Resensies

Resensie: Vuurvas (Carel Anthonissen)

Tuesday, October 17th, 2017

VUURVAS – Carel Anthonissen. (Naledi, 2017)

Resensent: Marlies Taljard

Die eenvoudige voorplatontwerp met vier brandlelies (die bedreigde Cyrtanthus ventricosus) teen ‘n swart agtergrond soos ‘n afgebrande veld, is die eerste interpretasiesleutel tot Carel Anthonissen se bundel Vuurvas. Die tweede strofe van die motto-gedig, “Gratitude” speel in op die aard en wese van die brandlelie wat presies 9 dae na ‘n brand sy blomme uitstoot:

You woke the dormant seed

that silentlty through barren

            years persisted

Ook die titelgedig, “Vuurvas”, teen die einde van die bundel bevat aspekte wat loutering en groei deur vuur suggereer. In ‘n afdeling waarin verganklikheid en sterflikheid die botoon voer, is die slot van dié gedig treffend:

ons speel kordaat met

vuur

Ook elders in die bundel word na vuur as ‘n pynigings-, louterings- en groeiproses verwys, onder andere in “Voetspoor” en “Baken” – opgedra aan oom Bey wat die spreker “in vúúr / gedoop” het. Organiese verbande word deurgaans gelê met stilte en eensaamheid as fasette van loutering en beproewing en dit is ook eienskappe wat die digterspersona wat hier aan die woord is en deur wie ons die hartklop van die bundel hoor, hoog ag. Die digterspersona is dié instansie na wie in gedigte as “ek” verwys word. Dit is nie noodwendig die reële outeur (in hierdie geval Carel Anthonissen) nie. Maar: wanneer sekere persoonlike eienskappe oor die reële outeur op ‘n flapteks verskyn, verlei dit die leser om (ten minste in sommige gedigte) die “ek” van die gedig (die digterspersona) met die reële outeur gelyk te stel. Omdat die flapteks ‘n deel van die boek is en die gegewens wat daarop verskyn deeglik deur die outeur en die uitgewer beplan is en doelbewus op daardie plek openbaar gemaak word, is dit by tekste soos die onderhawige vanselfsprekend dat daar ten minste ‘n mate van oorvleueling tussen die reële outeur en die digterspersona sal wees. In Vuurvas hoor ons die teoloog en gevoelige intellektueel Carel Anthonissen se stem duidelik deurslaan en my insig is dat die digter dalk bewus en onbewus sommige gedigte geskryf het soos dit van hom as teoloog verwag word, eerder as om na die stem van die digter in hom te luister, dalk weens die voorbehoud wat in “’The cloud of unknowing’” gestel word:

mense moet nie te naby kom nie

veral nie as jy heilige goedere moet

verkwansel of beskerm nie

want mense wat téén jou staan,

kan sien (…)

Daarom dalk dat die onegtheid in so baie gedigte deurslaan en die afloop van gedigte wat sterk begin en geweldig plofbare potensiaal het, dikwels met die dominee-weergawe eindig, soos onder andere “Onaantasbaar” wat handel oor ‘n rusie met ‘n geliefde wat dreig om die spreker te verlaat. Hiermee wil ek nie die ironiese relasie tussen die verwagting van die leser en die teenstellende afloop miskyk nie, maar op die duur bewerkstellig dié tegniek ook ‘n soort frustrasie by die leser omdat die spanning nooit ontlont word nie.

Wat beeld- en metafoorgebruik in die bundel betref, wil ‘n mens amper sê dat ons beelde en metafore uit die Bybel verwag – waarvan daar inderdaad ‘n hele aantal is. Ek dink byvoorbeeld aan intertekste soos die Samaritaanse vrou (Johannes 4:1-42) in Samaritaanse vrou, die selfverwyt van ‘n pa in Jefta se wroeging na aanleiding van Rigters 11:30-40 en die vreugde én afguns wanneer ‘n verlore seun huis toe kom in Terugkeer (Lukas 15:11-32). Maar daar is ook die sensuele beelde wat veral figureer in die eerste afdeling van die bundel “Bont krale en ‘n rok wat sing” waarin 18 vroue besing word. Daar is die vrou van die nag in Roep, die Kriptogravin wat “met ringe en ‘n omkaprok wil / dans”, maar “dwarsdeur die nag / die / aftik van ‘n staanhorlosie in / die gang” hoor. Daar is Luminitsa: “elke oggend vroeg skryf sy joernaal, / die dun en sagte uur wanneer die gode / kom” en dan die vrou wat die spreker tot selfkennis lei. Die sterk beeld van die labirint as konsep van selfkennis en spirituele ontwaking is hier gepas:

