Resensies

Resensie: Aantekeninge teen die skemeruur (Clinton V. du Plessis)

Monday, November 13th, 2017

 

Aantekeninge teen die skemeruur deur Clinton V. du Plessis. Cordis Trust Publikasies, 2017.

Resensent: Dewald Koen

 

Wat is dit omtrent die skemeruur wat mens en dier boei? Is dit die betowerende natuurspel wat deur die oog waargeneem word of is dit die inherente wete dat ’n siklus amper voltooi is? Vir my persoonlik word die skemeruur van elke dag met neerslagtigheid geassosieer. Vir baie jare het ek onder die indruk verkeer dat ek die enigste persoon was wat so gevoel het. Ek kon nooit verstaan waarom my gemoed skielik verander sodra die dag einde se kant toe staan nie. So lees ek tydens ’n Desembervakansie in my vroeë twintigerjare Leon Rousseau se biografie oor die lewe en werk van Eugène Nielen Marais. In Die groot verlange (1974) vind ek toe die antwoord op ’n gevoel wat ek nooit vantevore kon verwoord of verklaar nie:

Deur waarneming van sowel die bobbejane as ander wilde diere kom hy [Marais] tot die gevolgtrekking dat ’n bepaalde weemoed of ongedurigheid, ’n vae angs, gereeld teen skemeraand intree. Later, nadat hy ’n aantal mense ondervra het, ontwikkel hy die teorie van “hesperiese neerslagtigheid”, waaraan een uit elke twintig mense volgens hom onderhewig is.

Laasgenoemde teorie het my onmiddellik opgeval toe ek die titel van Clinton V. du Plessis se negende bundel Aantekeninge teen die skemeruur gelees het. Op die voorblad verskyn ’n monochromatiese foto geneem deur Du Plessis se skrywersvriend, Etienne van Heerden. Toevallig het ek die oorspronklike kleurfoto op Facebook gesien. Die besluit om die monochromatiese foto in plaas van die oorspronklike kleurfoto te gebruik, sluit simbolies aan by die titel van die bundel. Dié denimbaadjie wat aan ’n stutpaal van ’n draadheining opgehang is, skep ’n somber atmosfeer. Die oop verlate vlakte in die agtergrond met vlieswolke wat in die horison saambondel dra verder by tot ’n gevoel van eensaamheid en afskeid.

Die titel aktiveer ’n gevoel van bestekopname deur die digter by die leser. Figuurlik gesproke word die skemeruur met veroudering geassosieer en word die mens intens bewus van sy of haar verganklikheid. (Aldus die benaming van menigte aftreeoord as Huis Herfsblaar of iets dergeliks) Die literator, Helize van Vuuren, het in verskeie resensies en artikels na Breyten Breytenbach se “laatwerk” verwys. Alhoewel Du Plessis se bundel allermins as “laatwerk” beskou kan word, kry die leser die gevoel dat die digter in die proses is om bestekopname van sy lewe te maak. Laasgenoemde word ondersteun deur die sewe afdelings waarin die bundel opgedeel is naamlik “Prewelings”, “Littekens van landskappe”, “Kiekies”, “Restant”, “Plakboek”, “Wiegeliedjies” en “Nag!”. Die afdelings bevat gedigte wat verskeie temas aanspreek en fokus veral op herinnerings uit die verlede asook op hedendaagse sosio-politiese gebeure wat mense regoor die wêreld, maar spesifiek Suid-Afrika affekteer.

Du Plessis se gedigte kan as die ‘aantekeninge’ waarna die titel verwys beskou word. Hy maak hoofsaaklik van die vrye versvorm gebruik en die gedigte lees soos ’n persoon se lewensverhaal. Die gedigte is op geslaagde wyse georden om die sikliese metafoor van die menslike lewe te ondersteun. Die bundeltitel figureer reeds in die programgedig getiteld “Ou digter”:

Pen weifelend in die hand,

twyfelend op die rand van onthou

die blanko bladsy bleek

en ongeduldig op die swarthouttafelblad. […]

Niks sal duur, besef hy,

selfs nie sy verbete woordverset

teen die naderende skemeruur. (13)

Du Plessis as digter is bewus van sy eie verganklikheid as mens, maar ook as digter. Die motief word tot in die slotafdeling aangevoer met twee gedigte onderskeidelik getiteld “Helaas” (143) en “Nuusberig as lykdig” (144). Persoonlik sou ek die twee gedigte omgeruil het aangesien “Helaas” ’n beter keuse sou wees om die bundel mee af te sluit weens die meer intieme toon van die gedig.

Dit dan die relaas van ’n lewe:

geboekstaaf, berym,

die skryfskyn om die dood

doelgerig te probeer ondermyn.

.

Meermaal

tussenin

die twyfel, die weeklaag, die verlies

en geduld, Jobs van omvang.

.

Tussen die bladsye van ’n boek,

subtiel of minder subtiel,

skuil merkers, bakens, aanwysers,

maar tog nog die verdwaal.

.

Oorleef van boek na boek

en die slot

van hierdie lewe se verhaal,

soms bruut, soms banaal, soms broos,

bly geslote, toe, ’n rots

voor die graf in die grot

wat woorde nie kan wegrol nie. (143)

.

Die dood van bekendes soos die joernalis Suna Venter (“Nuusberig as lykdig”), die Nederlandse skrywer Joost Zwagerman se selfdood (“Bly te kenne”) asook Leonard Cohen kom aan bod. Ten spyte van die somber toon van die gedigte, skroom Du Plessis nie om ’n onderwerp soos die dood in woord te takel nie. Talle mense vrees die dood. Die dood is nie ’n onderwerp waaroor die mens wil gesels nie en tog word die mens daagliks deur die dood gekonfronteer – die mens se eie verganklikheid, maar ook die dood van ander deur middel van terreurdade of selfdood. In “Verloën” (69) bring Du Plessis hulde aan die onskuldige kerkgangers wat in Charleston in die Verenigde State van Amerika tydens ’n kerkdiens afgemaai is. In “Geografie” (71) word die lyding van die inwoners van Aleppo in Sirië uitgebeeld en word die leser intens bewus gemaak van die absolute futiliteit van oorlogvoering.

Aantekeninge teen die skemeruur bevat nie slegs gedigte vol hartseer en doodslag nie. Du Plessis lewer belangrike sosio-politiese kommentaar oor die uitdagings wat veral Suid-Afrikaners daagliks in die gesig staar. Armoede en die onregte van apartheid figureer in talle gedigte. Die menslike lyding word op eerlike en onpretensieuse wyse aangespreek. Die digter lewer ook kritiek op die Afrikaanse literêre establishment. In “Werkswinkel” (19) word die skryfproses ondersoek terwyl “Handleiding” op ’n meer humoristiese toon die ‘moets en moenies’ van die digkuns uitstippel. Opvallend is die invloed van veral Antjie Krog, Adam Small, D.J. Opperman en N.P. van Wyk Louw op Du Plessis se verse. In “Stelwerk” (18) tree die spreker intertekstueel met Krog en selfs die skrywer/digter Jeanne Goosen in gesprek. Liefhebbers van Krog se poësie sal die raakpunte tussen “Stelwerk” en Krog se gedig “Onderwyser” uit haar debuutbundel Dogter van Jefta (1970) raaklees.  In “Janfiskaal” (25) maak die digter op geslaagde wyse van die Janfiskaal as metafoor gebruik om die voorskriftelike Afrikaanse literêre establishment te verskeur (dit is dalk nodig!). Die gedig “In my kanon” (35) wat sinspeel op die literêre kanon, skryf Du Plessis soos volg:

Gebloemlees deur Olivier

voorgelees deur Hugo

op die versprogram sonder grense

’n versigtige, miskien ja-knik van Hambidge –

só, fluit-fluit

is ek my randfiguurstatus byna kwyt

maar ver sal ek bly sit van dáárdie Verseboek.

Een aspek waaroor ek gereeld wonder is waarom Du Plessis as digter nog deur talle Afrikaanse poësielesers as randfiguur beskou word? Tot dusver het slegs sy debuutbundel Geloofsbelydenis van ’n kluisenaar (1984) by ’n hoofstroom uitgewer verskyn. Du Plessis het wel die doelbewuste besluit geneem om homself van die literêre hekwagters te distansieer en het ook geweier dat sy gedigte deur André P. Brink in die Groot Verseboek (2000) opgeneem mag word. Is Du Plessis ’n rebel wat homself doelbewus eenkant hou of voel hy hom bloot nie tuis binne die Afrikaanse literêre establishment nie? Digters soos Nathan Trantraal, Ronelda S. Kamfer en Jolyn Phillips wat hoofsaaklik in Kaapse Afrikaans dig, geniet groot aansien binne die Afrikaanse literêre establishment. Tog word Du Plessis myns insiens misgekyk. Is dit omdat hy nie in Kaaps dig nie? (Is daar ’n ongeskrewe reël wat stipuleer dat bruin digters slegs in Kaaps moet dig om ‘kultusstatus’ te bereik?) Du Plessis is myns insiens ’n gevestigde digter wat talle geslaagde verse op sy kerfstok het, maar geniet bloot nie dieselfde erkenning as ander bruin of swart Afrikaanse digters nie. Na die lees van Aantekeninge teen die skemeruur het ek weereens tot die besef gekom dat Du Plessis kán dig en nie noodwendig altyd die erkenning wat hom toekom kry nie. Alhoewel nie al die gedigte in die bundel noodwendig ten volle afgerond is nie, is die oorgrote meerderheid gedigte poëties en stilisties geslaagd. Een so ’n voorbeeld is die gedig “Bekentenis” waarin die digter die slotreël kon weglaat aangesien die gedig op doeltreffende wyse met die tweede laaste strofe afgerond word. Ten spyte hiervan is die oorgrote meerderheid van die verse in dié bundel poësie waarmee die leser sal kan assosieer en sal geniet.

Aantekeninge teen die skemeruur is ’n welkome toevoeging tot Du Plessis se oeuvre. Hierdie bundel verdien om meer as een maal gelees te word. Met geslaagde metafore en beelde wat die verbeelding stimuleer, verleen Du Plessis konteks aan gevoelens en gedagtes waarmee menigte mense op daaglikse basis worstel. Hetsy bekommernisse oor die lewe of vrees vir die dood, sal die leser in dié bundel berusting vind vir daardie letterlike en figuurlike skemeruur-gevoelens wat Eugène Marais dekades gelede ondersoek het.

 

Resensie: Die mooiste Afrikaanse Christelike gedigte (samest. Cas Vos)

Sunday, October 22nd, 2017

Die mooiste Afrikaanse Christelike gedigte

Samesteller: Cas Vos  [Lux Verbi, 2017]

 Resensent: Tom Gouws

Die versamelbundel as ‘n soort half-deurlatende lens

1.

In haar resensie van die digter Tom Gouws se bundel Syspoor het Joan Hambidge dit indertyd as die poësie van die smal weg getakseer, en toe kategories gestel dat, te oordeel aan dié verse van die geloof, sy veel eerder die breë weg verkies! Hierdie tipe poësie van die smal weg is dikwels helaas nie wat D.J. Opperman die “smal poort van die wonder” genoem het in sy beskrywing van die wonderbaarlike transfigurasieproses waardeur stellasies vers gestalte kry nie. Op die internet is daar letterlik duisende webwerwe waarin sogenaamde Christelike poësie floreer, maar dit is meermale baie swak gedigte. Grootse idees waarborg nie noodwendig goeie letterkunde nie. Ongelukkig is godsdienstige sentimentaliteit ‘n sware las op die digterlike skouers, en dit laat die sogenaamde Christelike vers dikwels sink in die gemeenplasigheid van religieuse uitdrukking. Daarbenewens is daar ook meermalig ‘n valse en verwronge lesersverwagting dat geestelike poësie ‘n bepaalde “mooiheid” moet hê, ‘n vangstrik waarin die titel van hierdie versamelbundel natuurlik oop-oë in trap.

Miskien is dit eerder die samesteller wat daarin getrap het, maar ek vermoed eerder dit is die uitgewer en die bemarkers wat druk uitgeoefen het vir hierdie bepaalde betiteling. Die bundeltitel is analoog aan die hoogs suksesvolle bloemlesing van Fanie Olivier: Die mooiste Afrikaanse liefdesgedigte. Maar die mooiste Christelike gedigte is myns insiens meer as ‘n onbehaaglike reklamefoefie om soveel as moontlik pienk boekies te verkoop en in die proses die Afrikaanse digters daarvoor te laat betaal. Dit hou ook nie enigsins rekening met die wesensaard van die Christelike geloof, dat dit dikwels per definisie juis nié mooi is nie. Mooi, het Immanuel Kant immers verduidelik, is nie noodwendig met subliem te rym nie (das Schöne teenoor das Erhabene). Ek verstaan die denkrigting van byvoorbeeld François-René de Chateaubriand se estetiese genié du christianisme, wat in Christelike intellektuele dogma en gestileerde liturgie die mooiheid van goddelike waarheid raaksien en vooropstel, maar dit is bepaald net ‘n versiersuikering van die bloed en mirre wat die deursigtige boeke van die ware geloof bied. Die lewe is dikwels nie mooi nie; helaas ook nie die dood nie.

Maar soos Koos Kombuis (http://klyntji.com/post/165233841243/koos-kombuis-oor-cum-geloof) weet te vertel het, in ‘n meesterlike toevalligheid van divine comedy-ironie, die spesifieke mark waarvoor die uitgewer, Lux Verbi (ongetwyfeld deur CUM geïkoniseer), met biddende hande lippe afgelek het, ‘n koïtus interruptus veroorsaak toe CUM die stapels pasverskene boeke summier teruggestuur het uitgewers toe. ‘n Mens wonder steeds hoekom hulle dit gedoen het? Omdat die mooi binneboekie nie pienk genoeg is nie?

2.

Bepaald het Cas Vos ‘n ander Christelike tas vir hierdie pelgrimsreis gepak as wat die meeste behoudende gelowiges sal kan verduur. Die waarmerkgedig van sy eie oeuvre – wat hy hier opneem – is die ontluisterende ‘die Here is my herder nie’, wat nogal veelseggend is vir ‘n bundel soos dié en sy samestellerskeuse se wyer definisie van mooi op ‘n metavlak effens opstuur, alhoewel ‘n mens betwyfel of dit enigsins só bedoel is. Desnoods vra dit vir ‘n ander tipe bril as die konvensionele Christelike perspektief:

.

Die Here is nie my herder nie,

ek kom alles kort.

Hy lei my na leegtes,

laat my bloedsweet,

bring my na ’n woestyn

sonder manna se genade

op die deinende duine.

.

Hy lei my op omweë

om sy verlore eer te soek.

Ek kruip deur donker dieptes,

my hart skommel bang;

U het u hand teruggetrek,

ek kyk vas teen u rug.

.

U laat my aan ’n kruis hang

terwyl my vyande koggel.

U ontvang my soos ’n rower,

ek is oorlaai met skuld.

Al slaan u stilte my stom,

sal ek na U bly roep,

ek, u weggooilam.

Tog is hierdie gedig, ten spyte van té gemaklike jukstaposisies, onteenseglik in die toonaard van die psalms, veral Dawid se aweregse uitsprake wat soms selfs godslasterlik kan klink as jy die eerlikheid van die hartstog miskyk. Die God van die Bybel is nie kleinserig nie, en Hy daag graag worsteling uit, soos ons met Jakob by die Jabbok geleer het, en waarvan Elisabeth Eybers in haar gedig ‘Jabbok’ dit mooi noem: God se “verpletteringsreg … wat ons verstrengeling moet besleg” (ongelukkig nie in hierdie bundel opgeneem nie).

Die vorige versamelneste van Christelike poësie, naamlik C.J.M. Nienaber & M. Nienaber-Luitingh se Die braambos brand (1987) en F.I.J. van Rensburg se Jubilate! Loofgedigte in Afrikaans (1995), was saamgestel met ‘n meer konvensionele, formele en teologies fundamentalistiese oog. Alhoewel Vos baie van hul (dikwels voorspelbare) keuses handhaaf, bring hy bepaald ‘n wyer aanbod as wat sy voorgangers gedoen het. Hy probeer dit in ‘n poëtiese, maar breedsprakige voorwoord verdedig deur te praat van  “die lang en onbekende reis” deur die versamelbundel waarop hy die leser moet “voorberei”. Die “voor-woord” doen dit helaas nie, want alhoewel hy die metaforiese konsep van die reistas van Orhan Pamuk (‘My father’s suitcase’, uit Other Colours) inspan, is die gebruik van die beeld ten opsigte van die versamelbundel taamlik oorspanne, selfs by die heilige hare bygesleep. [Ongelukkig is daar ook twee foute in die tweewoordtitel, voorgehou op p. 15 in die voetnote as In Other Colors.] Dat die versamelbundel buite die kanonieke grense van geïnstitusionaliseerde Christendom beweeg, is bepaald so, soos Charl-Pierre Naudé op Versindaba (met die bekendstelling van die bundel op dié blad) dit verdedig het. Maar Daniel Hugo se opmerking daaroor hou myns insiens méér water: “In die Christelike teoloog Cas Vos se woordeskat word die term ‘Christelik’ dus totaal inhoudloos.” (Hy bedoel dit kennelik as verwysende na die samesteller se uitgangspunt met sy bundel, en nie noodwendig verwysende na sy teologiese posisie nie.)

Die lig van byvoorbeeld Derrida en Caputo se openbarende insigte rondom “the return of religion” en die “self-revising, self-questioning mode of openness” wat dit onderlê (in Faith and Knowledge: The Two Sources of ‘Religion’ at the Limits of Mere Reason) bring ‘n moontlike teoretiese raster na vore wat besonder bruikbaar is in hierdie debat, veral as jy dit lees teen die grein van Paul Heelas en Linda Woodhead se boek The Spiritual Revolution: Why Religion is Giving Way to Spirituality, asook James A. Herrick se The Making of the New Spirituality: The Eclipse of the Western Religious Tradition. En hierdie drie ou staatmakertekste maak steeds insiggewende vensters na die ooste oop oor hierdie onderwerp: Otto se The Idea of the Holy: An Inquiry into the Nonrational Factor in the Idea of the Divine and its Relation to the Rational; Santayana se Interpretations of Poetry and Religion, maar veral Scott se The Wild Prayer of Longing Poetry and the Sacred. Maar dit dalk vir ‘n ander dag.

