Resensies

Resensie: Afrikaans poems with English translations. (Samestellers: van Coller, van Vuuren & Viljoen)

Monday, January 7th, 2019

AFRIKAANS POEMS WITH ENGLISH TRANSLATIONS

Saamgestel deur HP van Coller, Helize van Vuuren en Louise Viljoen.

Protea Boekhuis. 2018. Slapband, 311 bladsye. ISBN 978-1-4853-0694-8

Resensent: Zandra Bezuidenhout

Drie kenners kies tesame

Hierdie nuwe bloemlesing, Afrikaans Poems with English Translations, saamgestel deur die gedugte driemanskap Hennie van Coller, Helize van Vuuren en Louise Viljoen – almal vakspesialiste op die gebied van die Afrikaanse poësie en literatuur in die algemeen – bevat 113 gedigte waarvan die bronteks en doelteks oorkant mekaar afgedruk is. Dit is ʼn hersiene weergawe van die oorspronklike publikasie wat in 1962 deur CJD Harvey en AP Grové saamgestel is, aangevul deur ʼn ruim aantal gedigte wat die poësietoneel tot op hede dek.

Dit volg op Marlise Joubert (samesteller) se soortgelyke  In a burning sea van 2014, ook ʼn produk van Protea Boekhuis, maar met die fokus op kontemporêre werk, voorafgegaan deur die politiek geörienteerde  Letter to South Africa (Umuzi, 2011) wat na aanleiding van ʼn simposium onder leiding van Marlene van Niekerk byeengebring is. Ook in hierdie twee antologieë word die Afrikaanse tekste deur hul Engelse vertalings vergesel. Interessant genoeg het daar in 2018 twee ander (deels) vergelykbare poësieversamelings verskyn, nl. Absolute Africa, versorg deur Patricia Schonstein (uitgegee deur African Sun Press) en die bygewerkte  The new century of South African Poetry (onder die redakteurskap van Michael Chapman en uitgegee deur Ad Donker). Hoewel die laasgenoemde twee bloemlesings slegs Engelstalige gedigte bevat, is dit betekenisvol dat ʼn ruim aantal daarvan uit Afrikaans en ander inheemse tale vertaal is. Hierdie vyf werke skep elk op hul eie manier die geleentheid vir ʼn groter verskeidenheid lesers om direk of indirek met die werk van belangrike Afrikaanse digters om te gaan, en mag anderstaliges prikkel om Afrikaanse poësie ook eerstehands te lees.

Dat ʼn onderneming van hierdie aard in die afgelope tyd deur verskillende Suid-Afrikaanse uitgewers aangepak is, dui nie slegs op groter blootstelling nie, maar op ʼn groeiende belangstelling in en wyer erkenning van Afrikaanse digters – soos wat tans ook in Nederland en Vlaandere gebeur.

Met die versameling wat hier geresenseer word, is daar gepoog om van die belangrikste en mees verteenwoordigende Afrikaanse digwerk in een band saam te snoer. Die aanbieding volg  ʼn tydlyn vanaf die vroeë tot die mees resente digters en hul werk, iets wat nie in die geval van ʼn alfabetiese of tematiese volgorde, of by lukrake bundeling vermag of beoog word nie. Lesers kry dus hier ʼn blik op opeenvolgende periodes met hul onderskeie genrekonvensies, invloede en stilistiese tendense – meestal met boustof uit plaaslike bodem, maar soms ook met ʼn wyer verwysingsveld en in pas met internasionale ontwikkelings op die poësieterrein. Dit word dus sigbaar gemaak dat die gedig as kunsobjek binne ʼn bepaalde historiese, geografiese en kulturele milieu ontstaan, waarvan die omvang en verskeidenheid toeneem namate kontak en raakpunte met die nielokale uitbrei. ʼn Geval van osmose en simbiose dus, afhangende van die vertrekpunt, d.w.s. of die gedigte en die onderliggende invloede van plek, tyd en kulturele dampkring benader word as ʼn proses van uitwisseling (en inkorporering) of as saambestaan.

Die verskeidenheid aan tematiese inhoude en tegniese vormgewing, tesame met die hoë peil van die vertalings, is indrukwekkend: van Eugène N. Marais se “Winternag” waarmee die bloemlesing open, en waarvan die bekoring myns insiens deur Guy Butler se vertaling  geëwenaar word, tot by Nathan Trantraal se “Valhalla Park” as slotgedig, laasgenoemde ʼn bevestiging dat digterlike aktiwiteit in verskillende taalvariëteite, waarvoor Adam Small die weg gebaan het, steeds uitbrei en literêre sowel as publieke erkenning geniet.

Om terug te keer na die openingsgedig, word die beginstrofe van “Winternag” in sy vertaalde vorm hierna aangehaal. Let gerus op na die vertaler se vernuftige vinding van rym en ander klank- en ritmiese verwantskappe, die woordkeuses en die vashou aan beelde wat oorspronklik deur Marais gebruik is.

Winter’s night

O cold is the slight wind

   and sere.

And gleaming in the dim light

   and bare,

as vast as the mercy of God,

lie the plains in starlight and shade.

   And high on the ridges,

   among the burnt patches,

the seed grass is stirring

   like beckoning fingers.

In die geval van Trantraal se gedig, het Mike Dickman as vertaler voor ʼn uitdagende taak te staan gekom: hy moes ʼn vers wat in Kaapse Afrikaans geskryf is, transponeer  na ʼn ooreenstemmende tipe taalgebruik wat ʼn mens “Cape Flats”-Engels sou kon noem. Dit gebeur in ʼn sekere mate ook in ander gedigte, o.a. in Gert Vlok Nel se “i sagte reën het agtermiddag”, waar die vertaler (Leon de Kock) die afwykende gebruik van die brontaal ook in die doeltaal sigbaar en hoorbaar moes maak, iets wat Nederlandse vertalers terloops besonder uitdagend vind.

So lyk en klink die eerste strofe van “Valhalla Park” in die brontaal:

Daas grootmense wat op die sypaadjie sit

en lelik vloek en dominoes speel;

babies wat lelik vloek

en innie middel van die pad speel,

die karre moet rondom hulle ry;

hele families wat langsie straat sit

voo hulle hyse en vir jou kak aankyk

as jy verbystap

En dan in die doeltaal:

There’s grownups what sits onna pavement

an swear an curse an play dominoes;

babies what swear an curse

and play inna middle a da road

so da cars mus go round em;

whole families sittin by da street

in fronta dey houses and dey eyeball you

when you walk by.

Die argument dat daar altyd iets in ʼn vertaling “verlore” gaan, is ʼn cliché en na my mening meestal ongeregverdig, want in die hande van ʼn bedrewe poësievertaler (soos oral in hierdie antologie) gebeur dit selde of ooit dat kernaspekte van die gedig (inhoudelik, verstegnies en gevoelsmatig) genegeer of verwater word, terwyl daar menigmaal skitterende en toepaslike nuwe vondste in ʼn vertaling opduik om aan die essensie van die gedig gestalte te gee. Dit is insiggewend om te sien hoe vertalers uit verskillende moontlike oplossings uiteindelik die beste en raakste alternatief kies, dikwels deur slim, subtiele skuiwe te maak ten opsigte van sinstruktuur, klankwaardes, visuele aanbod, ens., en nogtans so teksgetrou as moontlik te werk gaan. Hierdie sake is natuurlik relatief, want elke gedig eis ʼn eie vertaalbenadering en elke leser kyk deur ʼn eie getinte bril. Die verset teen vertaalde weergawes lê meermale by die leser wat vasklou aan die oorbekende weergawe in die brontaal waarmee daar op skool of later kennis gemaak is, sodat die meriete van die vertaalde teks nie altyd ingesien word en die gedig nie as ʼn kreatiewe taalbousel en gedig in eie reg waardeer word nie. Die vertaling sal vanselfsprekend in sekere opsigte “anders” klink, die gedig praat immers ʼn ander taal!

Die vraag behoort te wees of die vertaler se manipulering van die digterlike woord, afhangende van versinterne noodsaak, in die doeltaal dieselfde emosionele reaksie, gedagtegang en estetiese bevrediging ontlok; of dit die beelde en sfeer ewe suksesvol oproep – kortom, of die vertaalde weergawe dieselfde meevoerende, oortuigende  of intrigerende effek het as die oorspronklike. Sonder vertalings sou sommige lesers nooit geweet het watter onderwerpe aangesny is, of watter beelde en ander verstegnieke gebruik is nie, en ʼn mens kan van poësielesers verwag dat hulle sal oopstaan vir meer moontlikhede om die gedig te “ervaar” as dié waarmee hulle van kindsbeen af bekend was.

In sekere gevalle is die vertalers self digters. Sommige het trouens self van hul verse in hierdie bloemlesing vertaal (Krige, Eybers, Cussons, Breytenbach en andere), wat sekere voordele inhou. Meer dikwels is ander gerekende vertalers egter vir die taak ingespan (Heyns, Cope, Butler, Cilliers, De Kock en meer). Veral CJD Harvey se vertalings is uitmuntend, maar al die vertalings spreek van begrip, aanvoeling en vakmanskap, met die onontbeerlike fyn oor vir aksentuering, pousering, versbeweging en klankkleur. Moontlik  het persoonlike bande met die Afrikaanse leefwêreld , asook met die sprekers, taal en letterkunde, daartoe bygedra dat die vertalers met soveel presisie te werk kon gaan.

Dit spreek vanself dat hierdie versameling bekende plaaslike merkers sal bevat, soos blyk uit die landelike of bodemgerigte verse van veral die ouer geslag, by name Leipoldt, Boerneef, Toon van den Heever en andere, maar ook van latere digters soos o.a. Charles Fryer  en  George Weideman. In sommige gevalle word die plaaslike ook verteenwoordig deur politieke verse of dié wat getuig van maatskaplike betrokkenheid (Jonker, Small, Pretorius, Petersen, Philander, Breytenbach, Krog, Ferrus, Johann Lodewyk Marais, Trantraal, Kamfer). Van invloede of verwysings na plekke, gebeure of ervarings buite die landsgrense is daar merkers by o.a. Krige, Blum, Toerien en Breytenbach. Lesers sal self verdere voorbeelde ontdek. Dikwels oorvleuel die voedingsbodem met ander faktore, sodat die verse nie slegs volgens hul ontstaansgrond ingedeel kan word nie.

Tesame met die genoemde verskille in tematiek, agtergrond en verwysingspunte, sal lesers opnuut kennis maak (en jonger of anderstalige lesers dalk vir die eerste keer), met die variasie van poësiestyle en -tegnieke wat algaande in die Afrikaanse digkuns posgevat het. Uiteraard is die vormgewing van die onderskeie gedigte in pas met die poësiekonvensies van die tyd waarin hulle geskryf is. Die ouer werk waarmee die bloemlesing open, is opvallend meer konvensioneel, formeel en vormvas, en dikwels gewortel in die Suid-Afrikaanse aarde en gepaardgaande plaaslike problematiek. Algaande word die styl en struktuur losser en die vrye vers wen veld. Ook die internasionale invloed van denke en kunsvorme soos die surrealisme word merkbaar – hier te lande by uitstek in die werk van Breyten Breytenbach, in ooreenstemming met die vernuwende aanpak van o.a. Franse digters en die Nederlandse Vyftigers. Wat temas betref, skryf etlike digters poëtikale verse, d.w.s. oor die poësie en die maak daarvan, ʼn nagenoeg konstante onderwerp in alle tale. Latere uitlopers van die eksperimentele poësie, veral ten opsigte van oorspronklike, virtuose taalontginning en verbeeldingryke vormgewing, val op in die werk van Marlene van Niekerk, meermale met onthutsende humor en speelsheid – elemente wat nie dikwels in die hedendaagse digkuns opduik nie. Stilisties toon die jonger digters ʼn voorliefde vir die gemaklike praatvers in alledaagse taal, met Gert Vlok Nel, Danie Marais en Loftus Marais as opvallende eksponente.

In die geheel bied elke periode ook ʼn korpus persoonlike en belydenisverse, dikwels in die vorm van ʼn familie- of liefdesvers, ʼn heimweegedig, of bloot ʼn gedig as selfrefleksie, wat sterk ingestel is op die gevoelsbelewenis van die sprekende subjek.  ʼn Mens kan jou ʼn taal se digterlike komponent, en selfs ʼn oeuvre, kwalik daarsonder voorstel, en in hierdie bloemlesing strek dit van Totius tot by o.a. Cloete, Müller, Goosen en Kamfer. By uiteenlopende digters soos Jan FE Celliers en Lina Spies is die gevoelsverse ingebed in onderwerpe soos die politiek en die geskiedenis. Weereens is dit nie moontlik om “gevoelsliriek” of emosionele inhoude te skei van ʼn bepaalde tema, ontstaansbron of verstegniek nie. ʼn Mens dink onwillekeurig aan Krige se verhewigde romantiek en meesleurende ritmes, geplaas teen ʼn buitelandse agtergrond, en daarmee saam sy fassinasie met plekname en hul klankwaardes, soos in “Tram-ode”.

