Resensies
Wednesday, January 13th, 2010
oogensiklopedie. Deur Gilbert Gibson. Tafelberg. ISBN 978-0-624-04831-2.
 oogensiklopedie. gilbert gibson
Gilbert Gibson het met boomplaats (2005), waarvoor hy die Protea-poësieprys ontvang het, en Kaplyn (2007) ‘n reputasie as digter van die minder toeganklike, van die begripsuitdagende, sogenaamd “hermetiese” of “geslote” soort vers opgebou.
Met oogensiklopedie, wat laat verlede jaar verskyn het, versterk hy dié reputasie op oortuigende en kragtige wyse.
Laat my dadelik sê: Nie naastenby al die gedigte in oogensiklopedie is van die geslote soort nie. Verse soos “aisling”, “another roadside attraction”, “daguerreotipe”, “hoe ‘n motorfiets snags verby”, “huis 16″, “interim:”, “locus iste”, “nietig”, “rehabilitasie”, “ruach jahwe”, “sand”, “selakant (ii)”, “swerf”, ensovoorts spreek treffend genoeg as ‘t ware vir hulleself. Vergelyk die volgende gedig, met sy skreiende ironieë:
lamentasie (ii)
welgeluksalig is die wat van die veronderstelling uitgaan
dat alles, ja alles, beter sal word;
diegene van wie die hart van skone skok
in winterswem wil-gaan-staan.
welgeluksalig die wat die reuk van rooigras
as simbool van beterwete onthou,
wat dié gras tussen ander halms kan herken.
welgeluksalig die wie se asem van trappe klim opraak,
naelbyters, angstiges, die wat vroeg soggens wakker word
en nie verder kan slaap nie. welgeluksalig
die wat met die hand skrywe, sampioenplukkers,
horlosieversamelaars, die wat onnodig bang of verlang:
twee vir ‘n stuiwer; die binneste donkerte.
welgeluksalig die wat in vliegtuie vaak raak,
die wat ly aan roomyshoofpyn, oë
soos bloedgestude plasse in die gesig
welgeluksalig die wat bemin
met ‘n mond vol gif. in drome vry
is die geluk so gelede
soos ‘n kwashaal op ‘n skildery[.]
Maar dan staan daar ook ‘n hele aantal gedigte in oogensiklopedie waarvan ek, selfs na herhaalde lees, moet getuig dat hulle my lesersdrang na die lê van samehangende verband, na koherente betekenistoekenning, bly fnuik. ‘n Voorbeeld:
gras
ek vermoed aan die temper van stap
dat vorentoe vaar soos ‘n skip op donker water
en daaronder die rivier retireer soos ‘n oog voor skrik,
‘n oomblik beduidend tussen lig en donder.
ek vermoed dat elke intrek van asem
‘n aalmoes uit die weerkaatsing van terugkyk stroop:
‘n geheim; slitted eyes
die mond ‘n tergende wond
wat wind oper forseer
(deur en vir die wolwe).
bloed is vir my
soos gras vir waltwhitman,
‘n minuskule motief. daaragter,
a long history of madness[.]
Maar: júís, besef ‘n mens skielik. Staan die woorde “geheim” en “a long history of madness” nie daar in die gedig vir almal om te sien nie?
Tot tweemaal toe in die bundel (bladsye 16 en 95) word die haglike verband tussen taal en werklikheid uitgespel. Vergelyk uit die gedig “ataraksie” (’n titel wat waarskynlik ‘n funksionele kontaminasie tussen “attraksie” en “ataksie” behels, waar laasgenoemde term wanorde of ‘n onvermoë aandui om bewegings te beheer as gevolg van senusiekte):
hy verduidelik geduldig hoe taal
die wêreld verwring, hoe die wêreld taal verwring.
Die neerslag van hierdie dilemma in die bundel is ‘n voortdurende spanning tussen helderheid en duisterheid van betekening. En dit gaan nie net om die afwisseling van “begryplike” en “onbegryplike” gedigte nie. Byna elkeen van die meer toeganklike verse bevat ook iets “geheimsinnigs”; let maar op wat in die slotstrofe gebeur van die hierbo aangehaalde “lamentasie (ii)”.
En in elke “duister” gedig is daar minstens moménte van “helder”, onmiddellik treffende formulering, hoewel die implikasie van die gediggeheel mag stribbel teen die leser se begrip. Ek haal maar nog ‘n voorbeeld aan:
triste
die aand daal oor die huis nes lig
wat om vuur sirkel, en primitief in vroegdonker die vlam be-
sweer. dieper gekring het jou jesus
hierdie aand berei soos ‘n teug uit die hiernamaals, ‘n
vlugtige nabootsing van die intieme verhouding tussen lewe
en dood. hy het in die voornag
sinne enduit van asem laat opraak
agter die wrang trek aan die binnekant van die wang
die keel laat snoer tot stil.
hy het julle almal versorg, en toe uitgestap
in die donker en ver
‘n hond hoor blaf, geweerklank,
asof uit ‘n kerk. die donker was wispelturig
nes vuur om nat hout. in die huis
was die afwesige lig soos ‘n lam geslag,
verlos van pyn en poging tot.
en het bo ‘n paar sterre gefladder soos hande as hy
toe-oog sing, hande soos twee parkiete daardie oomblik
voordat die kou finaal oopgaan:
die aand daal oor die huis nes lig
wat om vuur sirkel
tot donker[.]
Motiewe soos slaap (en die afmattende teenstelling daarvan: slapeloosheid), drome, geslote oë, skemertes, donkerte, onthou en vermoed hou opvallend met sodanige spanning, asook met die epistemologiese twyfel wat dit onderlê, verband.
Trekke van wat al tot afslyting toe as postmodernistiese literatuurkenmerke bestempel is (en ek leen so stuk-stuk uit Hein Viljoen en Chris van der Merwe se Alkant Olifant. ‘n Inleiding tot die literatuurwetenskap), deurspek dus (die lees van) oogensiklopedie: onbepaaldheid (betekenisfragmentering en -onsekerheid); die gevolglike aktiewe rol van die leser in die konstruksie van die teks; beklemtoning van die ironiese en absurde; die problematisering en radikale relativering van werklikheidsbelewing en van die grense tussen literêre genres; vooropstelling van intertekstualiteit (besonder opvallend gemaak in die reeks “sewe dubbelsinnighede”) en van vasgevangenheid in taal (en literêre vorme, byvoorbeeld vooropgestel in die herhaaldelike benutting van die Shakespeariaanse sonnetvorm in die bundel).
Nie verniet nie lui die slotstrofe van die openingsgedig:
[...] ‘n woordige lei: interspasie taal
die oopveld atonaal[.]
Die bundeltitel suggereer ook ‘n spanning tussen die subjektiewe (oog, manier van kyk) en die objektiewe (ensiklopediese kennis, wetenskap) - ‘n teenstrydigheid wat ewe kenmerkend is van die postmodernisme, waar narcisme (ekkerigheid, selffokus deur die skrywer) en selfverlies (leegheid, platheid en fragmentasie van die ek) as ‘t ware meeding as gereflekteerde lewenshoudings.
Die “metafoor van die oog” waarvan daar in die genoemde “ataraksie” gewag gemaak word, slaan op die manier van kyk, op visie, dit wil sê op die beperkte, nie-omvattende, nie-allespeilende kyk (waarneming en gewaarwording) waartoe die menslike subjek gedoem is - die oomblik voor die visioenêre, soos in die woordelys agterin die bundel verduidelik word. Die herhaalde voorkoms van woorde soos kyk, sien, loer, oog, lig, donker, skemer, oftalmologiese, visie en foto’s stippel die deurlopendheid van dié motief in die bundel uit.
Dis eintlik ironies dat die openingsgedig “visioenêr” van inslag is - “uit fragment / tot resonansie geswiep”, hoewel daar ook maar net gevorder word van “onskuld” tot “onkunde”.
28°47′S; 27°19′O
daar is ‘n plek iktaal
‘n plek waarvan jy weet
waar jy jou geografiese einde
met die ope arms van epilepsie
omhels. die plek het gras uit fragment neuropoëse
tot resonansie geswiep, die spriet anoniem
en weerskante marginale sipresse
wat in die aand konfrontasies vermy
onder voed ‘n gefermenteerde reuk soos
aan die binnewand van ‘n populierbos
na reën: eers onskuld, toe onkunde,
die smalle en die breede weg
en all that shit. daar is ‘n plek in temporale
afstand in geheime relaas tot gras,
die lug gegrys die lig laag op laag
soos ‘n woordige lei: interspasie taal
die oopveld atonaal[.]
Twee gedigte verder word die waan van die interpretatiewe, begrypende blik (ook - ironieserwys - gesuggeer deur “interspasie” aan die einde van bostaande gedig?) egter skouspelagtig ondermyn as onder meer geykte religieuse sienings en retoriese stelwyses ortografies ontwrig word:
ama tis
diehe reis ‘n lig en ‘n heil
virwie souek vrees?
diehe reis dietoe vlugvanmyl ewe
virwie vervaar dwees?
‘n droo mgaanver bys oos
wat er wat vallens
kuurt een my
hoë rop hoë rop
jaso os ‘n doods kaduwee
so os ‘n groe ndal:[.]
Ook die digter bly beperk tot “die kyk se singende lens”, soos dit in deel (ii) van die reeks “://_mezangelle” gestel word. Dié gedigreeks, asook die gedig “ex libris”, kan uitgesonder word as gedigte waarin die problematiek van die digterlike vertolking op die spits gedryf word, juis ook deur die verregaande aandagvestiging (deur middel van kantaantekeninge en die benutting van allerlei tekens uit die rekenaar- en internettaal) op die tekenmatige, manipulatiewe aard van taal en poësie.
Dat die wyse “whereby visible Objects are represented to the Mind” (uit die aanhaling wat in die bundelmottoposisie staan) ingrypend deur die talige en poëtiese vergestalting daarvan geraak word, word op ‘n hele paar maniere in die bundel beklemtoon.
Eerstens kom ‘n rykdom aan intertekstuele verwysings, toespelings en aanhalings voor, met die Bybel en die tradisionele Afrikaanse geestelike liedereskat wat uitstaan as bronne in hierdie verband. (Onder meer word ook die volgende outeursname genoem of iets van hul werk geëggo: e.e. cummings, James Joyce, Michael Ondaatje, Van Wyk Louw, Borges, Margaret Atwood, Ingrid Jonker, Gert Vlok Nel, W.H. Auden, Wallace Stevens, D.J. Opperman, Breytenbach, Eugène Marais en Jan Celliers.)
Tweedens is kantaantekeninge en/of voetnotas by party gedigte aangebring, onder meer in die vorm van verklarings, uitbreidings en geassosieerde interteksvermeldings. Soms is die gesuggereerde verbande hier (doelbewus) yl, indien nie misleidend nie (soos by die gedig “hipostase”, wat hierna aangehaal word).
‘n Lys van woorde met verklarings is, in die derde plek, aan die einde van die bundel opgeneem, terwyl dié lys ook afgedruk staan op die voor- én agterplat van die bundelomslag. Ook hier is elemente van “onbetroubaarheid” te bespeur: Sommige inskrywings is nie werklik verklarend van aard nie, terwyl enkele verklarings slegs gedeeltelike toeligting bevat.
Die verduidelik van die betekenis van die gedigtitel “hipostase” as “onderliggend tot” is van laasgenoemde ‘n voorbeeld. Eers as ‘n mens in woordeboeke naslaan dat dié term slaan op ‘n “fundamentele beginsel, basis, grondslag”, maar ook op ‘n “enkelvoudige substansie” en op ‘n “substansiëring van ‘n goddelike eienskap”, word iets meer aangaande die gedig duidelik.
hipostase
nes asof in ‘n ongedroomde lê voor dorpe
die wind onder my vingerafdruk vas:
afdraaipaaie dreigend,1 verweerde mure nog warm
van gister se son.2 na die droom
is die kneusing op my kussing soos die kleur van ploegskaar, alles
in the name of the lord
- 1. die arbeid van wind oor dorpe is goedkoop, is seisoenaal: ‘n fisant se opvlieg na onverwagte reën; murasies; die besleg van verskille
- 2. in die skemer is trekvoëls oor die donkerwordende die dorp se dialoog. en bleek die witskrif tot wolk soos ‘n vingernael reg van voor; ‘n maan oor die dorp
Vierdens is daar die reeds genoemde benutting van rekenaar- en internettaal en -tekens in bepaalde gedigte.