3.

Oor hierdie vreemde reistas van Christelike gedigte, sê die samesteller: “Al is al die gedigte in die bloemlesing nie noodwendig streng gesproke Christelik van aard nie, is al die opgenome gedigte weldeeglik versoenbaar met die Christelike oortuigings.” Dit is dan juis oor hierdie ontoepaslike titel: die mooiste Christelike gedigte waarteen ‘n klompie digters beswaar gemaak het. Ons het in die pers gelees van Daniel Hugo en Lina Spies wat ‘n probleem het met die feit dat hulle gedigte enigsins as Christelik voorgehou word. Trouens, Daniel was een van die uitgesproke nie-Christelike dog uitverkore digters wat volgens Vos “die nagte laat vonk het” om nuwe gedigte van geestelike karakter vir die bundel te lewer, en toe het Vos, die jakkals, hulle onverhoeds op skynbaar heilige grond gefop. Klaarblyklik sou die titel eers Die mooiste Afrikaanse geestelike gedigte wees, maar dan sou die samesteller perdalks as ‘n professor uit die Protestantse geloofstradisie nie die bundel kon saamstel nie. [‘n Mens vra jouself net af: Hoe kan die bygesleepte of ingesmokkelde gedigte summier deel van die “mooiste Afrikaanse gedigte” wees, as hul nog nie eens formeel gepubliseer is nie?]

Selfs al gebruik Cas Vos ‘n enkele frase van Breyten Breytenbach in die voorwoord, haal geen gedig van Breytenbach die heilige Christelike treknet nie.

En dít presies belig die problematiek met hierdie bundel. Breytenbach se totale bydrae tot hierdie bloemlesing is ‘n mooi twyfelagtige frase: “deur verkykers van trane”, maar vir seker is dit nie sy enigste Christelike saadstorting nie? As ‘n mens enigsins Wikipedia kan vertrou as breë omlysting, sê dié digitale ensiklopedie die volgende oor Christelike poësie: “Christian poetry is any poetry that contains Christian teachings, themes, or references. The influence of Christianity on poetry has been great in any area that Christianity has taken hold. Christian poems often directly reference the Bible, while others provide allegory.”

Nét uit hierdie populêre terreinafbakening as keusekriteria sou Breytenbach, ten spyte van die feit dat hy ‘n uitgesproke Zen-Boeddhis is, heelwat verteenwoordigende gedigte in hierdie versamelbundel moes kry. Sy werk is diep geanker in die Bybel as interteks, alhoewel hy dikwels sardonies die Woord met die woord probeer troef. Maar anders as met byvoorbeeld Hambidge, ook ‘n Zen-Boeddhis volgens haar eie belydenis, is hy geen ruimte tussen die Christelike digters gegun nie. ‘n Mens sou wou vra hoekom op Gods aarde nie – hy is immers die grootste van die aweregse dissipels? Inaggenome sy enorme oeuvre en veral die diep geworteldheid in die Afrikaanse leef- en denkwêreld, die religieus-kulturele kontekste van sy skryfwerk en sy inweef van Bybelse verwysings, sy hoogs interessante en dikwels amusante losgemaal met God, Jesus en die Heilige Gees, beantwoord hy onteenseglik aan die kriteria om hier ten minste op die eerwaarde kerkraad te dien.

Maar die saak is ook meer kompleks as dit, as byvoorbeeld die digter T.T. Cloete, wie se Godsbeskouing en Christelike belydenis duidelik uitdrukking vind in sy poësie, indertyd in ‘n onderhoud met Andries Visagie op LitNet, kategories ontken dat hy ‘n Christelike digter is. In hul gesprek oor die feit dat Cloete se bundel Heilige nuuskierigheid die indruk skep van ‘n religieuse, vooropstelling, antwoord Cloete: “Die bundel gaan nie Christelik-religieuse inhoud hê nie. Nee! Ek is nie ‘n Calvinistiese digter nie. […] Ek is ‘n Christen, en ‘n oortuigde een, in alle erns, maar ek wil nie ‘n Christelike digter genoem word nie.” Dit herinner my aan John Irving se boek The World according to Garp, waar daar ‘n beweging ontstaan het ná die elfjarige Ellen James verkrag is en die verkragter toe haar tong uitgesny het om nie teen hom te kan getuig nie. Baie vroue het in feministiese solidariteit met Ellen James hul tonge afgesny. As Garp die ware Ellen James op ‘n dag ontmoet, skryf sy vir hom op ‘n stukkie papier: “Hi, I am Ellen James. I am not an Ellen Jamesian.”

Die plot sickens as Cas Vos in reaksie op Joan Hambidge se besware teen die versamelbundeltitel en –prosedure dit eksplisiet uitspel dat hý ook nie homself as ‘n Christendigter beskou nie: “Ek reken, in alle beskeidenheid, myself, net soos T.T. Cloete en I.L. de Villiers, nie as Christelike digters nie, maar ek oordeel dat ek ’n digter is wat in heelwat gedigte ’n Christelike uitstraling het.” ‘n Christelike uitstraling? In alle beskeidenheid – die hemele behoede ons. Dalk moes Cas bloot net die publikasieproses summier gestop het – daar is heeltemal te veel teësprekinge in sy woorde en wederwoorde.

Geheel en al op ‘n ander punt (nié die naaldepunt waarop ontelbare literêre engele dans nie) – ‘n mens sou dalk ‘n saak kon uitmaak dat Afrikaans, benewens ‘n dwingende nasionale strewe, seer sekerlik ook ‘n gelykkloppende Christelike strewe gehad het, en dat ons ‘n Christelike tongval met die moedersmelk en die pampoen ingekry het. Die Taal is noodwendigerwys deurdrenk met die Christelike metafoor en segswyse, in dieselfde mate as wat Edward Said oor nasionalisme gesê het: “Nationalism is an assertion of belonging in and to a place, a people, a heritage. It affirms the home created by a community of language, culture, and customs; and, by so doing, it fends off exile, fights to prevent its ravages.” (in Reflections on Exile and Other Essays, p. 176). Inderdaad, in Miroslav Holub se bekende woorde: There is poetry in everything. That is the biggest argument against poetry.

Desnieteenstaande. Charles Glicksberg se omskrywing van Christelike letterkunde in sy boek Literature and religion: a study in conflict kan dalk beter as Wikipedia gebruik word om die tematiese keuse nader te omlyn: “At the heart of the religious utterance … is the awareness of the neverending endeavour to hold on to a faith that is elusive and paradoxical, a faith that cannot be grasped cognitively or verified empirically, a faith that transcends the limitations of language – above all, a faith that must be perpetually renewed if it is not to perish.” (p. 81). Die samesteller wou uiteraard so ‘n volledige diachronie as moontlik dek, maar gemeet aan Glicksberg se definisie hierbo sou ek egter ‘n groot aantal van die gedigte wat in die bundel opgeneem is, dalk uitgelaat het, want hulle is nóg mooi nóg Christelik.

[Net ‘n sydelingse irritasie: dit is jammer die gedigte word in die versamelbundel elkeen alleen op ‘n bladsy geplaas – dit mors ongelooflik ruimte en insgelyks ook geld. Daar kon amper die helfte meer gedigte geplaas gewees het as die bladuitleg anders was.]

Om die Christelike register wat die bloemlesing in sy allegaartjie nou wel uitstraal ten beste te kan beskryf, sou ek dalk die gedig ‘XLI’ van die digter M.M. Walters, uit die bundel met die mooi maar ontwykende titel, Sprekende van God, gebruik (helaas ook nie in die bundel opgeneem nie; ek haal net ‘n fragment aan):

Het ek ooit oor Gód gepraat, God sélf,

of maar net die mens se begrip van hom,

oor voorstellinge en simbole, een van die baie parallelle:

Allah, Boeddha, Christus, noem maar op,

een of ander profeet se individueel-menslike ervaring,

waanbeelde, visioene, hallusinasies, modelle

wat ontstaan uit ons so veelsydige onmag,

substituut vir oorsake wat onbekend is ..?

En alhoewel dit God is van wie gepraat word, moet daar streng gesproke eerder van Christus gepraat word, synde dat die bloemlesing as Christelik voorgehou word. (Maar dan – Olga Kirsch as Jodin se gedigte is hier opgeneem?) Miskien moet ons dan eerder sê die Christelike stemvurk van die bundel is binne die natrilling van die volgende fragment van Johann de Lange se gedig ‘Sheila Cussons: Brief aan ‘n skrywer’, in Die algebra van nood (ook nie in die bundel opgeneem nie):

Christus was nie net sommer ‘n man nie;

Hy is oneindig iets méér, oneindig iets ánders.

Hy is die Syn waardeur ons stroom

& deur Hom stroom ook, by the same token,

al die demone, alle legendes en mites,

hemel & aarde, als van watter menslike

bewussyn daar ooit nog was, is, of sal wees.

In hierdie lig gesien is al die Christelike lootjies wat Cas Vos aan die Afrikaanse digters – Moor, Jood en Mohammedaan – uitgedeel het, ewe lank. Sy uitverkiesing was per definisie nie Protestants of selfs Katoliek nie, maar goddank eerder universalisties. Love wins.

4.

Maar helaas nie alle liefde nie. Twee bydraes wat jammerlik in hierdie bundel ontbreek, is eintlik twee uiterstes wat die idiolek van die digter aanbetref, maar ook die geestelike belewenis wat met dieselfde tematiese gegewe werk, maar ‘n totaal ander geestelike beleweniswêreld veronderstel.

Alhoewel hier in die versamelbundel twee gedigte van Johann de Lange opgeneem is, is dit mooi en veilige gedigte. Maar De Lange se grootste bydrae tot die Afrikaanse diskoers lê juis in sy roekelose integrering van die lyflike en die Goddelike, sy onsubtiele growwe diskoers waarin hy vlesig van Jesus Christus praat. Hy noem dit later in ‘n bundeltitel dalk selfs Weerlig van die ongeloof (analoog aan Daniel Hugo se bundel lank terug: Verse van die ongeloof ). Hierin die hemel en aarde in ‘n verterende versvuur oorbrug; slaan hy, apokalipties gesproke, soos weerlig van die ooste na die weste. ‘n Groot deel van die bundel Vleiswond praat in tale wat Vos behoort te verlei het tot opname: sakrament, drie-eenheid, boetedoening, kommunie, hoëpriester, benediksie, bieghokkie, wywaters, kruisvaart, stigmata, houtkruis, die Onse Vader, profeet, gevlerkte engele, heiliges, en vele meer. Maar dit is skynbaar nié net “bloot ’n kwessie van geloof” (‘Stigmata II’) nie, nee:

die on-

goddelike genot

speel bes moontlik heel te gevaarlik na albei kante toe. Hier sou géén sprake durf wees van die goedkeuring van óf CUM óf God nie. En dit is jammer, want soos I.L. de Villiers êrens dit raak gesê het: “oor al ons heiligheid loop daar ’n vlieg”, altyd.

Maar weer eens – ek beoordeel dit wat nie daar is nie asof dit daar is, miskien self verlei deur die Bybelse beginsel om te roep wat nie bestaan nie asof dit bestaan. Maar lees net hierdie ontroerende gedig getiteld ‘Kommunie II’, met sy verbysterende gelykstellings, metafore en reikwydte, wat die allure van ‘n deurtastende gebed het  (helaas ook nie opgeneem nie):

.

Na die aand se brood en wyn

– die nagmaal van die vlees –

voel my vingers oor jou lyf

die opgehewe letsels van jou vrees

.

en weet dat jy gekruisig is,

dat almal van jou praat

en jy in drome elke soen

onthou as Judas se verraad,

.

dat jy in die doopsweet van die nag

weet wat ander van jou dink,

dat een, dat hý

nie uit jou glas wou drink.

.

Ek hoor jou langs my vra:

Word sonde sigbaar as sarkoom?

Skuil u Gees nie skimmig wit

in die dun kondoom

.

van my gebed? Kan U my voel

deur die fyn membraan?

Ek hoor jou laatnag huil, en Een

wat sê: Dit is voldaan.

.

Is u bloed dan ook besmet?

Hoe word ons ooit van U genees?

Is dit hoe U ‘n liggaam breek,

die bros skyf van die gees?

Dit is die vraag wat ek myself deurgaans in die loop van hierdie bundel vol Christelike gedigte van meestal nie-Christelike digters afgevra het – Hoe word ons ooit van U genees? En as jy die antwoord op hierdie ewige retoriese vraag in die heel laaste strofe probeer beantwoord kry, is daar verskeie tekste wat hul kom tuismaak in jou hart, nie net die hoëpriester van die duisternis, Walt Whitman, nie, ook die gay-ateïs Italiaanse filmmaker, Pasolini, (deur sy film, The Gospel according to St Matthew, in ‘n artikel deur Hambidge uitgewys), maar veral D.J. Opperman se grootse Christelike gedig uit die reeks ‘Kroniek van Kristien’:

.

In die tyd van geestelike dronkenskap

is haar lyf gevul met die rooi sap

wat van die geel son en die soet fontein

in haar liggaam gis en borrel soos jong wyn;

en daarvan het sy uitermate groot geswel

sodat haar lyf verby haar lede wel

en sy, volkome deur haarself omsluit,

net kommer oor: “Wat kom daar uit my uit?

In die groot honger is die kwaad

gesaai reeds met die strooiing van die saad

wat ek vermenigvuldig wek in my.”

Sy voel in haar hoe roer die rye:

“Is die pitte swart of bruin of wit?”

Dan het sy om haar sondes weer gebid.

Sy word ten volste van die groot verwag

en weet nou breek die uur aan van die slag,

en op ‘n warm somerdag het sy gedwee

haar met die loop van die vrugwaters oorgegee…

en half verstrooi sien sy hoe om haar staan

wit, bruin en swart, ‘n halwe maan,

en onbesorg eet hulle skyf na skyf

die wyn en brood van haar bros lyf.

Hierdie uitstaangedig in die Opperman-oeuvre is deel van ‘n siklus wat gebou is op die Middeleeuse Het heilige leven van Sinte Kerstine en bied ‘n profetiese versiendheid van wat die mirakelagtige moontlikhede van gemeenskaplike geloof in hierdie land kan wees. Ek sou dit bitter graag in hierdie bundel wou sien, miskien selfs in die plek van ‘Nagmaal’, uit dieselfde reeks.

Die ander groot mankament van Cas Vos se Christelike bundel is dat daar nie ‘n enkele gedig van Rosa Smit opgeneem is nie. Krone van die narsing is met die Ingrid Jonker-prys bekroon, en ook in Die begeleiding van duiwe en Die rooi veer in Vasco se hoed is daar onthoubare Christelike gedigte. Smit bied ‘n Christelike perspektief wat onder andere beslag gee aan die Pinkster- en Charismatiese belewenis, tematiek wat helaas min aandag in die Afrikaanse poësie kry, maar ongetwyfeld ‘n baie groot verteenwoordiging wêreldwyd geniet. Dit is jammer.

5.

Ek het nou al probeer verduidelik hoekom dit lyk asof die mooi-kwalifisering in hierdie bloemlesing misleidend is, ook die Christelike kwalifisering. Om dan vir ‘n oomblik stil te staan by die letterkundige trappe van vergelyking-kriterium waaraan die mooiste Christelike gedigte gemeet moet word, vra dat ‘n mens kyk na die samesteller se spesifieke keuse van tekste. Uiteraard is hierdie nie net ‘n lukrake versameling van Christelike gedigte nie, maar die bundeling word bepaald ook deel van ‘n kanoniseringsproses. Of Vos genoegsaam in die akademiese dissipline geag word om oor die Afrikaanse letterkunde só ‘n poortwagtersrol in te neem, is ‘n ope vraag. Die Christelike taksering is hoogstens ‘n tematiese keuse, maar die poëties-mooiste is twyfelagtige subjektiwiteit (veral as gedigte spesiaal in opdrag vir die bundel geskryf kon word).

Uiteraard, soos Cas Vos erken, is sy keuse van opgenome gedigte hoogs subjektief, al meen hy dit is “hopelik verantwoord”. Twee gesiene (Christelike) literatore van die (vroeër Christelike) Noordwes-universiteit het wel volgens die voorwoord “hulle wakende oë oor die versameling laat gaan”, dus was hulle nie deel van die seleksieproses nie, maar bes moontlik die twee finale keurders van die manuskrip. Vos het dus bloot as gewone digter en kennelik poësieliefhebber die reusetaak verrig om die Afrikaanse letterkunde te beoordeel uit hierdie spesifieke perspektief en dit voor te hou as die mooiste. Dat dit grootliks dus sy voor- en afkeure sal weerspieël, is noodwendig.

Die korpus waaruit Vos moes kies, is ontsaglik wyd. W.P. Rautenbach, in sy navorsing: Die Christusfiguur in die Afrikaanse poësie, wys uit dat van die aanvang van ons letterkunde in Afrikaans tot en met die studie verskyn het (1962), elke digtersgenerasie in die literêre geskiedenis deeglik oor hierdie onderwerp besin het. M.E. Bosman se latere studie: Op Hom die groot hosannas: enkele aspekte van die moderne Christelike poësie in Afrikaans (1989) het dieselfde bevind vir die tydperk sedertdien, ook Ammerentia Robinson se proefskrif: Poësieteks en Bybelse interteks (1992) wys dieselfde tendens onteenseglik uit. Gertruida Engelbrecht se insiggewende studie: Bybelse intertekste in resente Afrikaanse gedigte en lirieke, met spesifieke verwysing na identiteitsformasies in die (post)-postmoderniteit toon aan dat in die eietydse poësie en populêre liedere God en die Christelike godsdiens steeds ‘n absoluut prominente plek inneem. Op. p. 377 van hierdie studie is daar dié bevinding: “In Afrikaanse musiek, wat ook in hierdie studie aan bod gekom het, is religie dikwels nie die tema van die lied nie, maar is dit steeds ‘n belangrike verwysing en interteks. In Afrikaanse gedigte is religie steeds ‘n algemene tema.” Hierdie sterk tema vra derhalwe absoluut vir ‘n tipe samevoeging van ‘n familie gedigte in ‘n bloemlesing – dit is definitief dus ‘n aktuele bydrae.