Dit behoort vir lesers interessant te wees om hierdie stylaspekte te onderskei. Die poësie is die genre waarin gestileerde taal (innovatief, verrassend nuut , afwykend of noodgedwonge “anders”, maar oortuigend) tot die spits gedryf word; die eiesoortige manier waarop die digter die gedagte-inhoud in taal bewerk, uitdruk en “bespeel”. Tesame met die gekonsentreerde aard van digterlike styl (in die sin van kompaktheid en verdigting) en die oorspronklikheid daarvan (veral ten opsigte van die metaforiek en ander kreatiewe handgrepe, soos by Charl-Pierre Naudé), beskou ek styl as een van die belangrikste elemente van die poësie. Nog ʼn kenmerkende stylaanwending kom voor in die vernufspoësie van Daniel Hugo wat korte mette maak met oortolligheid en hom toespits op pittige, netjiese formulering. Styl en toon neem by elke digter ʼn ander vorm aan, en mens dink hier aan MM Walters, die koning van die satiriese vers (ʼn subgenre wat Johan van Wyk ook hanteer); HJ Pieterse se aanwending van die unheimliche t.o.v. situering en beelding; Louis Esterhuizen se knap gebruik van die herhalingsbeginsel waar passie, beeld, politiek en plek saamgetrek word; en die roerende elegiese vers van Wilhelm Knobel. Hopelik sal die feit dat nie alle digters in my bespreking vermeld word nie, lesers aanspoor om hulle in hierdie antologie te gaan soek; dink aan formidabele digters soos die Louw-broers, Kirsch, Rousseau, en andere wat elkeen iets besonders aan die bloemlesing toevoeg.

Wat die keuse van die gedigte betref, het die samestellers op ʼn wye doek gewerk om ʼn beeld te skep van die aard, omvang en ontwikkeling van die ryk Afrikaanse poësielandskap. Dit word aanvaar dat elke bloemleser, op grond van persoonlike voorkeure en akademiese  oorwegings, ʼn ander versverskeidenheid sal aanbied, en dat ook resensente en hul medelesers hul eie verwagtinge sal hê. Vir my is dit vreemd dat daar nie ook geput is uit die oeuvres van Gilbert Gibson, Tom Gouws, Johan Myburg, Marlise Joubert, Trienke Laurie, Marius Crous, Martjie Bosman, Carina Stander en ander bekroonde digters nie. Ter wille van balans sou van die ander bydraes gesnoei kon word om ruimte te laat vir van die bogenoemde digters se werk. Ewe jammer is dit dat daar nie toestemming verkry kon word om sekere van ons knapste digters soos Stockenström, De Lange (albei Hertzogpryswenners) en andere se gedigte te plaas nie.

Hierdie antologie behoort nietemin lesers te inspireer om nie net die digkuns van uiteenlopende digters te bestudeer en geniet nie, maar om die Engelse vertalings as ʼn waardevolle toevoeging tot die Afrikaanse poësieskat te erken en bewonder.

Resensie: Penseel Twintig Agtien

Thursday, December 20th, 2018

Penseel Twintig Agtien. Ver[r]as. Sun Media, 2018

Resensent: Dewald Koen

omslag

Die woord “penseel” verwys volgens die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal (HAT) na “’n klein of fyn skilderkwassie”. Laasgenoemde is van belang aangesien Aletta Simpson se keurig en goed deurdenkte omslagontwerp ’n mengelmoes van kleure en kwaste bevat – pensele, kleiner kwassies asook groter kwaste. Die konsep waarmee die illustreerder hier werk is die kwas as metafoor vir individualiteit asook kreatiwiteit onder jong opkomende skrywers en digters.

Studentebundels was in die jare sewentig en tagtig besonder gewild aangesien die meeste Suid-Afrikaanse universiteite oor Afrikaansdepartemente met ruim studentegetalle beskik het. Een so bundel was Rhodes-universiteit se Aspersie wat in 1974 onder leiding van drs. W.F. Jonckheere en A.P. Brink ontstaan het. Twee name wat in die bundels uitstaan is die van skrywer Wilhelm Liebenberg en dramaturg Deon Opperman wat in Aspersie gedebuteer het. Op soortgelyk wyse het Penseel onder leiding van die Afrikaanse Studiekring (ASK) tans bekend as die Vereniging vir Afrikaansstudente (VER[r]AS) sedert 1969/70 amper jaarliks verskyn. Fanie Olivier en Danie Botha was die stigters van die bundel onder beskerming van die ASK. Talle bekende Afrikaanse digters en skrywers soos Zandra Bezuidenhout, Rachelle Greeff, Joan Hambidge, Daniel Hugo, André le Roux, Sonja Loots, Etienne van Heerden en Marlene van Niekerk (om maar enkeles te noem) se werk is oor die jare in die bundel opgeneem. Die noodsaaklikheid van studentebundels soos Penseel en Aspersie moet dus nie onderskat word nie. Laasgenoemde bundels is van besondere belang by die bevordering van Afrikaanse kreatiewe skryfwerk aan Suid-Afrikaanse universiteite om sodoende nuwe opkomende talent te ontgin.

Penseel Twintig Agtien bevat gedigte wat deur ’n paneel kundiges verbonde aan die US se Departement Afrikaans en Nederlands vir publikasie aanbeveel is. Die bundel as geheel bied ’n blik op kwessies wat menigte jong Suid-Afrikaners daagliks moet trotseer. Een van die aspekte wat hierdie bundel aanloklik maak is die wye verskeidenheid temas wat in die gedigte aan bod kom. Temas sluit in die soeke na identiteit, depressie, selfdood, verkragting, liefde, homoseksualiteit asook vriendskap en afwesige vaderfigure. Dit is verblydend om te sien dat studente nie huiwer om in Kaapse Afrikaans te skryf nie. Laasgenoemde is ’n duidelike boodskap dat daar stadig maar seker wegbeweeg word van Standaardafrikaans as die norm en dat Kaapse Afrikaans haar regmatige plek in die Afrikaanse letterkunde ingeneem het. Laasgenoemde kan toegeskryf word aan prominente digters soos Nathan Trantraal, Jolyn Phillips en Ronelda S Kamfer wat ’n waardevolle bydrae tot die Afrikaanse literêre kanon in Kaapse Afrikaans lewer. Lucinda Arendse se gedig “Os Mense”, Anneline Arries se “Ek is still ’n coloured”, Chrystal Williams se “Wa’ issie mango of die soutvis” en Candice Francisca Jantjies se “Wat is Kaaps?” fokus tematies sterk op identiteit. In “Wat is Kaaps” skryf Jantjies:

Dis sophisticated geraas

Much soos die Klopse se geblaas

Dis ’n kultuur van blindemol, tol kap en kennetjie

Van Gatsby dite, paaper bites en slangetjies

Van nederige Christmas feasts

Met skaapkop en afvalpot as delicacies

Maar al is daai goed cheap

Kan geen appropriation die cultural flavour daavan cheat,

Want even Woolies se overpriced slangetjies

Kom nie naby die armmanspakkie wat vanaf die Bo-Kaap tot in Kraaifontein gecater word nie

[…]

Franco Bassi en Micaela Cloete se eg Suid-Afrikaanse weergawe (“Suid-Afrika”) van die Amerikaanse digter Alan Ginsberg se “America” (1956) is besonder treffend. Beide Bassi en Cloete slaag daarin om op kreatiewe en geslaagde wyse met Ginsberg in gesprek te tree. Bassi skryf soos volg:

Suid-Afrika ek het vir jou alles gegee en nou is ek niks.

Suid-Afrika R68 761,24 studieskuld 11 Julie 2018.

Ek kan myself nie verdra nie.

Suid-Afrika wanneer gaan ons die rasse-oorlog beëindig?

Vlieg in jou poes met jou VAT.

[…]

In “My Kersie is Dood” tree Leroy Jooste met Ronelda S Kamfer se gedig “Klein Cardo” in gesprek. Jooste plaas klem op die bendegeweld wat daagliks op die Kaapse vlakte afspeel en onskuldige kinders wat sodoende die slagoffers van geweld word. In teenstelling met Jooste lewer Anél Naudé in “Lente in Noordwes” ’n besonder klankryke ode aan lente in dié provinsie.

Lig

strepies in jou hare

hartjieblare,

fyn reuke deur slaapkamervensterrame

wyl die son warm oor jou bruin bed

parallelogram perfek.

Sonbrand skouerblad

water spat

koel-witwyn,

laat-jasmyn,

klein-konyn,

twee-twee tarentale

donderweer, blits en hale.

Reënboog!

Blou-oog.

Alida van der Merwe se gedig “What Would Jesus Do” gryp die leser aan die strot en tree op vernuftige wyse intertekstueel in gesprek met Bibi Slippers se bundel Fotostaatmasjien.  Zian Blignaut se humoristiese “Gay yellow pages”, Franco Bassi se “net vriende”, Francois du Plessis se “Chris” en Carina Rossouw se “Aan I.D. du Plessis” fokus tematies op aspekte van die gay gemeenskap.

 

Gay yellow pages

.

Voel jy skeef of alleen?

Stal jou enkel tot oksel

of diskresie uit in ’n raam

op die app met die bauta.

.

Blaai oor die skerm, ontmoet ’n minnaar:

’n silwer vos, otter, beer of iemand glad geskeer,

’n pappa, ’n bleeksiel, ’n sportmalle, boomomhelsers,

iemand queer in leer, selfs trans, ru of poz,

dalk ’n ander tipe poes:

’n twink.

.

Let your fingers do the walking

vir goedkoop of garansie.

Die mark is oop.

Giselle Botha se vernuftige woordspel in “Seeman” en Karen van der Merwe se “Dogters sonder pappas” plaas die fokus op verhoudings – hetsy romanties of tussen gesinslede. Hoogtepunte in die bundel sluit in Frederik van Dyk se “onderspit” en Igna Botha se “Hareknip”. Botha is ’n nuwe stem waarvan kennis geneem moet word. Deur middel van die vryeversvorm gee Botha gestalte aan gewigtige sosio-politieke temas wat Suid-Afrikaanse grense oorskry. Hier is ’n jong stem wat nie huiwer om die spreekwoordelike heilige koei onaangeraak te laat nie.

Hareknip

Fok, dit voel asof ek deur hierdie spieël gaan spring.

Yskoue tonge bou korf in die holte van my nek.

Die meisie vra: “Van waar af kom jy?”

.

haar huis was op die hoek tussen ouma en die kerk oorkant die veearts wat gereeld hul

honde uitgesit het die brakke wat kringe gepie het op haar ma se mat die ousie het hulle

gedra oor die pad

.

Daar is ’n puisie agter my oor wat deur die haarlyn wil boor.

Ek krap myself as ek stres.

Die meisie sê: “Dis seker beter as om naels te kou”.

 

waar sy vandaan kom is daar nie berge nie alles is plat kougom getrap stof onkruid sweet

hande vasgeplak bid vir reën kraak kneukels as die son sak donderweer

.

Daar is ’n spierwit hondjie in die vrou se arms:

“Jesus Christ, what are you doing?”

Die hond lek die foelieslierte in haar hare.

“My darling, you are making the biggest mistake of your life”

Ek glimlag.

Ek gril.

.

in klerksdorp ry al die vrouens hilux bakkies met bull bars sodat jy taxis kan stamp jy mag

middelvinger wys in klerksdorp is die spreekkamers vol boere van coligny bothaville en

hartbeesfontein wat sukkel om hulle penisse op te kry en skree op thandi in die ontvangs

slap wit en bitter kwaad vir wat sal ’n meid vir hom kom sê hy moet engels praat maar ek bly

nie meer daar nie ek sit nou in stellenbosch en skeer my kop kammetjie vier en bloos as ek

per ongeluk praat van my ousie ek bedoel dora dora het altyd die honde veearts toe gevat

ek stap oor die pad victoriastraat ek sukkel met my voet dit sleep kyk na die sool ’n stuk

kougom klou vas skielik kry die ding mond en spoeg klippe teen my kaak met die stem van

’n wolkbreuk spreek die kougom my aan:

Jou hare lyk kak.

.

As resensent (maar veral as letterkundedosent) was ek meegevoer deur die studente se kreatiewe vermoë en die individualiteit wat in elke gedig deurskemer. Die gedigte is ongeredigeer geplaas (met die uitsondering van enkele redaksionele wysigings van taal- en spelfoute). Die feit dat die oorgrote meerderheid van die gedigte wat in die bundel opgeneem is steeds geslaagd daarna uitsien, getuig van die hoë standaard en passie waarmee hierdie studentedigters hul liefde vir poësie uitleef. Penseel Twintig Agtien is ’n publikasie wat op elke poësieliefhebber se boekrak hoort.

Naskrif:

Alhoewel die bundel ook enkele kort-kortverhale bevat, is daar vir die doel van hierdie resensie slegs op die poësie-bydraes gefokus. Die bundel is beskikbaar via die Departement Afrikaans en Nederlands, Universiteit Stellenbosch.

 

 

Resensie: Mens Dier Ding (Alfred Schaffer). Vert. Zandra Bezuidenhout

Thursday, December 13th, 2018

Mens dier ding. Alfred Schaffer. Human & Rousseau, 2018

Vertaal deur Zandra Bezuidenhout

Resensie: Dewald Koen

Omslag

Dit is bloot menslik om aan die einde van ’n siklus bestekopname te wil neem van dit wat verby is. So kom nog ’n jaar tot ’n einde. 2018 was ’n goeie oesjaar vir Afrikaanse poësie. Poësieliefhebbers kon hul palaat met ’n boeket van digbundels verkwik. Enkele hoogtepunte van 2018 sluit in Daniel Hugo se Openbare domein, W.L. van der Merwe se Doodmenslik en Pieter Odendaal se Asof geen berge ooit hier gewoon het nie. Om ’n siklus op ’n hoogtepunt soos in die geval van Mens dier ding af te sluit is des te meer verblydend.

Die digter-akademikus Alfred Schaffer is geen onbekende binne literêre kringe nie. Schaffer debuteer in 2000 met Zijn opkomst in de voorstad. Tot op hede is agt van sy digbundels in Nederland en België gepubliseer. ’n Keur uit sy vroeër werk is deur Daniel Hugo vertaal en verskyn in 2013 in die bundel Kom in, dit vries daar buite.