 

Labirint

 

hy wig hom saggies in by hierdie

oopgesperde oog

 

loop nog ‘n keer die afgeskeepte

reis

 

raak op die spoor wat uitboog,

draai, terugwaaier na die middel

 

verlore, maar bewus van haar

wat peinsend op hom afstap,

deurskynend in ‘n rok wat kleef

en bol

 

dan omdraai, terug, ‘n enkele

skrede saam

 

dít is die groot geheim:

 

die saamhurk in ‘n kern waar

die koninkryke daag

 

‘n lewe laag vir laag geskil word

 

met ‘n sagte bries in die gesig,

‘n rooskwarts teen die wang

 

en dan, terwyl die bome rondom

hom in kleur verskiet

 

die oopgaan van die oë

.

Wat my getref het, is die enkele gedigte met sterk primordiale beelde en simbole, soos in “Diere”:

die gevaarlike tyd is die alleentyd

wanneer die diere ontwaak en

uitkom

.

die tande slyp en geruisloos afsak

om die hart te verteer

(…)

Dit is egter jammer dat die magiese begin van die gedig as’t ware in sand wegsyfer deur ‘n byna apologetiese slot. Dieselfde geld vir ‘n gedig soos “Skok” waarin dit lyk asof die digter skrik vir ‘n kragtige emosie soos “die skuim van jou wrewel … raas in my gesig” en dit dan gou-gou met goud omfloers en mooi-praat voordat dit geleentheid kry om sy eie (vernietigende/suiwerende) loop te neem. Van suiwering deur vuur is in sulke gedigte, waarvan daar verskeie voorkom, ongelukkig geen sprake nie omdat die digter heeltyd op eiers loop en nie instaat is om sy demone end-uit te konfronteer nie. Daarenteen slaag hy egter deur aktivering van argetipiese simbole daarin om by die gedigte “Dood in die huis” en “Vreemde droom” die bisarre, surrealistiese bestaansruimte van die drome optimaal te ontgin en vol te hou:

Vreemde droom

 

hy is die eienaardige,

die een wat engele sien

 

so groot soos stadsgeboue,

en ook duiwels, swart,

geslepe, onverwags.

 

hy dra vannag die dood

weer met hom saam

 

sy eie lyk, drie dae reeds

gestorwe en stinkend van

verweer.

 

die las daarvan raak nou

te veel

 

dit knak sy rug, beroof hom

van sy asem

 

drie dae al bewaar hy dit,

bly traag om die vermaerde

kleinood prys te gee

 

die maaiers sal dit weldra kry.

 

Op dieselfde stramien funksioneer ook die ses gedigte in die afdeling “Om die luike oop te stoot” wat aan die digter se vader gerig is, ofskoon hier dikwels noodsaaklike inligting ter interpretasie ontbreek. Ek het ook gevoel dat die onderliggende drif en onderdrukte emosies wat soms in dié gedigte deur die oppervlak breek, meer oortuigende gestalte kon kry en te dikwels eindig die gedigte teleurstellend, soos “Oor onreg” waarin die belofte van blitse en onweer dreig:

(…)

maar die vonk wat jou tot bloedende arbeid

‘n hele dag gedryf het, het nou gegroei tot ‘n

vlam

.

‘n vuur wat nie langer omgee vir grensdraad

of tyd, maar saam met die koue aandwind

opstaan teen ‘n hol belofte

.

Uncle, jy het nie reg gemaak nie!

(…)

En dan volg ‘n relaas wat die leser nie verstaan nie omdat hy/sy nie weet wie Uncle is of wat hy gedoen het of waarom die vader bitter is nie … nog ‘n verspeelde geleentheid waar die onweer weggetrek het en barre aarde agtergelaat het.