In die vyfde plek moet in hierdie verband die ontwrigting van die normatiewe en geykte woordgebruik- (byvoorbeeld deur woordsoortfunksiewisselings, of deur ortografiese verskrywings, soos in “ama tis” hierbo) en sinsboupatrone (veral ellipse) genoem word, asook ongewone beeldingswyses wat oral in die bundel voorkom. Die reeds vermelde “ataraksie” haal ek hier ter illustrasie in sy geheel aan:
hy verduidelik geduldig hoe taal
die wêreld verwring, hoe die wêreld taal verwring.
skets iets uit ‘n coen-film, vinnige nadertrek-
skote, in die voorgrond die gehuil
van ‘n deur wat oop- of
toegaan. hy wag op onsekerheid, of meer
gru nog, gewisse dood,
die element van verrassing. die woord
is ‘n hond van god. liefde is ‘n doek. hy
glo in die heilige maagd
soos aan die metafoor van die oog
die film is ‘n straal, ‘n pad na boek. verban; berou
die verinnerde vanwyklouw[.]
‘n Sesde opvallendmaking van die talige en poëtiese ingreep op die werklikheid(-swaarneming) is die benutting van (min of meer) vaster digvorme, soos die reeds vermelde Engelse sonnetvorm, en selfs enkele voorbeelde van Opperman-agtige verse opgebou uit rymende distigons. Meermale eindig andersins eindrymlose gedigte op ‘n nadruklike paarrym - iets wat ook in Gibson se vorige bundels voorgekom het, soos ook enkele voorbeelde van sonnetagtige gedigte en ‘n paarrymende vers in boomplaats.
‘n Besonder sprekende uiting van die taalmatige en derhalwe werklikheidsverwringende afdwinging van orde is die wyse waarop die gedigte in oogensiklopedie alfabeties volgens die beginletters van die bundeltitels gerangskik is. So ‘n alfabetiese rangskikking, byvoorbeeld van bestaande kenniseenhede en velde in ‘n ensiklopedie, is in wese ‘n buite-epistemologiese beginsel, iets heel arbitrêrs dus. Die (manipulerende, maar eintlik magtelose) arbitrariteit van só ‘n ordening word bykomend kenbaar gemaak in die gedig “ideografie” (waar dié titel blykens die woordelys agterin onder meer ironies slaan op “grafiese tekens wat idee [...] uitbeeld”). Dis opgebou uit ‘n lysting van die gedigtitels tot (nogal genommerde!) “versreëls” wat telkens een van die benutte alfabetletters dek.
Van die bekende wyses van bundelrangskikking (byvoorbeeld op sikliese en/of reeksmatige grondslag) het ‘n parodie oorgebly - selfs al kom ‘n aantal gedigreekse in die bundel voor, en al lyk dit of daar breedweg van ‘n meer spesifiek gelokaliseerde konteks aan die begin (vergelyk die kartografiese posisieaanduiding as titel van die openingsgedig soos hierbo aangehaal) na ‘n groter, selfs kosmiese verband aan die einde van die bundel gevorder word (waar die mens-God-verhouding in die slotgedig “wat die mens” ter sprake kom).
Hierdie “arbitrêre” bundelrangskikking stel egter juis ‘n funksionele gestalte daar met betrekking tot die strekking van die bundel.
Soos aangedui, sinjaleer die ensiklopedie-deel van die bundeltitelwoord ‘n meer objektiewe kennispool, as teenhanger van die uitgelewerdheid aan die subjektiewe persepsie van die indiwidu. Die uitdrukking “kenosis van die oogensiklopedie” in die reeds vermelde sentrale gedig “://mezangelle” (’n titel wat luidens die woordverklaringslys agterin op “poëtiese kodering” dui) vertolk die strewe in hierdie verband. “Kenosis” word soos volg in dieselfde woordverklaringslys verduidelik: “die gedeeltelike verlies van die goddelike natuur by die christus as mens. leegmaak; lediging (gr.), soos die afstanddoening van die eie ek in die skryf van ‘n gedig”.
Vandaar die (pretensie van) ‘n ensiklopediese aanslag, van die aanwending van wat gewoonlik as “tipies wetenskaplike” stylkenmerke geag word: begrippeverklaring, bronverwysings, voetnotas, nommering van sommige gedigtitels, strofes en verwysings.
Die woord “iktaal” word in beide die openingsgedig en die tweede laaste gedig in die bundel (”wantroue in die lettertipe”) gebruik om hierdie dubbelslagtigheid of polariteit tussen subjektiwiteit en objektiwiteit verder te beklemtoon. “Iktaal” is luidens die verklarende woordelys agterin ‘n woord afgelei uit die Latyns iktus, wat na sowel “aanval, soos in epilepsie” (= verlies van die “eie ek”) as na “klemtoon, soos in aksent” (= die persoonlike nuanse) verwys.
Via die Nederlands “ik” koppel Gibson die woord ook aan “‘n plek iktaal”:
[...]
‘n plek waarvan jy weet
waar jy die spasie wat in windgreep vou
met die warrelende arms van onheil omhels
die plek altoosdurend en by verstek
eie; ek[.]
(”wantroue in die lettertipe i”)
Die subjektiewe beperktheid blý geld. Geen wonder dat die antiek-Griekse siklope-mite oor die eenoogreuse in die bundel betrek word nie (in die sewedelige reeks “sikloop”).
‘n Besonder boeiende element in oogensiklopedie, gesien die postmodernistiese gees en die radikale epistemologiese twyfel wat so sterk daarin figureer, is die waarneembare religieuse inslag van dele daarvan, byvoorbeeld in gedigte waarin daar van gebed sprake is. Myns insiens kan die religieuse belewing, veral die menslike siening van en kennis oor die Godheid of ‘n godheid, analoog gesien word aan die algemene waarnemings- en kennisproblematiek wat so sterk in die bundel figureer. Die spanning tussen (die hoop op of vertroue in) ‘n samehangende, betekenisvolle beskouingsraamwerk, al is dit dan metafisies gefundeer, en die subjektiwiteit, ontoereikendheid en gefragmenteerdheid van die belewing van die goddelike teenwoordigheid en bestiering in die hiermaalse, bestaan ook hier. Vandaar frases soos die volgende:
toe ruite. maar ons here
was besig met die ewige
["die kind (ii)"]
u gee guns aan stof
u naam keer terug tot die gebede van verwerptes
u kom snel
u is selfde (ek veronderstel)
["mariamagdala (iii)"]
- daar is ‘n geluidlose verlange
uit die middelpunt
van ons, die bang gemoed,
en donkerte, ‘n herinnering
aan lig.
["tjernobil (ii)"]
- geloof, die sluipende suspisie
[...]
die stil gebed van prosac
(”wat die mens”)
In die lig hiervan is daar ‘n akute besef van die menslike nietigheid. Gras (en die verwante halms en kaf), ‘n ander opvallende motief van Bybelse oorsprong in die bundel, is simbolies hiervan.
Op die “skeel kyk” en “wegskramsê” van Gibson se debuutbundel, op die problematisering van die verwysende funksie in (digterlike) kommunikasie, word, soos gesê, kragtig en buitengewoon boeiend voortgebou in oogensiklopedie. Die leser word dikwels uitgedaag tot die invul van betekenisgapings, en selfs mislei in die proses, om die sentrale problematiek as ‘t ware aan eie lyf te voel.
Die bundel is ook ‘n uitstaande voorbeeld in Afrikaans (soos ook byvoorbeeld Antjie Krog se Lady Anne uit 1989) van poësie waarvan sommige gedigte buite die bundelverband heel moeilik leesbaar sou wees.
Nie ‘n bundel vir Jan en alleman nie. Maar ‘n unieke bydrae wat nie gemis kan word in Afrikaans nie.
‘n Mens is dus dankbaar dat ‘n “ruim subsidie” van die LW Hiemstra Trust (blykens die kolofon) die publikasie daarvan moontlik gemaak het. Dis ‘n subsidie wat nie aldag vir die uitgee van solodigbundels beskikbaar gestel word nie, en ook nie Gibson se vorige twee bundels beskore was nie.
Hierdie is ‘n relatief lang resensie. Maar veel val nog te sê oor die bundel, waarskynlik dikwels andersluidend as mý poging.
Bernard Odendaal, Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat
Tuesday, December 22nd, 2009
Een hart. Deur Johannes Prins. Lapa Uitgewers. ISBN 978-0-7993-4509-4.
 een hart
Johannes Prins, kwekeling van Stellenbosch en bekroonde joernalis by die Johannesburgse dagblad Beeld, het in 2001 as digter op die voorgrond getree met ‘n elftal gedigte in Tafelberg-uitgewers se Nuwe stemme 2. Met een hart is hy die sewende van die debutante in daardie bloemlesing wat met ‘n solobundel vorendag kom.
Dit bevat skaars 40 gedigte, maar lewer ‘n boeiende en meermaals ontroerende leeservaring op.
Die bundeltitel is ewe bedrieglik in sy bondige eenvoud. In die eerste plek roep dit die belangrike liefdesgegewe in die bundel op.
‘n Hele paar liefdesgedigte is gemik op die verhouding met ‘n vriendin en latere huweliksmaat, soos dit gekenmerk word deur hartstogte én (aanvanklike) onsekerhede en spanninge. Vergelyk:
pas
‘n begrafnisdiens van ‘n vriend van ‘n vriend
van jou in worcester lok ons uit die paarl
met dreunende sonbesies pak ons die tog deur
du toitskloof aan - hitte walm van die teer op
en jy sit en sweet in jou swart rok
wil jy ons ook nou dood hê vra jy soos ek die draaie
van die pas sny - agter skuif jou vriend met ‘n blink gesig rond
in die kerk kraak houtbanke terwyl die sin van ‘n motorongeluk
oorweeg word - die skielike-heengaan-trooswoorde
van ‘n jong dominee hang in die lug
deur loodwerkvensters vermeng die son kleure op die vloer,
‘n druppel loop agter jou oor in jou nek af
tussen die laaste gesang en die amen herinner ek my dat dit
‘n sekslose somerdag sal wees - een waar jy die aand stil sal rook
en later na ‘n glas wyn jou onderlyf teen my kom vasdruk[.]
Later, wanneer die nuus van ‘n eerste swangerskap vreugdevol ontvang is, verdwyn die spanninge en verloop ‘n motorrit byvoorbeeld op liefderik-speelse wyse:
soveel tale
“yo veo un letrero” sê jy op die langpad
agter die spaanse les in die cd-speler aan
“ja ek sien ook ‘n padteken en ek weet ons
moet seker hier afdraai of hoe?”
“sí señor,” sê jy met ‘n breë glimlag en pomp
my in die ribbes - ons draai af na paternoster
“ek verstaan nie die geslag-ding in dié taal nie,” sê ek.
hoekom is ‘n motor manlik en vragmotor vroulik?
“miskien omdat ‘n mens meer in ‘n vragmotor kan laai
en motors gewoonlik groter ego’s onder die enjinkap het?”
“en in chinees” dink ek hardop oor die drumpel by ons huis,
“is die karakter vir vrede ‘n kombinasie van ‘dak’ en ‘vrou’”[.]
Liefdevolheid, hoewel nie ongekompliseerd nie, kleur ook die spreker se verhouding met die Boland en die Karoo. Die treffende “juwelier” suggereer die deernis waarmee die spreker sowel die gesinslewe as die Karoo betrag:
wanneer die aandvoël
nes maak
en die plaaslyne
in kode
die komende
onweer verklap,
sug die huis ‘n warm sug
die gang verlang
na karookinders met amandeloë
wat vroeër die dag
luidkeels stille nag op
blokfluite geblaas het
en nou droom
van jakkalsvoëls
en reën
en wanneer twee
polisiemanne uit die bloute
opdaag om jou
goudregister na te gaan - een
druk selfs sy hande
in die suur - sê jy:
“elke ons is hier meneer,
elke kind is hier.”
‘n “Bolandse” gedig soos die volgende roep bekende terugkeer-na-die-vader-toe-verse van W.E.G. Louw en Breyten Breytenbach in herinnering:
Ek sal doodgaan
ek sal doodgaan
inkonk
so met die hand
op my bors
ek sal nie wellington
toe gaan nie -
ken niemand daar
met ‘n bordienghuis nie
ek sal een oggend
my arm oplig
om te skeer
en in die spieël sien
die oog
is verby
die bloed sal in my slape klop
die hart sal skuurloop
soos ‘n huurder -
‘n laataand-lister
voor die nag
se nag
ek sal doodgaan
stellenbosch toe
in dorpstraat óp dros
jonkershoek in
waar sneeubedekte pieke
met kranse die blou
uit die hemel hengel[.]
Hiermee word ‘n volgende belangrike tematiese veld aangeraak wat ook al deur die bundeltitel geaktiveer word: siekte en sterflikheid. Blykens gedigte soos “hart”, “basiskamp” en “diefstal” is die digter se familie aan vaderskant hartsiektelyers, terwyl sy moeder weens kanker gesterf het. Hy vrees dat ‘n soortgelyke lot hom sal tref, wat gevoelens van selftwyfel en weerloosheid aanwakker (”trapmeultoets”,”toewens”, “basiskamp”, “malaria”, ensovoorts).
Die ouderdom 33 word meer as een maal te berde gebring (”nasedit”, “drie-en-dertig”), telkens in verband met dood of doodsvrese. Christus se sterfouderdom word sodoende gekonnoteer.