Zandra Bezuidenhout se vertaling van sy bundel Mens dier ding (2014) het pas by Human & Rousseau verskyn. Bezuidenhout is naas Daniel Hugo en Riet de Jong-Goossens een van Afrikaans se mees gesoute vertalers van tekste uit Nederlands in Afrikaans. Bezuidenhout het onder andere ’n versameling van Anna Enquist se gedigte uit Nederlands in Afrikaans vertaal. Bezuidenhout se bekwame vertalershand is duidelik te bespied in die komplekse bundel Mens dier ding.

Die algemene afname in die publikasie van veral Afrikaanse digbundels oor die laaste paar dekades laat dikwels die vraag ontstaan waarom ’n hoofstroomuitgewer soos Human & Rousseau ’n vertaalde digbundel sal wil publiseer. Dit blyk egter nie ongewoon te wees nie. Vroeër vanjaar het Protea ’n keur uit die poësie van Michel Houellebecq (vertaal deur Henning Pieterse) gepubliseer. Deur middel van vertaling word Afrikaanse lesers aan die wêreldletterkunde blootgestel. Vertaalde digbundels verdien ’n regmatige plek op elke poësieliefhebber se boekrak. In die geval van Schaffer se lywige Mens dier ding word Afrikaanse lesers blootgestel aan ’n digbundel wat as ’n tour de force beskryf kan word. Die bundel is reeds met die Awater Poëzieprijs, Paul Snoekprijs asook die Charlotte Köhler Prijs bekroon. Laasgenoemde letterkundepryse getuig van die hoë aansien wat die digbundel in literêre kringe in Nederland en België geniet. Naas Nederlands en Afrikaans, is die bundel ook in Engels en Frans vertaal.

Soortgelyk aan Antjie Krog se Lady Anne (1989) ondersoek die digter ’n geskiedkundige figuur naamlik Sjaka Zoeloe in Mens dier ding. Die visuele kunstenaar Mohau Modisakeng se kunswerk getiteld Qhata (2011) ontsluit die titel en tema vir die leser: Die Zoeloeman geklee in ’n luiperdvel frokkie, industriële voorskoot en ’n hardebolhoed wat die manlike figuur se gesig verbloem, dui op die bevraagtekening rondom identiteit. Sjaka se koninklike agtergrond word deur die luiperdvelmotief gesimboliseer terwyl die hardebolhoed en industriële voorskoot ’n simbool van kolonialisme en onderdrukking uitbeeld. William A. Ewing wys verder daarop dat die manlike figuur vanuit die donker verlede na die verligte hede beweeg. Die simboliek is treffend en sluit tematies by die titel aan: “Ek het goed om my rondgekyk maar ek was heeltemal alleen / as mens as dier as ding / ek het nie gedroom nie, inteendeel. / So het ek daar gestaan, nou sit ek hier.” (68).

Schaffer noem dat hy deels geïnspireer is deur die F.H. Dutton se Engelse vertaling van Thomas Mofolo se roman Chaka wat oorspronklik in 1926 in Suid-Sotho gepubliseer is. In 1974 is laasgenoemde roman deur Chris Swanepoel in Afrikaans vertaal. Sjaka Zoeloe of Koning Sjaka is een van die mees omstrede en selfs berugte geskiedkundige figure wat die Suid-Afrikaanse geskiedenis van die negetiende eeu oorheers het. Reeds in 1945 verskyn die gedig “Shaka” in D.J. Opperman se debuutbundel Heilige beeste. Schaffer se bundel sluit intertekstueel aan by beide Mofolo se roman sowel as Opperman se gedig “Shaka”. In Mens dier ding deel die spreker die lewensverhaal van Koning Sjaka op soortgelyke wyse as in Opperman se “Shaka” alhoewel Schaffer se weergawe ’n hele bundel in beslag neem vergeleke met Opperman se enkele gedig.

Mens dier ding verskil egter van Opperman se gedig aangesien die gedigte oor Sjaka se lewe ’n anachronistiese benadering volg. Schaffer se interpretasie van Koning Sjaka as geskiedkunde figuur word nie tot sy historiese tydruimte beperk nie – en dit is juis dié aspek wat hierdie bundel laat skitter. Deur nie bloot ’n geskiedkundige relaas van ’n geskiedkundige figuur in poësievorm te weergee nie, slaag Schaffer daarin om poësie te skep wat nie alleen liries van aard is nie, maar ook die humoristiese aspek van menswees ondersoek. “Poging tot ’n onderhoud” (91) en “Shaka se regsaak direk op News24” (95) is maar enkele voorbeelde waar humor met geskiedenis verstrengel raak en geskied verbeelde progressie van die verlede tot in die hede.

Die bundel is veelsydig van aard en word Koning Sjaka se lewensverhaal deur middel van dagboekinskrywings, monoloë, dagdrome, briewe en herinneringe aangebied.

.

dag(droom) # 0

.

Ek kan nie slaap nie ysige naglig hou my wakker.

Soos ’n boomblaar wieg ek heen en weer

hierdie gewieg bring geen rus nie.

In ’n refleks van vraatsug skiet my pote vorentoe

maar ek is versadig, ek is verlate in hierdie oerbos

met sy sonverskroeide bome –

dronk van vermoeidheid ná alles wat ek vernietig het.

Dit was soos ’n geploeter oor ’n eindelose grondpad

in ’n verderflike hitte.

Herwaarts en derwaarts tussen die stamme en die struike

brokstukke mens, gebars of gesmelt.

Hulle sê dit spook hier hulle sê

Wat nie beweeg nie moet bevrore wees van angs.

Maar ek het net lief.

Soos in ’n baie ou sprokie.

As ek regop kom dan bid ek, ek bid dan en so bid ek

en ek bid dat iemand my gebed verhoor

Sirenes swel aan tot anderkant die verte.

Ek het na U gesoek maar kon geen weerstand vind nie.

Schaffer ondersoek deur middel van Koning Sjaka as spreker temas soos magswellus, waansin asook die dierlikheid van die mens. Vrae oor die waarde van menslike lewe word geopper. Die gedigte lees soos tonele uit ’n dramateks wat ’n geheelbeeld van hierdie enigmatiese geskiedkundige figuur met die leser deel. Die mites rondom Sjaka Zoeloe word ondersoek. Wat is waarheid en wat is versinsel? Schaffer se behendige digtershand vertolk en gee op liriese wyse gestalte aan ’n geskiedkundige figuur wat diep spore in die Suid-Afrikaanse geskiedenislandskap getrap het.

Met die vertaling van Mens dier ding anker Schaffer homself stewig binne die Afrikaanse literêre kanon. Hierdie bundel is gemik op die literêre fynproewer – lesers wat elke woord, frase en sin met waardering sal koester. Met Mens dier ding word die literêre jaar op ’n hoogtepunt afgesluit. Hierdie bundel kan, soos reeds genoem, as ’n tour de force beskryf word.

Resensie: Il Paradiso – Dante Alighieri (Vertaal deur Cas Vos)

Monday, October 29th, 2018

Omslag

RESENSIE: IL PARADISO – DANTE ALIGHIERI (Vertaal deur Cas Vos), Naledi, 2018

Resensent: Marlies Taljard

Il Paradiso is die derde en laaste deel van Dante se Divina Commedia – die Goddelike komedie, ’n allegoriese gedig waarin die digter Dante se reis deur die hel, die vaevuur en die hemel uitgebeeld word. Dit word algemeen aanvaar dat die gedig simbolies is van die siel se reis na God en ewige saligheid. Die digter vertel in die eerste persoonsvorm van sy reis wat duur vanaf die nag voor Goeie Vrydag tot die Woensdag na Paasfees. Die Romeinse digter Vergilius is sy metgesel op reis deur die hel en die vaevuur, terwyl sy eertydse beminde, Beartice (later Bernard van Clairvaux), hom deur die hemel (die paradys) begelei.

Hoewel Cas Vos se vertaling van Dante nie die eerste in Afrikaans is nie (ek dink onder andere aan dié van Delamaine du Toit wat die hele gedig vertaal het en Kobus Krüger wat die Inferno in prosavorm vertaal het), is Vos se vertaling myns insiens ’n belangrike en noodsaaklike projek. Dante is een van die grootse digters van alle tye en sy werk (veral die Divina Commedia) se invloed strek wyd oor die wêreldletterkunde tot in die hedendaagse TV- en rolprentbedryf. Giovanni Boccaccio was die eerste groot kenner van Dante se werk, Geoffrey Chaucer het verskeie vertalings van Dante onderneem, verwysings na die Goddelike Komedie kom dikwels in Milton se werk voor, Honoré de Balzac en Henry Wadsworth Longfellow het eweneens beroemde vertalings van sy werk gemaak, Karl Marx sluit Das Kapital af met ’n aanhaling uit die Vaevuur, E.M. Forster haal in sy bekende Where Angels Fear to Tread (1905) dikwels uit Dante aan, T. S. Eliot se The Love Song of J. Alfred Prufrock (1915) en The Waste Land (1922) steun sterk op Dante, soos ook Ezra Pound se Canto’s … Op musikale gebied dink ek onmiddellik aan Liszt, Tchaikovsky, Puccini en aan talryke modene komponiste en rockgroepe wat Dante se tekste getoonset het en as intertekste vir hulle eie kunswerke gebruik het. Wil ’n mens dus lees of musiek luister of jouself andersins met die kunste besig hou, is kennis van Dante eintlik onontbeerlik.

Wat Cas Vos se vertaling van Il Paradiso belangrik maak, is dat dit sowel akademiese as estetiese waarde het. Omdat die werk so oud is (dit is in 1308 begin en in 1329, ‘n jaar voor Dante se dood, voltooi), moet die vertaler goed bekend wees met die sosiale, kulturele, teologiese, filosofiese, wetenskaplike en ander paradigmas waarbinne die werk geskryf is. Omdat Dante egter ook sterk steun op destyds reeds antieke werke, is kennis van dié werke en die kultuur waarbinne dit ontstaan het, eweneens belangrik. In ‘n onderhoud met Johan Myburg op Versindaba noem Vos die volgende werke waarna daar – onder andere – in die Il Paradiso verwys word: “Virgilius (Aeneïs), Ovidius (Metamorphoses), Cicero (De republica VI), Plato (Timaeus), Pseudo-Dionisius (De coelesti hierarchia), Aristoteles (Posteriora analytica II), Augustinus (Confessiones), Thomas van Aguino (Summa Theologica), Anselmus (Cur Deus homo), Albertus Magnus (De caelo et mundo), Bernardus van Clairvaux (De Consideratione).”

As gesoute en bekende teoloog en kenner van Grieks, Hebreeus, Latyn en Italiaans was Vos eintlik die aangewese persoon om hierdie spesifieke taak aan te pak, aangesien hy met die primêre bronne kon werk en homself nie slegs op tweedehandse vertalings van antieke tekste moes verlaat nie. As akademikus het hy egter ook deeglike navorsing gedoen oor die projek wat hy aangepak het. Daarvan getuig die uitvoerige inleiding en toeligtende aantekeninge wat ongeveer 70 bladsye beslaan en waarsonder die leek die kern van die groot werk moeilik sou kon verstaan. Die bibliografiese verwysings beslaan ’n verdere 40 bladsye. Vos steun, wat die Middeleeuse natuurwetenskap en geografie betref, op die werk van kenners en skryf ook verhelderend oor die teologiese insigte van Dante en sy tyd, asook oor die hiërargieë of bestaansorde van alle besielde wesens. Talryke akademiese bronne word (soos hierbo aangetoon) vir studente en belangstellendes gelys en bespreek.

Kennis van Middeleeuse kosmologie wat gebaseer is op dié van die ou Grieke, is onontbeerlik vir die interpretasie van die gedig. Aan ‘n bespreking daarvan word ‘n groot deel van die inleiding gewy. Die antieke godedom en die hiërargiese orde waarbinne die gode geheers en gewerk het, word verduidelik, asook die verhouding tussen die gode en die planete wat om die son wentel. Die hele struktuur van die Il Paradiso is naamlik op die hiërargiese orde van die planete (en die gode wat met hulle geassosieer word) geskoei. Verder is dit belangrik dat die leser die Griekse en Romeinse mites ken en verstaan waarop dele van die Divina Commedia steun. Daarbenewens wy Vos in sy inleidende aantekeninge uit oor die rol wat die maan in die gedig speel, die mistiek en die engeleleer wat veral vir die Il Paradiso belangrik is, asook die simboliese waarde van lig. Die retoriek en die poëtiese strategieë wat die gedig onderlê, is belangrike wegwysers in die vertaalstrategie waarvan die digter gebruik gemaak het en behoort in berekening gebring te word by die beoordeling van die eindproduk.

Die basisgegewe van die Inferno en die Purgatorio is die sewe doodsondes. Daarteenoor is die Paradiso gebaseer is op die vier belangrikste wêreldlike deugde, naamlik wysheid, regverdigheid, onthouding en standvastigheid en op die drie teologiese deugde geloof, hoop en liefde. Die gedig as geheel bestaan uit 14 233 reëls wat, soos gesê, in drie hoofdele verdeel is. Elke deel bestaan uit 33 canto’s en ’n inleidende deel wat tradisioneel as afsonderlike canto gereken word. Dit bring die totaal dan te staan op 100 canto’s.