Oor die algemeen bestaan die retoriese inhoud van die bundel uit verhale en indrukke wat deur assosiasies en ironieë op mekaar inspeel en koherensie in die bundel as geheel bewerkstellig. Enkele minder geslaagde gedigte oor sosiaal-politieke kwessies duik op waarin die digter egter – soos ook elders in die bundel – nie daarin slaag om die persoonlike belewenis te transendeer tot poëtiese gegewe nie. Enkelgelaagdheid bly ongelukkig in die meeste gedigte ‘n tekortkoming. In ‘n poëtiese teks soek ‘n mens na meerduidigheid, meerstemmigheid en suggestie. Daarvoor is die bundel nog te woordryk en lei grammatikale verwarring eerder tot onbegrip, soos ook die baie vae, geykte omskrywings en persoonlike voornaamwoorde waarvan die antesedent ontbreek. In ‘n gedig moet die digter instaat wees om met so min as moontlik woorde so veel as moontlik te sê sonder om die leser te verloor. In gedigte soos “Oor onreg”, “Oor geloof”, “Blind” en “Terugkeer” kon hierdie leser nie die kloutjie altyd by die oortjie bring nie, omdat noodsaaklike woorde of inligting ontbreek het. Dit is ‘n kuns om die denksprong wat die leser moet onderneem vanaf die gegewens in ‘n gedig tot by ‘n interpretasie korrek in te skat. Hiervoor blameer ek die uitgewer en die finale redakteur.

Wat rubrisering betref, is die bundel ingedeel in vier afdelings met titels ontleen aan versreëls  wat in dié betrokke afdeling staan. Die eerste afdeling, “Bont krale en ‘n rok wat sing” fokus op vrouefigure wat die digter op een of ander wyse beïnvloed of beïndruk het. In die tweede afdeling, “Om die binneluike oop te stoot” gaan dit oor onthou: van kindwees, ouers, jeug …, terwyl die derde afdeling, “Die verskriklike tamboeryn” gedigte bevat waarin kwessies soos skuld, vrees, aftakeling, geweld en magsmisbruik verreken word. Die laaste afdeling, “Kordaat met vuur” is myns insiens die sterkste afdeling van die bundel en fokus op die problematiek van oudword, aftakeling, siekte en sterflikheid.

Verstegnies gesproke het Anthonissen daarin geslaag om in ‘n eenvoudige en gestroopte styl te skryf, hoewel strofe- en reëllengte tog soms afgewissel behoort te word om eentonigheid te voorkom. Anthonissen het beslis ‘n aanvoeling vir die musikale onderbou van poësie en sy gedigte is dikwels besonder klankryk. Eindrym en binnerym, saam met alliterasie en assonansie, word met oorleg en sinvol gebruik om tegnies goed afgewerkte gedigte tot stand te bring. Waak egter teen oorstilering en ‘n gepaardgaande verlies aan segkrag. Verseindes en enjambemente is oordeelkundig beplan en lewer ‘n besondere bydrae ten opsigte van klemlegging en betekenisgewing.

Vuurvas is inderdaad – soos Marlene van Niekerk dit op die agterblad stel – ‘n “meditasie en belydenis wat die ironie en paradokse van die bestaan nie uit die weg gaan nie.” Dit is ‘n keurige bundel waarvoor ook die uitgewer geloof moet word; ‘n bundel wat nie daarop aanspraak maak om “hoë” letterkunde te wees nie, maar wat beslis geniet sal word deur diegene wat gedigte vir inspirasie en plesier lees.

Ek sluit my resensie af met my gunstelinggedig wat aangryp deur sy eenvoud:

.

Bejaard

 

vreemd tog dat jy wat my

vroeër jare veerlig kon

dra

 

diep in jou lyf en sterk

 

en sonder moeite

tot die lig gebring het

 

nou sukkel om laatnag

jou sleutel

 

deur ‘n enkel slot se spleet

te pas

 

Resensie: Op die vingerpunte van die heelal (René Bohnen)

Friday, October 6th, 2017

Op die vingerpunte van die heelal deur René Bohnen. (Naledi, 2017, ISBN: 978-0-928316-95-7, Formaat: Sagteband, 63p.)