Kaartspel blyk volgens die gedig “brugrubriek” egter die primêre vindplek van die bundeltitelkeuse te wees.
soos ek kan onthou was dit ‘n baie helder,
nugter oggend - geen voorbodes
of swanger afwagtings
met my by-die-deur-uitstap het hy
dié dag se roepery begin - dit was duidelik
en ondubbelsinnig: een hart
[...]
Assosiasies van waagspel, onsekerheid, onbeslistheid, huiwering, teenstrydigheid, tussenstandigheid en kwesbaarheid word derhalwe óók deur die bundeltitel geaktiveer - en sodanige lewensgevoel word, tot naby die einde van die bundel toe wanneer die geluk van die eie gesinsverband oorheers, die dominante in die bundel. Die digter se nering as joernalis hou met hierdie lewensgevoel verband. Daardeur word hy genoop tot ‘onpartydigheid’ en groter ‘objektiwiteit’, selfs tot ‘n sekere onthegtheid. Daar is ‘n diepe besef van die voorlopigheid en relatiwiteit van oortuigings en stande van sake , juis ook in die lig van die misdadighede en geweld wat die Suid-Afrikaanse aktualiteit deurspek.
‘n [N]uusredakteur
bid nie
want god is net nog
‘n storie[;]
en:
‘n nuusredakteur
bid nie
want god is net nog
‘n leser
- só begin en eindig die gedig “nuusredakteur”, ietwat sinies opgedra aan die fundamenteel Christelik-religieuse digter T.T. Cloete.
En die twee buitenste strofes van “glo” lui:
soms
maar net soms
wens ek
[...]
ek kan glo
dat alles nie tot niks
kom nie[.]
Die woord “nomade” word meer as een keer in die bundel gebruik in verband met die spreker en sy geliefde, terwyl half-gepakte en -uitgepakte kartondose herhaaldelik vermeld word om hulle tussenstandige posisies te beklemtoon. Enkele verwysings na die Boeddha-figuur bring ‘ontheemdheid’ as bestaanservaring - voordat uiteindelike ‘verligting’ en rus gevind word - verder ter sprake.
Myns insiens moet die hoofsaaklike vryer versvormgewing in die bundel met sodanige belewing van onbeslistheid en voorlopigheid in verband gesien word. Dit wissel van (oënskynlik) minimale digterlike ordening (met die kroegtoneeltekening in “koedoe-steaks in nieu-bethesda”, wat funksioneel in dié verband uitstaan) tot wel tog sterker graderings van tipografiese reëlmatigheid (soos uit van die hierbo aangehaalde verse behoort te blyk).
Relativering en onvoldongenheid word in ‘n sekere sin ook vooropgestel deur die opvallende benutting van omvangryke parenteses in ‘n aantal gedigte (”jy”, “malaria (ii)”, “glo” en “melkweg”). Ek het reeds die begin- en slotstrofes van “jy” aangehaal. Die drie binnestrofes daarvan lui:
(dat ek só
soos jy
skoorsoekend en kwaad
en verward kan bid
en verwyt
en vra
hoekom dit
en hoekom dat
om deur daai boek
te blaai
en ‘n vers te soek
vir krag
en verstaan
en hoop -
it softens the blow
nogal weet jy
om hande te vat
en die seën te vra
en te weet
dit kom van elders
van bo
dankbaar te wees
want iewers hou iemand
‘n oog)[.]
Laastens wil ek die titel een hart ook sien as indikasie dat al bovermelde, uiteenlopende ervarings en sienings in één gemoed setel.
Vandaar die bundelordening sónder bundelafdelings (maar waarin ‘n min of meer chronologiese lewensverloop merkbaar is). Reekse gedigte oor bepaalde temas volg mekaar ongeskei op; trouens, soms oorvleuel ‘reekse’ kennelik in bepaalde gedigte. Ter versterking van die vervlegtheidsindruk van die verwoorde belewings duik motiewe soos die liefde, lewensdreiging en onbepaaldheid telkens op verskillende plekke in die bundel op.
Die Taoïstiese jinjang-simbool aan die begin van die bundel is ‘n teken dat dit om die harmoniëring van polêre manifestasies gaan.
Voorts: Dat twee puik poësiebeskoulike verse juis die begin- en slotposisies in die bundel inneem, is tekenend van die strewe om sodanige integrasie van uiteenlopenhede ook poëtiese vergestalting te laat vind.
Die slotgedig, met sy treffende ironieë en sterk sentrale beeld, lui:
man diesel
hoe kom ‘n vers
na jou toe
vra jy op vrouedag in hendrik potgieter
ek skud my kop
en sê nee ek weet werklik nie
want dis soms vreemd
die hele ding
ons sou byvoorbeeld
op pad makro toe
wees om te gaan wyn koop
en dan klim daar
sommerso
‘n vers by ‘n man diesel
se deur uit
en tuur ver in sy blou overallbroek
na die metrocop wat hom pas
afgetrek het
en verstel onder sy maag
aan sy belt se kopergespe
vee met swart naels
en ‘n hand so groot
soos my oupa s’n
oor sy sweterige
voorkop
en skielik knip hy sy pierpont-knipmes toe
en ‘n kind kyk grootmond op na ‘n appelskil langer as hyself[.]
Juis die treffendheid van die man-in-blou-overallbroek-beeld in dié slotgedig laat ‘n mens besef dat ongewone of vindingryke beelding nié een van die opvallende kwaliteite van een hart is nie (waar dit byvoorbeeld die hartklop van die poëtiese effekte in Danie Marais se twee bundels uit onlangse jare is). Trouens, in gedigte soos “brugrubriek” en “Jasus klim uit die water (i) & (ii)”, waar daar hard gewerk word in die rigting van uitgebreide simbolisering of allegorisering, voel ek ‘n mate van onnoodwendigheid en geforseerdheid aan.
Maar in die geheel gesien, hoef Prins nie die kritiese toets te vrees waarop hy in die openingsgedig, “verse”, skimp nie:
[...]
dit rym
nie sê die man,
skryf jy nou maar
net wat jy wil
meneer
my verse is uitgelewer[.]
[E]en hart is ‘n sterk debuut. Dat ek ryklik daaruit in hierdie resensie aangehaal het, behoort my plesier by die lees daarvan te bewys.
Dit verdien ook ‘n pluimpie vir Lapa, wat maar eers in onlangse jare tot die uitgee van poësie oorgegaan het. Met bundels soos dié, ook met byvoorbeeld Ilse van Staden se Fluisterklip en Johan Myburg se aangrypende Kamermusiek in die afgelope jaar of twee, bewys Lapa sy ernstige intensies op klinkklare wyse.
Bernard Odendaal, Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat
Friday, December 18th, 2009
Watermerke. Deur Lucie Möller. Protea Boekhuis. ISBN 978-1-86919-312-6.

- Watermerke. Lucie Möller
Lucie Möller is ‘n Suider-Afrikaanse naamkundige met talle vakpublikasies op haar naam.
Sy is kennelik, en waarskynlik vanweë haar wetenskaplike belangstellingsveld, ook ‘n liefhebber van die landskappe en natuurlewe van Suid-Afrika en Namibië.
In die Waterberge (’n naam wat in die klanke van die bundeltitel eggo) besit sy ‘n stukkie Bosveldplaas. Ook daardie wêreld vorm ‘n belangrike inspirasiebron van die gedigte in hierdie debuutbundel.
‘n Mens lees van Liefdood, Kombersbrand, Khowas, Beenderebaai, die Swartebbehoutvlakte en nog baie ander plekke wat waarskynlik aan min Afrikaanse poësielesers bekend is. En met onmiskenbare genot en gehegtheid word natuurdinge soos sôu-sôu-gras, abiekwabome, graafwatersgate, oumansbaarde, swerwermammoetbome en pylvlekkatlagters genoem en uitgebeeld. Dit behels ‘n natuurliefde wat met taalliefde gepaard gaan, met raaksê en lekkersê, meestal soos dit uit die volksmond kom.
Hierby sluit ‘n simpatieke betragting van tradisionele (en dikwels bedreigde) volksleefwyses aan. In Watermerke is dit veral die leefwêreld van die Boesman wat ter sprake kom (afdeling II), hoewel ook ‘n vlugtige besoek aan die kontrei van ‘n Amerikaanse Indianestam gebring word (”Sequoyah”).
Sodoende voeg Möller toe tot ‘n tematiese terrein wat alreeds ryklik ontgin is in die Afrikaanse poësie, deur voorgangers soos, om maar ‘n paar te noem, Eugène N. Marais, C. Louis Leipoldt, N.P. van Wyk Louw, Boerneef, George Weideman, Johann Lodewyk Marais, T.T. Cloete en Carina Stander.
Möller word aangegryp deur sowel die dorrer streke van ons kontinent (afdeling II, “Aan voetsole”) as die ruier omgewings (afdeling III, “Die oerbos in”). Dis trouens duidelik dat haar fassinasie uitgaan na skaars-bevolkte lands- en wêrelddele, waar relatief min tekens van menslike teenwoordigheid en aktiwiteit te vinde is. Van die treffendste gedigte in Watermerke ontspring aan hierdie gehegtheid.
Ongewone samesyn
Ligene sprei in woude
en woestyne ‘n bont tapyt
van nuwe lewe oop.
Oor takke, rotse en kranse
drapeer hul oumansbaarde,
motgevrete lap
en damesfyngoed, patrone
van filigreinse kant en hang
agter ‘n plantgordyn
slingerblink syerige serpe
waaragter glimlagte skuil
oor die versteekte samesyn.
Hiernaas word die ontwrigtende impak van menslike bedrywighede op die omgewing onder die loep geneem, byvoorbeeld in afdeling I waar vuur tot ‘n opvallende motief van vernietiging uitgebou word - maar ook van loutering en van voorbereiding op nuwe groei.
‘n Kort gedig soos “Verneukpan”, met sy funksionele sintaktiese onvoltooidhede en sy sentrering op die bladspieël om ‘n ‘swewende’ indruk te maak, is vermoedelik sinnebeeldig van meer as net die vervlieting van verskynsels:
waar ‘n blou voël opstyg
en nie weer land nie
waar sy skaduwee grys vlerkstrepe trek
oor Vaderlandspan[.]
Die slotwoord suggereer dat dit ook om spesifiek die verydeling van nasionale drome (byvoorbeeld deur die Afrikaner) kan handel. Is daar weerklanke van Leipoldt se alombekende “Sekretarisvoël” te verneem in die vreemd ongeïdentifiseerde, vertrekkende “blou voël” in dié gedig, waardeur laasgenoemde interpretasie versterk sou kon word?
Hoe dit ookal sy, dis opvallend hoeveel keer in die bundel van ‘n ongespesifiseerde “ons” gewag gemaak word - aanduidend van sowel ‘n kleiner as ‘n groter identifikasiegroep (byvoorbeeld die spreker se naaste geliefdes én die volksgroep waartoe sy behoort).
Die verganklikheidsgegewe word deur die bundeltitel gesinjaleer, hoewel dit in die bundelverband ook toespeel op die ‘sagte’ kragte in die bestaan, waaronder drome en heugenis (ter sprake in die gedig “Wildepeerblom”), maar wat dan ‘n radikale (her-)skeppende uitwerking kan hê. Van laasgenoemde sou gedigte soos “Bivakberg” en “Skeurkloof” aan die begin van afdeling III as metafories gesien kon word.
Tydelikheid, die nietige en vernietigbare van die aardse bestaan soos dit kontrasteer met die kosmiese dimensies, is die motiewekompleks wat in die eerste afdeling (”Met fynhout en sterrestof”) en die laaste (met die ewe sprekende titel “Tot alles vloei”) oorheers. Sodoende vorm hulle as ‘t ware ‘n strukturele vergestalting van die gegewe dat die verganklikheid die raamwerk is waarbinne die liefderyke betragting van die dinge geskied in die drie binne-afdelings van die bundel. Ook die bandontwerp deur Hanli Deysel (’n voorstelling van ‘n ontbindende herfsblaar) vang iets van dié motief van die ‘raam’ van die bundel op.
Veelal boeiende onderwerpsmateriaal en -ordening dus - maar wat, helaas, ‘n hoofsaaklik onsuiwer poëtiese neerslag vind in Watermerke.
Die hierbo aangehaalde gedigte is van die min in die bundel wat ‘n werklik onthoubare geheelindruk maak (ek sou ook “Woudvaring”, “Pylvlekkatlagters” en “Melkweg” wou byvoeg), hetsy op openbarende, nuutmakende of geslaagd verdiepende wyse. Te veel gedigte reik nie verby beskrywing of indrukskildering of selfs mededeling nie. Let maar net op hoe ‘n gedig soos die volgende in suggestiekrag en betekenisreikwydte afsteek by ander voorbeelde uit die Afrikaanse poësieskat wat soortgelyke materiaal tot onderwerp het (soos C.M. van den Heever se “”Voëls in die skemering” of “Die vertrekkende wildeganse”):
Vertrek van die kolgans
sirkels in die wier
sirkels in die wier
niemand het gesien
die kolgans sit nog hier
staan sy op een been
botstil op die rand
span sy nog haar vlerke
in die najaarsaand
sirkels in die wier
sirkels in die wier
iemand roep die kolgans
dis tyd vir trek van hier[.]
