Calistoga in die Napa Vallei van Kalifornië. Dit het bloot my gehegtheid aan hom versterk, en nie direk bygedra tot die gedig nie.

 

11. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

In dié geval seker diegene wat met hom bekend en vir hom lief is en ook hulle wat nie met hom bekend is nie, ter inligting. En natuurlik die Heilige self, want dis ’n liefdesgebaar.

 

12. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

In party van die ander gedigte is daar by nabetragting moontlik te veel historiese inligting, terwyl hierdie een m.i. slaag om op ’n bepaalde moment of aspek te fokus, en dit enduit uit te werk.

 

13. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Nee. Ons landskap is helaas ontdaan van klokkegelui en koepels, en die Japenesse estetiese aanslag is ewe afwesig in die gemiddelde voorstedelike tuin.

 

14. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “prysgegee” (abandon)?

Ek is tevrede met sy huidige vorm. Die eerste strofe terg die leser effens, die tweede los die raaisel op en begin die oorgang na die kontrasterende derde strofe, die derde skep ’n toaal ander atmosfeer en die koeplet versoen die twee wêrelde, en dit op Palmsondag (en palm rym natuurlik met galm en halm, om die “tuiskoms” te suggereer).

 

15. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Niemand het tot dusver gekla daaroor nie, en ek herinner my vaagweg gunstige reaksie op sommige beelde, in persoonlike korrespondensie. Dis mos maar ’n eenvoudige gedig en miskien is daar nie veel oor te sê nie.

 

16. Wanneer het jy jou eerste gedig geskryf?

In die vroeë 1980’s, in die Ark tydens die Sondvloed (ek was die donkie aan boord).