Indertyd het D.J. Opperman in Wiggelstok dit benadruk dat die hele moderne Afrikaanse liriek staan in die teken van ‘n godsdienstige stryd. Dit was dan ook die navorsingsterrein van M.S. du Buisson se bekende teoretiese werk: Die mens-God verhouding in die Afrikaanse poësie. (‘n Vergelyking van die geestelike beskouing van ouer Afrikaanse digters soos Du Buisson dit geïnterpreteer het, en hoe dit sedertdien dramaties verander het, kan ‘n baie interessante navorsingsonderwerp wees. Charl-Pierre Naudé se uitstekende resensie, ‘Christelike’ verse vir die twyfel en die glo, op die virginaal-ontoeganklike Netwerk24 se boekeblad, is ‘n baie goeie voorloopverkenning van wat so ‘n studie kan bied.)

Daar is meer Afrikaanse digters, maar veral lewende tekste, weliswaar diep verootmoedig, helaas met leë hande, wat voor die geslote poorte van die heilige verbloemlesing staan. Ek is bewus van George Louw se donker gekweldheid oor God in die agtergrond, en hoor Freda Plekker prewel mea culpa mea culpa maxima. Ook Pieter Smit se “onwegbiddelike woord” waar hy in die township kerkhou, “waar u in die plek kom staan / van asem bloed en sweet”, hoor ek vaagweg. Ek hoor Gert Vlok Nel “in sy agteryardste agteryard … (toe) die laat-middag … chroom geword / & trein wat ysig fluit”, en ek sweer ek hoor hom prewel God se Naam sonder dat hy dit eens sê. En in die agtergrond dreun-inkanteer Totius die Psalmberymer sy Psalm 8-beryming heiligmooi met HemelBesem, Bittereinder en Die Heuwels Fantasties. En hulle harmonieer met P.W. Buys uit die Dopperhemel se sober Gereformeerde verwondering oor God, en met Koos Kombuis se vrank stem wat Petrus poëties namompel in sy gedig ‘hemel’ op die album dertien – “Kom maar binne. God nie godsdienstig. God liefde.”

Mea culpa. Na regte moet ‘n mens die onderhawige bundel beoordeel aan die gedigte wat wél daarin opgeneem is, maar met versamelbundels kan dit tog glad nié so werk nie. Die proses van beoordeling is meer soos die eerste strofe van die klassieke gedig van Hughes Mearns, ‘Antigonish’:

Yesterday, upon the stair,

I met a man who wasn’t there

He wasn’t there again today

I wish, I wish he’d go away…

‘n Mens kyk nou veral na wat NIE daar is nie, wat dan wel daar is, of soos Cloete dit in ‘n gedig (ook nie hier opgeneem nie) mooi benoem het as die aanwesigheid van die afwesigheid. Die begeesterde Christelike én nie-Christelike leser soek na veel meer as wat die bloemlesing uiteindelik bied, veral omdat die samesteller die poorte, by spreke van wyse, onchristelik wyd oopgemaak het. Ek soek byvoorbeeld Jeanne Goosen se schackerige gedig, ‘Let it be’, wat ek vermoed nog net bestaan op die grond van die genade dat dit baie lank terug in die vergetelheid van Rapport verskyn het (en uiteraard nie hier ingesluit is nie):

Ek sit op die stoep. Die aand kom af

Die driepootbrak huppel huiswaarts

Christus kom sit aan met sy vuil voete

en geblowavede hare

Hy breek die brood. Ek is moeg, sê hy

en ek bring vir hom ‘n skottel water vir sy voete

Hy skop sy sloffies eenkant

Niks is meer heilig nie, sê hy

Hulle ploeg nou atoomafval in mý woestyn

Let it be, sê ek. Let it be en ek skink sy glas vol wyn

Sorry, sê ek, maar Tassenberg is al wat ek het

By the way, jy‘s reg niks is meer heilig nie en dit maak my sad

Hoe voel jy, vra die meester. Hoe voel jy regtig?

Ek lag. Wil jy regtig weet

Praat met my, sê hy. Hoe voel jy regtig?

Wat kan ek tog sê. Alles is in sy moer

Dit help nie om ‘n woord daaroor te tjank nie

laat staan nog bid. Ek meen

my broer se as is in ‘n fles somewhere in Stikland

hy stamel sonder klinkers maar ek kop wat hy probeer sê

Let it be, sê die meester. Let it be al huil jy bloed

Die oordeelsdag kom ook en my pa slaap nie

.

Ek kop, sê ek. Ek kop alles

maar soms verlang ek na die ou dinge

soos die mooi droewe woorde van jou daddy

Goed soos regverdigheid en ewigheid en geluk

Ja, sê die meester, dis ‘n lang wag maar hy sal sy woord hou

Ek maak ons glase weer vol

Sorry weer ‘n keer, maar Tassenberg is al wat ek het

en waar dit vandaan kom is daar nog baie

so moenie skaam wees nie

Cheers

Daar‘s baie dinge waaroor ‘n mens jou ook kan verheug, sê die messias

maar los dit vir eers

Sit daar vir ons ‘n song op, vra hy

Ek doen

Somewhere over the rainbow sing Judy Garland

Ek breek ‘n stuk brood en voer die meester

‘n Mens moet eet ook, sê ek

and that is no bloody maybe

Soms is ek bang vir jou ou dad, sê ek

hy stuur reën maar ook goed soos droogte wat diere laat vrek

Let it be, let it be, sê die messias

Eintlik verdien aardlinge niks. Maar daar is goeie goed ook

Vat nou vir Judy Garland, sy‘s tog meer as reën of droogte

Selfs een soos daai ou Patience Strong

wat sy soms tussen die lyne kwytraak

Many a true word is spoken in jest

Maar dis julle klomp, julle wat niks met rus kan laat nie

wat van die wêreld so omgekrapte onheilige plek maak

Dis julle, you must let things be, you must let it be, let it be!

Dis net, sê die meester, dis net . . .

Ag, nou weet ek ook nie meer wat ek wou sê nie

Is daar nog Tassies?

Ek soek dus dalk, soos Peggy Rosenthal dit mooi verwoord in haar boek: The Poets’ Jesus. Dit sou byvoorbeeld netjies pas rondom ‘n teks soos ‘Die geloofsbelydenis van ‟n afvallige”’ van Lina Spies (nie hier opgeneem nie):

Ek glo in die skeppende God

van die wordende heelal

wie se naam te heilig was

om uit te spreek:

Jahwé, die God van Israel,

wat ‘n Vader geword het

vir Jesus van Nasaret,

die wonderskone boodskapper

van die onmoontlike liefde,

deur wie God my vader

maar ook my moeder is.

Ek glo in die Heilige Gees

wat mense in alle tye

inspireer tot werke

wat die stempel dra

van die ewige.

Ek glo dat omdat ek lewe

ek aan alle lewendes

sorg en deernis verskuldig is

en ek glo dat as ek sterf

ek opgeneem sal word

in die durende siklus

van vernuwing en verval

en dat die lewe triomfeer

in elke geboortekreet

omdat die lewe magtiger is

as die dood.

Maar meer as alles soek ek, Cas Vos, die één gedig wat hierdie bundel móés bevat het, die mees onskuldige, rein, veelvlakkige, digterlik briljante Christus-gedigte in die ganse Afrikaanse letterkunde: D.J. Opperman se ‘Sondag van ‘n kind’. Maar hy is nie hier nie. Helaas.

Ek is wel baie, baie bly dat Coenie de Villiers se pragtige gedigte in die bundel opgeneem is, en ek hoop van harte dit vind ook ‘n weg tot in Groot Verseboek. Maar ek soek tevergeefs na Amanda Strydom se lieflike en suiwer Godstaal.

‘n Mens sou verder kon pieker oor die Afrikaans in Die mooiste Afrikaanse Christelike gedigte, as daar ‘n paar (soms flouerige) vertalings ingegooi is, en daar dan geen enkele verteenwoordiging is van byvoorbeeld Uys Krige se singende Afrikaanse vertalings van Jorge Mateus de Lima en Murilo Monteiro Mendes nie.

Maar ‘n mens hoef nie die vaatjie uit te drink om te proe hoe proe die wyn nie. Daar sal altyd miskende heiliges wees.

6.

J.P. Spies het in ‘n artikel getiteld: ‘Intergedigtelike konteks’ (in F.I.J. van Rensburg, se Die kunswerk as taal ‘n uitdrukking gebruik wat hierdie Christelike versamelbundel raak beskryf. Dit is ’n “soort half-deurlatende lens” (p. 106). Dit is bedoel om soos Eugène N. Marais se woord so wyd soos die Heer se genade te wees, en daarom nooi dit byvoorbeeld Loftus Marais cocky met ‘n catsuit in en laat hom vermakerig voor God paradeer, maar dan sal ek ander wat nié hier verwelkom is nie, ‘n verleë kniebuiging na God se kant sou wou sien maak. Ons het van M.M. Walters die geharde ateïs en provokateur van God geleer:

God sélf, die objektiewe, werklike, die Één

wat skuil gaan agter ons metafisiese projeksies,

bly op geen enkele wyse te benader.

Ek het in ‘n resensie van ‘n vroeëre bundel van Cas Vos gesê hy ken bepaald die alfabet van geestelike geletterdheid, maar dalk het sy ensiklopediese kennis van die Afrikaanse digkuns hom bietjie in die steek gelaat; miskien ook genade vir die ware weggooilammers.

Ek sluit die resensie af met hierdie absoluut aangrypende gedig van Joan Hambidge, ‘Huisgodsdiens’, uit haar bundel: En skielik is dit aand (ook nie in hierdie versamelbundel opgeneem nie):

Vanaand bid my vader

voor die Here God

om genade, liefde.

Oopoog kyk ek na hom,

my vader,

en sy kinderlike geloof.

Eens het ek dit verloor,

om nou opnuut in God te glo.

Van ateïsme en agnostisisme

teruggekeer na die huis

van die vader:

om te bid soos my vader

om liefde, genade

vir my verbrokkelde gesin

vol windstreke,

dwarshede,

Boeddhisties aanvaar.

Uiteindelik verbind

in klotsels bloed,

dikker as brakwater.

Ek sou dit so graag anders

wou hê,

Vader.

En die vraag, na al hierdie sange, toesange en teensange, al die histeriese hallelujas, hoon en hosannas op Hom, is nog stééds nie beantwoord nie: Hoe word ons ooit van U genees?

.

.

Resensie: Vuurvas (Carel Anthonissen)

Tuesday, October 17th, 2017

VUURVAS – Carel Anthonissen. (Naledi, 2017)

Resensent: Marlies Taljard

Die eenvoudige voorplatontwerp met vier brandlelies (die bedreigde Cyrtanthus ventricosus) teen ‘n swart agtergrond soos ‘n afgebrande veld, is die eerste interpretasiesleutel tot Carel Anthonissen se bundel Vuurvas. Die tweede strofe van die motto-gedig, “Gratitude” speel in op die aard en wese van die brandlelie wat presies 9 dae na ‘n brand sy blomme uitstoot:

You woke the dormant seed

that silentlty through barren

            years persisted

Ook die titelgedig, “Vuurvas”, teen die einde van die bundel bevat aspekte wat loutering en groei deur vuur suggereer. In ‘n afdeling waarin verganklikheid en sterflikheid die botoon voer, is die slot van dié gedig treffend:

ons speel kordaat met

vuur

Ook elders in die bundel word na vuur as ‘n pynigings-, louterings- en groeiproses verwys, onder andere in “Voetspoor” en “Baken” – opgedra aan oom Bey wat die spreker “in vúúr / gedoop” het. Organiese verbande word deurgaans gelê met stilte en eensaamheid as fasette van loutering en beproewing en dit is ook eienskappe wat die digterspersona wat hier aan die woord is en deur wie ons die hartklop van die bundel hoor, hoog ag. Die digterspersona is dié instansie na wie in gedigte as “ek” verwys word. Dit is nie noodwendig die reële outeur (in hierdie geval Carel Anthonissen) nie. Maar: wanneer sekere persoonlike eienskappe oor die reële outeur op ‘n flapteks verskyn, verlei dit die leser om (ten minste in sommige gedigte) die “ek” van die gedig (die digterspersona) met die reële outeur gelyk te stel. Omdat die flapteks ‘n deel van die boek is en die gegewens wat daarop verskyn deeglik deur die outeur en die uitgewer beplan is en doelbewus op daardie plek openbaar gemaak word, is dit by tekste soos die onderhawige vanselfsprekend dat daar ten minste ‘n mate van oorvleueling tussen die reële outeur en die digterspersona sal wees. In Vuurvas hoor ons die teoloog en gevoelige intellektueel Carel Anthonissen se stem duidelik deurslaan en my insig is dat die digter dalk bewus en onbewus sommige gedigte geskryf het soos dit van hom as teoloog verwag word, eerder as om na die stem van die digter in hom te luister, dalk weens die voorbehoud wat in “’The cloud of unknowing’” gestel word:

mense moet nie te naby kom nie

veral nie as jy heilige goedere moet

verkwansel of beskerm nie

want mense wat téén jou staan,

kan sien (…)

Daarom dalk dat die onegtheid in so baie gedigte deurslaan en die afloop van gedigte wat sterk begin en geweldig plofbare potensiaal het, dikwels met die dominee-weergawe eindig, soos onder andere “Onaantasbaar” wat handel oor ‘n rusie met ‘n geliefde wat dreig om die spreker te verlaat. Hiermee wil ek nie die ironiese relasie tussen die verwagting van die leser en die teenstellende afloop miskyk nie, maar op die duur bewerkstellig dié tegniek ook ‘n soort frustrasie by die leser omdat die spanning nooit ontlont word nie.

Wat beeld- en metafoorgebruik in die bundel betref, wil ‘n mens amper sê dat ons beelde en metafore uit die Bybel verwag – waarvan daar inderdaad ‘n hele aantal is. Ek dink byvoorbeeld aan intertekste soos die Samaritaanse vrou (Johannes 4:1-42) in Samaritaanse vrou, die selfverwyt van ‘n pa in Jefta se wroeging na aanleiding van Rigters 11:30-40 en die vreugde én afguns wanneer ‘n verlore seun huis toe kom in Terugkeer (Lukas 15:11-32). Maar daar is ook die sensuele beelde wat veral figureer in die eerste afdeling van die bundel “Bont krale en ‘n rok wat sing” waarin 18 vroue besing word. Daar is die vrou van die nag in Roep, die Kriptogravin wat “met ringe en ‘n omkaprok wil / dans”, maar “dwarsdeur die nag / die / aftik van ‘n staanhorlosie in / die gang” hoor. Daar is Luminitsa: “elke oggend vroeg skryf sy joernaal, / die dun en sagte uur wanneer die gode / kom” en dan die vrou wat die spreker tot selfkennis lei. Die sterk beeld van die labirint as konsep van selfkennis en spirituele ontwaking is hier gepas:

 

Labirint

 

hy wig hom saggies in by hierdie

oopgesperde oog

 

loop nog ‘n keer die afgeskeepte

reis

 

raak op die spoor wat uitboog,

draai, terugwaaier na die middel

 

verlore, maar bewus van haar

wat peinsend op hom afstap,

deurskynend in ‘n rok wat kleef

en bol

 

dan omdraai, terug, ‘n enkele

skrede saam

 

dít is die groot geheim:

 

die saamhurk in ‘n kern waar

die koninkryke daag

 

‘n lewe laag vir laag geskil word

 

met ‘n sagte bries in die gesig,

‘n rooskwarts teen die wang

 

en dan, terwyl die bome rondom

hom in kleur verskiet

 

die oopgaan van die oë

.

Wat my getref het, is die enkele gedigte met sterk primordiale beelde en simbole, soos in “Diere”:

die gevaarlike tyd is die alleentyd

wanneer die diere ontwaak en

uitkom

.

die tande slyp en geruisloos afsak

om die hart te verteer

(…)

Dit is egter jammer dat die magiese begin van die gedig as’t ware in sand wegsyfer deur ‘n byna apologetiese slot. Dieselfde geld vir ‘n gedig soos “Skok” waarin dit lyk asof die digter skrik vir ‘n kragtige emosie soos “die skuim van jou wrewel … raas in my gesig” en dit dan gou-gou met goud omfloers en mooi-praat voordat dit geleentheid kry om sy eie (vernietigende/suiwerende) loop te neem. Van suiwering deur vuur is in sulke gedigte, waarvan daar verskeie voorkom, ongelukkig geen sprake nie omdat die digter heeltyd op eiers loop en nie instaat is om sy demone end-uit te konfronteer nie. Daarenteen slaag hy egter deur aktivering van argetipiese simbole daarin om by die gedigte “Dood in die huis” en “Vreemde droom” die bisarre, surrealistiese bestaansruimte van die drome optimaal te ontgin en vol te hou:

Vreemde droom

 

hy is die eienaardige,

die een wat engele sien

 

so groot soos stadsgeboue,

en ook duiwels, swart,

geslepe, onverwags.

 

hy dra vannag die dood

weer met hom saam

 

sy eie lyk, drie dae reeds

gestorwe en stinkend van

verweer.

 

die las daarvan raak nou

te veel

 

dit knak sy rug, beroof hom

van sy asem

 

drie dae al bewaar hy dit,

bly traag om die vermaerde

kleinood prys te gee

 

die maaiers sal dit weldra kry.

 

Op dieselfde stramien funksioneer ook die ses gedigte in die afdeling “Om die luike oop te stoot” wat aan die digter se vader gerig is, ofskoon hier dikwels noodsaaklike inligting ter interpretasie ontbreek. Ek het ook gevoel dat die onderliggende drif en onderdrukte emosies wat soms in dié gedigte deur die oppervlak breek, meer oortuigende gestalte kon kry en te dikwels eindig die gedigte teleurstellend, soos “Oor onreg” waarin die belofte van blitse en onweer dreig:

(…)

maar die vonk wat jou tot bloedende arbeid

‘n hele dag gedryf het, het nou gegroei tot ‘n

vlam

.