Bowendien is die bundel deurspek van beelding- en steltroebelhede. Die wilde beeldveldspronge in ‘n geval soos die volgende doen myns insiens uiteindelik ietwat komieklik aan:
Vlam
Ek is die vlam
en brand in jou
om vers te word:
Maak my die stroom
waardeur jou woorde
soos ligdrade gloei
dat ek soos Josefskleed
verweef kan raak,
‘n Moses-staf met woorde kerf
en waterdruppels slaan uit rots:
‘n spies wat vlymskerp tref
tot waar die Suiderkruis oopvonk.
Onthou my in jou gebede,
onthou my lig in jou vers
‘n Ander besondiging is aan beskrywende oordaad, byvoorbeeld in “Vuurproef”, “Wandelpaaie” en “Kortstondige kalligrafie” - sodat dit in laasgenoemde gedig ‘n bietjie ironies klink as die digter aan wyle Adolf Jentsch, suinig-beeldende skilder van onder meer die leegtes van Namibië, sê dat sy uit sy werk “skoon [wou] leer skryf”.
Ook wat die afdelingsamestellings betref, kry ek nie altyd die kloutjie by die oor nie. Dit lyk byvoorbeeld vir my of die reeds genoemde gedig oor die Indiaan (”Sequoya”), asook “Wildepeerboom”, wat primêr handel oor ‘n Europese besoek waarvan die spreker se “hartlief” per brief berig, dalk té weinig (of té onoortuigend) aanhaak by die Suider-Afrikaanse “oerbos”-gegewe wat in die res van die gedigte in afdeling III domineer.
En hoe pas die twee slotgedigte van afdeling IV (”Verspoelings” en “As die reën dan kom”) in by die “Diere sonder maskers”-gegewe van die betrokke afdelingtitel?
Dat met Watermerke nie die volle poëtiese potensiaal verwesenlik word wat in die rykdom aan onderwerpmateriaal en in die daarmee samehangende taalskat steek nie, is ‘n jammerte. Ewe jammer vir hierdie debuut is dat die vindingrykheid en vernuf waarmee voorgangers in die Afrikaanse digkunstradisie met soortgelyke sake omgegaan het, die dofhede daarin des te sterker laat uitstaan.
Bernard Odendaal, Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat
Thursday, December 3rd, 2009
Versindaba 2009. Bloemlesing saamgestel deur Marlise Joubert. Protea Boekhuis. ISBN 978-1-86919-291-4.
 Versindaba 2009 bloemlesing
Soos die Versindaba self, is die gelyknamige bloemlesing vanjaar 5 jaar oud. En soos in die verlede is die bloemlesing saamgestel deur een van die feesorganiseerders (Louis Esterhuizen in 2005, Marlise Joubert sedertdien), en bevat dit telkens kort biografiese en bibliografiese aantekeninge asook twee gedigte van die digters wat tydens die fees opgetree het.
Die bloemlesing is derhalwe nie los te dink van die feesgeleentheid asook die doelstellings dáármee nie. Dit bied, soos uitgewer Nicol Stassen in sy “Voorwoord” verduidelik, “’n momentopname” van die digkuns in ’n bepaalde jaar. Van die meeste van die deelnemende digters het ’n solodigbundel verskyn in 2009 – die uitsonderings synde Pirow Bekker met Van roes en amarant, Loftus Marais met Staan in die algemeen nader aan vensters en Piet van Rooyen met Kwansuis, wat aldrie uit 2008 dateer.
Vanweë die keuringsprosedures wat geld by uitgewers, is dit dus seker dat gehalte ’n deurslaggewende rol speel by die samestelling van die bloemlesing, soos Stassen verder verklaar. Terselfdertyd bied die boek ook ’n blik op die verskeidenheid van Afrikaanse digwerk; in vorige jare is by die afdeling “Nuwe/Opkomende digters” ook werk ingesluit van versmakers wat nog nie met eie solobundels kon of kan spog nie.
Sodoende verskaf die 5 gepubliseerde Versindaba-bloemlesings ’n saamgetrekte beeld van ontwikkelinge op die Afrikaanse poësieterrein in die afgelope halwe dekade. Aangesien literêr-histories oorsigtelike bloemlesings soos Groot verseboek slegs met aansienlike tussenposes verskyn, word by wyse van hierdie bloemlesingreeks ’n unieke, deurlopende beeld gegee van sulke ontwikkelinge.
Joubert noem in haar “Inleiding” tot Versindaba 2009 dat 95 digters die afgelope 5 jaar aan Versindaba deelgeneem het. Ongeveer almal wat tans as digters aktief is in die Afrikaanse literêre veld, is dus betrek.
Wat meer is: Die fees, en die daarmee gepaardgaande bloemlesing, speel kennelik ’n stimulerende rol in die bedrywighede binne die Afrikaanse poësiesisteem. Stassen skryf in sy “Voorwoord” dat dit vir hom voorkom of die verskeidenheid van die Afrikaanse digkuns toegeneem het (beide in temas en tegnieke) oor die afgelope 5 jaar; dat dit ook al hoe meer gebeur dat “poësie in ander tale neerslag in Afrikaans vind” (waaronder ’n klein maar merkbare toename in gepubliseerde bundels vertaalde digkuns in Afrikaans gereken moet word). Ook die gebruik om “belowende digters te nooi” en van hul werk in die bloemlesingsreeks op te neem, het vrugte afgewerp: “’n Beduidende aantal het sedertdien hulle debuutbundels gepubliseer.”
Inderdaad. Ek het deur die vorige nommers in die reeks geblaai, en kon die volgende name in hierdie verband raaksien: Danie Marais, Carina Stander, Jasper van Zyl, Ronelda S. Kamfer en Loftus Marais. ’n Bundel deur Melt Myburgh is geskeduleer om vroeg volgende jaar te verskyn.
Erkenning in hierdie verband moet egter ook gegee word aan inisiatiewe soos die Nuwe stemme-reeks by Tafelberg-uitgewers, asook Charl-Pierre Naudé se samestelling My ousie is ’n blom (Snailpress, 2006).
Jannie Mouton, wie se stigting vanaf die begin die hoofborg van Versindaba was, het in sy verwelkomingstoespraak tydens vanjaar se fees uitgewys dat daar rondom 2005 sowat 10-12 Afrikaanse digbundels per jaar verskyn het; tans tel hy rondom die 20.
Versindaba 2009 verskaf ’n kompakte indruk van wat op 27 en 28 November 2009 in die Oude Libertas-teaterkompleks te hore was aan vars Afrikaanse poësie, uit penne van veterane soos Pirow Bekker, Breyten Breytenbach, Antjie Krog en Daniel Hugo, sowel as van ‘nuwelinge’ soos Lucie Möller, Johannes Prins en Jelleke Wierenga. Wat nie in die bloemlesing weerspieël word nie, is die kruisbestuiwng tussen vers- en ander kunsvorme wat al kenmerkend deel van die fees geword het. ’n Boeiende skildery-uitstalling deur digters soos Heilna du Plooy, Andries Bezuidenhout, Sheila Cussons, Breyten Breytenbach, Trienke Laurie, Carina Stander en Rosa Smit was te sien. Liedmakers en toonsetters soos David Kramer en Laurinda Hofmeyr, asook die ‘rympiesmaker’ Philip de Vos saam met pianis Tertia Visser-Downie (met gepaste ryme by stukke uit Mussorgsky se “Prente by ’n uitstalling”), het vir treffende en onthoubare musiekvermaak gesorg.
Lesings en paneelbesprekings dra ook tot die aanbodverskeidenheid van die fees by.
Stassen, baas van Protea Boekhuis wat die reeks vanaf die begin uitgee, erken dat die Versindaba-bloemlesings nie finansiële winste oplewer nie. Sy kommentaar is dat dit maar ’n deel is van wat hy jaarliks “vir die Here gee”!
Eintlik, so blyk dit, is die fees sowel as die bloemlesingreeks ’n ruimhartige bydrae deur die organiseerders en die borge daarvan (in haar “Inleiding” deur Marlise Joubert by name genoem) tot die Afrikaanse digkuns en tot Afrikaans self.
Iets wat waardering verdien. Waardevoller, op die keper beskou, is egter die besondere argivale en literêr-historiese waarde wat die bloemlesingreeks algaande aan die opbou is. Iets om wel ook te besít, dus, of om aan belangstellendes as geskenk te gee.
Esterhuizen en Joubert het aan die einde van die feesverrigtinge aangekondig dat hulle die organisering daarvan vanaf volgende jaar aan ’n ander instansie afstaan. Sodoende wil hul tyd en energie vry maak om die Versindaba-webblad waarmee hul vroeër vanjaar begin het, verder uit te bou. ’n Mens kan nie anders as om hul dieselfde mate van sukses en ondersteuning toe te wens as met die fees en die bloemlesing nie.
Bernard Odendaal, Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat
Wednesday, November 4th, 2009
Intieme afwesige. Deur Cas Vos. 2009. Protea Boekhuis. 106 pp. ISBN 978-1-86919-294-5.
 Intieme afwesige
Sedert sy digterlike debuut in 1999 het die Pretoriaanse teoloog Cas Vos ‘n oeuvre met ‘n stygende kwaliteitskurwe opgebou. In Die afdruk van ons hande van twee jaar gelede - sy vierde bundel - is ‘n hoogtepunt van afgewerktheid deur hom bereik.
Die titel van sy jongste werk, Intieme afwesige, stel een van die konstantes in Vos se digwerk op die voorgrond, naamlik die verwoording van die teenstrydighede in die mens (derhalwe ook die Christen-gelowige) se bestaan en belewing.
Daar is byvoorbeeld reeds sowel iets magies en genadigs as iets gewelddadigs en gevaarvols in die menslike ontvangenis en geboorte te bespeur (afdeling I, “Geboortes”) - selfs, of júís, wanneer die goddelike betrokkenheid daarby verreken word. Die ganse bestaan staan in die teken van die paradoksale. Soos dit in gedig 3 uit hierdie afdeling lui:
Alles is kenbaar en onseker;
alles is digby maar buite bereik.
Die lewe is derhalwe ‘n onvoorspelbare avontuur vir die mens. In gedig 5 uit hierdie selfde afdeling word die maagdelike bevrugting van die “meisie” Maria, latere moeder van Jesus, geteken. Tot twee maal toe - via ‘n half-erotiese beeld wat ook aan Michelangelo se beroemde Sikstynse kapel-voorstelling van God se verwekking van Adam herinner - word haar verhewigde belewenisstaat, haar lewensbegeerte ná die goddelike ingryping gesuggereer:
God se vinger raak haar aan,
haar wange gloei.
Die paradoks as stylfiguur duik herhaaldelik (en dikwels ironies getint) op in hierdie bundel. Blykens die bundelmotto (’n aanhaling uit Breyten Breytenbach se werk) word dit trouens as ‘n digterlike probleemstelling aangedui: “hoe skryf ‘n mens ‘n afwesigheid vas in die vers?”
Brief-, gebeds-, gespreks- en ander belydenisvorme, ook kunsbeskoulike verse, word meermale in diens van hierdie vraagstuk aangewend in Intieme afwesige. Gevolglik is dat die apostroof ‘n volgende stylfiguur opval, synde ‘n aanspreking of oproeping van die afwesige.
Begeerte bevat in wese sowel iets van die intimiteit as iets van die afwesigheid waarvan in die bundeltitel gewag maak word. Dit lê ten grondslag aan sowel die liefde(-sverlange) as die kunsskepping, soos uit die gedigte van afdeling II blyk - dit wil sê indien die begeerte nie net altyd in terme van die erotiese gesien word nie, maar ook as ‘n drang na selfekspressie (”Die wingerde van Arles”) of begrip (”Martha”), selfs na die dood (”lewe en dood”). Sowel in die liefde as in die maak en waardeer van kuns “hink” die mens “bedwelmd tussen paradokse” (”Twee digters”).
In enkele gevalle word vaster digvorme funksioneel benut in hierdie afdeling. Die tersinevorm met omarmende rym werk in “Die vyfde evangelis” treffend mee om Johann Sebatian Bach se fugale komposisies - “heen op togte melodie, en weer” - te help evokeer. Daarenteen gaan die herhalings in die villanelle “lewe en dood” mank aan noodwendigheid, terwyl ‘n rymdwang soos “jy graaf daagliks jou diep graf bloot” en die teenstrydigheid in “die skadu’s kom versigtig nader en lê bloot” ook hinder.
Afdeling III bevat enersyds gedigte oor ontheemdes, vervolgdes, gevallenes, benoudes en verdoemdes wat die onbegryplike, selfs wrede of kille goddelike bestiering moet ervaar - hoewel soms ook die glansende teenwóórdigheid van God. Dié tematiek vind neerslag in boeiende ironieë, soos die volgende (met ‘n toespeling op Van Wyk Louw) uit ”Ontheemde”:
Al hou ek my hart van gode rein,
vertroebel U s’n, dra ek die pyn.