Ook die drie gebiede of ryke waaroor die gedig handel (hel, vaevuur en paradys), volg hierdie struktuur van 9+1=10: daar is 9 sirkels in die Inferno en een waarin Lucifer heers; 9 ringe om die Berg van die Vaevuur, gevolg deur die Tuin van Eden; 9 hemelse sfere in die Paradys en die buitenste sfeer van vuur. Oor laasgenoemde skryf Vos in sy inleiding (p.9-10):

In Dante se voorstelling is daar voor die paradys sfere van lug en vuur om die aarde (…) Eerstens is daar sewe konsentriese hemelsfere, wat sewe planete dra, naamlik die Maan, Mercurius, Venus, die Son, Mars, Jupiter en Saturnus. Dan volg die agtste sfeer, die sfeer van die Vaste Sterre. Vervolgens is daar die negende sfeer (…) waar ruimte en tyd en die natuur ontstaan (…)

Benewens die sewe konsentriese hemelsfere en die twee ander sfere, is daar heel buite-om die tiende sfeer (die Empireo: die vurige hemel). Dit is buite tyd en ruimte en onbeweeglik. Dit is die woning van die onveranderlike Skepper van die hemele, die engele en ook die hemelinge. Die saliges het elkeen in die tiende sfeer ‘n eie sitplek in ‘n soort amfiteater wat die vorm van ‘n wonderskone roos het.

Die motto van die boek beskryf dié visioen:

Ek aanskou hoe die wit roos oopkelk

en God se skoonheid en lof versprei

sonder dat die rooskelk ooit verwelk.

Die bogenoemde struktuur van die gedig kan sonder veel moeite en insig uit die gedig self afgelei word. Die retoriese onderbou van die Divina Commedia is egter nie (vir die leek) voor die hand liggend nie. Vos skryf oor Dante se gebruik van retoriese stylmiddele in deel 11 van die inleiding, “Retoriek en poëtiese strategieë” (p.36):

Dante was grondig geskool in die Griekse en Romeinse retoriek, veral dié van Aristoteles, Vergilius en Ovidius (…) Die komposisie van die canto bevestig Dante se retoriese kundigheid en vernuf.

Die vertelling oor die maanvlekke bevat presies honderd reëls. Binne hierdie raam gebruik Dante die fabel van Kain om die maanvlekke te verklaar. Dit lyk asof Dante hom op dié fabel beroep, maar dit is net skyn. In hierdie vertelling word fyn humor gebruik. Beatrice skud net haar kop en glimlag oor Dante se liggelowigheid en onkunde oor die Kain-fabel (…), maar wat Dante eintlik doen, is om by monde van Beatrice se retoriese argumente die maanvlekke te verklaar.

Die aanwending van poëtiese strategieë kom deurgaans in die Paradiso voor. Die retoriese vaardighede soos die argumentum en die sillogisme het hy by Aristoteles geleer.

Ook verskeie ander retoriese en poëtiese strategieë wat die struktuur van die Il Paradiso toelig en wat die betrokke teks kenmerk, word in hierdie deel van die inleiding beskryf.

Wat daadwerklike vertaalstrategie betref, het Cas Vos in die bogenoemde onderhoud op Versindaba belangrike inligting verstrek. Johan Myburg merk tereg op dat Vos so getrou moontlik uit Italiaans na Afrikaans probeer vertaal het wat die vorm en inhoud van die gedig betref, maar ten spyte daarvan die Afrikaanse leser van die 21ste eeu in gedagte gehou het. Dante se Il Paradiso bestaan, soos die voorafgaande 2 dele, uit 33 canto’s, geskryf in driereëlige strofes in die terza rima rymskema (aba; bcb; cdc; …) met (meestal) 11 lettergrepe per reël. Om hierdie streng vereistes wat in 14de-eeuse Italiaans mog gewerk het, op Afrikaans oor te dra, sou byna net so onsinnig wees as om die Ilias in daktiliese heksameter te probeer vertaal. Die vertaler het die besluit geneem om die Afrikaanse teks wel te laat rym, maar het van ‘n eenvoudiger rymskema (aba;cdc;efe; …) gebruik gemaak wat myns insiens nie afbreuk doen aan die metriese en klankskoonheid van die gedig nie. Ook het hy homself nie té streng gehou by 11 lettergrepe per reël nie, maar eerder getrou gebly aan die strekking van die gedig. Dit is logiese en verantwoordelike vertaalstrategieë, veral gesien in die lig van die besondere kompleksiteit en vreemdheid van die teks waarmee ook nog rekening gehou moes word. Waar baie vertalers sange en himnes uit die Rooms-Katolieke liturgie onveranderd in Latyn laat, vertaal Vos (met sy doelgehoor in die oog) ook dié dele na Afrikaans. Longfellow begin byvoorbeeld sy Engelse vertaling van Canto 7 soos volg:

“Osanna sanctus Deus Sabaoth,

Superillustrans claritate tua

Felices ignes horum malahoth!”

Vos vertaal:

Hosanna, heilige God van die leërskare

wat met u helder lig die geseënde vure

van die koninkryke laat vlam in tye van gevare.

Anders as in die oorspronklike werk en baie ander bekende vertalings waar die Hosanna uit die Mis aangehaal word en dus nie rym nie, laat Vos sy teks op hierdie plek wel rym (hy verloor dus iets, maar gee iets anders terug).

Natuurlik is dit so dat vertalings altyd iets inboet en dat die bronteks veelvuldig verraai word in vertaling. Uiteindelik is dit egter die eindproduk wat beoordeel moet word en ek oordeel dat Vos se vertaling tot ’n groot mate die ontsagwekkende Paradiso vir die Afrikaanse leser oopmaak. Ek dink byvoorbeeld aan die gedrae styl wat deurgaans volgehou word en wat vandag nog selde in Afrikaans gebruik word. Tog bly die teks esteties bevredigend en leesbaar en kry die leser selde die gevoel van hoogdrawendheid. Binne die beperkinge waarin die digter/vertaler moet werk, is daar egter ook dikwels winste vir die moderne leser. Die volgende voorbeeld kom uit Canto XXXIII wanneer Dante die Ware Lig aanskou:

O Ewige Lig, wat alleen in Uself woon,

allen Uself deurgrond, op Uself gerig,

Uself bemin, u glim-lag en u liefde toon!

In daardie sirkel wat deur Uself verwek is

en in U as weerkaatsende lig verskyn, was ek,

met ‘n pleroma van verwondering, daarvan bewus,

en het dit toe voorgekom of ek hierdie beeld

van ons menslike gelykenis aanskou;

en my helende bestaan is daarin verbeeld.

Soos die meetkundige met sy hele verstand

hom inspan om die sirkel se oppervlakte

te bereken en ten spyte van alles versand,

so het ek by daardie nuwe en vreemde gewroeg;

maar ywerig en gretig om te verstaan hoe so ‘n beeld

met die sirkel ooreenstem en hoe dit daarin voeg.

In hierdie fragment is die woordspeling, die sinsritme, die enjambemente en die rymwoorde dié van die kundige vertaler en maak dit die Afrikaanse teks ‘n kunswerk in eie reg.

Nou kan die leser dalk vra in welke mate die antieke teks nog tot die moderne mens spreek. In eerste instansie moet verstaan word dat die Divina Commedia nie in eerste instansie ‘n spirituele teks wou wees nie. In die verhelderende aantekeninge wys die skrywer daarop dat die gedig “’n getuienis van Dante se politieke betrokkenheid” is. Destyds, net soos nou, was politici korrup – ook die Kerk se amptenare. Pous Bonifacius VIII was die teiken van Dante se kritiek, veral in die Inferno. Met die Paradiso wou hy die volmaakte staat op aarde uitbeeld aan die hand van die hemelse heerlikheid. Sy argumente is vandag nog net so geldig soos destyds en sy beelde, voorstellings en ervarings nog net so aangrypend. Uit Canto XI kom die volgende strofes wat net sowel vir ons omstandighede geskryf kon wees:

O dwase ambisie en eersug van ‘n stefling,

hoe ydel is die retoriek wat meebring

dat julle vlerke jul tot afwaartse vlugte dwing!

Een soek aforismes op, ‘n ander die wet,

ander weer heers deur geslepenheid en geweld,

nog ‘n ander gebruik vir selfgewin gebed,

deur plundering of deur onheilige weë;

en hunker steeds na die vlees se genieting,

terwyl ‘n ander hom tot ledigheid oorgee.

Hierdie kundige vertaling waarin die vertaler daarin slaag om die gees van die antieke gedig aan ’n Afrikaanse gehoor oor te dra, behoort op die boekrak van enige ernstige Afrikaanse leser te pryk. Moet asseblief nie nalaat om op die volgende webwerf na Dawid Minnaar se voorlesing van Canto XX te kyk nie: https://www.youtube.com/watch?v=gF4VLgsw_bY

Resensie: Die goeie vrou en ander mites (Corlia Fourie)

Wednesday, September 26th, 2018

Resensie: Die goeie vrou en ander mites (Corlia Fourie), Protea Boekhuis, 2018

Resensent: Gisela Ullyatt

 

Omslag

Corlia Fourie is geensins onbekend aan Afrikaanse lesers nie. Haar oeuvre span bykans dertig jaar en oor genres heen: kortverhale, romans, kinderverhale, drama, en tydskrifverhale.  Sy is ’n strydros van die joernalistiek en ook ’n deurwinterde tydskrifverhale-redakteur. Verder lewer sy oor die jare indringende artikels oor prominente vroue (soms oor minder-bekendes ook) en rubrieke vir Rooi Rose.

Fourie se oeuvre bestaan merendeels vanuit die vroulike perspektief en kan opgesom word deur die titel van haar 1991-kortverhaalbundel: Liefde en geweld.

Met Die goeie vrou en ander mites debuteer Fourie as digter. Die voorplat is ’n kunswerk, getiteld, Dreaming of elephants, deur Nina Torr (2016). Dis ’n aangrypende skildery wat onmiddellike aandag van die oog vereis vanweë die onrustigheid wat die enigmatiese vrouefiguur ontketen. Die blou palet amplifiseer hierdie gevoel van onrus; die swart einder voorspel moontlike onheil. Die enigste warm tinte kom voor in die gesigplaat (disc) van die vrou in blou. In ’n onderhoud met René Bohnen op Versindaba, verduidelik Fourie soos volg met betrekking tot dié kuns:

Die omslagkunswerk dui op verskeie tradisies: eerstens is daar die idee van Maria, kenmerkend in blou soos in Middeleeuse skilderye en die hand is ook dié wat in Christelike skilderye van daardie tyd gebruik is. Maar in sekere Oosterese [sic] lande is diepblou ook die kleur wat prominente Moslemmans se vroue dra. Die verskillende kleure vir haar gesigskerm dui op moderniteit – dit wil sê sy word ‘n universele vrou, ‘n metafoor vir alle vroue wat worstel om aan die samelewing se vereistes te voldoen.

Die bundel word soos volg verdeel: “Die goeie vrou”; “Tuis en uit”; “Die wye wêreld in”; “Bloeityd” en “Kierang en ander hebbelikhede”. In die eerste afdeling word die lewens van randfigure of outsiders soos Helen Martins en Frida Kahlo belig; Coco Chanel en Miriam Makeba kom ook aan bod. Vrouefigure uit die mitologie soos Medusa, en uit die antikwiteit soos Cleopatra, word geskets. Die belesenheid van die digter met betrekking tot ’n verskeidenheid van bekende vroue, strek tot voordeel van die bundel.

Daar word ook gedig oor onder andere die “onsienbare” vrou wat nooit haar kleinburgerlikheid kon ontsnap nie, behalwe deur haar leesgierigheid waardeur sy ten minste ’n alternatiewe ontvlugtingswêreld vir haarself kan konstrueer. ’n Voorbeeld hiervan is “Die oujongnooitante” (23) wat nogal herinner aan die tipe plattelandse oujongnooi-karakter wat in Mikro (die skrywersnaam van Fourie se vader) se Mattewis en Meraai of in PG du Plessis se Koöperasiestories voorkom:

Tannie Joe se ore is hoeka groot.

Haar neus ook.

Die rok van haar kussinglyf

kort by haar maag ’n knoop.

sy verloor haar bril, haar pille,

haar haarnet, haar sleutels,

om hulle in die yskas

of perdalks

in die wasgoedmandjie te kry.

Maar tannie Joe ken stories,

sy lees Die Burger,

die National Geographic,

reis op ver-ver paaie

na waar woorde haar onvoorwaardelik neem.

 

Ongelukkig het die bundel ’n gros mankemente wat ten beste aan hand van die volgende kategorieë verduidelik kan word:

  1. Enumerasie

Alhoewel enumerasie op sig self tot voordeel van ’n bundel kan strek (soos byvoorbeeld Walt Whitman se Leaves of Grass) of ’n individuele gedig soos Allen Ginsberg se Howl, kan dit geweldig eenselwig raak as die digter die verstegniek oorbenut. Voorbeelde hiervan loop regdeur die bundel met gedigte soos “Frida Kahlo” (16); “Coco Chanel” (18); “Siembamba” (22); “Johies” (33); “In die begin” (50); “Dankie” (58); “Van baie lag” (60); “Die pienk viooltjie” (67); “Kierang” (74), en “pad na wie weet waar” (75). ’n Gedig soos ‘Koop” (73) is ’n voorbeeld van hoekom enumerasie as tegniek nie hier aangepak moes word nie. Ook die oordrewe satire val plat:

Die politici is kak.

daar is drolle in die drinkwater.

Ek gaan winkel toe

en koop, koop, KOOP.

.

My baas is ’n poephol,

my kollegas babelaas.

Ek gaan winkel toe

en koop, koop, KOOP.

.

My gade is befoeter,

my kinders bederf.

Ek gaan winkel toe

en koop, koop, KOOP.

.

My huis is vol,

die buitekamers ook,

die karre staan buite,

nêrens meer plek,

maar ek koop, koop, KOOP.