‘n vuur wat nie langer omgee vir grensdraad

of tyd, maar saam met die koue aandwind

opstaan teen ‘n hol belofte

.

Uncle, jy het nie reg gemaak nie!

(…)

En dan volg ‘n relaas wat die leser nie verstaan nie omdat hy/sy nie weet wie Uncle is of wat hy gedoen het of waarom die vader bitter is nie … nog ‘n verspeelde geleentheid waar die onweer weggetrek het en barre aarde agtergelaat het.

Oor die algemeen bestaan die retoriese inhoud van die bundel uit verhale en indrukke wat deur assosiasies en ironieë op mekaar inspeel en koherensie in die bundel as geheel bewerkstellig. Enkele minder geslaagde gedigte oor sosiaal-politieke kwessies duik op waarin die digter egter – soos ook elders in die bundel – nie daarin slaag om die persoonlike belewenis te transendeer tot poëtiese gegewe nie. Enkelgelaagdheid bly ongelukkig in die meeste gedigte ‘n tekortkoming. In ‘n poëtiese teks soek ‘n mens na meerduidigheid, meerstemmigheid en suggestie. Daarvoor is die bundel nog te woordryk en lei grammatikale verwarring eerder tot onbegrip, soos ook die baie vae, geykte omskrywings en persoonlike voornaamwoorde waarvan die antesedent ontbreek. In ‘n gedig moet die digter instaat wees om met so min as moontlik woorde so veel as moontlik te sê sonder om die leser te verloor. In gedigte soos “Oor onreg”, “Oor geloof”, “Blind” en “Terugkeer” kon hierdie leser nie die kloutjie altyd by die oortjie bring nie, omdat noodsaaklike woorde of inligting ontbreek het. Dit is ‘n kuns om die denksprong wat die leser moet onderneem vanaf die gegewens in ‘n gedig tot by ‘n interpretasie korrek in te skat. Hiervoor blameer ek die uitgewer en die finale redakteur.

Wat rubrisering betref, is die bundel ingedeel in vier afdelings met titels ontleen aan versreëls  wat in dié betrokke afdeling staan. Die eerste afdeling, “Bont krale en ‘n rok wat sing” fokus op vrouefigure wat die digter op een of ander wyse beïnvloed of beïndruk het. In die tweede afdeling, “Om die binneluike oop te stoot” gaan dit oor onthou: van kindwees, ouers, jeug …, terwyl die derde afdeling, “Die verskriklike tamboeryn” gedigte bevat waarin kwessies soos skuld, vrees, aftakeling, geweld en magsmisbruik verreken word. Die laaste afdeling, “Kordaat met vuur” is myns insiens die sterkste afdeling van die bundel en fokus op die problematiek van oudword, aftakeling, siekte en sterflikheid.

Verstegnies gesproke het Anthonissen daarin geslaag om in ‘n eenvoudige en gestroopte styl te skryf, hoewel strofe- en reëllengte tog soms afgewissel behoort te word om eentonigheid te voorkom. Anthonissen het beslis ‘n aanvoeling vir die musikale onderbou van poësie en sy gedigte is dikwels besonder klankryk. Eindrym en binnerym, saam met alliterasie en assonansie, word met oorleg en sinvol gebruik om tegnies goed afgewerkte gedigte tot stand te bring. Waak egter teen oorstilering en ‘n gepaardgaande verlies aan segkrag. Verseindes en enjambemente is oordeelkundig beplan en lewer ‘n besondere bydrae ten opsigte van klemlegging en betekenisgewing.

Vuurvas is inderdaad – soos Marlene van Niekerk dit op die agterblad stel – ‘n “meditasie en belydenis wat die ironie en paradokse van die bestaan nie uit die weg gaan nie.” Dit is ‘n keurige bundel waarvoor ook die uitgewer geloof moet word; ‘n bundel wat nie daarop aanspraak maak om “hoë” letterkunde te wees nie, maar wat beslis geniet sal word deur diegene wat gedigte vir inspirasie en plesier lees.

Ek sluit my resensie af met my gunstelinggedig wat aangryp deur sy eenvoud:

.

Bejaard

 

vreemd tog dat jy wat my

vroeër jare veerlig kon

dra

 

diep in jou lyf en sterk

 

en sonder moeite

tot die lig gebring het

 

nou sukkel om laatnag

jou sleutel

 

deur ‘n enkel slot se spleet

te pas

 

Resensie: Op die vingerpunte van die heelal (René Bohnen)

Friday, October 6th, 2017

Op die vingerpunte van die heelal deur René Bohnen. (Naledi, 2017, ISBN: 978-0-928316-95-7, Formaat: Sagteband, 63p.)

Resensent: Amanda Lourens

In hierdie dae waarin daar soveel argumente gevoer word oor goeie en swak poësie, oor digters wat teen hulself beskerm moet word en resensente wat te gaaf is, is daar tog een stuiwer wat ek in die armbeurs wil gooi: Elke bundel (en kom ons praat nou maar oor dié wat dit tog wel tot by publikasie maak) het ʼn bepaalde hartklop, wat nou verbonde is aan die digter se mens- en digterwees. Bowendien kan die hartklop van verskillende bundels radikaal van mekaar verskil – selfs binne ʼn enkele oeuvre. Met jou vinger op hierdie hartklop kan jy as leser herken wat dit is wat die bundel probeer wees, en wat die digter daarmee wil bereik, asook uit watter soort drade die gedigte gespin of geweef is. En soos ons almal weet, kan jy nie ʼn syrok beoordeel wanneer jy onder die indruk is dat dit eintlik ʼn katoenrok is nie. Wat ek met hierdie ietwat lompe verstrengeling van metafore probeer sê, is dat ek reken dit is nodig om as resensent werklik die hartklop van ʼn bundel te probeer vind en jou oop te stel vir die spesifieke stem wat aan die woord is, alvorens jy aan die hand van watter kennis ook al ʼn billike oordeel kan uitspreek.

Op die vingerpunte van die heelal is die derde bundel uit die pen van René Bohnen. Ek het aanvanklik gesukkel om die polsslag van die bundel te vind, en het dus eers na moontlike leidrade gaan soek om my te help om die bundel te verstaan vir wat dit is. In die digter se onderhoud met Louis Esterhuizen op Versindaba vertel sy oor die verband tussen die vorige en die jongste bundel:

“Ons probeer immers binne versplintering heel koherent lewe – hiervan was ek as kind al bewus. Uiteindelik begin ek daaraan uiting gee, nadat ek in my vorige bundel ʼn plek van innerlike krag kon bereik, waarna ek in ʼn destydse onderhoud verwys het as “eilandjies van stilte”. In hierdie bundel ondersoek ek die lawaai tussen daardie eilandjies, dink ek.”

Dit was aanvanklik moeilik om te probeer peil presies wát die digter bedoel met “die lawaai tussen [die] eilandjies [van stilte]”, maar dit het mettertyd geblyk dat dit ʼn waardevolle sleutel tot die hart van die bundel is.

Hierdie derde bundel uit Bohnen se pen is nie soseer ʼn “samekoms van die alledaagse en die metafisiese”, aldus Marlies Taljard oor haar vorige bundel, nie. Die bundel open wel met gedigte (waaronder “Inkommers”, “jozi op ʼn riff” en “Jaar van die houtperd”) waarin veral die alledaagse aan die orde kom, en dan wel in die gedaante van besonder sintuiglike beskrywings van verskillende dinge in die materiële werklikheid – hetsy ’n skoenlapperinval in Johannesburg of verskeie Oosterse bestemmings.

Lees ʼn mens verder, is daar nog vele gedigte wat akkurate en dikwels kleurryke beskrywings bied van veral omgewings, maar dan is daar ook dié wat kritiek bevat teen die mens se vernieling van die natuur, soos byvoorbeeld in die uiters verdienstelike “Nieu-Bethesda 2020” (oor hidrobreking):

Radioaktiewe kraaie sit in klosse op Shell se torings,

hulle gekrys verdring deur bore se ra-ta-tat-tat, deur

vierhonderd tenkwaens wat druis op die dubbellaanpad.

’n Meermin se uitgestrekte handjies verweer

in die suurreën, haar bierbottel-oë bars,

rapat; breek die watertafel. Sien is glo –

protesplakkate tolbos soos orakels

oor fracking in die Oos-Karoo.

Moederaarde hoes ondergrondse gas, sy het gif in haar are.

Veelvermoedend blêr dragtige ooie sonder ophou in die gras.

Die vorige armes is nog armer, die lug is maalglas

bokant Helen se vaal jaart met krippe en kamele.

Deur die krake in Koos Malgas se gemesselde uile

glip ’n gladde tweekopakkedis. Sien is glo – hoofletter

protesplakkate verbleik langs magnate se beloftes

oor fracking in die Oos-Karoo.

In die broeines hoog teen Kompasberg lê ’n witkruisarend

haar eerste eier – dit is grof, dit gloei in die donker.

Bohnen se vermoë tot oortuigende en oorspronklike beskrywing blyk ook uit ʼn aantal gedigte oor kuns (“om kleur te kerf” en “Die omhelsing”). In laasgenoemde dig sy die werk van die Franse kunstenaar Séraphine Louis (wie se lewe terloops ook raakpunte het met dié van Helen Martins) om tot sonderlinge woordportrette:

Séraphine, jy swyg in ekstase,

dryf op jou spektrum van lig

en onttrekking

want hoe besoek ’n mens gekamde

magrietjies of vere soos vlamme,

suurlemoensonne of oë vir peule,

loodglaskleure in die gelaagde

boom van die lewe?

In die gedig (“Aan die hand van”, p.13) word die verband tussen visuele beeld en beskrywing en die skep van gedigte aan die orde gestel, en hierdie gedig raak dan ook ʼn belangrike leidraad tot die ontsluiting van die bundel:

Voëls kyk is ’n ander manier van gedigte skryf

mymer jy langs broodkrummels en piesangs

in die skemer met jou beker tee heuningsoet

in jou hand – neem nou maar

die kuifkophoutkapper of druppelvlek

wat bont gespat in rooi en geel en swart

uit Pollock se skilderdoek stap

en wat is Goya anders

as die mikstertbyevanger, die sirkuspapegaai Lautrec,

kyk hoe eggo kardinaalvinke Monet se papawerlande,

die kleurblokke uit Warhol se hande, sien Hopper se meeulose

strande teken kwatryne oor halfweghuise met dun gordyne

Kuns kyk is ’n manier van gedigte nader roep

Elke skildery is ’n spieël

en met jou dagboek verberg in die versreëls

van ’n sonnet, soek jy nóg refleksies aan die hand

van verwers en geveerdes

Voëls reis lig

van boom tot boom

of van skets tot see en meer

skryf jy laas nag in ’n droom

toe twee Pollocks tjirrr

in die Pierneef-ets

Hiervolgens is die waarneming van die alledaagse lewe nie ondergeskik aan die proses van kunsskepping nie, en ook bevind die verskillende kunsvorme hulle in ʼn soort organiese verband met mekaar. Waar die vorige bundel die spirituele domein via alledaagse belewenisse betree het, bevind hierdie bundel hom waarskynlik midde-in die uitbundigheid van die aardse lewe self – die “lawaai” waarna Bohnen verwys.

Lesers wat Bohnen se nuwe bundel gaan benader met spesifieke verwagtinge oor betekenis en struktuur gaan dit moeilik vind om ʼn vastrapplek in die bundel te kry. Die gedigte is organies binne die bundel gerangskik, en daar is geen formele afdelings nie. Die gedigte se “betekenis” word dan ook eerder gevind in die feit dat elke gedig ervaar behoort te word, eerder as kognitief uitgepluis te word. Wanneer laasgenoemde die leesstrategie is, is daar die gevaar dat die gedigte as inhoudelik redelik yl gesien kan word. Die hartklop van die bundel word waarskynlik daardeur gekenmerk dat die leser deel raak van die belewenis wat in die gedigte ingebed is, en behoort met daardie ingesteldheid benader te word. Ten beste is dit ʼn poëtiese in-die-oomblik-wees; ʼn diepe ervaring van bewustheid (by gebrek aan ʼn beter vertaling vir “mindfulness”) wat in taal weergegee word.

Aan die ander kant mag lesers ervaar dat die gedigte nie genoegsaam op ʼn inhoudelike substraat staatmaak nie, en moontlik te veel op indrukke berus wat nie altyd vir die leser tot sinmakende patrone saamgedig word nie – alhoewel die digter in die genoemde onderhoud juis wys op die rol van patrone en getalle.

Na patrone word daar heel dikwels in die bundel verwys, soos in die baie bevredigende “Afkopengele in die web” (p.42):

Die vrou

weet nie waar sy hoort nie

nie in die opgerolde duisendpoot

of in hierdie groot mandelbrot nie

Sy is ’n boompie in ’n blomkool se blomkoolboompie,

inderdaad is sy

’n snipperpers knip-en-plak vers

Plek van hiperbool en gebro/ke harte,

iewers is daar ’n nommer, ’n algoritme

vir raak en lukraak

die patrone van donker materie

die koningskandelare bloedrooi

in die veld ná die brand

vuurlelies in die sand

almal palimpses in ’n god se hand

Soms is roekeloosheid ’n noukeurige, toegespitste toewyding

ons plaas maar altyd ons gebede in die krake van ’n muur

; ; ;

is luidkeels op eilandjies van stilte ingeboek

Die “patrone van donker materie” waarna verwys word, tesame met die koningskandelare en vuurlelies, is almal herskryfbare teks in ʼn goddelike hand, oftewel, die natuur is die materiaal in ʼn groter sinmaakproses. Dit skakel weer met die bewussyn van ʼn groter orde in die heelal in die gedig “Luisteraars” (p.41) wat sy aan die bekende Elizabeth Klarer opdra:

Al tik jy deurmekaar is die orde altyd outomaties daar:

sneeu steen en sfeer grot en huis tuig en skrif

rots en tekening die eland en die ewening,

so is ons holografie in die vakuum se gedagte.

Selakante swem in die wolke, daar is ’n woestynvis

teen die rotswand van die ruimte – spieël en raaisel

versmelt in swart glas, hiërogliewe op Rosettas

Dit is met die lees van hierdie reëls dat die bundeltitel uiteindelik wel begin sin maak: Die heelal is die draer van ʼn groter orde wat op kosmiese skaal duidelik is, dus ʼn soort kennis wat die heelal letterlik op sy vingerpunte het.

Bohnen verduidelik ook in die onderhoud dat getalle, wiskunde en numerologie ʼn groot rol in haar poësie speel. Sy sê hieroor: “[As] wiskunde wel die poësie van die heelal is, word dit deur my inderdaad gevoel voordat dit verstaan word, à la T.S. Eliot!” Die neerslag en deurdigting van hierdie gedagtes in die bundel is vir my egter nog te veel van ʼn toevallig bygehaalde nagedagte. En soms raak die woordspel met konsepte uit die mistiek, mitologie en wetenskap darem net te veel van bolangse raaisels, soos juis in die tiende gedig in die reeks “spartikels”:

yskristalle plagieer mistieke getalle,

elke doudruppel is ’n kristalbal

ons is hipoteses in die heelal –

spartelende partikels,

duisendpootpixels

glaukus in ’n poel van lig,

ikarvis;

die weerlig vat dooierus

Hierdie gedig is moontlik een van dié waarin daar slegs ʼn spel met heen-en-weer-verwysings op tekstuele vlak gespeel word, sonder dat die leser regtig in staat is om by die koherente oomblik uit te kom. In tekslinguistiese terme is dit dalk ‘n geval van oppervlakkige kohesie, maar sonder die dieperliggende koherensie.

Die bundel is keurig uitgegee met ʼn omslagontwerp wat moontlik gesien kan word as ʼn grafiese interpretasie van konsepte in die moderne kosmologie.

Op die vingerpunte van die heelal is ʼn verdienstelike en baie genietbare bundel, maar met die voorwaarde dat die leser sy/haar vinger op die hartslag daarvan hou.

 

Resensie: oop sirkel (De Waal Venter)

Tuesday, September 26th, 2017

 

Resensie : oop sirkel, deur De Waal Venter. (Naledi, 2017, ISBN: 978-0-928316-73-5, Formaat: Sagteband, 121pp.)

Resensent: Bernard Odendaal (ATKV-Skryfskool van die Noordwes-Universiteit)

 

In die vier dekades sedert De Waal Venter laas van hom laat hoor het as digter, het sy naam in hierdie verband slegs ietwat terloops voortgeleef as skepper van liefdesverse en as mederedakteur van die vrysinnige “little magazine” Wurm. Meer bekend was sy bydraes as kinder- en jeugverhaalskrywer, as dramaturg van hoorspele en toneelstukke, en as kortverhaalkunstenaar.

In oop sirkel kom hy vorendag met ’n versameling gedigte wat sterker in die Afrikaanse literêre geheue behoort voort te leef as sy vroeëre Kiem, Pols en Klawer (laasgenoemde met D.P.M. Botes en Menno Stenvert as mede-outeurs).

Die buitebladontwerp van die jongste bundel, wat ook as voorplatontwerp dien, suggereer iets soos ’n stellêre gravitasiekolk. Assosiasies wat dáármee saamhang, en op die verse in oop sirkel betrekking blyk te hê, is die gebeurlikheid dat (oënskynlike of veronderstelde) teenstellings soos ondergang en ontstaan, identiteit en nivellering, werklikheid en onvoorstelbaarheid kan ineenskuif, tesame kan bestaan – al is dit momenteel. Redelikheid, emosionaliteit en sintuiglikheid as fasette van, uiteindelik, dieselfde menslike belewing; wetenskap, filosofie en kunsbeoefening – dié instrumente of vermoëns word uitgebeeld as ewe openbarend van die wonderlike en dikwels onvoorspelbare bestaansdimensies wat vanuit die alledaagse te beleef is. Die belangrikste voorwaardes blyk ’n beskoulike en belewingsoopgesteldheid, en ’n wil tot (self-)ontdekking te wees. So lui dit byvoorbeeld in die prosagedig “Die naakte filosoof, die kaal wetenskaplike, die ongeklede digter” in die slotafdeling van die bundel:

[….] Die wetenskaplike digter is ’n wetenskaplike soos alle ander wetenskaplikes wat glo wat hy ontdek het om te glo; hy eksperimenteer in sy gedagtes en hy neem waar met fanatiese akkuraatheid om die patrone te ontdek wat hy verkies. Hierdie filosofiese wetenskaplike wat ook ’n self-geleerde digter is, trek die werklikheid aan as ’n T-hemp met die slagspreuk: hieronder is ’n naakte man.