“Il Gigante”, nóg ‘n gedig na aanleiding van ‘n werk deur Michelangelo Buonarotti, is een van die treffendstes uit hierdie reeks. Let op hoe Bybelse verwysings en geykte uitdrukkings nuwe lewe ingeblaas word in die openingsreëls daarvan.
Die beeldhouer blaas asem
in ‘n massiewe stollingsklip;
sy beitel hap log marmervlees,
tap bloed in die klip tot
uit die koue rots ‘n jong wagter opstaan,
oë groot en weerloos, lyf lammetjiesag.
Vanaf bladsy 38 volg dan ‘n klomp liefdesgedigte waarin sowel die intieme teenwoordigheid van as die gemis aan die geliefde onder woorde gebring word, soms op bykans hoogliedagtige trant (onder meer in “In die tuin van die nag”). In die twee kunstige Engelse sonnette wat die sluitstuk van hierdie afdeling vorm, word die aanwesigstelling van die afwesige geliefde deur middel van (vergeefse) artistieke skepping die onderwerp. “Vere in die wind”, die geslaagdste van die twee sonnette, eindig treffend:
Ek verlang ‘n brief - verlang jou brief, jou asem.
My woorde slaan teen jou omtrek aan soos wasem.
Op hierdie wyse word die bewerkings in afdeling IV van grepe uit die beroemde twaalfde-eeuse briefwisseling tussen Pierre Abélard en Héloïse voorberei.
Laasgenoemde afdeling skop af met ‘n alleenstaande gedig, “Troebadoer”. Daarin word die spanning tussen religieuse wyding en sensuele begeerte wat so sentraal is aan die Abélard-Héloïse-tweegesprek wat hierna volg, aan die bod gestel. Van Wyk Louw het tereg gewaarsku dat daar uit die “gevormde literatuur” moeilik nuwe heuning te maak is. Sommige bewerkings in “Abélard en Héloïse” ontkom myns insiens nie aan die gefragmenteerde grepe wat daaruit geneem is nie. En ten spyte van sekere beeldvondste (”terwyl marmerbeelde sonder ooglede / soos wit skemertes op my afkyk”; “riviere [...] waarop wildeganse / haastig voor die skemer se spane dryf”), doen die meerderheid van die gedigte hier ietwat geyk aan, ietwat prosaïes konstaterend - waarskynlik as gevolg van die aard van die brontekste.
Tot slot van hierdie afdeling dien ‘n sewetal gedigte wat, luidens die ondertitel, verbeelde “[g]esprekke oor verlatenheid” tussen die digter en “Astralabe” bevat. Uit die “Aantekeninge” agterin die bundel blyk dat Astralabe die haas onbekende liefdeskind van Abélard en Héloïse was. Dié verse verteenwoordig ‘n strewe om hom dan “in die skaduwees / van vergeet te onthou”. “[K]ersrook” is die beste onder hierdie gedigte. Dis ‘n gedig oor die onvaslêbaarheid op papier van die apostrofies aangesprokene. Korter, onreëlmatige en dikwels sterk enjamberende versreëls word ironies funksioneel ingespan om die onvergestaltbaarheidsgedagte vormlike beslag te help gee.
Ander gedigte hier veryl in abstraksies (”eeue tyd”) of gaan mank aan beeldtroebelhede. Veral die rookbeelde in “voor ek vergeet” verwar ‘n mens. Blykens die gedigopdrag is die beelde ingegee deur Diane Victor se “smoke drawing” (wat op die bundelomslag afgedruk is), maar dit wil nie oortuigend tuiskom in die werklikheid van die “jy” in die gedig nie (wat, gegewe die gedigreekskonteks, as Astralabe gesien moet word).
In afdeling V, die slotafdeling, word hartstog en dood, die sensueel genietlike en beelde van ondergang, in gespanne paradoks geplaas. Die dood is as ‘t ware die “intieme afwesige” in lewens (soos dié van Edith Piaf) wat so passievol geleef word. Vergelyk ook die treffende “Nag”, geskryf na aanleiding van ‘n gedig deur Jim Morrison:
Die nag is nog jonk
& vol gloed en vonk.
Sy dra ‘n gesplete rok
om índink uit te lok.
Sy wag vir ‘n soete inval
& braak intussen gal.
Sy’s daar vir jou pure plesier
om doodsnikke te vier.
Die nag is afgeleef en oud
& jy kry bibberboud.
Dit is duidelik dat die bundeltitel as motief (dikwels so te sê woordeliks) oral in die gedigte geëggo word om die bundelsamehang te beklemtoon. Trouens, ‘n mens kry naderhand ‘n indruk van effense oordaad en derhalwe van kunsmatigheid in hierdie verband.
Nóg beeldtroebelhede is aan te stip in Intieme afwesige, plek-plek ook seggingsgesogthede (”val my meetsnoere in ‘n klooster”), oortollighede (byvoorbeeld “die weemoed van verdriet”) en enkele ander styllomphede. Soos gesien, is daar egter ook heelparty beeldvondste, treffende verlewendigings van geykte segswyses en behendige hantering van klank en verstegniek aan te toon.
Word die optel- en aftreksomme gemaak, bly ‘n verstewigende bydrae tot Vos se oeuvre oor - en ‘n veelsins boeiende bundel. Tegnies en stilisties ewenaar Intieme afwesige egter nie heeltemal die hoë peil van Die afdruk van jou hande van twee jaar gelede nie.
Prof Bernard Odendaal.
Thursday, October 1st, 2009
woud van nege en negentig vlerke. Deur Carina Stander. Tafelberg. R 140.
 woud van nege en negentig vlerke
Hierdie tweede digbundel van Carina Stander is duidelik ’n woordkind uit dieselfde gesin as haar debuut, die vloedbos sal weer vlieg, van 3 jaar gelede.
Die “woud” van die titel eggo die “vloedbos” van die debuut, net soos “vlerke” die “vlieg”-gegewe van voorheen. Dis kennelik belangrike motiewe in haar werk dié, waardeur die belewing van die intieme saambestaan van die geestelike (die kreatiewe verbeelding en die droom, maar ook die religieuse belewing) en die ruie aards-sintuiglike aangedui word. Trouens, daar is iets surrealisties in Stander se bemoeiing met die nie-rasionele, minder bewustelike kante van die werklikheid.
“[N]ege en negentig” sinjaleer weer (soos die “vloedbos” van die debuut) die oorvloed van wat met verwondering, genot en dankbaarheid beleef word – maar wat (nog) nie volkome kan wees in die hiermaalse nie (net “nege en negentig” in plaas van ’n ronde honderd).
Soos van die debuutwerk, is die bandskildery (en ook die sketse op die binneblaaie) van woud van nege en negentig vlerke deur Stander self. Drie vere – blykens die Versindaba-onderhoud wat Marlise Joubert met Stander gevoer het, ’n sinspeling op die Bybelse Drie-Eenheidsbegrip – hang aan ’n geraamteagtige boom op die voorbladillustrasie. Weer ’n suggestie van die reddende, vervullende teenwoordigheid van die geestelike dimensie in die aardse.
Trouens, ek sou die natuurbelewing by Stander as religieus-misties van aard wou bestempel.
Soos in die vloedbos sal weer vlieg word, wat die ruimtelike situering en die beelding betref, weer byna uitsluitlik uit die natuur en die landelike geput. Veral welige, paradyslike omgewings soos Hawaii, die Amasone en (sub-) tropiese dele van Afrika, met hulle vulkane, oerbosse, riviere, mere en seë, figureer opvallend. Waar menslike beskawing wel uitgebeeld word, betref dit in hoofsaak landelike, tradisionele leefwyses waar mens en natuur in elk geval in noue kontak saambestaan.
Dit alles weerspieël ’n paradysverlange as leitmotiv by Stander, en wat klaarblyklik ontspring aan haar jeugervarings op ’n plaas in die Waterberg-kontrei. In die afdeling “Wildernis” word daardie wêreld weer besoek, daadwerklik (soos ek uit ’n gedig soos “stofslierte in die laatlig” aflei), maar ook via herinneringe. Hier het sy “die bos se groen dors [geërf]”, oftewel die “die wildheid” van haar pa (haar natuurliefde en ‘groen bewussyn’); maar ook “die woorde van ’n ma” (taal- en literatuurgevoeligheid).
“Vlam onder die water”, die eerste afdeling (opgedra aan “die God van hemel en aarde”), verwoord die ervaring van die paradoksale, wonderbaarlike, maar ook betroubare en beskuttende goddelike teenwoordigheid in die aardse. Nie net word die troostende behoedheid van die “ek” of die mens beleef nie, maar ook van die dikwels bedreigde natuur. Daarom dat die (ongeïdentifiseerde) digtersfiguur in die openingsgedig kan voel dat hy/sy – in ’n formulering wat op betekenisvolle wyse die nuwetestamentiese gebeure van Christus se intog in Jerusalem en sy wandeling op die water in die gedagte roep – “op die rug van ’n donkie in die see [...] swem”. Dié gedig sluit soos volg:
om veerlig te dryf
verse te skryf
die son ’n engelkop
vanaf ’n eselrug aanskou
om die heelal en hemel só dop te hou:
laat my reise voortaan eenvoudig wees[.]
Vertrouende religieuse oorgawe dus, in welke gevaarsituasie ook al:
skaars ’n armlengte onder jou voet
vloei riviere van vuur
rooi soos Bloed
rooi soos Bloed[.]
(“vulkaanklip”, p. 13)
Herhaaldelik duik engele in hierdie gedigte op (ook “Vlerkman” genoem – wat ’n verdere betekenisnuanse van die vlerk/vlieg-motief in Stander se werk belig), of laat God Hom betuig: “Ek is die groot Ek Is” (“Vloed”, p. 16-17).
Die eweneens paradoksale titel van die tweede afdeling, “vasteland, wankelland”, is ’n aanduiding van die uiteenlopende belewings op Hawaii, in Suid-Amerika en in Afrika wat daarin vertolk word: die idilliese sowel as die gevaarvolle in die natuur; droogte en vernieling, maar ook nuwe groei; (die kulturele restante van) slawerny sowel as politieke bevryding; Afrikaners se vereenselwiging met Afrika sowel as hul hedendaagse vervreemding daarvan; Afrikane (veral vroue) se swaarkry en ellende, maar ook hul deernisvolle sorgsaamheid; verwondering oor en genot aan die natuur, maar ook die mens se roekelose ontginning daarvan. In verband met laasgenoemde moet die digter dan self voel: “skuldig moet ek skryf en dig”, aangesien dit geskied op papier wat van afgekapte bome berei is (“papierplantasie”, p. 49).
Een van die aangrypendste gedigte in hierdie afdeling is “Lima” (p. 41-42), waarin die dogtertjie wat wawiele op die stippellyn te midde van die gevaarlike verkeer maak om “munte traanblink in haar hand” te kan verdien, uitgebou word tot ’n vergestalting van triomfantelike lewensdrif wat, helaas, meestal geblus raak in die terneerdrukkende armoedsomstandighede van ’n stad soos Lima.
Hierna volg “Wildernis”, die derde afdeling, geskryf “vir die Bergfonteiners” (die voormalige bewoners van Stander se grootwordwêreld). Dat dié herbesoek ’n nagaan van die oorspronge van die eie belangstellings behels, het ek reeds aangetoon. Ook hierdie belewenisse word deur paradoksaliteit gekenmerk, maar wat dan telkens binne die oorkoepelende religieuse beskutheid tuisgebring word.
So ook in “Sondoop”, die vierde afdeling. Intense natuurbelewings, spesifiek in Suider-Afrikaanse verband, en wat mitiese en mistiek-religieuse dimensies aanneem, kontrasteer met ontgogeling, ontmaagding, politieke vervreemding, afsterwing. Eggo’s van Ingrid Jonker en C. Louis Leipoldt se werk klink doelbewus op – op funksionele wyse juis in gedigte waar van kunstige vaste vorme (die rondeau en die Franse ballade) gebruik gemaak word.
Terloops, Stander beoefen in ’n paar gevalle in hierdie bundel sulke vaste vorme met sukses, hoewel sy kennelik (ook luidens die genoemde onderhoud wat met haar gevoer is) voorkeur gee aan die vrye vers. Slegs in een geval, in die eerste triolet van die tweedelige “Lobola” (p. 36), het iets opgeduik (die gebruik van “waard” pleks van “werd” omwille die rym) wat na my gevoel van vormlike dwang spreek.
Die laaste twee afdelings, “palm-pas” en “die nege-maande-moeras”, fokus op die huweliksgeluk en die eerste swangerskap binne daardie geborge, religie-deurstraalde verband. Orals in die bundel, maar veral in hierdie twee afdelings oorheers landskappe en natuuromgewings wat van (oor-)lewingskrag en vrugbaarheid spreek, en wat die paradyslikheid van die belewing benadruk. Vergelyk die aanvangsstrofe van “Middelwater”, wat in die subtitel “’n Amasone-villanelle” genoem word:
Adem. Eden. Aden. Skrýf die woord in ewige potlood
op middelwater waar die eiers wieg in ’n papierdun plant.