Danie Marais se gedig, “Wat swak gedigte weet” (Solank verlange die sweep swaai) is ’n voorbeeld van hoe beide enumerasie en satire tot voordeel van ’n gedig kan strek. Fourie sou self kon skryf oor die hebbelikhede van aspirant-skrywers wat sy sekerlik oor die dekades teëgekom het.

Wat swak gedigte weet

Poetry makes nothing happy – W.H.Auden

.

Hoekom depress vrot poësie my dan so mateloos?

.

Vroeër het ek gehoop

dis oor slegte gedigte leuens is

wat soos goue sandale

verlange obseen maak.

.

Ek het gedink dis die voorspelbare vertwyfeling

die Highveld Stereo-hartstog

die emosionele pornografie

die infantiele woordspel

die kreupel rymdwang en paraplegiese paarrym

die zombie-hallelujas

die grillerige intimiteite en nat klapsoene

die ongesofistikeerde teleurstelling

die hangtiet-ontboesemings in wolke van opdringerige parfuum

die onafgewerkte noodkrete

die selfmoordbriefies vols pelfoute

die onbelese arrogansie

die onbeholpe pretensie

die selfbewuste eerlikheid

die vervelige nagmerries

die macho selfbejammering

die loopmagiese realisme

die voorstedelike surrealisme

die voorstedelike surrealisme

die alewige gatkruip by die doofstom Muse

die arseen-poeticas

die aansitterige besorgdheid oor die natuur

die kleingeestige politieke prekerigheid…

.

Maar dis alles bysaak –

dis die onmiskenbare waarheid in swak poësie

wat my moedeloos maak.

.

Die goeie gedig is die frats, die leuen,

want die wêreld ís van kak styl en hol retoriek gemaak  –

die lewe is ’n heruitsending van ’n sepie

die dood bloot formaliteit

.

Goeie gedigte is die kopligte

wat jou fataal verblind,

want dis ’n moorddadige geykte uitdrukking

agter die stuur van dié twaalftoon-cliché

.

  1. Gebrek aan beelding

Beelding is een van die hoof-karaktertrekke wat poësie van prosa onderskei. Sommige digters se styl sluit meer beelding in as ander. Breyten Breytenbach, Sheila Cussons, Marlise Joubert, Melanie Grobler en Ilse van Staden (om maar ’n paar te noem) se styl is meer beeldryk as byvoorbeeld digters wat volgens ’n meer “praatpoësie”-agtige styl fungeer (Danie Marais en Gert Vlok Nel).

In Fourie se geval berus haar debuut meer op joernalistieke navorsing en -styl (meestal skryf sy bondig) en vertel (in plaas van dig) meeste van die gedigte opsommend. In sommige gevalle help dit wel die leser wanneer ’n agtergrond of twee verskaf word, maar ander kere toets dit die leser se geduld omdat dit op sigself niks nuut verskaf nie en nie noodwendig poësie is nie. Gedigte soos onder andere “Frida Kahlo” (16); “Coco Chanel” (18), “Siembamba” (22); “Medusa” (24) en gedigte soos “Kierang” (75) en “Pad na wie weet waar” toon hierdie tipe eenselwigheid. Nog ’n voorbeeld hiervan is “16 dae van aktivisme van geen geweld teen vroue en kinders” (21). Ironies genoeg kon die enumerasie-tegniek hier baie geslaagd gewees het as die digter meer beeldend en oorspronklik te werk gegaan het:

Dag 1 sê hy sy praat te veel.

Dag 2 wys hy sy vinger vir haar.

Dag 3 stamp hy haar toe sy iets sê.

Dag 4 sê hy sy moet haar bek hou.

Dag 5 slaan hy haar bruin oog blou.

Dag 6 koop hy vir haar blomme.

Dag 7 sê hy sy’s ’n fokken feeks.

Dag 8 slaan hy haar in die hospitaal.

Dag 9 maak sy ’n saak teen hom.

Dag 10 kry sy juwele en sjokolade.

Dag 11 soebat hy hy’t sy les geleer.

Dag 12 trek sy die saak terug.

Dag 13 sê jy sy het gif in haar bord.

Dag 14 skop, byt en donder hy haar.

Dag 15 sterf sy met ’n potblou mond.

Dag 16 huil hy bitterlik by haar graf.

Nog ’n mankement van hierdie gedig is die taalgebruik: aan die eenkant sou die leser verwag dat harde vloekwoorde gebruik sou word om so ’n brute vrouemishandelaar uit te beeld. Dit voel egter of Fourie hier dit probeer versag het: hoekom “fokken feeks” en nie fokken teef/bitch nie? “Sy moet haar bek hou” klink na sagter taalgebruik wat eerder dekades gelede in so ’n gewelddadige huishouding sou opklink.

.

  1. Onaf eindes/eindreëls

Die eindreël of -strofe kan ’n gedig maak of breek. ’n Voorbeeld waar Fourie ’n pragtige slot bewerkstellig het, is in die program-gedig, “Die goeie vrou” (7): “die onweer/ tegemoet geloop” en “Kinders op pad” (47) waarvan die eindstrofe soos volg lui:

Ook: Leipoldt se hand vol gruis,

Breyten se rooiborsduif,

Wyk Louw se beiteltjie,

Boerneef se berggans

en dié polfyntjie.

Ander geslaagde eindes is “Spoelklip” (49); “Nag” (51), en “Debutant” (59).

’n Voorbeeld waarvan die slot minder geslaagd is, is “4711”, gedig wat oor ’n ouma, genaamd Ouma Strand, handel. Die beskrywing van die ouma se lewe is paslik regdeur die gedig, maar die einde lui joernalisties en opsommend van wat reeds in die gedig vertel is. Die wending moes iets nuuts of onverwags aan die leser gebring het. Selfs romanlesers wil nie ’n opsomming van die roman as slot hê nie, maar ’n dénouement:

Ruik ek 4711, sien ek Ouma Strand,

bruilofte, begrafnisse en die Anglo-Boereoorlog.

.

  1. Clichés en sentimentaliteit

Omdat Fourie so ’n skerpsinnige joernalis, prosaskrywer en veral dan ’n redakteur is, is dit verbasend dat haar poësie nié van clichés en sentimentaliteit gestroop is nie. ’n Hebbelikheid wat hiermee verband hou is outydse taalgebruik of onaf neologismes wat uiteindelik as leesversperrings dien. Voorbeelde hiervan is “tjankjammer”, “giftige oë”, “welige kuif”(24); “wulps”, “eina, sjoe” (30); “gie-gie-gegiggel”; “wulpse”, “sissende sang”, “tril-tril”, “en bome bloei in my oë” (33); “rommelende tromme”, “op-op-opsweep”, “krinkelkronkels” (45); “Haar glimlag is vir môre”, “teen haar hart vasdruk” (56); “’n kind wat sy snot eet”, “Ag, sommer net gelag/omdat lag-lag is/en ek baie laf/kon hahahaha.”, “ontstellend mooi”, “sterre rinkelend” (60); “amperstamper” (62); “bang ruggie”, “snikke bedaar” (63); “ek weifel, ek twyfel” (74); “O nee/ Ag, toggie tog” (76), en “Verdor, verdroog” (77).

Gedigte oor haar ouers in “Dankie” is ’n voorbeeld van ’n digter wat nog nie genoegsaam haar emosie oor dié onderwerp verwerk het om dit in ’n gedig om te sit nie. Derek Walcott skryf immers:

What makes a poem is the discipline inherent in making a poem: trying to fit feelings in the requisite number of syllables and lines, disciplining one’s feelings.

“Dankie” maak stellings, maar kom nooit verder as dit nie. Dit lees meer soos ’n dagboekinskrywing wat na ’n gedig verwerk toe sou kon word.

’n Voorbeeld van hoe daar effektief oor ouers gedig kan word met die nodige afstand en beelding, is Elisabeth Eybers se “Erfenis” (32:Verbruikersverse):

Beide my moeder en vader

bestendig ek as ’t ware,

uit hóm stam my lang ledemate,

uit háár my ruie bos hare.

.

Hy was bedaard en nadenkend,

sy kon lig ongelowig staar,

niks was te eerbiedwaardig

vir haar om as vreemd te ervaar.

.

Hul onderlinge verskille

het allengs versoenbaar geraak:

in mý word onverminderd

hul strydighede gewraak.

.

Self ook reeds tydgetemper kan ek hulle

sonder meer duld;

dat man en muis tog moet verdwyn

is trouens geen sterfling se skuld.

.

Alleen: húlle bly nog so lewend,

lyk opdringender by die dag:

om steeds daarmee tred te hou

is wat ek al minder vermag.

.

In twee of drie gedigte kom die tema van siekte, in die vorm van kanker voor waarin chemoterapie en bestraling deel van hierdie siekte-ervaring uitmaak. Fourie het hierdie belangrike komponent onderspeel daardeur nie genoegsaam uit te brei in die bundel tot ten minste ’n afdeling nie. Hierdie leser sou meer oor hierdie tema wou lees in dié debuut.

Die gevoel wat by hierdie leser gewek is, is dat Fourie nog nie tuis genoeg voel om in die poësie-genre te skryf nie. In ’n onderhoud met A.J. Opperman (Beeld, 17 September 2018), word die volgende insig gebied wat hierby aansluit: “Tog beskou Fourie haarself nie as ’n digter nie. Dit was vir haar ’n eksperiment of ’n spel”.

Net tyd sal leer of Fourie wel haar dig-repertoire sal verbreed en haarself as ’n volwaardige digter sal begin sien en nie as ’n eendagvliegie nie, soos in haar gedig, “Dis al” (31):

Eendagvliegie met jou

ragfyn vlerkies

en slanke sleepstert:

Waarom het jy geen mond nie?

Waarom geen maag nie?

.

Ek leef net om te paar,

as my kinders gebore word,

is ek kapot.

My dood onaf

wend

baar.

 

 

Resensie: Asof geen berge ooit hier gewoon het nie (Pieter Odendaal)

Friday, September 14th, 2018

Resensie: Asof geen berge ooit hier gewoon het nie – Pieter Odendaal

Resensent: Marlies Taljard

Omslag

My eerste indruk van Pieter Odendaal se “Asof geen berge ooit hier gewoon het nie” was dat dit ‘n besonder beleë debuut is. Pieter is beslis geen groentjie in die poëtiese wêreld nie. Hy is trouens ‘n bekende in die kringe van aanlynpoësie en ‘n gevestigde podiumdigter. Nou het sy digstem gestalte gevind in ‘n konkrete bundel wat, volgens ‘n onderhoud op Versindaba met Louis Esterhuizen, reeds lank aan die kom was. Gelukkig het die digter gewag tot hy genoeg sterk verse het voordat hy besluit het om te publiseer.

Die titel is ietwat ongewoon in dié sin dat dit veronderstel dat berge kan “woon” – en daarom trek dit dalk vroeg reeds die aandag van die leser. Dit het my egter gehinder dat dit meer as toevallige verband hou met ‘n bundeltitel van Louis Esterhuizen, “Die afwesigheid van berge”. In die bogenoemde onderhoud laat Odendaal hom soos volg uit oor die titel van sy bundel:

“Die titel kom uit een van my gedigte, en trek verskillende temas saam – eerstens, ons ongeërgde plundering van die natuur; tweedens, die blinde arrogansie van koloniale uitbreiding (wat op verskeie maniere vandag voortduur); en laastens, die relativerende perspektief van geologiese tyd, van berge wat ook ultimately, nes ons, sal verdwyn.”

Hierdie “verklaring” som inderdaad die tematiese materiaal van die bundel baie goed op. Dit was ook ‘n sinvolle strategie om die titel as laaste reël in die bundel te plaas, as sintese van ‘n poëtiese standpuntinname wat as goue draad deur die bundel loop:

ons klim uit onsselwe uit

en asem die reukloosheid van waterdamp in

ons word uitgevee –

die skerwe aardkors om ons ken ook dié patroon:

hulle skraap tot teenaan die blou plafon,

retireer dan in slow-mo

tot die grond weer gelyk word

en hier weer wolke kom lê

asof geen berge ooit hier gewoon het nie

Die digter verdeel die bundel in 5 afdelings, naamlik “re mang?”; “heil die planetêre skeppers”; “voor ons deurskynend word”; “as al my lovers” en “re mang?” Struktureel het ons hier dus ‘n soort sikliese gang wat begin en eindig met die vraag “re mang?” Inhoudelik is dit duidelik dat daar sterk progressie plaasvind vanaf die eerste “re mang?”-vraag totdat dieselfde vraag weer gevra word en daar – metafories gesproke – ‘n heel ander antwoord uit die verf kom. Myns insiens bevat die eerste en die laaste afdelings van die beste gedigte in die bundel.