Die “[p]oësie as ’n organisme” funksioneer – aldus die gelyknamige gedig in afdeling VII – as één wyse van belewing van die verskynsels en stelsels in die skepping. Dit het sy eie soort “lewenskrag” of “poëson”, funksioneer op ’n manier soos

die pragtige liggaam

van ’n naakte atleet

wat ons vertel

van dinge

waaraan ons nooit voorheen gedink het nie.

Ook ander beelde word in daardie afdeling benut om die ontstaan en funksie van die digkuns te vergestalt, waaronder die van die “verwantsjagter” (assosiatiewe verbandlegger), van die “industriële proses”, van die “maaltyd”, van ’n lemoen, ’n oopgebreekte vy en selfs ’n trop skape. In “Die ongetemde gemoed” (ook die titel van die betrokke afdeling) hekel Venter die stelligheid waarmee ’n verskeidenheid poësieopvattings gehuldig word. Tog blyk dat dit die resultaat van verrassing en/of treffendheid aangaande wat ontdek of blootgelê word, is wat Venter meestal as poëtiese funksie op die voorgrond stel. Soos hy dit aan die slot van “Kies versigtig” verwoord:

[…] daardie van hulle wat byt,

die stil woorde wat hulle oë knip in die lig –

net met hulle, net in ooreenstemming met hulle

kan jy ’n digter wees.

Wat op poëtiese of ander wyses ontdek of beleef word, bly egter oombliklik en vlugtig van aard. Die “sirkel” bly “oop”; geopenbaarde essensies of identiteite, ook die artistieke, emosionele of rasioneel-wetenskaplike vasstelbaarheid of vaslegbaarheid daarvan, is voorlopig. Vergelyk:

Tyd neergeskryf

Die stukkie papier

word in die straat afgeskop,

onvoorspelbaar

deur die onsigbare wind

wat pluk aan die lokke

van ’n klein wilg,

die oorblyfsels van ’n spinnerak

aan die palisade [sic] laat fladder,

’n uitdagende wimpel na ’n nederlaag.

Om daardie papiertjie te vang

moet ek die hek oopmaak,

verby die wilg hardloop

in die straat af,

skrum teen die wind

se spottende skouer.

Waar is dit?

Ek wil sien wat ek daarop geskryf het:

die tyd en posisie van hierdie oomblik.

Die gevoelige intellektueel, die kunssinnige wetenskaplike – dít is beskrywers wat by my opkom aangaande die digterspersona wat uit hierdie bundel uit die verf tree. Daar staan herinneringsgedigte in afdeling I (“Die twintigste eeu sal nooit verbygaan nie”); en (soms eroties getinte) liefdesverse in afdeling II (“Liefde se geure”). Dit is egter die hoofsaaklik beskoulik-beeldende digkuns in die daaropvolgende vier afdelings (en die reeds vermelde poëtikaal beskoulike sewende bundelafdeling) wat myns insiens die meeste boei.

In ooreenstemming met die sirkel-motief wat deur die bundeltitel ingegee word, is daar kwalik duidelike tematiese skeidingslyne te trek tussen waaroor dit in afdeling III tot VI gaan. Breedweg gesien, lyk dit of nuut sien of opnuut kyk in “III En sien die wêreld” die meeste kalklig kry; verbeeldingryke, assosiatiewe voortskepping op die reeds geskapene weer in “IV Voortgesette skepping” (juis ook om te verhoed dat dit tot niksbeduidendheid verval);  die spel (en dikwelse interafhanklikheid) tussen verbeelding/verwondering en wetenskaplike/logiese denke kom aan die beurt in “V Die res is net seëlversameling”; en ’n speels- én tragies-ironiese blik op rasionaliteit oorheers in “VI Noukeurig dink”. Die tien prosagedigte van die ongenommerde slotafdeling belig verdere aspekte van die genoemde tematiekterreine.

’n Soort strewe na onbevangenheid van blikhoek, na afgekoelde werklikheid- en lewensbetrokkenheid, na ’n half-naïewe perspektief op wat is of sou kon wees; veronderstellings waartydens niks beslis hoef te word nie , en humorvolheid dus gemaklik te pas kom – dít alles spreek vir my uit hierdie boeiende bundel. Waarskynlik vandaar dat van die aandringende sosiopolitieke kwessies van die vorige en huidige Suid-Afrikaanse bestelle feitlik geen spoor in die bundel te vinde is nie. En dat veral die benutting van verwysingsgoed en beeldspraakmateriaal uit die natuurwetenskaplike veld, in die besonder wat die fisika betref, so funksioneel aandoen.

Retories gesproke, is derhalwe weinig van die affekwendinge te bemerk; is die dikwels aantreklike beeldspraak ten spyt, ’n sekere ondergestileerdheid en ’n losser versstruktuur dominant. Nie verniet nie sluit die bundel met die vermelde prosagedigte. Selfs ’n strofe waarin die spreker dit het oor sekere vaste versvorme (slotstrofe van “Die gedig as ’n trop skape”), stu op losse verstrant voort:

Veertien in hierdie groep –

vier, vier, drie, drie,

’n sonnet;

vyf en sewe en vyf,

’n haikoe;

nog ’n groep … ses en twintig

wat in los groepe draf –

’n vry gedig, hierdie een,

wat ongeërg

betekenisse uitblêr.

Soms versand van die verse ietwat in ’n enkelgelaagdheid van betekenisstrekking; is daar gedigte wat myns insiens nogal teleurstellend afloop (“Kragtige swak krag”,  “Klanke en stem”, “Ek glo dit is nodig”, “Aantekeningboek van ’n digter”, enkele van die prosagedigte).  Daarby is heelparty tekortkomings aan te stip wat teksredigering betref. Dit is alles ’n jammerte.

Tog ondergrawe dit nie die waardering wat ek vir dié laat-digwerk van De Waal Venter het, alte ernstig nie.

 

 

Resensie: Nuwe Stemme 6 (saamgestel deur Bibi Slippers & Charl-Pierre Naudé)

Sunday, September 17th, 2017

 

Nuwe stemme 6, saamgestel deur Bibi Slippers en Charl-Pierre Naudé. Tafelberg, 2017.

Resensie: Dewald Koen

 

Om gedigte te skryf sit nie in enige iemand se broek nie. (En nee, vroue dra ook broeke –  so ek is nie seksisties nie.) Die skryf van poësie is ’n lang proses van skryf en herskryf. Om beelde en metafore te laat werk, om clichés te vermy en terselfdertyd te poog om jou eie stem in die gedig te laat geld, is geen maklike taak nie. Boonop is dit ’n liefdestaak.

Geen Afrikaanse digter het nog ooit ryk geword en finansieel oorleef deur bloot gedigte te publiseer nie. (Nie eers N.P. van Wyk Louw, D.J. Opperman of Breyten Breytenbach nie.) Jan Publiek is salig onbewus van die skamele tantieme wat digters met gedigte in versamelbundels sowel as hul eie digbundels verdien. In Suid-Afrika hardloop die meeste uitgewers weg wanneer ’n manuskrip met gedigte vir publikasie voorgelê word. Slegs enkele bevoorregtes slaag daarin om die spreekwoordelike wa deur die drif te trek en ’n oplaag van 250-600 bundels gedruk te kry. Jou vyf minute van faam (tensy jy soos Bibi Slippers omtrent elke letterkundige prys vir digkuns met ’n enkele bundel wen) verdwyn soos mis voor die son met lastige resensente wat boonop jou harde werk verskeur in hul almagtige poging om byltjies te slyp en slimmer as die res daar uit te sien. Laasgenoemde is alles deel van die proses. Geluk. Jy het ’n gedig of bundel gepubliseer.

Dit is dus van kardinale belang dat ’n bundel soos Nuwe stemme gepubliseer moet word. Dit bied voornemende digters die geleentheid om hul gedigte gepubliseer te kry (hoekom anders skryf jy gedigte?) en nog nie oor genoeg gedigte beskik om hul bundel vir moontlike publikasie aan ’n uitgewer voor te lê nie. Terselfdertyd ontvang die gelukkiges wat gekies word die geleentheid om met gevestigde kenners en digters saam te werk om hul poësie te slyp, hul skryfvaardighede af te rond en die beste weergawe van hul gedig(te) gepubliseer te kry.

Onlangs verskyn Nuwe stemme 6 saamgestel deur Afrikaans se eie polkadot-in-die-bed Bibi Slippers en haar meer ernstige mededigter, Charl-Pierre Naudé. Aanvanklik was ek teleurgesteld toe ek die rooi boekie in my hande vashou. Hoekom so klein, het ek gewonder? Ek moet bieg dat ek die boekie gemeet het. Vergeleke met die vorige vyf bundels is die ‘rooi gevaar’ (my eie benaming) heelwat kleiner as haar voorgangers. Maar lékker dik, hoor! So liewe leser, moenie dat die grootte van die bundeltjie jou teleurstel nie. Kwaliteit is immers veel belangriker as kwantiteit. (En die grootte van die bundel.)

Wat opvallend is wanneer Nuwe stemme 6 met haar voorgangers vergelyk word, is die feit dat die voorplat sedert Nuwe stemme 1 heelwat verander het – meer minimalisties daarna uitsien. Anton Kannemeyer se ontwerp met Claudette Schreuders se kunswerk op Nuwe stemme 3 saamgestel deur Antjie Krog en Alfred Schaffer bly nog my gunsteling voorplat, maar ’n boek moet nooit op sy baadjie getakseer word nie. Dié bloedrooi Nuwe stemme 6 is tog ook fraai. Op Joan Hambidge se blog Woorde wat Weeg (http://joanhambidge.blogspot.co.za/) wys sy spesifiek op die navolging van die Franse filosoof Jacques Derrida se sous rature / under erasure wat op die voorplat uitgebeeld word. Die titels van Nuwe stemme 1-5 word deurgetrek en sluit dus aan by Derrida “waar die teken of woord behou word, maar ook uitgewis word” (Sien Hambidge). Ek vind laasgenoemde interessant aangesien dit myns insiens aansluit by die hele konsep van ‘nuwe stemme’. Deur die vorige titels ‘uit te wis’ wil die nuwe uitgawe haarself vestig as ’n ‘nuwe stem’ – onafhanklik van haar voorgangers. Dié bundel is dus nie slegs ’n voortsetting van haar voorgangers nie, maar bevat gedigte wat nuut, vars en opwindend is. ’n Nuwe generasie digters wat hopelik hul stemme in die toekoms deur middel van debuutbundels sal laat hoor.

Die Nuwe stemme-reeks is ryk aan belangrike data wat beide kwalitatief sowel as kwantitatief ondersoek moet word. Aangesien dit reeds die sesde uitgawe is wat verskyn het, voel ek my dit genoeë om agtergrondinligting oor die vorige bundels te verskaf om ’n kort oorsig te gee oor die publikasiegeskiedenis tot op datum. Laasgenoemde poog geensins om die vorm van ’n formele akademiese studie aan te neem nie, maar dien bloot as agtergrond ter inleiding tot my bespreking van Nuwe stemme 6.

Sedert 1997 het ses uitgawes van Nuwe stemme verskyn in onderskeidelik 1997, 2001, 2005, 2010, 2013 en 2017. Tot op hede het 59 manlike digters en 47 vroulike digters in Nuwe stemme gedebuteer. Opvallend is die feit dat minder vroulike as manlike digters in die reeks opgeneem is. Veral Nuwe stemme 5 is in dié opsig ongebalanseerd met slegs vyf vroulike digters teenoor dertien manlike digters wie se gedigte opgeneem is. Nuwe stemme 6 is meer gebalanseerd met 11 gedigte deur vroulike digters en 10 deur manlike digters. Swart Afrikaanse digters word nog grootliks onderverteenwoordig. Uit die ses uitgawes, het Nuwe stemme 2 die meeste debuutbundels opgelewer. Die volgende digters het debuutbundels gepubliseer nadat hul gedigte in Nuwe stemme verskyn het: Martjie Bosman, Susan Smith, Bernard Odendaal, Melt Myburgh, Johannes Prins, Gilbert Gibson, Ilse van Staden, Ronelda S Kamfer, Danie Marais, Loftus Marais, Jasper van Zyl, Fourie Botha, Corné Coetzee, Bibi Slippers en Hilda Smits. Tertius Kapp het dramatekste gepubliseer terwyl Tom Dreyer en Fanie Viljoen hulself op prosatekste toegespits het. (Hierdie lys bevat slegs enkele name.) Nuwe stemme 1, 2, 3 en 6 bevat biografiese besonderhede van die digters terwyl Nuwe stemme 3 en 4 nie biografiese besonderhede van die digters in die teks self bevat nie.

In die voorwoord tot Nuwe stemme 6 noem Bibi Slippers dat “daar niks nuuts onder die son [is] nie” (2017:8). Laasgenoemde is na aanleiding van die Prediker in Die Bybel. Slippers sê verder dat daar nie gevra moet word “Wat is nuut?” nie, maar eerder “Hóé is dinge nuut?” (2017:8). Die meeste digters poog om iets vernuwend te skep (resensente en literatore is gedurig op die uitkyk vir vernuwing in die poësie). Die oorgrote meerderheid digters skep egter selde ‘vernuwende’ poësie. Digters skryf immers oor menslike gevoelens wat al eeue teenwoordig is. Tematiek verander wel namate tye verander en dit word duidelik in Nuwe stemme 6 uitgebeeld.

Kreatiewe skryfwerk is oor die algemeen persoonlik van aard. Poësie is myns insiens nog meer persoonlik as prosa aangesien die digter-spreker diep in hom- of haarself delf en gevoelens, ervarings en gedagtes op poëtiese wyse verwoord wat die digter-spreker na aan die hart lê. Nuwe stemme 6 bevat gedigte ryk aan verskillende temas en ervarings. Intertekstuele verwysings, die liefde, misdaad, liggaamlikheid, seksualiteit, sosiale media, drome, hartseer en verlange is maar enkele temas wat in dié bundel voorkom.

Die bundel open met Annie Gallagher se gedigte. (Die gedigte word alfabeties volgens die digters se voorname gerangskik.) In die gedig “ek voel my net van die wêreld verwyder” (13) lewer Gallagher kommentaar op die uitwerking van misdaad op die individu in Suid-Afrika. (Sien ook Marcel Spaumer se gedigte.) Die wyse waarop talle Suid-Afrikaners hulself ‘afsonder’ van medelandsburgers deur hulself agter tralies in sekuriteitskomplekse ‘op te sluit’ is ’n relevante onderwerp.

ek voel my net van die wêreld verwyder

in die noordelike voorstede

vandat ek hierheen verhuis het […]

is ek houtgerus, selfs my huishulp moet inteken, ek is vry

van boewe weens skokdraad se toetrede

ek voel my net van die wêreld verwyder […]

In “vlerksleep 2.0” en “nagboer” fokus Gallagher op verhoudings. Een van die treffendste gedigte is myns insiens “nagboer” (16). Dié gedig kan beskou word as ’n uitstekende voorbeeld van die suksesvolle aanwending van die metafoor. Die woordspeling met die seksuele is puik.

            om oop te spalk, nét reg te vat

            langsamerhand in die bedding te woel

            klamte slaan op, die grond is nat

            vir kultiveer, maar sonder saad

            om eiehandig te dol

            die stuwing na die einde te laat

            ’n blos van nagloed met ’n snak

            soos rose teen die nek uitrank

            o, seisoenaal, die almanak

            van asters

            dié vrug is vrank

            dié lekker’s maak ’n vinger lank

Annami Mailovich se gedigte oor Kaapstad bied ’n nuwe beeld op die Moederstad. (Dit sal interessant wees om haar gedigte met Loftus Marais se Kaapstadse gedigte in sy bundel Kry my by die gewone plek aguur (2012) te vergelyk.) Die gedig “die familie skryf” (26) lewer belangrike sosio-politieke kommentaar op die klasverskille in Kaapstad, maar ook op die waternood wat tans in die Wes-Kaap, maar veral Kaapstad heers.

’n volgepakte Myciti-bus kronkel Kampsbaai binne

anderkant die berg brand Imizamo Yethu

in Victoriastraat vloei R70-cocktails

in Imizamo Yethu deel Gift of the Givers sop uit

Moerland toe

Maartmaand en die familie skryf

sal daar water wees vanjaar?

in Llandudno ja:

swembaddens glinsterend gereed

maar onthou die damme is leeg

almal moet maar vinnig stort

sal daar blomme wees vanjaar?

dalk aan die skadukant van die berg of in Kirstenbosch,

maar in Somerset-Wes is daar net roet

die kameras die zirr en klik

verwoesting

is die vooruitsigte goed of sleg?

in Oranjezicht Claremont en Fresnaye, ja,

in Khayelitsha Gugulethu en die Flats

daaroor vra die familie – of die familie se vriende – nie

oostewind

kom waai jou waai

beneuk

Moerland toe

Anton Döckel se gedig “Pas op” (32) sal menigte leser laat skaterlag oor die ouer-kind verhouding. Veral die slotstrofe is treffend: “Mag ’n pa maar skuins omval / voor skoonseun se braaiplek / terwyl sy kole nog gloei”. Churchill Naudé voer ’n vernuftige spel met woorde in Kaapse Afrikaans. In “onse vaders” sluit hy aan by digters soos Nathan Trantraal en Ronelda S Kamfer wat skryf oor die lewe op die Kaapse vlakte. Naudé se gedigte is egter nie ’n blote naskryf van Kamfer en Trantraal nie. Sy stem is uniek en sy gedigte treffend.