Hier is gerugte van geboorte en lewe ná die dood.
Die intens-herhalende aard van die villanelle as geykte vorm word effektief benut om die voortsettingsgedagte vormlik te steun.
Meer as een keer word die huwelikspaar in hierdie afdelings op byna Bybelse wyse as “man en mannin” geïdentifiseer, wat by die paradysgegewe aansluit.
Pragtige klankgebruik en beelding kenmerk woud van nege en negentig vlerke, spesifiek ook laasgenoemde twee afdelings – en op funksionele wyse. Die gevaar dat die bepaalde, ekstase-getinte lewensingesteldheid kan aanleiding gee tot inhoudelike en stilistiese oordaad, word myns insiens grootliks deur Stander vermy. Slegs die herhaalde, selfs opvallende gebruik van intensiverende of nuanserende samestellingsvorme, dikwels in verband met kleure (te wyte aan die kunsskilderkyk van Stander as opgeleide visuele kunstenaar?), het my plek-plek wou hinder, het gesog wou aandoen. Ek haal ’n paar voorbeelde aan: “rypsagte buik”, “gebrande-oranje somers”, “tongpienk bloeisels”, “warmloop”, “siekblou see”, “natgerilde woud”, “natwarm harte”, “malreën”, “nektartaai voete”, “toerank-vlegsels”.
En miskien nader Stander met hierdie tweede bundel, as opvallende voortsetting van haar debuut, die grense van afslytende ontginning van die bepaalde tematiek, bejeën soos dit is vanuit die bepaalde ekstaties-verwonderde, mistiek-religieuse lewensingesteldheid.
Talle besonder aantreklike gedigte deurspek egter die bundel. Dis bowendien steeds ’n verfrissend “wilde” perspektief wat Stander bied, met ’n helder oog vir die wonderlikhede van die “wildernis” en die grootsheid van die skepping – ’n optimistiese lewensbeskouing wat egter nie so naïef is om die verskrikkinge en droewighede van die wêreld mis te kyk nie, en wat sodoende oortuigend aandoen.
Bernard Odendaal
Friday, September 25th, 2009
 Oorblyfsel / Voice Over
oorblyfsel / voice over.
Breyten Breytenbach.
Kaapstad: Human & Rousseau.
ISBN 978-0-7981-5071-2.
Prys: R150.
Breytenbach het al meer as een keer gedreig om op te hou skryf in die “dooie taal” Afrikaans. Derhalwe is dit telkens ’n dubbele vreugde om ’n nuwe bundel van hom te lese te kry.
So ook met die pas verskene oorblyfsel / voice over. Dié titel eggo twee vorige “oorblyfsel”-bundels uit sy oeuvre, te wete Oorblyfsels (1970) en Oorblyfsels: ’n Roudig (onder die skrywersnaam Jan Blom – 1998).
Die subtitel “(op reis in gesprek met Magmoed Darwiesj) / (the nomadic conversation with Mahmoud Darwish)” verklap dat die 12 gedigte (in Afrikaanse sowel as Engelse weergawes) geïnspireer is deur die dood verlede jaar van die gevierde Palestynse digter, wat deur Breytenbach tot een van sy goeie vriende gereken kon word. Onmiddellik na die sterfte van Darwiesj tydens ’n opehartoperasie in die V.S.A., so verklaar Breytenbach in die “Nota” aan die einde van die bundel, het hy “hierdie reeks begin skryf as fragmente van ’n voortgesette gesprek met hom”.
Elkeen van die gedigte behels enersyds vertaalde gedeeltes van Darwiesj-gedigte (maar dan uit bestaande Franse en Engelse omwerkings van die oorspronklike Arabies, wat Breytenbach nie beheers nie). Soms gaan dit om die omsetting van ’n spesifieke gedig, ander kere om die betrek van fragmente uit verskillende verse. Daartussendeur het Breytenbach dan, andersyds, sy “eie stem [...] vervleg”.
“Die beelde, in ’n mate selfs die ritme en die vormgewing,” is Darwiesj s’n, maar dit behoort duidelik te wees dat die verse eintlik as Breytenbach-werke gesien kan word. “[G]etransformeerde ‘variasies’” noem hy hulle.
Die bundel verteenwoordig daarom ’n huldiging van Darwiesj, maar is ook ’n volbloed toevoeging tot die Breytenbach-oeuvre self (wat al voorheen vertalings ingesluit het).
Ook binne die bepaalde bundelopset word die transformerende variëring voortgesit. “Die Engelse weergawes hier het terugwerkend gespruit uit my Afrikaanse pogings, met die bedoeling om ’n gesprek tussen die twee tale te bemiddel. Hulle is dus nie woordelikse ‘vertalings’ nie. Soms het ’n eggo of ’n assosiasie in die Engelse segging weer ’n ander moontlikheid in Afrikaans oopgemaak.”
So geefsel verskillende betekenisse van die tweetalige bundeltitel op. Die oorspronklike gedigte is ‘oorblyfsels’ van Darwiesj, maar wat via die omsettings – die “voice overs” – hom (en sy stem) nou ook in Engels én Afrikaans laat ‘oorbly’ (= vertoef), of selfs ‘oor bly’ (= van voor af laat bly). By dit alles moet die “voice over” van Breytenbach se eie stem inbegryp word.
“Reis” en “gesprek” (op verskillende vlakke) is die twee sentrale motiewe in die bundel wat deur die subtitel uitgelig word. As Darwiesj in die V.S.A. sterf, verneem Breyten daarvan in Wes-Afrika, op Gorée-eiland. Die aangroeiende maan in gedig 1, totdat dit word “’n skip van been / jou skedel, Magmoed”, verbeeld ’n toenemende indiwiduele vereenselwiging van die “ek” met die “jy” in die bundel – ’n voortsetting van die voortdurende preokkupasie met identiteitsvorming en -omvorming in die Breytenbach-oeuvre. “[D]aar is geen identiteit,” word in gedig 2 verklaar. En dan, in ’n beeldopstapeling wat funksioneel ‘troebel’ is:
alleen ’n ruisende ruimte van bewing
alles is beweging totdat dit ophou beweeg
om te sing van die tyd
toe tyd nog tydsaam die minnaar in ’n minaret was
oor beeldpatrone van die lyf[.]
In die derde gedig, deur “ses, sewe, agt dae en nagte” as inset duidelik gemerk as ’n vervolg op die “drie, vier, vyf dae en nagte” waarna in gedig 1 verwys is, word gewag gemaak van ’n reis na Katalonië. As die “jy” dan “in ’n koma” langs die reisende “ek” kom sit, en ’n gesprek aanknoop, is dit onseker of dit ’n onthoude of verbeelde gesprek is, en wie dit is wat dood is, wie lewend; wie skrywer is, wie geskryfde. Vergelyk die slotreëls van die gedig:
miskien is ek iewers inktussen
en miskien is ek ’n afgetrede ontslapene
tydelik in die lewe met verlof[.]
In Engels:
perhaps I am somewhere in the ink-between
and perhaps I’m an aftertime corpse
temporarily on leave in this lewd life[.]
Die volledige identiteitsvervlegting word in gedig 4 herhaaldelik bevestig:
gegroet, hy wat met my ’n bewussyn deel
[...]
gegroet, hy wat my glas met my deel
[...]
want wie het dan gesterwe … wie?
Gedigte 5 en 6 het as basis twee treffende Darwiesj-verse waarin groepe mense aangespreek word. In 5 word die Israeli’s vermaan dat hul nie hul identiteit deur geweld en afsondering terug kan vind nie. Hul essensie is eerder in die universeel menslike geleë, iets wat hulle met die Palestyne wat deur hulle onderdruk word, deel:
kom, kom drink Arabiese koffie saam met ons
en julle sal sien dat julle mense is
net soos ons net soos ons ook ween
ook in doodskiste pas[.]
In 6 kom Darwiesj se Palestynse volksgenote aan die beurt, naamlik in ’n relaas oor hul nasionale identiteit. As indiwidualiteit erken word, as lewe, liefde, ensovoorts nie vernasionaliseer word nie – eers dan sal hulle waarlik ’n volk kan wees. Maar dat dié twee gedigte in wese ook oor Breytenbach se eie volk, die (Suid-) Afrikaners handel, word duidelik as daar later in 6 staan:
ons sal ’n volk wees wanneer dit die sanger toegestaan word
om ’n vers van die soerat van Rahman by ’n gemengde troue
in die Bo-Kaap te sing soos ’n kanarie
ons sal ’n volk wees wanneer die patriot sy vierkleur nog net hys
in sportstadions en by skoonheidskompetisies
en tydens herinneringe aan die Groot Vlug – net dit net dit[.]
Ook ’n kollektiewe vereenselwiging word dus in die bundel verwoord. Want (luidens die inset van gedig 7):
identiteit is ’n gesprek, Magmoed
wanneer jy soos in ’n droom hoor
wat die ander vertel
en jy jou verbeel jy het verstaan/bestaan
om te wees is om te beweeg[.]
In gedig 8 word gewag gemaak van die “verre noorde” en “die blinde sanger”, klaarblyklik onderskeidelik verwysend na Friesland en na die blinde Friese digter Tjêbbe Hettinga waarvan Breytenbach in die “Nota” vertel. Die “blinde sanger” spreek nou ook mee (gedig 9) – en die indiwiduele en kollektiewe identiteite eggo in al groter kringe uit. Daarby tree digterskap en poëtikale besinning al sterker op die voorgrond (gedigte 10 en 11). Trouens, so sterk is die identiteite van die drie genoemde digters vervleg in 10, dat dit haas onmoontlik word vir die leser om te onderskei wanneer Darwiesj of Breytenbach of Hettinga ‘praat’. Want:
die vers wat slegs ’n enkele digter onder die vlerke dra
het immers alle ritme verloor[.]
Of in Engels:
the poem that carries a sole poet under the wing
will spiral down in a loss of rhythm[.]
Dit is die lewe – met sy geweld, sy “onvolmaking” en al – wat die digter(s) luidens gedig 11 in die oog het. Die digkuns is sowel ’n spieël as ’n herskeppingsdaad:
[...] om deur die leë erwe van vergaan te dwaal
is om die heiligmaking van die niet te verkondig
soos die blinde digter van walvisse
as buitelende heuwels in die maanlig sing
skryf op: Arabier
skryf op: Palestyn
skryf op: Afrikaner
skryf op: ook mens[.]
Die bundel eindig hoopvol (gedig 12). ’n “[A]nder dag” van vrede, skoonheid en waarheid word selfs voorsien – met die kwalifikasie: “asof die tyd sluimerend met vakansie is”.
’n Komplekse en myns insiens boeiende spel van identifikasie, identiteitsbepaling en -spieëling deur middel van gesprekvoering vind dus in oorblyfsel / voice over plaas. Spieëls, die (aangroeiende, lig-reflekterende) maan en weerkaatsende waters (soos putte) is belangrike ondersteunende motiewe in die bundel in hierdie verband. Die vervlegting en ooreenskuiwing van digterlike stemme, en die gelaagdheid van (transformerende) vertaling op vertaling op vertaling, vergestalt dit verder. Dis heel funksioneel dat die bundel dubbeltalig aangebied word. “Vertaling, om oor te gaan van een taal in ’n ander, is ook ’n reis,” skryf Breytenbach in die “Nota”.
Na die verskyning van Breytenbach se A Veil of footsteps verlede jaar het ’n pennestryd losgebars oor die kwaliteite van die Engels wat hy gebruik. En al klaar is weer kritiek uitgespreek (deur Hans Pienaar in 20 September se Rapport Weekliks) oor die Engels in oorblyfsel / voice over. Ek moet ruiterlik erken dat my beheersing van Engels nie van so ’n aard is dat ek oor die meriete van die aanklag kan oordeel nie. Wat ek wel weet, is dat Breytenbach so kreatief beeldend, transformerend en spelend met taal te werk gaan dat die meetsnoere van die grammatika en die stilistiek in elk geval ernstig uitgedaag word daardeur.
[O]orblyfsel / voice over vertoon tematiese, stilistiese en vormlike eienskappe wat welbekend is uit Breytenbach se oeuvre. Die wyse waarop dit alles aanmekaargesit is in dié bundel, is egter uniek.
Ook die parallelstelling van ’n/die Afrikaner se posisie met die van ’n/die Palestyn is ongewoon, juis gesien teen die agtergrond van Afrikaners se tradisionele vereenselwiging met die lotgevalle van die Oudtestamentiese Israeliete, en wat in die tweede helfte van die twintigste eeu in ’n simpatieke houding jeens moderne Israel neerslag gevind het.