Die motto van die bundel is ‘n belangrike ruimteskeppende merker en ek haal dit graag hier aan:

may we

turn here

       or return there

where a fractured rhythm from

the distant past moves us

– Keorapetse Kgositsile, “Like the tide: Cloudward”, My name is Afrika

Keorapetse (Willie) Kgositsile is ‘n digter wat ek nog baie selde in Afrikaanse geselskap hoor noem het en ek glo dat baie min Afrikaanssprekendes met sy werk bekend is. Vir die struggle was hy egter ‘n besonder invloedryke en kleurryke figuur. Hy het ‘n charismatiese persoonlikheid gehad wat hom ‘n geliefde digter onder Swart aanhangers gemaak het. Reeds in die jare toe hy as uitgewekene in Amerika gewoon het, het hy bekendheid verwerf as orale digter en dit het hom ook die titel “National Poet Laureate”, toegeken deur die South African Literary Awards, besorg. Dat Odendaal aan Bra Willie die ereplek voor in sy bundel gee én ‘n gedig aan hom opdra, is ‘n belangrike rigtingaanduiding: ook Odendaal is bekend vir sy oorwegend orale digstyl en sy aweregse inskryf teen die digtradisie van die vorige geslag. As voorbeeld van Odendaal se styl, maar ook ter ere van Bra Willi wat onlangs oorlede is, haal ek die volgende strofes aan:

Bra Willie, fiere brandwag, behoedende meerkat!

jy was voor jou geboorte reeds reus

jou gebrul skud die stront uit die berge uit

die riviere dans wanneer jy jou tande wys

jy sny jou verse met dieselfde kronkelende presisie

as Coltrane sy note

jy is ’n cheetah in die hart van ’n roos

jy kan nie ophou groei nie

Wysgeer, ek vier die grasieuse middelvinger van jou mond

die vuiste van jou werkwoorde

jou byvoeglike naamwoorde kerse vir jou gesig

dat ons jou beter kan lees

Die bostaande reëls is verteenwoordigend van gedigte en temas wat in die eerste afdeling van die bundel voorkom en illustreer ook in welke mate Odendaal as’t ware in metafore dink. Die meeste gedigte in dié afdeling hou tematies met die struggle verband en het ‘n besonder aangename melodiese klank en bevredigende metrum, soos in die volgende paar reëls uit die inleidende gedig, “die aand toe die see gesing het”, gehoor kan word:

ek lê halfwakker halfdronk teen

’n duin op bloubergstrand

die stad dryf

nes fosfor op die see

die berg is uit die nag

geknip

borrels kondig hulle terugkoms

soos ’n crescendo aan

koppe verskyn – boeie bo die golwe –

tussen my en die eiland

’n skare rys uit die see

’n akwatiese koor wat asem skep

senzeni na gorrel hulle

Dat Odendaal gemaklik is as podiumdigter (eintlik ‘n té vae term!), blyk daaruit dat hy in gedurige interaksie met ‘n veronderstelde gehoor skryf. Een van die gedigte in Afdeling I het dan ook die subtitel “performance vir mond en mic”. Ook elders in die bundel, veral in Afdeling IV, waar gedigte met losse struktuur voorkom, is dit duidelik dat die verse in eerste instansie geskryf is om gepraat te word en dat dit aan ‘n gespreksgenoot gerig word.

Die eerste afdeling van die bundel is ook in ander opsigte indrukwekkend. Soos ek reeds gesê het, is Odendaal se gebruik van metafore een van sy sterkste punte as digter. In “Gebed” word die afstand tussen “ons” en “hulle” metafories verwoord deur onder andere die volgende frases:

dankie vir dit alles en u genade wyd

soos die afstand tussen spa en longdrop

Die skreiende ironie van ons skeefgetrekte samelewing kom tot uiting in reëls soos die volgende uit dieselfde gedig:

dankie vir styfgespande drade

wat flenterhande van uitvoerdruiwe weghou

en die grond wat ons steeds nie ken nie

die grond waar ons voorouers saam ontbind

Ironie en skreiende teenstellings, soos onder andere spreek uit die bogesiteerde voorbeelde, is een van Odendaal se mees kenmerkende styleienskappe en verseker dat sy gedigte ‘n sterk impak op die leser het. Die saambring van disparate elemente uit uiteenlopende Suid-Afrikaanse kulture lê klem op die geweldige sosiale kloof wat daar tussen hoofsaaklik wit en swart in ons land bestaan. Tog is versoening moontlik:

’n Blinde man het opgeklim

op Soutrivier, sy oë was wit;

geluister vir die stiltes tussen

pendelaars en daar gaan sit.

Sy stem en sy kitaar was moeg:

hy’t skamerig en sag begin

om bo die groot gedruis in Xhosa

Koos Doep se Gebed te sing.

Die aunties van die townships en

die Zimmers en ’n vet, bles oom

het een-een ingeval en saam

oor god en ander goed gedroom.

In die volgende bundelafdeling staan hoofsaaklik gedigte oor eko-kwessies wat besonder sterk verwoord word, soos in die ironiese reël “die paradoks van olievlekke tussen windturbines”. In Odendaal se eko-verse is daar myns insiens ‘n aggressiewe ondertoon wat nog nie dikwels in die Afrikaanse poësie gehoor is nie. Sy uitgangspunt is beslis dat ons as mense deel is van die planetêre stelsel met sy interafhanklikheid van mekaar – niks kan los van mekaar gedink word nie. Die idee dat plante ook digter kan wees veronderstel dat ons op gelyke voet geplaas word met aspekte van die skepping wat ons as “los” van onsself beleef:

alle plante is digters

hulle laat stof blom

Hoewel Odendaal deur sy eko-gedigte by die meeste moderne digters in Afrikaans aansluit, is sy insigte in baie opsigte uniek. Tog voel ek dat hierdie afdeling van die bundel nie poëties gesproke op dieselfde hoë vlak as die eerste afdeling is nie.

Die derde bundelafdeling, “voor ons deurskynend word”, kan tematies as terugskryf teen die geskiedenis van wit Suid-Afrika bestempel word. “16 Desember 2009” is ‘n alternatiewe weergawe van Geloftedag waarin weer eens sterk ironies kommentaar gelewer word:

op pad see toe het mdantsane

se pondokke soos alles vantevore

ongesien verby die vensters

van ons double-cab geskiet

sus was karsiek en ooms op rsg

het oor geloftedag gestry

maar ons moes wag – daar voor was

’n ongeluk: taxi omgekeer op die teer

iemand het langs die pad gelê

’n navy kombers om haar lyf

haar arms oop asof sy die grond

ten laaste terugeis

sus was bleek en opgekrul op die back seat

sy wou weet of ons al die see kon sien

Die ironiese gebruik van woorde soos “geskiet” lewer skreiende kommentaar op die geykte weergawe van Geloftedag soos dit in die Afrikanergeskiedenis gesanksioneer geraak het. Ook die verwysing na “grond” is in dese dae ‘n sterk kulturele merker. Die ontluistering van die vaderfiguur in die gedig “my pa slaap” is enersyds ‘n distansiëring van die ideologie van apartheid, maar op subtiele wyse word die verbondenheid aan dié geslag gesuggereer deur die onbewuste handeling van voete vryf terwyl hulle slaap. Die implikasie dat ons situasie baie meer kompleks is en diep strek tot in die onderbewuste van die Afrikanerpsige, word deur hierdie gedig verwoord:

my pa slaap langs my op die bank

die onderste twee hempsknope oop

sy maag peul uit soos ’n struggle-song

teen die donkerte wat voorlê

hy sing soos hy snork

vryf sy voete oormekaar nes ek

sy bril hang aan sy ore

sy asem aan sy lippe

Die besef dat ‘n terugkeer na wat vantevore as ‘n ideale toestand geag is, onmoontlik is, lei tot diepe melancholie – depressie is die siekte van die moderne mens. In die gedigte “sy oë sonder rus” en “noudat my dae” word dié toestand uitgebeeld.

Afdeling IV word gekenmerk deur liefdesgedigte wat onversoenbaar is met die tradisionele liefdesgedig. Die aard van liefde en liefhê word veral belig deur disseksie en analise van wat tussen mens en mens bestaan. In “fisiologie-laboratorium” word wetenskaplike analise as metafoor aangewend om enersyds die banaliteit en andersyds die toepaslikheid van die assosiasie tussen “hart” en “liefde” aan te toon:

die tutor deel ’n mikroskoop

en ’n dwarssnit van ’n hartspier uit

ek skakel die ligbron aan

bring die beeld in fokus:

die selle lê soos lenige lovers langs mekaar

die kerne kyk stom die heldersiende lig in

die mitochondria is wurmrige konkavure

wat die hele storie aan die gang hou

Uit ‘n reël soos “oukei, nóú skryf ek jou klaar” blyk die skeppingskrag van die poëtiese woord – dat die geliefde deur woorde tot lewe geroep kan word – soos dit sedert onheuglike tye deur skrywers ingesien is.

Of die whatsapp-teks op p.84 as gedig uitwerk, betwyfel ek. Maar hier kom weer eens die hibriede aard van Odendaal se poësie na vore – die bisarre selfoontaal, die mengsel van Afrikaans en Engels, die práát met die aangesprokene, die alledaagse as gedig.

Die laaste afdeling, wat deur herhaling van die titel “re mang?” by die eerste aansluit is, soos die eerste afdeling, ‘n hoogtepunt in die bundel. Dit dwing die leser tot selfondersoek deur die sterk ironiese inslag. Die bemoeienis om Afrikaans sogenaamd te “behou” en te “bewaar” word deur die gedig “in praise of protest” onder verdenking gebring, tesame met al die Afrikaner se ander bewaringsaksies van die “eie” (selfs “volkseie”), dikwels ten koste van versoening en eenwording:

verdra daarom ons brandende tyres

en ons buitensporige eise

(’94 het ook eens anderwêrelds geklink)

beskerm ons lywe wat wild soos die son brand

ons voete is in vuur gedoop

ons betoog vorentoe

beoog ’n nuwe wêreld

wat nog in taal moet ontvlam:

die knettering van moontlikhede,

gesigte in die vuur

en dis goed so

want as die hetigheid ons skroei

word ons almal tog verenigend swart –

’n verbrande berghang –

fynbos blom die mooiste na die vlam

In hierdie opsig maak Odendaal hom los van die huidige debat oor wie en wat die Afrikaner sou wees en dink hy in beelde en drome van die nuwe geslag wat (idealisties) kleurblind is en dieselfde ideale koester. Lees mens egter fyn, blyk dit tog dat dit hom (ons/die nuwe geslag) tog nie altyd geluk nie!

Die gedig “for mzansi” is ‘n pragtige kontrapuntiese gesang wat sterk aansluit by Afdeling I. Dit is ‘n gedig waarin baie stemme fragmentaries en lukraak in die poëtiese ruimte resoneer sonder om op die mikrovlak sin te maak. As geheel werk dit egter deurdat dit metonimies ons gefragmenteerde samelewing simboliseer.

Een van die mees kritiese gedigte is “fragmente”, waarin die bewaring van museumstukke bevraagteken word deur ‘n beskrywing van die D.F. Malanargief:

DF, kom staan vir ’n oomblik

in hierdie Damaraman se skoene

en check hoe obseen jou nalatenskap

in die argief vol koloniale buit lyk:

die oorvloed van jou lewensdetails

teen die karige indeks van inheemse objekte

die witklank die sneeubeeld

van al hierdie mense se dae

waaroor jy so ontoereikend help beskik het

vir wie het jy almal jou hoed gelig, dominee?

watter eelte het hierdie skoene jou gegee

hoeveel weeg jou logge lyf?

Uit ‘n gedig soos hierdie blyk die krag van Odendaal se poësie. Hoewel gedigte in die bundel van wisselende kwaliteit is, tref gedigte soos hierdie hard en wil-wil mens vergeet van die enkele minder sterk gedigte. My insig is dat enige denkende mens hierdie bundel onder oë behoort te kry. Dit is inderdaad ‘n openbaring van toestande wat lank weggedink is en omstandighede wat net té ongemaklik is om te midde van ‘n bevoorregte en oorvloedige leefstyl te oordink. Pieter Odendaal het beslis iets te sê en hy skroom nie om dit in sterk bewoorde poësie te doen nie.

Resensie: Doodmenslik (W.L. van der Merwe)

Monday, September 10th, 2018

Doodmenslik deur W.L. van der Merwe. Protea Boekhuis, 2018.

Resensie: Dewald Koen

 

Omslag

Die Engelse digter-dramaturg Oscar Wilde het gesê “wisdom comes with age […]”. Ek is geneig om heelhartig met laasgenoemde stelling saam te stem. Alhoewel daar talle voorbeelde van jong Afrikaanse digters is wat die letterkundige establishment se fondamente geskud het (hier dink ek aan resente digters soos Bibi Slippers, Ronelda Kamfer en Loftus Marais – om maar enkeles te noem), lewer die Afrikaanse letterkunde dan en wan ’n ouer debutant op wat bewys dat die wysheid en lewenservaring wat met die ouderdom gepaard gaan ongetwyfeld ’n positiewe bydrae tot sy/haar poësie lewer. Verskeie voorbeelde is hier ter sake. Die ontslape bekroonde digter en akademikus T.T. Cloete het as skolier gedigte begin skryf maar het eers op 56-jarige ouderdom met Angelliera (1980) gedebuteer. Meer onlangs het die dramaturg Pieter Fourie op 77-jarige ouderdom met sy bundel knapsekêrels (2017) die oudste debutant in die Afrikaanse poësie geword. Alhoewel gedigte van W.L. van der Merwe reeds in Woordreise (2004), Nuwe Stemme 3 (2005), Versindaba (2006) en Groot Verseboek Deel 3 (2008) verskyn het, het sy debuutbundel pas op 61-jarige leeftyd verskyn.

Strijdom van der Merwe se treffende kunswerk Rangskik groen takkies op verlepte blare, Terschelling, Nederland (2018) komplimenteer die bundeltitel Doodmenslik. Die kontras tussen verlepte blare en groen takkies sinspeel op twee van die temas naamlik lewe en dood wat in die bundel aan bod kom. Terselfdertyd onderskraag die beeld die dualisme tussen die skoonheid in die vorm van die groen takkies en die weerloosheid soos verbeeld in die verlepte blare. Reeds in die bundeltitel Doodmenslik word die leser gekonfronteer met die eenvoudige kwaliteite van die alledaagse mens. Dié nuutskepping deur die digter sinspeel op intensiewe vorme soos doodeenvoudig, doodgewoon en doodonskuldig wat dui op die oorbeklemtoning van die menslike weerloosheid en verganklikheid wat tematies sterk in die bundel figureer.