Die haikoe is ’n digvorm wat deur ’n beperkte aantal Afrikaanse digters beoefen word. Elmarie Viljoen-Massyn se “6 haikoes vir ’n Harding-tuin” (49) is dus ’n welkome verrassing in die bundel. (Die haikoe is immers ’n pragtige digvorm.)

            oergroot plataanboom

            ruspes dik soos duime knaag

            groen blaarhande krimp […]

            laatmiddag se grys

            in geheime gefluister

            reën is duifasem

In “Melk” (54-55) skryf Viljoen-Massyn ’n hartroerende gedig gebaseer op die ontvoering van een van die steeds vermiste jong meisies deur die pedofiel Gert van Rooyen.

In “dis 2017 en almal dra chokers” (72) skryf Elodi Troskie oor die jeug van vandag. Die vindingryke wyse waarop Troskie van teenstellings gebruik maak om onskuld en ervaring teenoor mekaar uit te beeld, maak van hierdie ’n besonder geslaagde gedig. Franco Colin se gedig “Pa aan outistiese seun” (85) verwoord Colin ’n vader se frustrasie en onbeholpenheid met sy outistiese seun, dog soos in die geval van Marlene van Niekerk se “troetelwoorde vir ogilvie douglas”, oorwin ’n ouer se liefde vir ’n kind enige situasie ongeag die uitdagings en of frustrasies wat die ouer in die gesig staar.

Deur middel van gedigte wat soos dagboekinskrywings lees, deel Hannes Visser intieme oomblikke oor die spreker se kinderdae. Alkoholmisbruik en die probleme wat daarmee gepaard gaan figureer sterk in die reeks gedigte. Die spreker se wanhoop bereik ’n hoogtepunt in “Sondag 3 September” (95) wanneer hy besluit om eerder sy dankoffer vir lekkergoed te gebruik – ’n  besluit wat sy misnoeë met die kerk en die situasie waarin hy homself bevind duidelik verwoord. Ingrid Penzhorn maak van personifikasie gebruik in “Drieankerbaai” met ’n definitiewe ekokritiese inslag wat in die gedig aan bod kom.

            Ons see is tamaai en kwaai vanaand sy pletter

            haarself teen die seemuur vas met die wind wat haar hits

            en por om iets van die spyskaart op die wal te gryp te mastikeer

            haar dieet van babadoek en plastiekdop vlesig te diversifiseer –

            maak ons riool haar dan nie vol nie?

            Môre lê sy net weer daar en glimlag skalks

            genoeg om die tande wat sy skoonpik

            met ’n skerpgemaakte seemeeubeen

            te verskans sodat figure

            vol bravade op haar rug

            Kampsbaai toe kan roei en terug.

            Maar vir nou is die filter afgeskakel en

            wys sy ons die vinger, die vinger wat sy later

            in haar keel af druk om al die kak wat ons

            daar af forseer resiproke te regurgiteer.

            Selfs haar eie word nie oorgesien nie:

            koeksels bamboes sal stinkend in die son

            hul sondes moet betrag.

            Vanaand spoeg sy met luide fanfare

            skuim uit haar are tuimelend

            op geduldige sand als wat ongewens

            oorbodig was.

Jaco van der Merwe se ekfrastiese gedigte in die vorm van die praatvers staan uit hoofsaaklik weens die visuele element, alhoewel nie al die verse op geslaagde wyse by die gepaardgaande foto’s aansluit nie. Die uitwerking van misdaad op Suid-Afrikaners word effektief verbeeld in Marcel Spaumer se gedig “’n nag ontwrig”. Sy beeldgebruik is geslaagd en selfs skokkend. In “Daardie somer (1976)” skryf Marthé Mc Loud oor ’n nagmerrie wat die leser aan die raai hou oor die spel tussen die werklikheid en die droombeeld. Remona Voges maak soos Jaco van der Merwe gebruik van die beeldgedig en fokus op die Meksikaanse skilder Frida Kahlo. Veral treffend is die gedig “By die aanskou van Frida Kahlo se wenkbroue” (145).

            Die Maestro se wenkbroue

            is aangestryk, dig en boogvormig

            soos kolibries, vlieënd bo

            monde geklas met karmosyn.

            Twee pare vlerke span oor voorhowe

            die kleur van oorryp plátano’s

            soos die Tehuana-kostuum

            testament van die verbintenis

            geknip in haar skoot

            dit drup tussen rooibruin blomme

            neer op ’n lentelose landskap.

Een van my gunsteling gedigte is die van Ryan Pedro getiteld “menskleur” aangesien dié gedig oneindig baie kommentaar lewer op die sosiaal-politiese kwessies wat Suid-Afrikaners (en sekerlik ander wêreldburgers) daagliks in die gesig staar.

            jy kleur vir liewe jesus verkeerd in

            sê ’n wit meisie aan ’n bruin seun

            op sy eerste dag by

            pikkiebult pre-primêr, kakamas.

            sy haal die bruin kryt uit

            sy hand en gee vir hom ’n ander

            kleur aan

            en sê

            daarsy.

“as kanye ’n digter was” (159) lewer tong-in-die-kies kommentaar op die Afrikaanse literêre establishment. Pedro is myns insiens een van die opkomende digters wat dopgehou moet word.

Nuwe stemme 6 bevat ’n ruim versameling gedigte uit alle uithoeke van Suid-Afrika. Wat veral opval is die verskeidenheid temas en style van die onderskeie digters. Alhoewel nie al die gedigte noodwendig die volgende uitgawe van die Groot Verseboek gaan haal nie, is daar ’n gros belowende nuwe stemme en gedigte in die bundel waaroor poësieliefhebbers beslis opgewonde kan raak. Hierdie bundel bevat iets vir elke poësieliefhebber – smaak verskil immers van persoon tot persoon. Die groot vraag wat egter gevra moet word is: wie gaan ons volgende Bibi Slippers, Gilbert Gibson, Ronelda S Kamfer of Loftus Marais wees? Ons sal maar geduldig moet wag en sien. Die nuwe stemme-projek is ’n waardevolle projek om jong talent onder opkomende digters te ontwikkel. Sodoende leef die Afrikaanse digkuns voort in ’n tydvak waar die Afrikaanse taal- en letterkunde onder sosiaal-politiese druk verkeer. Lank lewe nuwe stemme! Ons sien uit na die volgende uitgawe.

Resensie: nou, hier (Corné Coetzee)

Monday, September 4th, 2017

nou, hier  deur Corné Coetzee. Human & Rousseau, 2017

Resensie: Ingrid Woudstra

Hiérdie digdebuut van Corné Coetzee vereis reeds met die eerste oogopslag lesersbetrokkendheid. Die leser word onder andere geprikkel deur die titel en die verskeie interpretasiemoontlikhede daarvan. Hy of sy wil weet wat ín die “nou” gebeur en wáár die “hier” is. Die bundel handel oor die gang van die lewe; oor die mens wat baie beplan, maar eintlik moet leer om ín die oomblik te leef. “Nou” gee vir die leser ʼn tydaanduiding. Dit verwys na die hede; na iets wat tans besig is om plaas te vind. Méér nog word die kwellinge rakende die omstandighede van die tyd waarin ons leef nie agter weë gelaat nie, soos te sien in “Prins” (96-97).

Ons leef in ʼn uitgeloopte tyd, onvergenoegd, nydig,

die ou priesters vrot, die nuwes onnosel,

die heersers afwesig, arrogant,

die handelaars aanmatigend.

Leuens slenter rond,

hebsug en diewery maak nes.

ʼn Wrang realiteitsmaak bly in die leser se mond na die lees van hierdie strofe. Die mens soek alewig méér, terwyl dit net tevredenheid is wat dié smagting kan stil. Die trae langsame gang van leuens kry ʼn vastrapplek in ons samelewing. Misdaad, afwesigheid en ydelheid neem toe in ons land en wêreld – ook onder persone in heersende posisies. En dan is daar boonop die onvermoë van heersers om leiding te neem en te gee. Dit is hiérdie dinge wat die kommer in die leser se keel laat opstoot, want dit gebeur hier in ons midde.

Die woord “hier” is ʼn bywoord van plek. Dit is die maklik bereikbare; die omgewing waarin jy jou nou oftewel tans bevind. Teenoor die “hier” kan “daar” geplaas word en dit impliseer onmiddellik afstanddoening. Hoewel “daar” vanuit ʼn ánder se perspektief as “hier” beskou kan word, is “hier” en “daar” nooit tegelyk op dieselfde plek nie. In die vers “Jasju” (100) treur Jasodhara oor Siddharta wat “[…] hier is, maar steeds op pad!”. Sy treur, omrede hy skaars by haar is en haar dan weereens moet verlaat. Haar hartseer of selfs verwonding kan aan die skeiding of gaping toegeskryf word – hetsy tussen geliefdes in ʼn verhouding of geliefde vriende of familielede wat iemand aan die dood moet afstaan. Die ek-spreker noem byvoorbeeld in “Wegkomkans” (58) dat sy gevlieg het saam met die lig tot by die “jou” om vir hom te laat weet “dit bloei nog hier”. Die leser kan aflei dat daar afstand tussen die “ek” en “jy” is, omdat sy as’t ware tot by hom moes vlieg. Die afleiding wat gemaak word, is dus dat die “jy” elders of “daar” is, terwyl die “ek” “hier” is. Die feit dat die spreker bloei, dui op verwonding. Dit is die gevolg van afstanddoening tussen geliefdes.

Die tyd (“nou”) en ruimte (“hier”) is onafskeidbaar en word doelbewus in Hoofstuk 5, met die titel “Hierdie tyd” (59), vervleg. Die gedig “Hierdie tyd” (64-65) handel oor ʼn pynlike, hartseer tyd weens die verkragting van en moord op die tweejarige Yanalisa Mali en driejarige Zandile, 17 Oktober 2014. Nie net word ʼn spesifieke datum gegee nie, maar die aard van die tyd waarin ons leef word beklemtoon deur die opnoem van areas waarin geweld plaasvind: “Diepsloot […], Kliptown […], Soshanguve […], Mpakeni, Mooinooi, Giyani, / Thaba ’Nchu, Vryheid, Kagiso / Mthatha, Lyttelton, Alexandra, Elsiesrivier”. Hiérdie ruimtes kleur as’t ware die tyd waarín ons leef in, maar dit is selde ʼn mooi prentjie. Die digter skryf in “nou, hier” (98-99) dat dit juis die wêreld se verdriet is, wat die jong Gautama (ook bekend as Siddharta of Shakyamuni Boeddha) wou vryspring. Hy wou “oplos in tydlose lig”, maar as gevolg van sy onvermoë, moes hy maar tevrede wees met die graskol onder die vyeboom. Dít was/is die finale plek van tevredenheid – in die oomblik. In die nou en hier.

Die punt, wat tussen die “nou” en die “hier” in die titel voorkom, is in die middel en nie onder waar dit gewoonlik geplaas word nie. Dit is waarskynlik om die leser se aandag na die middelpunt van die titel te trek. Die leser moet fokus daarop om te stop, in die oomblik stil te word en op die “nou” te fokus. Die middelpunt kan ook verwys na hoofstuk 8 se titel “Die leemte in die kern” (91). Die kern is die middelpunt en dit is hol. Omdat dit hol is, kan dit gevul word. Dus word ʼn punt bewys deur die punt in die middel van die titel te plaas. Nóg ʼn interpretasie kan wees dat die digter, deur middel van ʼn punt, die nou en hier van mekaar probeer skei. Dit is egter onmoontlik. Soms word die digter se strewe daarna om dinge te skei ook deur die gebruik van ʼn komma aangewend. Voorbeelde van gedigtitels waar teenoorgesteldes deur die komma geskei word, is: “Binne, buite” (22), “Oos, wes” (31) en “Voor, ná” (102).

Die grootste gedeelte van die omslag is blou van kleur met enkele wit wolkies. In twee verse word daar na laasgenoemde verwys: “Kameleon” (27) en “Voor, ná” (102). Dragtige wolke bring reën, lafenis, verligting, lewe en groei. Meermale word die blou kleur met kalmte, rustigheid, lug, meditasie en asemhalingstegnieke geassosieer. Dit lyk asof die leser in die lug en lig opgeneem kan word. Hierdie uitbeelding sluit by die idee van Gautama, wat wou “oplos in tydlose lig” (98), aan. Hy simboliseer ook lig soos te sien in die volgende reëls: “prins van Gautama / lig van my huis” (96). Vandaar dan die klein Boeddha-figuurtjie wat in die lug op die omslag uitgebeeld word. Dit lyk asof hy soos ʼn wolkie in die lug en lig opgeneem kan word. Vanuit die blou lug daar/doer bo oftewel “Hoog bo die dorp” (102) lyk die huise onder kleiner en dit dui op afstand. Die belangrikheid van die blou lug wat in en uit die longe vloei kan op bladsy 100 gesien word: “‘Ek haal saam met jou asem. / Alles haal saam met jou asem.’” Die woord “asem” word in beide versreëls aan die einde geplaas ter wille van beklemtoning. Die asemhaling is ʼn aanduiding van lewe. Méér nog is daar eenwording tussen die “ek”, “jou” en “alles” wat sáám asemhaal.

Daar is vier Siddharta-verse wat in die laaste hoofstuk van die bundel verskyn en progressief op mekaar volg. In “Verbintenis” is die subtitel “Siddharta se ma wag in die tuin”. Die moeder in dié gedig is daarvan bewus dat die jong Siddharta sy ouerhuis binnekort sal moet verlaat, maar sy noem ook dat niks hom van haar kan vervreem nie – “my kontrak met jou is in been en bloed”. Dit gaan hier om die onlosmaaklike band tussen ʼn ma en haar geliefde kind. Afstanddoening kan nie eers hierdie band breek nie. Dit is ʼn band in die kern van elke ma en haar kind se wesens. Vervolgens verskyn “Staande voet” met die subtitel “Siddharta staan op die punt om sy ouerhuis te verlaat.” In dié vers word dit ʼn realiteit dat Siddharta gereed maak om weg te breek van sy ouerhuis. Gevolglik kwel die vader hom oor sy seun wat iewers ronddwaal. Siddharta se vrou, Jasodhara, word een van Boeddha se volgelinge in “Jasju” (100). In laasgenoemde hunker Jasodhara na Siddharta en sy treur deur ses lang winters, omdat haar geliefde nog skaars by haar is en dan weer op die weg elders heen moet gaan. Hy moet haar dus verlaat en hierdie verlies bring droewigheid en hartseer mee. Siddharta bring vir haar vertroosting, deur een met haar te word in hul asemhaling (“‘Ek haal saam met jou asem. / Alles haal saam met jou asem.’”).

Daar is uitbeeldings van verskillende geboue onder op die omslag en ek verwys daarna as plekke of ruimtes. Alhoewel die huislike omgewing waarin die vrou haarself bevind prominent in die bundel is, is daar ook ander plekke wat nie oor die hoof gesien moet word nie. Een só ʼn plek is die moerasagtige vleiland van oorvloed. Dit is ʼn rustige plek, waar plante volop groei en die diereryk bedrywig kan wees, weens die belangrike teenwoordigheid van water. In “Doekvoet” word die vleiland soos volg beskryf: “Dan sal jy die vleiland sien rondom jou tot by die einders, / druppende biesies en varing en mos” (my kursivering). Uit woorde soos “druppende”, “varing” en “mos” kan die leser die afleiding maak dat die area klam is; dat daar water is wat drup. Plante soos varings en die mos groei ook waar dit vogtig is. In só ʼn vrugbare area kom die pienk waterlelies (nymphaea gloriosa) in plate voor (sien “Vleiland” [12]). In ʼn vers soos “Dieselfde water” (49) handel dit oor ʼn fontein wat hoog ontspring (moontlik in die berge) en dan afloop see toe. Voordat die waters die see bereik, dam dit op. Hiérdie plek tussen fontein en see is ʼn watergevulde holte of “skoot”; ʼn veilige plek van koestering en waar lewe en voortplanting kan plaasvind.

Nou sloer

hierdieselfde water

in ʼn sonwarm veenveld,

ʼn rustige skoot

vir broeiers, eters,

sangers, kwakers,

peinsers, wagtendes

op pad see toe.

Die feit dat daar son, water en voedselbronne in die vleiland is, maak dit die ideale plek vir die natuur om in harmonie te leef.

Om ín iemand se arms te wees is ook ʼn aanduiding van ʼn ruimte wat gevul kan word. Dit is meestal ʼn veilige plek van koestering. ʼn Moeder wat haar baba of kinders omarm, probeer om hulle veilig en naby aan haar te hou. Vandaar ʼn vers soos “Met die bybies” (18) wat verwys na die tweede hoofstuk se titel “Die vreemdelinge in ons arms”. Die “vreemdelinge” is die “bybies”, maar die moeder se gevoelens en ervarings ná swangerskap mag ook vreemd wees. Om ʼn baba in die ruimte van haar arms te hê, voel dalk aanvanklik vreemd. Dit is iets waaraan sy vinnig gewoond moet raak. In nou, hier is ʼn belangrike tema moederaarde (ook bekend as Gaia/Gaea) wat haar kinders probeer tug én soms omhels soos op pagina 107: “Jou groet is geen afskeid nie / maar omhelsing, kèn.” Daar is ook verwysings na geliefdes wat in mekaar se ruimtes leef. Soos genoem, kan hierdie ruimtes as beskermend beskou word – ook in liefdesverhoudings: “Hoe koesterend sou die omhelsing wees / hoe vlindersag die kusse op jou oë.” (38) en “Een nag […] / het ons tesame wakker geword / en monde skouers lendene bekken / ineengestrengel gevind” (13).

Teenoor die veilige, koesterende ruimte, kan alleenheid as ʼn plek gesien word, byvoorbeeld in “een-een” waar allenigheid die spreker “beenderig om die gewrig vat” (26). Dit is meermale ʼn gestroopte plek wat die mens dwing tot inkeer en introspeksie. Jy word gekonfronteer met jouself. Dit dwing jou om jouself van binne af stelselmatig leeg te maak, totdat daar net “ʼn leemte in die kern” (91) is. Sodoende kan jy opnuut met positiewe dinge gevul word.  Daar is dus ook ʼn ruimte vir selfontmoeting en innerlike tevredenheid.