Bernard Odendaal
Tuesday, September 15th, 2009
 Bloot mens
Bloot mens. Jelleke Wierenga. Pretoria: Protea Boekhuis. ISBN 978-1-86919-311-9. Prys: R130.
Met Bloot mens is Jelleke Wierenga, as ek reg getel het, al die sesde van die sestien digdebutante in nuwe stemme 2 (2001) wat met ’n eie solobundel vorendag kom.
Dis ’n gekwelde mens, geneig tot die uiterstes van lewensdrif en depressiwiteit, wat uit die prentjie tree by die lees van dié bundel. Pers en pienk is waarskynlik nie verniet die twee kleure wat die meeste opduik in die bundel nie; ook die swierige kledy van die vrou op die bandfoto (geneem deur Jurgen Doom) word deur hierdie kleure gestempel.
Vroulike sensualiteit, tot die swoele toe, en sentimentele gevoeligheid, maar ook pyn en kwesbaarheid, word so vooropgestel.
Die “sy” in die gedig “Argetipies” word byvoorbeeld, in ’n passasie wat plek-plek aan Cloete se uitbeelding van iemand soos Marilyn Monroe herinner, soos volg geteken:
Kaalvel koningin sy
in die tuin en beleef
hoe purper in pienk
pas en palm ooplyf:
die minnares-hedonis
Onverweer leef sy
teen die lang arm wat al vinniger
deur die sirkel swaai;
die bolip soet gekrul,
die wange weerloos:
sy[.]
’n Onvrede met die persoonlike verlede spreek uit die bundel. Dis ’n verlede gekenmerk deur onvervullende verhoudings, ook vanweë eie aandadigheid deur die subjek, soos veral uitgedruk in sekere van die gedigte in die afdeling “Galery van gewese geliefdes”. Daarby kom die besef dat die eie potensiaal nog grootliks onverwerklik is. Teen die einde van die bundel, in die gedig “Rekenskap”, bely die “ek” dat sy “’n lieg gelewe” het, “suutjies en saggies en bietjies”. As sy “eerlik” moet sê (in funksioneel verkapte taal), was sy tot dusver eintlik
[...] net pot
pot
potensiaal
gemorste mat
mat
materiaal.
Soos die titel van die gedig direk voorafgaande aan “Rekenskap” lui, is sy, wat al ouer as vyftig is, eintlik steeds net “op pad” – bowendien, luidens die gedig “Trip” in dieselfde bundelafdeling, onderweg “na wie weet watter onbewoonde / plan”. (Die ruimtevaartbeeld wat “Trip” oorheers, maak dit duidelik dat “plan” ook as “planeet” gelees moet word.)
Die leser kan dus skaars anders as om geraak te voel as Wierenga in “op pad” skryf:
[...]
en die lintwurm strek
so lank en so swart
daar’s rooi oë in die nag
en ek stop vir koffie by die Shell
een suiker asseblief
en ek is weer op pad
en ek draai die venster af
en al die sterre waai
en die maan dreunsing
op pad[.]
Die onvrede by die “ek” betref egter ook die burgerlike en/of verkommersialiseerde bestaanswyse van vandag (veral uitgedruk in afdeling 5, “Gespook”), asmede die sosiaal-politieke omstandighede in Suid-Afrika (afdeling 4, “Aan- en uitklag”).
Dié onvredes verskaf die nodige reliëf aan die hoë lewenseise wat die “ek” aan haarself stel. “Vraatsug” is ’n woord wat in die gedig “Geboortedag: 1 Mei 2007” val om dié lewensdrif te kwalifiseer. 1 Mei 2007 was klaarblyklik die dag waarop sy bevry is van ’n versmorende verhouding oor “dekades” heen wat haar “dood en gewoon” laat voel het. Nou wens sy vir haarself:
Waag.
Waar.
Wonders.
Daarby poësie, waarsonder sy “glad nie lewe [lus] nie”.
Teen hierdie tyd is die verskillende betekenisnuanses van die bundeltitel al duidelik. Dit gaan om ’n blootgestelde, verwondbare mens (nou ook deur middel van die selfopenbarende digbundel!), maar wat ook inténs mens wil wees. Trouens: bloot méns. Vergelyk die stilisties verkapte, derhalwe gestroopte (maar terselfdertyd sensuele) gedig “Kantwerk” uit die selftekenende afdeling “Profiel”:
Tuinwerk.
In blou kantbroekie.
Son op die land.
En lyf.
Buurman.
Op soldertrap.
Sien.
Wat jy sien.
Hier.
Is ek.
Kant.
En kaal.
’n Ander treffend gestroopte vers in Bloot mens is “10 September 2007” (oor die dood van ’n suster); miskien ook die slotgedig, “Waarneming”.
Sulke gedigte is egter in die minderheid. In die meeste gevalle word ’n seggingsvernuf eerder uitgestal: enersyds as ’n maskerade teen die eie weerloosheidsgevoel, andersyds as neerslag van die belyde lewens- en uitingsdrang. Daarby kom ’n opvallendmaking van aanhalings, intertekstuele verwysings en toespelings as “bewuste” literêrheid.
Soms, in gedigte soos “vir BB”, “Epos sonder helde of heldinne” en “Dit kan nie wees”, word dit hoofsaaklik boeiend of funksioneel gedoen (byvoorbeeld met betrekking tot bewussynsontwrigtheid). Meestal lei dit egter tot oordaad, tot onbeheersdheid wat selfs banaliserend kan aandoen.
In laasgenoemde verband staan die alliterasiedrif in soveel gedigte uit. “Profiel”, “Argetipies”, “Hoe gaan dit nog met jou adiposity?”, “Klaaglied van die kleintjies” en “Dislojale verset” het die twyfelagtige eer dat hulle as “uitstekende” voorbeelde hiervan genoem kan word.
Daar is waarskynlik iets uitdagends, iets aandringend poëties in die wyse waarop Wierenga vreemd- en opvallendmakende middele benut soos die volgende: woordfunksiewisselings (byvoorbeeld die reeds aangehaalde “[k]aalvel koningin sy”) en omgekeerde woordordenings, neologismes en gesogte samestellings (“bottel-bekkend”, “dwarreldaal”, “goorgrond”, ensovoorts, ensovoorts), ellipse, ontkoppelings (“sonder lei of draad”), woord- en klankspel (“poësie … ha-ha, gee ons eerder poesie”!), Loslitafrikaans en woordkontaminasies (“wondernis”), uitbuiting van spreekwoorde en geykte segswyses, herhalingseffekte soos parallelismes, anafore en repetisies, asook retoriese vrae en enumerasies (dikwels in polisindetiese opstapeling van konstruksies met “en”).
Met betrekking tot die satiriserende, sosiaal- en religieus-kritiese verse in afdelings 3, 4 en 5 sou ’n mens nog ’n saak kon uitmaak dat dit ’n speels-ondermynende werking het.
Maar dié stylopvallendhede verteenwoordig ook ’n soort digterlike naaklopery, waardeur die poësie ernstig aan subtiliteit inboet. Dit word helaas alte geforseerd, te “maklik”. Ter illlustrasie enkele passasies uit “Huis ontuis”:
[...]
Dis bedoel om my & jou
– hallusineer / droom ek –
te wakker na bewus:
no pain, my dear,
no gain:
en dis die kotsbare waarheid.
[...]
jy pomp seks sy slaaf werk ek god geld hy penis Porsche
[...]
ek sel my siel jy spin die Web hy kuber seks sy Second Life
[...]
Meermale is die eindproduk banalisering, soos gesê. (Die herhaalde verwysings na en toespelings op Breyten Breytenbach in die bundel verlei my om van Breyten-vir-die-volkse-smaak te praat.)
Let maar op hoe die oppervlakkige vernufspel die morele onthutsing en aanklag in ’n geval soos die volgende ontkrag:
Die situasie
Sito-sito die situasie
op die snelweg
’n transito-oorloggie
og toggie
konsternasie op die stasie
want die fluitjie willie blasie
en die gewere is in die menasie
of geleen deur die nasie
maar alle panic op ’n knoppie
die amagents ken die wet
van etiket
en vra polite:
“Your money or your life!”
umshini wam bam bam
“Thank you, man!
And greetings to your wife!’
Clichés opgestapel saam met oorwerkte truuks.
’n Mens kry die indruk dat Wierenga ten alle koste poësie wíl maak (en publiseer). ’n Bietjie soos die blitsbesoek-minnaar in “Epos sonder helde of heldinne” wat aandring: “ek WIL jou NOU ek wil jou GOU”.
Dis jammer, want die klompie knapper gedigte in Bloot mens kom derhalwe te staan in die skadu van oorwoekerende woorduitwasse.
Resensie deur Bernard Odendaal
Universiteit van die Vrystaat, Bloemfontein
Sunday, August 9th, 2009
Die lenige liefde. Herman de Coninck. (Gedigte uit Nederlands vertaal deur Daniel Hugo). Pretoria: Protea Boekhuis. 132 pp. ISBN: 978-1-86919-302-7.
 Die lenige liefde. Herman de Coninck.Vert. Daniel Hugo
Aandag vir poësievertaling in Afrikaans is in die afgelope jare deur ‘n paar gebeurtenisse geprikkel. Eerstens het ‘n aantal bundels en bloemlesings met sulke vertalings verskyn. Daar was Afrikaanse omsettings van werk uit die ander Suid-Afrikaanse inheemse tale (Antjie Krog: Met woorde soos met kerse, Kwela, 2002; en die sterre sê ‘tsau’, Kwela, 2004; Mokitimi, Lenake en Swanepoel: Swerfsange. Liedere van Basotho-mynwerkers, Van Schaik, 2004). H.P. van Coller het ‘n keur uit die Vlaamse gedigte van Luuk Gruwez vertaal (Bandelose gedigte, Praag, 2007), en M.M. Walters keure uit die Sjinese en Japannese poësie (onderskeidelik Shih-Ching. Liedereboek, Protea Boekhuis, 2003, en Aki no kure / Herfsskemering - ‘n bloemlesing Japannese gedigte, Protea Boekhuis, 2006). Daniel Hugo se omdigtings van die Vlaming Herman de Coninck (Liefde, miskien, Queillerie, 1996) en die Nederlander Gerrit Komrij se digkuns (Die elektries gelaaide hand, Protea Boekhuis, 2005) neem in hierdie ry gerespekteerde plekke in.
In die tweede plek het André P. Brink op gemotiveerde wyse vertaalwerk deur Uys Krige in Groot verseboek 2000 opgeneem, maar dit met die 2008-uitgawe van dié toonaangewende bloemlesing uitgebrei om ook vertalings deur H.J. Pieterse, M.M. Walters, Cas Vos, Antjie Krog en H.P. van Coller in te sluit - dié keer sónder kennelike motivering en konsekwentheid.
Laasgenoemde het tot polemiek aanleiding gegee op die webblad LitNet, terwyl dit ook aandag getrek het op die webblad Versindaba.
Ek begin al hoe meer dink dat poësievertaling een van die heel riskantste literêre ondernemings is. Nie net word met ‘n nóg skerper oog na die verkoopbaarheid daarvan gekyk nie; ook literêr-krities word dit waarskynlik noukeuriger onder die loep geneem as selfs oorspronklike digwerk in Afrikaans. Veral as die brontaalgedigte daarmee saam gepubliseer word, soos in die geval van Hugo se vertaalwerk.
Anders as met ‘n bundel oorspronklike gedigte, sit die leser dan met “ideale tekste” waarteen hy die vertaalde weergawes kan opweeg.
En tog: Lees ‘n mens werk soos die waaroor hierdie resensie handel, weet jy weer met sekerheid dat dit van onmisbare belang vir ‘n kultuurtaal is - dat dit ‘n kosbare geskenk aan Afrikaans behels deur sowel die vertaler as die uitgewer. Van oorspronklike Engelse werk kan ‘n mens nog argumenteer dat dit in elk geval toeganklik is vir Afrikaanse mense, maar skaars nog van Nederlandse literatuur. Om nie eers te praat van tekste in die ander inheemse of vreemde tale nie.
Hoewel die uitgee van poësievertalings dalk nie veel onmiddellike sakesin maak nie (soos in die meeste gevalle eintlik ook nie die publiseer van oorspronklike digwerk nie), maak dit kulturele en taalsin - en is dit dus tog ook gesonde uitgewersbesigheid met die oog op die toekoms.
Gunther Pakendorf skryf byvoorbeeld in Rapport-Perspektief van 24 Februarie 2008, na aanleiding van H.J. Pieterse se Afrikaanse vertaling van die Duitstalige digter Rainer Maria Rilke se Duino-elegieë (Protea Boekhuis, 2007), dat die “kwasi-mistieke ervaring” van “universele heelheid” wat deur Rilke in dié elegieë uitgedruk word, “net deur middel van die kuns én deur die begenadigde digter moontlik” is.