Die programgedig “voortaan” het reeds in 2004 in Woordreise verskyn en is deur Laurinda Hofmeyr getoonset en deur laasgenoemde sanger tesame met Laurika Rauch opgevoer.

voortaan sal ek winterskemers vleilangs loop

en droë takkies van geraamtestruike stroop

wilgers sal gekruisig aan die hemel hang

en ek sal doodmenslik na jou terugverlang

soos na die somerse rinkink van vinke in palmiet

en die onbeholpe liefde van wildeganse tussen riet

In dié treffende openingsvers word menslike verganklikheid en die verlies van ’n geliefde op besonders beeldryke wyse geïllustreer. Seisoene word as metafoor gebruik om die spreker se verlange na die afgestorwe geliefde op “doodmenslik[e]” wyse te verwoord. Die prag van die gedig is vasgevang en word beklemtoon in sy eenvoud. Die gedig tree ook in gesprek met die slotgedig “troos en hoop”. Alhoewel die spreker oor die gestorwe geliefde rou, bied die slotgedig “in lewe en in sterwe / [s]y laaste troos en hoop”.

I

Die bundel bestaan uit vyf afdelings waarin gedigte hoofsaaklik volgens temas saamgevoeg is. In “die laaste gedig” steek die spreker die draak met die Afrikaanse literêre establishment met volop galgehumor. Intertekstuele verwysings na D.J. Opperman se “Hooggeëerdes” en “Seremonie van die naelstring” uit Komas uit ’n bamboesstok (1979), Antjie Krog se “Ma” (1970) asook Roswitha Geggus se studie getiteld Die wit in die poësie (1961) kom in die gedig voor.

professore, doktore, kokkedore en ander koolore

die titel van my gedenklesing vanaand is:

“Die laaste gedig”

[…]

Konklusie: ’n gedig sonder taal, ’n gedig in wit

strepe op papier sonder verband of betekenis

net ’n leesteken hier en daar wat sinjaleer:

hier is die graal van stilte in git

Van besondere belang is die spreker se (letterlike) siening dat “die laaste gedig nog nie geskryf is [nie]”. Met die taaldebat en die onsekerheid rondom die toekoms van Afrikaans as akademiese taal wat gereeld opvlam, stel die spreker dit duidelik dat die ars poetica nog lank nie in Afrikaans uitgeskryf is nie. Verder beklemtoon die spreker ook die digter as kunstenaar se onvermoë om elke denkbare menslike emosie of ervaring te kan verwoord: “’n gedig sonder taal, ’n gedig in wit / strepe op papier sonder verband of betekenis / net ’n leesteken hier en daar wat sinjaleer / hier is die graal van stilte in git”. Die titel is dus dubbelsinnig en lei die leser doelbewus om die bos. Die gedig tree verder ook op metaforiese vlak in gesprek met die slotgedig “troos en hoop” wat letterlik die laaste gedig in die bundel Doodmenslik is. In teenstelling met die spreker se stelling dat “die laaste gedig sal lig werp op wat onsegbaar is / en dit daarby laat” om sodoende die siklus in die bundel te voltooi, laat die spreker tog ’n spreekwoordelike agterdeur oop met dit wat ongesê gebly het tussen die spreker en die geliefde.

In “beeldspraak” en “grafsteen” kom menslike verganklikheid aan bod terwyl “koning van my kasteel” ’n ryk filosofiese en mitologiese inslag het met verwysings na Hegel, Schlegel, Schopenhauer en Nietzsche – laasgenoemde met ’n sterk humoristiese inslag.

[…]

my slaapkamer word snags besoek

deur die uile van Minerva

wat grootoog sit en waak en skyt

op my versamelde werke van Hegel

Die skeppingsproses word op beeldryke wyse verwoord in “blik van ’n skilder”, “Umbrië” (ook verganklikheid) en “padwerker”. In “die digter” word die ars poetica soos volg verwoord:

die digter skryf nie meer gedigte nie

hy stoot die kruiwa in Valkenburg

onderstebo

ek vra hom, hoe dan so?

anders laai ek dit vol woorde

en die dokter sê

dit breek my rug

In “padwerker” word die skeppingsmoment soos volg verwoord: son skroei oor die aarde / my baas kyk in koelte / hoe ek die pik laat sing / en klip tap uit my bloed”.

In “naspel 2006” tree die digter intertekstueel met N.P. van Wyk Louw in gesprek. Die titel sluit aan by Louw se “Voorspel 1950” (Tristia, 1962). Van Vuuren (1989: 117) verwys in Tristia in perspektief na “Voorspel 1950” as die “verheerliking van die geestelike”. In teenstelling met Louw se “prys” en “rein” neem Van der Merwe die opponerende standpunt in met woorde soos “vloek” en “onrein” wat die spreker se geloofsontgogeling duidelik verwoord.

II

Die tweede afdeling open met “nagmusiek”. Die titel aktiveer ’n verwysing na die komponis Arnold van Wyk se klavierkomposisie met ’n voortsetting van die nostalgiese element.

iewers in die gitblou buite

speel kiewiet klarinet

en smee hobo van ’n uil

met treine se veraf fluite

en kriek se skril pipet

saam tot minuet

’n naggebed

Hierdie is ongetwyfeld een van my gunsteling gedigte in die bundel. Die metafoor is geslaagd en die beeld prikkel die sintuie. ’n Interessante aspek van die bundel is Van der Merwe se gebruik van meertaligheid in ’n hoofsaaklik Afrikaanse bundel. Die digter se wisselwerking met ander kulture, lande en tale tree duidelik na vore. Naas Afrikaans verskyn enkele Engelse gedigte (“Helpdesk, Vrije Universiteit Amsterdam”, “white river rafting as a way of suicide” en “running out of time”) asook ’n Nederlandse gedig “de kleur van grijs” in die bundel. Laasgenoemde gedig verskyn ook in Afrikaans. Een aspek wat ek problematies vind is die uitgewer se besluit om die twee gedigte nie naas mekaar op ’n dubbelblad in die bundel te publiseer nie. Dit sou die leser se leeservaring verryk het indien hy/sy die gedigte met mekaar kon vergelyk sonder om te moet omblaai. (Of is dit dalk doelbewus gedoen?) In Imperial Eyes: Travel Writing and Transculturation (1992) verwys Mary Louise Pratt na kontaksones as ruimtes waar verskillende kulture met mekaar in wisselwerking tree. Die kontaksones en die interaksie is duidelik sigbaar in Van der Merwe se gedigte waarin verwysings voorkom van die plekke wat hy tydens sy reise en verblyf in talle Europese lande besoek het. (Lees veral Joan Hambidge se talle reisverse, maar veral in Visums by verstek.) Verwysings na Nederland, Duitsland en Griekeland kom aan bod. In die gedigte “pirates of the Caribbean, Amsterdam” en “peepshow, Amsterdam” word die leser inderdaad getrakteer met die beste wat Amsterdam se De Walletjes die toeris kan bied.

soos kinders by ’n skoolkonsert

het ons gesit en staar na jong Alfons

op die verhogie van die seksdomein

dié bul was kennelik van Trinidad

(net tussen ons – sy piel was skokkend lank en swart)

musiek waai uit oor die Karibiese See

terwyl Alfonso oor sy peester streel

en ’n stywe moet probeer en wéér

’n keer probeer presteer

toe volg die dapper tafereel van seerowery:

teen ’n geverfde horison verskyn

van agter ’n fluweelbehang – ahoi! ahoi! –

die mooiste Nederlandse meide, ’n tweelingpaar

[…]

Die swart humor in die gedig laat die leser se tone krul van plesier. Dit is soos om iets uit die Teater van die Absurde te lees. In “peepshow, Amsterdam” word seks op ’n verleidelike dog sensuele wyse uitgebeeld: “in die nis van haar dye / ’n heuningkoek vir die bye van my oë / wat dié van haar ontmoet”. Van der Merwe se raak beskrywing van die bekende tonele in De Walletjes in Amsterdam is oortuigend en skreeusnaaks. Die digter beskik oor die vermoë om die seksuele op treffende wyse te verwoord.

Naas gedigte waarin die seksuele aan bod kom, is die gedig “winter” sekerlik een van die mooiste natuurbeskrywings wat ek in Afrikaans teëgekom het.

die wêreld word weer dynserig

selfs die son skyn newelig

en afgeskil soos ’n lemoen

deur gaas in dié seisoen

daar’s iets van mire in die middaglug

asof die aarde diep gebalsem is

en nou in linne lê; die bome sug,

bedien soos monnikke die mis

op die kerktoring skrop

’n weerhaan nes, vier winde is gesus,

die sterre een vir een geblus

aan die Dooiekus

trek God tevrede sy gordyne

dig, gaan slaap gerus

III

In die derde afdeling van die bundel word religieuse ontnugtering baie sterk deur die spreker verwoord. Vir die eerste keer in baie jare word daar weer oor die Grensoorlog (SWA / Angola) gedig. In “kaplyn, 1986” en “kapelaansdiens” lewer die spreker kommentaar op die ironie asook sinloosheid van geweld wat gereeld in oorlogsituasies te voorskyn kom.

kaplyn, 1986

bedags loop ons patrollie duskant

van die grens, maar snags steek ons die kaplyn

oor om tussen takkrale en sendingstasies

putte te vergiftig en landmyne te plant

op ’n kaart in Pretoria verplaas generaals

kopspelde suidwaarts op die breedtegraad:

nou sluip ons terug na Angolese grond

om putte te ontgiftig en myne te ontlont

Die rol van God in ’n oorlogsituasie word bevraagteken in “protesnota” waar die spreker sê dat “as ek god was / sou ek my aan alles goddelik vergryp: / die son soos ’n papawer pluk / en ter herdenking van die oorlog / in my knoopsgat druk”. (Die intertekstuele verwysing na Ingrid Jonker se “Toemaar die donker man” word op kreatiewe wyse by die vers geïnkorporeer.)

“Fuga in swart” is naas “en toe was daar God” een van die treffendse gedigte in Doodmenslik. In dié villanelle slaag Van der Merwe daarin om die kontras tussen liefde en haat/dood tot op die been oop te kloof.

swart melk drink ons elke dag

verstik in die beker van mond tot mond

grou die dooier van die maan elke nag

[…]

hoe lank moet ons nog wag?

het Hy vergeet van ons verbond?

swart melk drink ons elke dag

dood die dooier van die maan elke nag

Die Joodse volksmoord tydens die Nazi-bewind van 1933-1945 kom ook in die bundel voor. In “Fuga in swart” asook “reisadvies vir God” word die tragedie op kreatiewe wyse verwoord om die spreker se geloofsontgogeling deur middel van ’n  gesprek met God te beklemtoon: “Word dit nie ’n plesierige reis nie, / mein Gott?” Die spreker se geloofsontgogeling en innerlike stryd met God word verder aangevoer in “Toespraak vir die Konsilie van Trente” asook in “vier vrae”. Die gedig “vier vrae” sluit intertekstueel by Jules De Corte se Vlaamse lied “Ik zou wel eens willen weten” aan. Van der Merwe se interpretasie spreek die Here direk aan in kontras met De Corte se weergawe.

Ik zou wel eens willen weten, waarom zijn de bergen zo
Hoog
Misschien om de sneeuw te vergaren
Of het dal voor de kou bewaren
Of misschien als een veilige stut voor de hemelboog
Daarom zijn de bergen zo hoog
Ik zou wel eens willen weten, waarom zijn de zeeen zo
Diep
Misschien tot geluk van de vissen
Die het water zo slecht kunnen missen
Of tot meerdere glorie van God die de wereld schiep
Daarom zijn de zeeen zo diep
Ik zou wel eens willen weten, waarom zijn de wolken zo
Snel
Misschien dat ‘t een les aan de mens is
Die hem leert hoe fictief een grens is
Of misschien is het ook maar eenvoudig een engelenspel
Daarom zijn de wolken zo snel
Ik zou wel eens willen weten, waarom zijn de mensen zo
Moe
Misschien door hun jachten en jagen
Of misschien door hun tienduizend vragen
En ze zijn al zo lang onderweg naar de vrede toe
Daarom zijn de mensen zo moe

https://genius.com/Jules-de-corte-ik-zou-wel-eens-willen-weten-lyrics

Die spreker se filosofiese bevraagtekening van God se wil en dade laat die leser met gevoel van onvergenoegdheid oor die stand van sake in die wêreld waarin ons leef. Van der Merwe raak belangrike temas in sy gedigte aan wat die leser diep laat nadink oor die mens se rol in die kosmos.

IV

Geboorte, skepping, lewe, veroudering en die dood is die temas wat in die vierde afdeling figureer. Op gepaste wyse open die afdeling met “swangerskaptoets” gevolg deur “afwagting”. Een van die gedigte in hierdie afdeling wat my diep aangeraak het, is “miskraam I”.

die sonar het ’n naghemel – kompleet

met donkermaan en melkweg in die kleine –

in haar buik ontbloot

asof geprikkel deur die radioseine

verskyn tóé uit die niet – lewensgroot

en gloeiend! – die kop en stert van die komeet

maar skaars ’n volmaan later

sou ongesiens ’n ster verskiet

versprokkel in die vrugwater

tot geblusde meteoriet.

Hierdie gedig met die sterk metafoor skop die leser se wind uit. Kragtig, hartroerend en ’n vernuftige spel met die woord wat menigte digter jaloers sal maak. In teenstelling met geboorte word elke mens ook aan die dood onderwerp. Verganklikheid en veroudering word op empatiese wyse in “bejaarde ouers” en “onthou jy nog?” verwoord.