Die huise lyk opeengestapel en só lewe ons ook dikwels ingeprop en in mekaar se persoonlike ruimtes. Soos afgelei kan word uit die bundelomslag, is die huis ʼn sentrale tema. Méér nog gaan dit in nou, hier om die vrou wat haarself ín die huis uitleef deur sekere take in en om die huis te verrig. Sy is die moeder wat moet omsien na haar kinders. Sy is die huisvrou wat haarself so dikwels in die milieu van die kombuis afsloof. Sy is ʼn huweliksmaat wat haarself gereeld in die slaapkamerruimte bevind. Sy rig haar huis as aanbiddingsplek in.

Die vrou as matriarg neem leiding in die huis deur vir die kinders te sê wanneer hulle moet kom eet, wanneer hulle moet gaan slaap of dalk hul kamers moet gaan opruim. In sommige verse kan die leser aflei dat die spreker self ʼn moeder is. In “Bedags is ek oukei” (37) verbrokkel die huis tot só ʼn mate dat die nok geknak is, die balke gebreek is, die vloere gate in het, die deure stukkend is en die sement, pleisterwerk en muurpapier afdop en -skilfer. Dit lyk asof die geliefdes se verhouding saam met die huis in strofe twee vervalle raak, wanneer beskuldigings of dalk selfs die pynlike verwyte rondgegooi word.

in die gang het ek jou van my verraad vertel

langs die stoof het jy gesê

ek is nie ʼn ma se gat nie

en by die wasgoeddraad

o by die wasgoeddraad is dit snot en trane in die nagte

hier waar ons onder die maan gesoen het.

Uit die bogenoemde blyk dit dat die verhouding besig is om te breek, weens die “ek” se skulderkenning dat sy die “jou” (met ʼn ander geliefde) verraai het. Buiten die “jy” se “gemiddeldheid” wat vroeër in die vers genoem word, word daar nie veel oor sy aandeel in die verbrokkeling van die verhouding genoem nie. Dit kom voor asof die spreker daarvan beskuldig word dat sy ʼn slegte ma is – moontlik as gevolg van haar verraad. Die feit dat die konfliksituasie in die kombuisruimte plaasvind, is ook nie toevallig nie. Die man betree die private ruimte van die vroulike domein “langs die stoof”. Dit is binne hierdie ruimte waarin sy elke dag leef en waarmee sy vertroud is, dat die vertrouensverhouding verbreek word. Sy vlug buitentoe na die wasgoeddraad, waar sy vertroosting soek by ʼn vroeë herinnering saam met die eens-op-ʼn-tyd se geliefde “jy”.

Die digter skryf nie net oor ʼn ek-spreker se ervarings van moederskap nie. In ʼn gedig soos “Deken” (68) is die kind die spreker en die vers handel oor haar ervarings en perspektief van kindskap. Hier gaan dit om die kind wat die moeder observeer. Die spreker beskryf maniere waarop ʼn simpatieke moeder vertroosting kan bring – veral vir ʼn olike kind.

Ma het hom oor ʼn siek-genoeg-kind se bed gesprei.

Dan was haar treë goedmoedig,

haar groot, droë hand balsem.

‘Wil my kind ʼn stukkie brood en tee?’

Die moeder bring vir die siek kind genesing en herstel met haar groot hand oftewel haar dade. In hierdie gedig dui woorde soos “deken” (die gedigtitel), “balsem” en “stukkie brood en tee” daarop dat die ma nie net op beterskap vir haar kind hoop nie. Sy gee om en help haar kind om aan te sterk. Daarom skep sy ʼn veilige, geborge en koesterende ruimte. Sy gee ook liefde as geneesmiddel.

Verwysings na moederskap in die natuur kom telkemale in die bundel voor. Die vrou of wyfie in die diereryk is die een wat weet wanneer om die kleingoed te voed of wanneer hulle moet opstaan. Die kleintjies kyk op na die ma en hulle weet ook dat sy die een is wat gewoonlik na hulle sal omsien. Vanuit “Mev. Nerts” (86-87) se oogpunt was die pa van hul kleingoed nooit die beste jagter nie. Hierbenewens kom en gaan hy sommer soos hy wil: “Cheers, sê hy as hy waai. / Wie gee om, sy het ʼn goeie nes.”. Die mannetjie het ʼn traak-my-nie-agtige houding en geen verantwoordelikheid jeens die ma en kleintjies nie. Hy verlaat haar en keer net terug na die nes, ʼn veilige hawe, as dit hom pas. Hy weet nog weinig van ouerskap. Hierteenoor moet die ma verantwoordelikheid neem en op haar eie sukkel. Sy moet kos gaan soek vir die kleintjies. Sy moet besluit wanneer dit tyd is om op te staan. Sy moet self afskeid neem van die “armoedjie” wat dit nie gemaak het nie.

Gaia (of Gaea) is die ma van alle lewende wesens op aarde. Die aarde is ʼn tuiste vir al haar bewoners. Omdat sy dragtig is, is haar maag rond soos ʼn bal. Net só is die aarde ook rond – “Sy bring haar kinders voort, / sy laat hulle gaan, / en die een geslag ken die ander nie.” (106-107). Met verwysing na laasgenoemde word ʼn siklus (wat ook in die vorm van ʼn sirkel is) geïmpliseer. Dit handel oor die gang van die lewe – geboorte en verganklikheid. In die vers “Gaia” (90) vervies moederaarde haar vir die kinders. Sy raas met hulle, omrede hulle vernielsugtig optree, vuilmaak en eenvoudig net aanhou voortplant (“teel”).

Kyk hoe lyk die plek!

ʼn Varkhok! Dit stink!

Verniel! Ópgemors!

Al wat ek doen is gee!

Al wat julle doen is gryp!

In die bogenoemde versreëls is die “plek” die aarde en die “julle” die mensdom. Dit is die mense wat skade aan die aarde rig. Die uitroeptekens maak dit duidelik dat moederaarde woedend is. Sy deel bevele uit dat die kinders die plek moet opruim en sy waarsku hulle: “Moenie dat ek hier opstaan nie.”. Laasgenoemde reël word ter wille van beklemtoning alleen geplaas. Die mensdom sal hard gestraf word deur moederaarde soos wat ʼn stoute kind deur ʼn ma gestraf sal word, mits die mens nie sy optrede en gedrag verander nie. Die “helskinders” sal ʼn helse pakslae kry.

In sommige verse is die vroulike spreker die spilpunt waarom die huishouding draai. Die verskillende huishoudelike take wat sy verrig, definieer haar as huisvrou of tuisteskepper. Dit is in hierdie gelééfde ruimte waar die vrou ʼn deel van haar identiteit vorm. In ʼn tradisionele patriargale stelsel word die man geassosieer met die publieke ruimte, terwyl die vrou beweeg in die private kombuisruimte. Dikwels word die huishoudelike ruimte gesien as ʼn plek van veiligheid, samesyn, versorging, die gesin, passie en intimiteit.

Daar is heelwat verse wat handel oor die daaglikse roetine van die vrou in en om die huis. Ek verwys na sommige strofes uit enkele verse. Uit die titel “Die huisvrou verbeel haar wat” (19) kan die leser reeds aflei waaroor die vers handel.

Uiteindelik ná

vuurstook koskook melkmaak

skrop stryk soek bêre seks ook nog

styg daar laataand by die skottelgoed

ʼn seepbel op

In hiérdie vers word al die dinge wat die huisvrou moet inpas, genoem. Daar is geen komma tussen die take nie, omrede die vrou waarskynlik ook geen ruskans tussendeur dit alles het nie. Dus sloof sy haar vir haar geliefdes af. Die feit dat sy seks óók nog moet inpas, laat dit klink soos ʼn “shlep”. Die vers begin met woorde van verligting om tot ruste te kan kom na die dag se bedrywighede. Ironies genoeg eindig die dag ook by die opwasplek waar sy moet werk.

In “septemberoggend” (24) moet die vrou “multi-task”. Alles wat by die huis in een dag gedoen moet word, word opeengestapel soos vuil borde. Só word die woorde ook gelas, aanmekaar geskryf of opeengestapel. Hieruit lei die leser af dat die vrou teen tyd werk. Dinge moet vinnig en glad verloop, sodat sy deur al die dinge wat moontlik van haar verwag word, kan kom.

nounounou sit ek hierdie oggend in ʼn gedig

net eers bredieaandiegangsit

manpaai kindersvoer

lewerkookvirdieblindeouhond

regmaakvirwerk

Dit blyk dat die vroulike ek-spreker in die bogenoemde vers die man, kinders en hond eers tevrede probeer stel, voordat sy haar met haar eie sake bemoei. Sy paai eers die man en voed die kinders en hond, en dán maak sy reg vir werk. Uit laasgenoemde is dit duidelik dat die vrou in dié vers nie ʼn huisvrou is nie, hoewel sy steeds huishoudelike take moet verrig. Sy betree ook die publieke domein waar sy moontlik ʼn beroep beoefen.

Die vrou is net soos ʼn besige by in en om die huisruimte. Sy is die hele tyd doenig in en om die nes. Vandaar dan ook ʼn gedig soos “Bye” (82-83).

Dit het gezoem by die nes:

bou, gee kos, maak skoon,

dans, haal nektar,

gee die blom wat die blom toekom.

Die huisruimte kan hier met ʼn byenes vergelyk word. Die vrou is die besige by wat aan die nes oftewel haar huis bou; wat ʼn tuiste skep. Sy versorg haar geliefdes, voed hulle en ruim die plek op. Sy gee ook vir die blom (haar geliefde) wat hy nodig het – waarskynlik (intieme) liefde soos wat ʼn by ʼn blom bestuif.

Die stand van sake in en rondom die huis hou dikwels verband met die aard van die geliefdes se verhouding. As die verhouding verbrokkel, raak die huis ook vervalle en andersom. In “Die dag toe jy” (36) is dit die “jy” wat die diep gewortelde boom uitspit. Die boom wat by die voordeur gestaan het, was die huis se anker. Dit het standvastigheid en beskerming vir die huis en sy mense gebied. Die boom het ín die huis se fondament gegroei. Wegdoening hiermee impliseer dat daar geen standvastige fondasie vir die huis(houding) is nie. Die huis staan kaal, oop en weerloos. Dit is asof die tuin treur en kwyn, weens hierdie groot verlies want al die ander plante het ook begin vrek: “het die hele tuin / met die laaste steek / […] / in die gat geklim / en gevrek”. Dit alles is die “jy” se skuld.

Ten spyte van haar vele pogings om ʼn goeie tuisteskepper te wees, kom dit voor asof dit nie altyd die geval is nie. In “Blattodea” (88-89), wat ʼn plaag van kakkerlakke is, is die kombuisruimte vuil. Dus investeer die kakkerlakke en hulle broei in allerlei plekke in die kombuisruimte uit. Hulle lewe van die “smeersels sous, spatsels vet, die pan wat staan.”. Duidelik is die kombuis nie baie skoon nie en dit verklap ook iets van die vrou as tuisteskepper. Sy blyk nie baie netjies en skoon te wees nie en is moontlik ook onhandig as dit kom by huishoudelike take.

Wanneer dit gaan om die vrou wat haarself in ʼn liefdesverhouding of huwelik bevind, is die slaapkamerruimte ʼn belangrike plek waar seksuele omgang plaasvind. As dit voorspoedig gaan met die geliefdes in hul verhouding, is daar sekere motiewe wat herhaaldelik voorkom, soos: water, die maan, die aand as die tyd van die dag vir liefdemaak, blombeelde (nymphaea gloriosa), vrugtebeelde, die liggaamlike en die paradysmotief.

Verse wat gaan om liefdesverhoudings is gewoonlik in wisselwerking met die seisoene. In hierdie verband dink ek aan Jasodara (vrou van Gautama) wat deur ses lang winters getreur het, totdat hy die sewende somer na haar toe gekom het (“Jasju” [100]). Daar is ʼn bloeityd en ʼn vervaltyd. Ná laasgenoemde is die mens geneig om te dink aan maniere waarop dit verhoed kon word. Maar, soos in die natuur, kan die oorryp vrug nie daarvan weerhou word om te val en te verrot nie. In “Onthou” (15) skets die spreker die ideale atmosfeer vir nabyheid, koestering en liefde tussen twee minnaars.

Daardie soel somernag

toe jy my nadertrek,

toe ek my oë toemaak

teen die blou van jou oë

Die warm somernag is die ideale tyd van die dag vir geliefdes om (intiem) saam te wees. Hieruit kan die leser die afleiding maak dat dit goed gaan in die verhouding. Maar in strofe twee kom die leser agter dat die spreker terugdink aan ʼn tyd toe dit met die liefdesverhouding goed gegaan het. Later in die vers bring woorde soos “ysige Hoëveld-winter” en “lemhelder” skeiding tussen die minnaars. Die winter bring koue en gestrooptheid van dit wat eens op ʼn tyd was; van dit wat die “ek” onthou. Dit lei gewoonlik tot inkeer.

Van bladsy 23 af is daar drie chronologies opeenvolgende verse: “Droë Augustus”, “Septemberoggend” (24) en “Oktobermaand se bruide” (25). In “Droë Augustus” is dit die nadraai van die wintermaande; die laaste snikke van die winter wat “knersend hakke inslaan”. Plek word gemaak vir herlewing en ʼn opbloei in Septembermaand. In Oktobermaand begin die liefde blom en die natuur het ook die potensiaal om te blom (“roostuin”, “maanblomme” en “blommemeisies”) en lewe te gee (“drag bloeisels”) soos te sien op bladsy 25. Maar, soos genoem, behoort die lewe as siklus beskou te word. Want waar dit nou somer is, is dit elders winter; waar dit nou voorspoedig gaan, gaan dit elders droewig. En dit wat nou “elders” plaasvind, kan in die toekoms ook “hier” plaasvind.

In “Vleiland” (12) word natuurbeelde verweef met die geliefdes se verkenning van mekaar se liggame en hul intieme liefdemakery. Daar is talle verwysings na die liggaamlike: “hande”, “heupe”, “lyf”, “vingerpunt” en “toon”. Dit blyk dat klem op die tassintuiglike waarnemings gelê word, deurdat die liggaamsdele wat opgenoem word meestal hiermee te make het. Net soos ʼn vleiland, waar vogtigheid teenwoordig is om die aarde te voed en vrugbaarheid moontlik te maak, net só is die vroulike ek-spreker se liggaam. In die volgende aanhaling stel die spreker haarself eksplisiet aan die vleiland gelyk.

ná jou woorde en hande en heupe laas nag

het diep in my lyf

ʼn syferfontein begin borrel

en loop daar blink water al met die vore langs

om elke ronding en in elke holte

[…]

en nou is ek ʼn geil, geheime vleiland

Die vroulike liggaam het rondings en kan gevul word met vog (die borrelende “syferfontein”). Sy het die potensiaal om ʼn deel van die man ín haar saam te dra. Sy het die potensiaal om dragtig te wees en lewe te gee. Sy kan kinders voortbring soos wat pienk opslaglelies ʼn plaat in die vleiland kan staan. Die pienk kleur van die nymphaea gloriosa (waterlelies) is hier ook ʼn simbool van vroulikheid. Maar sy is ook die een wat dig in haarself of na binnetoe gekeer is; wat geheime hou.

Ook in verse soos “Ons ken mekaar se holtes” (21) en “Huisvesting” (42) word daar op die lyflikheid gefokus. In die eersgenoemde vers beskryf die spreker die geliefde “jy” se liggaam soos volg.

Ons ken mekaar se holtes

en sagte plekkies

soos die klein vallei in jou heup,

die duikie skuins onder jou enkel,

die dal van jou skouer

en jou hande so vol mooi woorde

oor die maag wat nie meer tussen die heupe span nie,

die palm van die voet

Hierdie gedig is geliefdes se verkenningstog van mekaar se liggame. Die spreker vergelyk die “jy” se liggaam met ʼn vallei wat sagte plekkies het. Woorde soos “holtes”, “duikie” en “dal” word gewoonlik geassosieer met vroulikheid. Soos genoem, is sy die een met rondings en die holte van ʼn baarmoeder wat gevul kan word om lewe te kan gee. Dit word meer eksplisiet gestel in “Huisvesting” waar die vroue nagteliks voel hoe hul lendene in die holtes “vol korfwarm heuning loop”. Die heuning is ʼn aanduiding van soete liefdemakery. ʼn Korf het, net soos die vroulike liggaam, ook klein holtetjies wat met die vloeibare heuning (semen) gevul word. Die vroulike liggaam word gewoonlik met die man se sperm gevul vir voortplantingsdoeleindes.

Die belangrikheid van die aand as die tyd van die dag vir ideale liefdemakery, is duidelik in “Een nag” (13). Die gedig bestaan uit twee strofes, waar strofe een oor die nag en strofe twee oor die oggendure handel. Dit is in die aand dat die geliefdes hulself “ineengestrengel” vind en dat hulle met mekaar se tonge fluister: “Jy. Net jy. Ewig”. Laasgenoemde herinner die leser aan N.P. van Wyk Louw se vers “Die liefde in my” waarin hy skryf: “Dis altyd jy, net altyd jy, / die een gedagte bly my by”. Die maanmotief kom dikwels voor as liefdestonele, wat saans plaasvind, beskryf word (sien die “waterige middagmaan” [20], “maanblomme” [25], “hier waar ons onder die maan gesoen het” [37], “omkrulmaan” en “nuwemaan” [44] en “lentemaanlignag” [98]). Die maan is ook rond soos wat die vrou rondings het. Tydens haar menstruasie-siklus gaan die vrou deur ʼn herhalende patroon van stygings en dalings in hormoonvlakke. Tydens die “vloedgety” menstrueer sy. Die maan se aantrekkingskragte trek die aarde se seewater aan wat daartoe lei dat seewater soms styg. Dit is wat die getye veroorsaak. Die vrou se wisseling in hormoonvlakke hang dus saam met die maan se aantrekkingskrag op seewater. Beide die vrou se hormoonvlakke en seewatervlakke styg en daal. Vandaar die maanmotief. In teenstelling met strofe een, bring die oggend in strofe twee rusie en skeiding tussen die geliefdes.