Sonder sulke fyn kuns, wat op onvervangbare wyse uitdrukking gee aan die mees verhewe of mees diepgevoelde menslike ervaringe, kan ‘n taal kwalik op die lange duur voortbestaan. Want dan sal van sy toonaangewendste mensemateriaal (dié wat dikwels ook ywerige boekkopers is) hom verlaat, omdat hulle geen volle geesteslewe in hom kan voer nie.
Vernuwing is ‘n ander voorwaarde vir ‘n letterkunde om sy lesers taalgetrou te hou. En vernuwing van ‘n literêre sisteem kan deur middel van vertaling “ingevoer” word. Dit het Krige se werk bewys. Daarvoor het Brink hom tereg erkenning gegee.
Met Die lenige liefde bou Hugo en Protea Boekhuis voort op die genoemde Liefde miskien deur nie net ‘n keur uit De Coninck se eerste drie bundels in te sluit nie, maar uit sy hele poësie-oeuvre. (Terloops: Hoewel ‘n mens kan verstaan dat die uitgewer nie wou hê dat die nuwe bundel te dik word nie, is dit tog jammer dat ‘n hele aantal van die onvergeetlike gedigte wat in Liefde, miskien gestaan het, dié keer weggelaat moes word.)
‘n Verhelderende voorwoord help om De Coninck se digkuns te ontsluit. Eerstens word sy voorkeur vir die vergelyking as beeldspraakvorm uitgelig. (”Ach, de troost van een vergelijking, / het helpt bijna. Zodra ik nog maar ‘zoals’ / hoor, wordt alles minder alleen”, lui dit in die gedig “Bas-Oha 5″.) Voorts word die sentrale temas van sy werk aangestip (die liefde, die natuur, die dood en die poësie), asook sy kenmerkende benutting van elliptiese sintaksis, en van woordspel en idioomverletterliking om meerduidighede te bereik.
Terselfdertyd gee Hugo ook ‘n idee van die uitdagings waarvoor hy as vertaler te staan gekom het.
Soos gesê, moedig die telkense plasing van die Afrikaanse vertalings op die bladsye teenoor die oorspronklike Nederlands onvermydelik vergelyking tussen bron- en doeltekste aan.
Waardering moet uitgespreek word vir die grootliks oortuigende digterlike omsettings. Op ‘n aantal plekke is selfs poëtiese winste in die oorsetting na die Afrikaanse idioom behaal. Let byvoorbeeld op die voordelige (sensueel suggestiewe) dubbelsinnigheid wat met die woord “aangevang” in die volgende vertaling bereik word;
Zij draagt een jeans nauwsluitend
als slangehuid rondom de slangen
van haar benen, en daarover draagt zij
uitsluitend Franse dingen, onder het motto
vorm en inhoud zijn één. O, soms
denk ik inderdaad dat verstand
slechts dient om achteraf te beseffen
wat je gedaan hebt.
Sy dra ‘n paar jeans nousluitend
soos slangvel rondom die slange
van haar bene, en boontoe dra sy
uitsluitend Franse goedjies, onder die motto
vorm en inhoud is een. O soms
dink ek inderdaad dat verstand
slegs dien om agterna te besef
wat jy aangevang het.
In ‘n artikel oor Die lenige liefde wat in Rapport Boeke van 5 Julie 2009 verskyn het, wys Hugo self op die “onverdiende geskenk” van die Afrikaanse ekwivalent “Bpk.” - juis ná die noodgedwonge prysgawe van die Belgiese konteks aanduidende “comme il faut” - in die volgende gedeelte uit die gedig “St. Ives, kerkhoffie”:
Heden en verleden ontmoeten
elkaar hier op elke hoek, en dan groeten
ze, deftig comme il faut,
Heden en Verleden, van de firma Tijd en Co.
Hede en verlede ontmoet
mekaar hier op elke hoek, en dan groet
hulle, deftig soos twee here,
Hede en Verlede, van die firma Tyd Bpk.
Ek noem ook graag die vindingryke ver-eienaming “Kortverblyf” in “Oostduinkerke 2″ (na analogie van “ter Branding” hoër op in die gedig):
Wij komen hier maar één keer per jaar.
Zo kort is blijven.
Ons kom hier net een keer per jaar.
Eintlik dus: “Kortverblyf”.
Byna onvermydelik is daar egter ook plekke waar vraagtekens by die leser ontstaan oor sekere vertaalwyses. Hugo noem dat die hantering van die ritmies lompe perfektum-verledetydsvorm in Afrikaans vir die gedigvertaler problematies is, terwyl die imperfektumvorm in byvoorbeeld Nederlands digterlik beter werk. Vandaar dat meestal vir die teenwoordigetydsvorm in Afrikaans gekies word, met ‘n hulpwerkwoord van tyd soos “toe” om die gedig tydsgewys te plaas. In ‘n gedig soos “Genesis”, waarin sowel die onvoltooide as die voltooide verlede tye voorkom, verg dit dan besonder fyn voetwerk om al die regte tydtrappies raak te trap.
Hier en daar het ek gevoel dat vertaalde gedeeltes semanties nie heeltemal klop met die bronteksfrases nie. Vergelyk die slotreël van die gedig op bladsy 116 met sy Afrikaanse omsetting:
Ik probeer haar even te hebben laten gaan.
Ek probeer ‘n bietjie om haar nie te mis nie.
En verklap “as dit met jou gebeur” vir “als je klaarkomt” (bladsye 40 en 41) ‘n vleugie preutsheid aan die vertaler se kant?
“Bosse vol knapperige gehakketak van hout” (bladsy 67) kom weer vir my alte letterlik vertaald voor.
Elke keer as die vertaler frases of woorde uit die bronteks weglaat, trek dit aandag. Byvoorbeeld “kapotte nerven” in die eerste reël van die gedig op bladsy 66 (wat eers met “verkalkte nerf” in die slotreël reggestel word, maar dan met prysgawe van “knoken” dáár); of die (funksionele) herhaling-met-woordspel van “zandkorrels, zandkorzels” in die gedig “Pointillisme” (wat Hugo reduseer tot “sandspikkels”). Ewe opvallend, en nie altyd verklaarbaar nie (behalwe indien dit om ‘n gebrek aan bladspieëlruimte gaan), is wanneer Hugo woorde aan die einde van reëls in die bronteks na ‘n volgende reël verskuif in die doelteks.
Op ‘n paar plekke (byvoorbeeld bladsye 81 en 123) kom weer klein byvoegings voor tot wat in die brontekste staan, sonder om die betekenisse wesenlik te raak. Oral in die gedigte word egter ‘n neiging duidelik om lidwoorde (bepaald én onbepaald) toe te voeg waar De Coninck dit weggelaat het. Waar Hugo in die “Inleiding” juis op die sintaktiese ellipsering wys as kenmerk van die Vlaamse digter se werk, kom so iets vir my as ‘n ongerymdheid voor.
Alles in ag genome dus ‘n geslaagde omsetting in Afrikaans, hoewel nie sonder vlekke nie.
Wat egter buite kyf staan, is dat Die lenige liefde iets waardevols bydra tot die Afrikaanse poësieskat.
Bernard Odendaal
Universiteit van die Vrystaat, Bloemfontein
Sunday, August 9th, 2009
Lang reis na Ithaka. Dolf van Niekerk. Pretoria: Protea Boekhuis. Prys R100.00

- Lang ries na Ithaka
Dolf van Niekerk se prosa- en radiowerk het hom talle toekennings besorg. Sy bydrae op die terrein van die digkuns het in 2006, met die verskyning van Nag op ‘n kaal plein, ook weer onder die aandag gekom.
Met Lang reis na Ithaka, sy vierde digbundel, vier Van Niekerk sy tagtigste geboorteherdenking vanjaar.
Die oud-Griekse verhale oor Odusseus se gebeurtenisvolle reis na sy tuisstad Ithaka en na sy vrou Penelope, ná afloop van die slag om Troje, vorm die sentrale gegewe van die lang titelgedig aan die einde van die bundel. Dié mitiese vertellinge dien egter ook ‘n metaforiese funksie in die res van die bundel, naamlik om die “ek” se laat lewenspad, onderweg na die verlangde hereniging met die geliefde in die uiteindelike tuiste van die dood, aan te dui.
In wese gaan dit in die bundel oor die lewensfeit dat ons almal net “in onbepaalde tyd [...] vertoef”. Kenmerkend verkeer die “ek” in hierdie gedigte meestal op die grense tussen, aan die een kant, droom, herinnering en verlange en, aan die ander kant, die werklikheid. Lewe en dood is geen duidelike teengesteldes meer nie. Wat oorbly, is eintlik net die begeerte “[o]m stil te wees, / die self in self te keer / en tuis te kom in tuistelose / ruimtes van die gees” (slotgedig). In ‘n sekere sin is die bundel opgebou om hierdie reis, algaande weg van die reële, aktuele wêreld af, te weerspieël.
Die openingsafdeling heet “Pellafolio”. Pella was die antieke hoofstad van koning Argelaus van Masedonië, maar ook die geboorteplek van Aleksander die Grote. Dit roep dus enersyds die antieke Griekse werklikheid op wat in ‘n aantal van hierdie gedigte (”folio” sinjaleer waarskynlik die skryfgegewe), maar ook later in die bundel figureer. Pella is egter ook ‘n pleknaam in die Noord-Kaap. En inderdaad val verwysings na plekke en geografiese verskynsels uit die dorre, meer verlate dele van ons land op in hierdie afdeling. ‘n Fisiese reis word gesuggereer, hoewel byna deurgaans gepaardgaande met herinnerings- en hunkeringsreise.
In “Historia”, die tweede afdeling, staan (die rekonstruering van) die verlede voorop. Die vroeëre evolusionêre bestaan in water word te berde gebring, ook die geboorte van die “ek”. Maar veral die bestaan saam met die geliefde staan in die kollig, naamlik soos dit (her-)beleef word in herinneringe en drome. Om te dig daaroor word gesien as ‘n poging om gestalte aan die ervaring te gee en sodoende iets daarvan “tasbaar en begryplik” te maak (”dié hunkering”).
Van fisiese reise is daar egter geen sprake meer nie. Trouens, die waarnemingswerklikheid is beperk tot ‘n wêreld agter glas (waarskynlik binnenshuis) en tot die daarbuite betragte tuin met sy seisoene (veral herfs en winter).
In die slotafdeling verdwyn die ek-as-digter en die aktuele werklikheid dan heeltemal. Odusseus word aan die woord gestel om oor sý wedervaringe van vanslewe te vertel.
Die neiging na stilistiese vervaging in die bundel hang met die uitbeelding van ‘n grensbestaan saam. ‘n Mens sien dit reeds in die feit dat, op die slotgedig na, geen van hierdie verse getitel is nie. Ook kom helder, tekenende beelding selde voor. Trouens, die beeldspraak is eerder meer geyk, meer simboliserend van aard. Meermale word abstrak benoemend of betogend te werk gegaan. Vergelyk die slotsin van die gedig “365 dae rek ek die ure”: “Die hart moet maar / ‘n ompad vind, die brein sy onmag / toedig aan die verste ster. / Maar ek het mos vergeet: / Die wonder van liefde is idee.”
Onbepaaldmakend, selfs vertroebelend, is voorts die feit dat dit soms moeilik word om te onderskei wie of wat deur voornaamwoorde soos “ek”, “hy”, “jy”, “sy” en “ons” aangewys word. Wie of wat is byvoorbeeld die “jy” in die gedig op bladsy 46 (naas die implikasie dat dit die gestorwe geliefde kan wees)? ‘n Piet-my-vrou, soos afgelei sou kon word van die eggo uit Elisabeth Eybers se bekende gedig oor dié voël wat ‘n mens in die uitdrukking “drie note” hoor?
‘n Hele aantal verdere sintaktiese en beeldtroebelhede is aan te stip. In “Die najaar gly” word byvoorbeeld eers beskryf hoe die najaarsbome hulle blarekleed verloor. Dan vervolg die digter met die volgende beeldopstapeling oor die ontketende liefdesverlange, myns insiens sónder dat die verband tussen die seisoensverandering en die ontketende liefdesverlange, óf die metaforiese spronge vanaf winterkaalbome na liefdeswortels-in-die-lug na migrerende voëls na “die magneetveld van die hart” noodwendig (genoeg) gemaak word: “en liefde maak wortels / in die lug, / nêrens vas nie, sweef op die rug / van voëls en duiwe, / sonder horison / maar gebind aan die / magneetveld van ‘n hart.”
Ook ontgaan die implikasie van die slotreëls van die gedig “Hierdie stilte oplaas” my: “Ek verbeeld die Groot Knal / sonder knal waar klank / gebind is in ‘n heelal, / maar toe ‘n konstellasie breek / ontsnap daar klank oor ‘n planeet.”
Van Niekerk ontkom nie aan die wesenlike gevaar van mistifikasie wat die bepaalde tematiek en die genoemde vervagende tegnieke inhou nie. Boonop ontgin hy die idee van die onbepaalde grensbestaan nie diepgaande genoeg om deurgaans boeiende verskuns daar te stel nie.
- Resensie deur Bernard Odendaal, departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat
|
|