Nóg ’n besonderse gedig is “Tygerberg-hospitaal: uitvaart” wat gebaseer is op ’n skildery deur Adriaan van Zyl (Sien Marlene van Niekerk se Memorandum, bl. 21):

anders as Charon se pont

rol jou veerboot hier op wiele

oor linoleum na die ander siele

met ’n obool in die mond

Van der Merwe se beeldgedig komplimenteer Van Zyl se skildery. Die digter se gedigte oor die dood van sy ouers is eweneens aandoenlik soos in “die laaste flamenco”, “kremasie I & II” en “te perd”.

pas de deux

dood, jy is my dansmaat

jy flankeer met my, maar retireer

met elke passie wat ek gee

asof dit ek is wat die dans dikteer

ons tango tot die einde lei

voor ek my buiging maak

en jy die kalklig steel

V

Waar die voorafgaande afdelings hoofsaaklik uit gedigte oor morbiede onderwerpe soos die dood en die menslike verganklikheid bestaan het, word die bundel afgesluit met ’n gevoel van troos en hoop wat deur middel van die estetiese bereik kan word. In “kom in my tuin” tree Van der Merwe intertekstueel met AG Visser se “Rosa Rosarum” in gesprek:

kom in my tuin

waar donkerrooi rose

duister geheime vertrou aan die nag

kom met jou bene wat toevou om myne

perskes en pruime en ryp appelkose

proe ons vroeg in die dag

Die digter besing die liefde asook die geliefde in verskeie gedigte soos “ode”, “boheme op sestig” en “verbeeldingsvlug”. Die bundel word op gepaste wyse afgesluit met die gedig “troos en hoop”:

jou oë is so groenig-grys

soos dennebos en tortelduif

jou hare is so bruin-verby

soos koffieboon, barlinkadruif

jou hande so deurskynend-sag

soos spinnerak of nartjieskyf

jy’s woud en waterval

brood en hanepoot

maar bowenal

in lewe en in sterwe

my laaste troos en hoop

maar dan met plaasbotter

en stroop

W.L. van der Merwe se debuutbundel kan beskryf word as ’n meteoriet wat die Afrikaanse poësie met hellevaart gaan tref. Die digter is sonder twyfel ’n gesoute woordsmid wat elke woord, versreël en strofe met akkuraatheid tot ’n fyn genuanseerde bundel gebeitel het. Die bundel slaag as deurgekomponeerde geheel met ’n sterk bindende struktuur wat die goue drade van die lewe en die menslike ervarings telkens met mekaar verbind. Sy bundel bied inderdaad “troos en hoop” met die nodige “plaasbotter en stroop” aan elke poësieliefhebber. Dit gebeur nie aldag dat ’n bundel van hierdie hoë kaliber in Afrikaans gepubliseer word nie.

Resensie: Herman de Coninck. Biografie deur Thomas Eyskens.

Wednesday, July 18th, 2018

Toen met een lijst van nu errond. Herman de Coninck. Biografie deur Thomas Eyskens. (Uitgeverij De Arbeiderspers, 2017, ISBN: 978 90 295 1140 7, Formaat: Hardeband met omslag, 587pp.)

  • Resensent: Bernard Odendaal (ATKV-Skryfskool van die Noordwes-Universiteit)

 

Suid-Afrikaanse poësieliefhebbers ken die Vlaamse essayis en digter Herman de Coninck veral vanweë 4 besoeke wat hy tussen 1994 en 1996 aan ons land gebring het. Die laaste keer was dit om die publikasie van ’n (deur Daniel Hugo in Afrikaans) vertaalde keur uit sy gedigte, Liefde, miskien, bekend te stel. Hy het die toer in die geselskap van nog ’n Vlaamse skrywer wat bekendheid in die (Suid-) Afrikaanse letterkundewêreld sou verwerf, Tom Lanoye, meegemaak.

Hugo het later ook die vertaalwerk gedoen vir ’n meer uitgebreide keur uit De Coninck se digwerk, wat in 2009 in Suid-Afrika verskyn het. Dié keer is die vertaalde titel van sy digdebuut as bundelopskrif benut: Die lenige liefde.

Suid-Afrikaanse belangstellendes in die letterkunde van die Lae Lande sal voorts weet dat De Coninck in 1983 die oprigter en – tot sy alte vroeë oorlye op 53-jarige leeftyd in 1997 – die stuurman was van die internasionaal invloedryke kunsteblad Nieuw Wereldtijdschrift. Ook werk van Suid-Afrikaanse woordkunstenaars het in dié tydskrif tereg gekom. Onder meer die eerste verwoordings van Antjie Krog se verslaggewersbelewing van die onthullings en gebeure tydens sittings van die Waarheid- en Versoeningskommissie, later byeengebring in haar boek The Country of my Skull, het, op uitnodiging van De Coninck, vanaf 1996 as “Briewe uit Kaapstad” in Nieuw Wereldtijdschrift verskyn.

De Coninck is ongetwyfeld die mees gelese digter in die geskiedenis van die Vlaamse letterkunde. Van die geheelversameling van sy gepubliseerde gedigte het byvoorbeeld tot verlede jaar toe reeds sowat 50 000 eksemplare verkoop. Dit nadat sy werk aanvanklik herhaaldelik deur tydskrifte en uitgewers afgewys was.

Sy aansien as rubriekskrywer en essayïs blyk uit die feit dat sy joernalistieke skryfwerk, oorwegend met die lees en skryf van digkuns gemoeid, in 7 bundels versamel is. Hy was voorts die neerpenner van sowat 15 000 dikwels boeiende briewe van literêre belang, sodat ’n keur hieruit in 2004 gebundel sou word onder die opskrif Een aangename postumiteit.

G’n wonder nie dat hy al beskryf is as “de man die zijn volk poëzie leerde lezen”.

Twintig jaar na sy oorlye was daar egter nog geen omvattende en gesaghebbende optekening van sy gebeurtegewys kwalik opspraakwekkende, maar literêr-histories en -sistemies besonder belangrike lewe nie. In dié behoefte voorsien Thomas Eyskens met Toen met een lijst van nu errond op onderhoudende wyse.

Eyskens is woonagtig in De Coninck se geboortestad, Mechelen. Sowat 10 jaar gelede het hy daar ’n biografiese rondleiding vir letterkundebelangstellers oor De Coninck se grootwordjare ontwikkel – juis omdat De Coninck volgens hom as ’n outobiografiese skrywer gesien kan word. Van laasgenoemde getuig byvoorbeeld die verssiklus wat De Coninck oor sy familie geskryf het, asook gedigte oor die pedofilie van sy vader, oor die tragiese motorongelukdood van sy eerste vrou en die moeilike verhouding wat hy met sy “preutse, harde schoolmeesterjuffrouw” van ’n moeder gehad het (De Coninck se aangehaalde tipering van haar).

Vandaar Eyskens se titelkeuse vir die biografie oor De Coninck, ’n frase gehaal uit die volgende strofe uit De Coninck se gedig “Foto” (uit sy 1979-bundel Met een klank van hobo):

Weemoed is een foto van voor 20 jaar.

Familie, nog samen, nog gezond.

Is toen. Met een lijst van nu errond.

Het nu houdt het verleden bij elkaar.

Eyskens wou die gegewens wat hy vir dié Mechelse wandeling nagevors het, te boek stel en met foto’s verlewendig. Dít het uitgegroei tot ’n biografie van oor die 500 bladsye.

In die proloog verduidelik Eyskens dat hy derhalwe gekies het om De Coninck sover moontlik self, deur middel van aanhalings uit sy briewe, onderhoude, essays en digbundels, aan die woord te stel, naamlik “als ijkpunten om zijn levensverhaal te vertellen”. Dié primêre bronne is dan aangevul en genuanseer uit onderhoude gevoer met familielede, vriende en skrywerskollegas.

Eyskens bely in die proloog ook die betreklikheid van die beeld wat hy van De Coninck se lewensverhaal kon gee:

              Er zal heel wat ontsnappen, onuitgesproken en onbeschreven blijven. Een biografie schrijven betekent keuzes maken, selecteren, de ene verhaallijn in het licht plaatsen, de andere in de schaduw laten.

Die twee verhaallyne wat sterk in die kollig geplaas word is, in die eerste plek, die ontstaan en groei van De Coninck se joernalistieke en literêre bemoeiinge; daarnaas dié van sy verhoudings met vroue – “want zonder vrouwen kreeg Herman maar moeilijk poëzie uit zijn pen”. In die lewe van De Coninck het dié twee verhaallyne soms in spanning met mekaar verkeer. Aangesien joernalistieke werk De Coninck se dagligtyd grootliks ingesluk het, moes hy veral snags – met heelwat alkoholverbruik ter hopelike begeestering – sy digterskap beoefen. Dit alles het teweeggebring dat hy “niet altijd de echtgenoot of de vader kon zijn naar wie er thuis werd verlangd” (soos Eyskens dit stel).

Soortgelyk aan wat Eyskens doen, toon Daniel Hugo in die inleiding tot Die lenige liefde aan dat die werklikheidsdomeine soos dit in De Coninck se digwerk neerslag vind, grootliks bestaan uit die liefde, die natuur, die dood en die poësie – temas wat intiem vervlegd daarin verwoord staan. Trouens, poësie en “werklikhede” soos die natuur, die liefde en die doodsbelewenis tree heel dikwels as vergelykingsmateriaal vir mekaar op in sy verse. Hugo noem De Coninck derhalwe “die onvergelyklike digter van die vergelyking” en toon aan dat nie minder nie as 18 gedigte in De Coninck se versamelde poësie met die woord “zoals” begin.

In sy gedig “Bas-Oha 5” (uit die 1985-bundel De hectaren van het geheugen) lui dit soos volg oor dié beeldspraakvorm:

              Ach, de troost van een vergelijking,

het helpt bijna. Zodra ik nog maar “zoals”

hoor, wordt alles minder alleen.

Hugo meen dat De Coninck se voorkeur vir die vergelyking deels instrumenteel is in die gewildheid wat sy digkuns bereik het. Dit is ’n veel toegankliker beeldspraakvorm as die metafoor en ander vorme wat op assosiatiewe verbandleggings deur die leser staatmaak. Eyskens noem voorts De Coninck se voorkeur vir die alledaagse werklikheid en vir spreektaligheid (dikwels van elliptiese sinsbouaard) in hierdie verband – sodat die digkuns as ’n “democratische spiegel voor iedereen” kan funksioneer (soos Eyskens vir De Coninck self aanhaal). Voeg hierby die ironies getinte humor wat feitlik deurgaans in De Coninck se skryfwerk opklink. (Hy was glo in die omgang ook ’n bobaasgrapverteller.) Dié geestigheid het onder meer in die benutting van woordspel en verletterliking van idiomatiese uitdrukkings in sy verskuns gestalte gekry.

By die lees van Toen met een lijst van nu errond kom ’n mens onder die indruk van hoe De Coninck digterlik, dit wil sê bewustelik ás digter, geleef het. Hy het as ’t ware voortdurend geweet dat hy eintlik met die skryf van gedigte, en in sy essays en briewe met skryf óór poësie, besig was. Vandaar dat hy byvoorbeeld gereeld met sy digtersvriend Benno Barnard na stil oorde uitgewyk het om te dig – en onmiddellike, gevoelig-eerlike terugvoer daarop te ontvang.

In die skeiding tussen gedig en werklikheid het De Coninck kwalik geglo.

Poëzie 

Een schilderij heeft een lijst nodig,

zoals geluk doodsangst.

Wind bladert in tuin

en ineens slaat een bladzij

zich om. Zoals ik door je haren ga,

en zo anders als ze dan liggen.

Eindelijk is alles hetzelfde.

Kijk eens, zegt geluk, en toont ons het nu.

Het beeft een beetje in zijn hand.

Nog terwyl hy lewend was, was daar duidelike tekens van die aansien wat hy as digter en digkunskenner in die Nederlandstalige wêreld, maar ook wyer (by wyse van vertalings van sy werk) aan ’t verwerf was. Hy het prestigeryke pryse vir sommige van sy bundels ontvang en op ’n aantal prysbeoordelingskomitees gedien; voorts was hy die vestiger van die op popularisering van nuwe digkuns gerigte reeks jaarbloemlesings De 100 beste gedichten van (…).

Nadoods sou die ereposisie wat hy in die Vlaamse en groter Nederlandstalige poësiewêreld beklee, selfs kenbaarder word – soos ook sy gewildheid onder ’n breë kultuurpubliek. Eyskens illustreer dit met talle voorbeelde in die epiloog van sy biografie.

Afrikaanse poësieliefhebbers kan tereg dankbaar voel dat De Coninck se besonder onderhoudende en “demokratiese” digwerk via Daniel Hugo se vertalings ook vir ons toeganklik is. Één illustrasie hiervan ter afsluiting: Die gedig wat, in die groeiend multikulturele Europese grootstadsomgewing, De Coninck se heel bekendste gedig geword het, het ’n sanerende woord te spreek te midde van die identiteitsomstredenhede wat ons hier in Suid-Afrika beleef:

TRAM 11

Tram heen. Tram terug. Heen: jonge Zaïrese
heeft met baby hees geneurie, veel tijd,
intimiteit, elkaar, openbaar
en toch alleen van haar. Tram kijkt ernaar.

Tram terug: Marokkaanse probeert jengelend zoontje,
zootje, zotje stil te krijgen. Hoe meer ze hem door elkaar
schudt, hoe meer letters er uit hem vallen.
Tot Antwerpse volksmadam hem met tatata

tot zichzelf brengt. En tot ons allen.
Tingeling, tingeling door de stad.
Het openbaar vervoer doet aan beschaving,
aan feestelijkheid, aan wanordehandhaving.