Die slaapkamerruimte is prominent in verse wat handel oor seksuele omgang. Die huisruimte, spesifiek die slaapkamerruimte, is ʼn bekende en veilige milieu vir geliefdes om seks in te hê. As die geliefde in ʼn vers soos “Die reisiger” (44) terugkeer huis toe na lang reistogte, berei die vrou die slaapkamer vir intieme liefde voor: “ek haas my om koel, skoon lakens / vir ons oop te sprei.”. Die geliefde keer terug van ver plekke af en hy bring eksotiese dinge saam wat hy uit sy trommel haal byvoorbeeld sydoeke, saffraan, toermalynkrale en ʼn granaat. Die laasgenoemde is ʼn vrug en vrugtebeelde is dikwels ʼn aanduiding van vrugbaarheid in vroulike liefdesverse. Die geliefde bring ook “paradysvoëls” wat hul vlerke strek en die paradysmotief in liefdesverse is die ideale ruimte waar geliefdes omgang kan hê sonder om gesteur te word.

In teenstelling met nabyheid en intimiteit, bevind die vrou haar dikwels ook alleen in die huislike domein. Soms is dit weens konflik situasies tussen die geliefdes óf omrede die man vir werk weer op pad iewers heen is. Hierdie skeiding tussen geliefdes veroorsaak verwonding en die bloedmotief is ʼn aanduiding hiervan. Sien die volgende voorbeelde: “een aand dog ek nog so toe sien ek / ʼn rivier storm by jou mond uit / […] /en toe die gemaal my velle begin stroop / kyk ek jou weer aan / en sien jy bloei” (33) en “waar jy gaan / gaan ʼn stuk van my hart / bloederig aan die breekkant.” (58) (my kursivering). “Bruidjie van Jemen” (63) handel oor ʼn 8 jarige meisie wat op hierdie jong ouderdom getrou het. Omdat sy in die huwelik getree het op só ʼn jong ouderdom, kon haar liggaam nie omgang tydens die huweliksnag hanteer nie. Sy is dood, weens inwendige bloeding. Hoewel daar ook die veronderstelling is dat bloed lewe en vrugbaarheid simboliseer, is dit nie die geval in hierdie vers nie. Inteendeel, die jong bruidjie sterf in 2013 (soos te sien in die gedig se subtitel). Aan die einde van die vers vra die spreker: “Wie sal ʼn woestyn wegdra?”. Die implikasie van die woestyn is waarskynlik droogte, onvrugbaarheid, ʼn stuk dorre aarde waar geen lewe is nie. Die jong bruidjie is oorlede en daar is dus geen teken van water as lewegewende bron nie.

In die gedig “Oos, wes” (35), wat ook hoofstuk drie se titel in die bundel is, speel die digter met die idioom “Oos, wes, tuis, bes” wat beteken dat jou huis altyd die beste plek is om na terug te keer. Die man keer gewoonlik terug na die huisruimte waarin die vrou op die afwesige geliefde wag. In “Oos, wes” (35) is die geliefdes saam in die huis wat deur natuurelemente soos “bliksem”, “donder”, “aardskuddings” en ʼn “rukwind” bedreig word. Dit is gewoonlik ook bedreigings van buite wat liefdesverhoudings laat wankel. Die huis se fondament begin kantel en mettertyd stort die huis ineen net soos wat ʼn verhouding inmekaar kan stort. Dit is omdat die huis nie sterk genoeg is om weerstand teen hierdie buitenste rampe of aanvalle te bied nie.

toe sak die hele kasarm

kantelende fondament

ooreisde dwars- en stutmure

splinterende kosyne

deurgetrapte drumpels

betraande ruite

bepiede plafonne

inmekaar

Hoewel die geliefdes ontsnap uit die ineengestorte huis, kom dit nie sonder skrape, “geskeurde naels, flarde palmvelle bloedknieë / en met hangarms” nie. Dit kom dus nie sonder pynlike ervarings nie. Buiten die geliefdes se uiterlike verwonding, is die huis se anker en standvastigheid (oftewel die fondasie) ook daarmee heen.

As die huisruimte, waarin die vrou haar bevind, verbrokkel of vervalle raak, wend sy soms pogings aan om dit te herstel. Sy wag nie vir die man om dit eendag te doen nie. Sy probeer om ʼn warm, huislike omgewing te skep. Sy wil die binneruimtes lig maak, sodat dit verwelkomend en warm is vir geliefdes. In “Regmaak” (48) sê die spreker dat sy self die pleister gryp om die stoepvloere se krake reg te maak. Sy neem die borsel, skraper en mes om te pleister en skoon te maak. Sy “bou skuiling, kleim, domein, / ʼn waarvandaan.”. Die vrou maak van haar huis ʼn veilig, beskutte plek waarin sy kan leef en waarheen sy altyd kan terugkeer.

Dwarsdeur die bundel word nie net die geliefde(s) in hul wonings deur elemente van buite bedreig nie. Op pagina 82 spuit die byeman die byenes en “ʼn by is ʼn goeie ding, / bring wysheid, gesondheid, dalk goud.”. Die bye word deur die mens met gifstowwe bedreig. In ʼn vers soos “Ontruiming” (84) is “Die beter geeste van die plek, / dié wat in stilte en klip woon” nou weg. In die plek van die beter geeste het “haas”, “angstigheid”, “minagting” en “gierigheid” kom nes skrop. Die ruimte of plek wat dus eers gevul was met positiwiteit is nou daarvan gestroop. Negatiwiteit het die leemte kom vul. Selfs ʼn vers soos “Platipuspaddas” (85) begin met die woorde “Hul wonings was langs vinnige riviere” en eindig met die reëls “Hulle het langs riviere gewoon. / Hulle het graag in sagte reën gesit.” (my kursivering). Die feit dat die verlede tyd gebruik word, impliseer dat die platipuspaddas of buikbroeiers nie meer daar woon nie. Die rede hiervoor word nie in die gedig genoem nie, maar hulle was waarskynlik deur iets (dalk die mens) bedreig. Daar blyk dus heelparty verse te wees wat daaroor handel om die ruimte leeg te maak van die een of ander vorm van lewe óf om weg te doen met voorwerpe daarin.

Die huis as private domein is nie net ʼn plek van veiligheid, versorging, liefdemaak, omgee en koestering nie. Die vrou rig die woning ook as aanbiddingsplek in. Sy is dikwels die een wat haar geliefdes soos die Here dien. Haar dade strek veel verder as net die huislike milieu. In “Voetewas” (77) is dit die dogters wat hul pa se voete soos liewe Jesus was. Net soos wat Jesus Sy dissipels se voete gewas het, was die dogters ook die pa se voete. In “Besoek” word die “jy” in die hospitaal besoek en versorg deur die bring van kos en lekkernye soos “semelbeskuit” of “pruimedante”; deur die regsit van pille of die ruil van doeke. Die vrou maak dus nie net van haar huis ʼn aanbiddingsplek nie. Sy lééf dit ook in haar alledaagse doen en late uit.

Myns insiens is Coetzee se bundel ʼn waardevolle toevoeging tot die Afrikaanse digkunsskat. In die verse wat in nou, hier opgeneem is, is daar oor die algemeen ʼn konstante bewustheid van tyd en ruimte waarin die spreker haarself bevind. Die bundel bevat verskeie temas, maar is veral deurspek met voorbeelde van die vrou se ervaringswêreld – hetsy haar daaglikse taakverrigting in en om die huis, haar rol as dogter, as moederlike figuur of as geliefde. Sy gee liefde en lewe; bied vertroosting. Maar soos wat die lewe sy gang gaan, kom hierdie dinge ook nie sonder pyn, verbrokkeling, alleenheid en sterflikheid nie. Nou, hier is ʼn siklus wat op bladsy 107 voltooi word en dit eindig met die woorde “Jy sal die son sien opkom en ondergaan” (uit “Doekvoet”). Die slotvers is ʼn afskeidsvers waarin die leser gegroet word, maar die afskeid is nie ʼn droewige en morbiede affêre nie. Dit is amper soos ʼn afskeid waaraan finaliteit nie gekoppel kan word nie. Mense word nie net deur die dood of tydelike afstanddoening gegroet nie. As iemand gegroet word, word daardie persoon erken; dalk selfs vir die eerste maal ontmoet. Dus “[is] jou groet geen afskeid nie / maar omhelsing, kén.” (107).

 

Resensie: Krap uit die see (Fourie Botha)

Monday, July 31st, 2017

 

Fourie Botha . Krap uit die see, Protea Boekhuis, 2017

Resensent: Gisela Ullyatt

 

Fourie Botha debuteer in 2011 met Donkerkamer wat op die kortlys vir die Ingrid Jonkerprys (2013) verskyn. Die prys is daardie jaar aan Hennie Nortjé vir In die skadu van soveel bome toegeken. Ander aanspraakmakers op die kortlys was Jasper van Zyl (Die lewe tussen pikkewyne) en Andries Samuel met Wanpraktyk. Op die keper beskou is Fourie Botha egter die digter uit hierdie groep wat eerste sy debuutbundel opvolg.

Donkerkamer het sowat agt swart-en-wit-foto’s ingesluit – o.a. van die akteur Owen Wilson wat ’n selfdoodpoging oorleef het (hy het sy polse gesny). Op die foto kan die leser net-net ’n litteken aan Wilson se linkerpols uitmaak. Daar is ook foto’s van jong manlike agterstewes (o, die fermheid van jeug…), xenofobiese geweld (‘n slagoffer is aan die brand gesteek en word deur ’n polisieman geblus) en die Namibiese Bosoorlog.

Die leser wat weer foto’s verwag met Krap in die see sal teleurgesteld wees. Dit kan egter, tot ’n meerdere mate, as ’n voortsetting van Donkerkamer se hoof-tematiek beskou word: die homoërotiek; gedigte wat handel oor gewelddadige gebeure in die media asook familie-problematiek. Die gedig-as-donkerkamer wat gedigte ontwikkel en aan die leser openbaar, maak nou plek vir nuwe metaforiek: die krap, spesifiek dan ook die reusespinnekopkrap. Die see wat in die titel na verwys word, verskyn as Laagwater (i) en Dryf (ii), titels van twee van die vier afdelings.

Die eiesoortige foto op die voorblad van ’n man (wat self effe ‘gebreklik’ of ‘stokkerig’ voorkom) skep ’n tipe freak show atmosfeer en roep Joseph Conrad se “fascination with the abomination” op. Soos die leser deur die bundel werk, word dit ook duidelik dat die toonaard van die gedigte ’n spieëlbeeld van die voorblad se groteskheid word: elke gedig is ’n mikrokosmos wat bydra tot die makrokosmos van die grillerige reusespinnekopkrap en sy godverlatenheid.

 

Die bundelmotto sluit aan by die onthutsende voorblad: “The world dies over and over again, but the skeleton always gets up and walks” (Henry Miller). In ’n onderhoud met Joan Hambidge (Woorde Wat Weeg. Besoek 11 Julie 2017) waarin hy oor dié motto gepols word, antwoord Botha soos volg:

 

Sy aanhaling praat oor gebeentes: dit wat die krap so anders maak as die mens. Die reëls herinner my ook aan Saint-Saëns se “Dance macabre”. Nie alles hoef morbied te wees nie. Daar is ook ’n klein kopknik – miskien net in my kop – na Yeats se “Second Coming” in die titel, wat saamwerk met die gedig “Die koms” wat hier onder aangehaal word.

Die nosie oor ‘gebeentes’ is ‘n belangrike motief in die bundel, veral omdat die krap ‘n eksoskelet het, wat uiteraard van die menslike skelet verskil. Die reusespinnekopkrap het, soos ander krapspesies, ook ‘n eksoskelet, maar nie slegs ter beskerming nie, maar ook ter kamoeflering: die knopperige karapaks smelt saam met die rotsagtige/klipagtige seevloer. Hierdie illusie van samesmelting deur vyande te fop word verder versterk deur die reusespinnekopkrap wat sy karapaks ‘versier’ met sponse en ander seediertjies. Die sentrale metafoor van die bundel word stelselmatig aan die kaak gestel deur die verskeie afdelings, maar word veral ten beste in die sonnet, “Reusespinnekopkrap”, (49) geïllustreer: die krap wil uitreik na ander, maar sy knypers en sy harde buitekant verhinder hierdie pogings en word as afskrikmiddel deur ander ervaar:

 

The truth is that we are born from stones

 

Hier in die akwarium beloer ek jou agter glas.

Kan jy my bespeur?

Jammerlik lelik: net ’n ma

sal dié gevreet kan liefkry.

Jy dra jou skelet op die mou,

knypers soos knuppels in die lug.

Skuins-skuins roer jy, hensop kastig,

lek jou kliplippe af.

Waarom krabbel almal so oor jou?

In jou pype is daar g’n murg –

jy is ’n bal gekoude papier,

maar ook ’n boodskap, ’n gedig –

my krapperige tweelingbroer.

 

Die programgedig, “Krappegesang” (7) swawelstert met bogenoemde gedig, maar dui ook op die homoërotiese tematiek van die bundel: “Hy met die rooi hakskene” tree in ’n vernuftige woordspel met die oorspronklike idioom. Verder wil die spreker die krap se “harde karapaks poets”; sy “knypers vryf”. Laastens is die jukstaposisie van die volgende twee reëls

 

Hier in sy gat wil ek inkruip;

vir hom wil ek aan die bors voed

 

’n tipe ambivalensie teenoor die krap: die spreker ervaar hom as ’n “bloedbroer”, maar ervaar eweneens ’n sterk erotiese begeerte teenoor hom.

“Vuisneste”, die tweede afdeling, vervat die gay-tematiek. Die toonaard is sardonies en dikwels is daar ’n ironiese afstand tussen titel en inhoud soos gesien in “Domestic bliss”, ’n reeks wat uit kwatryne bestaan (33):

 

I

Vanaand is jy onstuimig:

die fronse blits, jou oë stroef.

In die sneeustolp van jou buie

is ons twee vasgeskroef.

 

“Might he but moor tonight in me” spreek Emily Dickinson aan:

 

Glo my, Emily D, ek kén wild nights –

die spulse luuksheid daarvan; later ook

die plain sailing troos van huis-huis speel […]

 

 

Die vierde afdeling, “Dryf” bevat gedigte van ’n ekfrastiese aard, alhoewel Botha nie hierdie gedigte soseer as tradisionele beeldgedigte beskou nie:

Maar ek dink nie die gedigte wat ek oor kunswerke skryf wil die kunswerk noodwendig belig nie. Die kunswerk raak ’n vastrapplek om by iets anders uit te kom. Baie keer draai hierdie gedigte as ars poëtiese verse uit. Ek raak opgewonde oor die oënskynlike toevallighede of ironieë tussen verskillende kunswerke, soos byvoorbeeld Opperman se “Kroniek van Kristien” en Mason se skildery oor die wildehond waaroor ek in “Die onpaar paar” skryf. Die beeld van ’n sterrehemel waarbinne al hierdie kunswerke ’n hangplek kry soos Eliot skryf in sy “Tradition and the Individual Talent”, is ’n vertroostende idee waarna ek dikwels terugkeer (Woorde Wat Weeg. Besoek 11 Julie 2017).

 

’n Tersaaklike gedig in hierdie afdeling is “Die onpaar paar” (57). Nie net is die gedig geskoei op Judith Mason se skildery, Wild dog nie, maar ook word D.J. Opperman se gedig, “Kroniek van Kristien” (Blom en Baaierd) as interteks gebruik. Leitmotiewe soos onder andere die papajabos, die tepellyf van die teefhond en Kristien se selfgeseling word met ragfyn noukeurigheid verwerk tot nuwe gedig. Verder wys Botha sy poëtiese staal: behendig behou hy Opperman se rymskema (aa bb cc, ens.) en al is die aantal reëls van die gedig nie presies dié van die agt gedigte binne Opperman se gedigreeks nie, is dit soos die Amerikaners sou sê, “pretty damn close”. Verdere voorbeelde van uitstekende vormbeheer en poëtikale seggenskap is die aantal gedigte in die bundel wat die sonnet-vorm utiliseer soos “Homing” (33); “Die hart van die huis” (34), en “Born-again” (43).

Soos in Donkerkamer ontgin Krap die uiters verwikkelde familiekonstellasie. In laasgenoemde bundel vervleg die digter surrealistiese droombeelde en pynlike herinneringe. Daar is ’n onderliggende woede wat deur hierdie gedigte syfer (soos met die queer gedigte), alhoewel die digter kennelik die nodige afstand van die persoonlike gegewe verkry het. Die familiale disfunksie word veral verbeeld in die persona van die vader: “Naby Misverstand was daar woorde/tussen seun en pa, toe bloed aan ’n sens” (“Bokkeveld”:14) en in die gedig, “ek droom van my pa” (15). Laasgenoemde is een van die sterkste gedigte in die bundel wat aansluit by Johann de Lange se “petidiendroom” waarin hy ook droom-tematiek benut om oor die disfunksionele vader te skryf. In Botha se geval word die kerk-metafoor binne die droom vernuftig ingespan saam met die moederfiguur wat “god-gee-my-krag toornig/na bo drup”.

Nog ’n gedig wat die verwonding van ’n kind wat uit ’n disfunksionele gesin kom uiters behendig metaforiseer, is “Rok”, veral in die tweede strofe (12):

 

Die ogies in die lap bly knipper

soos my ma se hekeltafeldoek.

Ek sou my vingers deur die gate druk

wanneer my pa en sy baklei […]

 

Daar is nog veel te sê oor die krapperigheid van gesinsverhoudings gesien vanuit ’n Jungiaanse perspektief; die intertekstuele aspekte (o.a. Emily Dickinson en Margaret Atwood); die Freudiaanse aspekte van die krap-metafoor en verdere ontginning van die meer makabere toonaard van die bundel. Helaas is die spasie van ’n resensie beperk.

Met Krap uit die see het Fourie Botha inderdaad die intensiteit van sy debuut volhou en selfs plek-plek oortref. Dit is ’n intensiteit wat herinner aan die onthutsende versugting in T.S. Eliot se “The Love Song of J. Alfred Prufrock”:

 

I should have been a pair of ragged claws

Scuttling across the floors of silent seas.