Resensent: Amanda Lourens

In hierdie dae waarin daar soveel argumente gevoer word oor goeie en swak poësie, oor digters wat teen hulself beskerm moet word en resensente wat te gaaf is, is daar tog een stuiwer wat ek in die armbeurs wil gooi: Elke bundel (en kom ons praat nou maar oor dié wat dit tog wel tot by publikasie maak) het ʼn bepaalde hartklop, wat nou verbonde is aan die digter se mens- en digterwees. Bowendien kan die hartklop van verskillende bundels radikaal van mekaar verskil – selfs binne ʼn enkele oeuvre. Met jou vinger op hierdie hartklop kan jy as leser herken wat dit is wat die bundel probeer wees, en wat die digter daarmee wil bereik, asook uit watter soort drade die gedigte gespin of geweef is. En soos ons almal weet, kan jy nie ʼn syrok beoordeel wanneer jy onder die indruk is dat dit eintlik ʼn katoenrok is nie. Wat ek met hierdie ietwat lompe verstrengeling van metafore probeer sê, is dat ek reken dit is nodig om as resensent werklik die hartklop van ʼn bundel te probeer vind en jou oop te stel vir die spesifieke stem wat aan die woord is, alvorens jy aan die hand van watter kennis ook al ʼn billike oordeel kan uitspreek.

Op die vingerpunte van die heelal is die derde bundel uit die pen van René Bohnen. Ek het aanvanklik gesukkel om die polsslag van die bundel te vind, en het dus eers na moontlike leidrade gaan soek om my te help om die bundel te verstaan vir wat dit is. In die digter se onderhoud met Louis Esterhuizen op Versindaba vertel sy oor die verband tussen die vorige en die jongste bundel:

“Ons probeer immers binne versplintering heel koherent lewe – hiervan was ek as kind al bewus. Uiteindelik begin ek daaraan uiting gee, nadat ek in my vorige bundel ʼn plek van innerlike krag kon bereik, waarna ek in ʼn destydse onderhoud verwys het as “eilandjies van stilte”. In hierdie bundel ondersoek ek die lawaai tussen daardie eilandjies, dink ek.”

Dit was aanvanklik moeilik om te probeer peil presies wát die digter bedoel met “die lawaai tussen [die] eilandjies [van stilte]”, maar dit het mettertyd geblyk dat dit ʼn waardevolle sleutel tot die hart van die bundel is.

Hierdie derde bundel uit Bohnen se pen is nie soseer ʼn “samekoms van die alledaagse en die metafisiese”, aldus Marlies Taljard oor haar vorige bundel, nie. Die bundel open wel met gedigte (waaronder “Inkommers”, “jozi op ʼn riff” en “Jaar van die houtperd”) waarin veral die alledaagse aan die orde kom, en dan wel in die gedaante van besonder sintuiglike beskrywings van verskillende dinge in die materiële werklikheid – hetsy ’n skoenlapperinval in Johannesburg of verskeie Oosterse bestemmings.

Lees ʼn mens verder, is daar nog vele gedigte wat akkurate en dikwels kleurryke beskrywings bied van veral omgewings, maar dan is daar ook dié wat kritiek bevat teen die mens se vernieling van die natuur, soos byvoorbeeld in die uiters verdienstelike “Nieu-Bethesda 2020” (oor hidrobreking):

Radioaktiewe kraaie sit in klosse op Shell se torings,

hulle gekrys verdring deur bore se ra-ta-tat-tat, deur

vierhonderd tenkwaens wat druis op die dubbellaanpad.

’n Meermin se uitgestrekte handjies verweer

in die suurreën, haar bierbottel-oë bars,

rapat; breek die watertafel. Sien is glo –

protesplakkate tolbos soos orakels

oor fracking in die Oos-Karoo.

Moederaarde hoes ondergrondse gas, sy het gif in haar are.

Veelvermoedend blêr dragtige ooie sonder ophou in die gras.

Die vorige armes is nog armer, die lug is maalglas

bokant Helen se vaal jaart met krippe en kamele.

Deur die krake in Koos Malgas se gemesselde uile

glip ’n gladde tweekopakkedis. Sien is glo – hoofletter

protesplakkate verbleik langs magnate se beloftes

oor fracking in die Oos-Karoo.

In die broeines hoog teen Kompasberg lê ’n witkruisarend

haar eerste eier – dit is grof, dit gloei in die donker.

Bohnen se vermoë tot oortuigende en oorspronklike beskrywing blyk ook uit ʼn aantal gedigte oor kuns (“om kleur te kerf” en “Die omhelsing”). In laasgenoemde dig sy die werk van die Franse kunstenaar Séraphine Louis (wie se lewe terloops ook raakpunte het met dié van Helen Martins) om tot sonderlinge woordportrette:

Séraphine, jy swyg in ekstase,

dryf op jou spektrum van lig

en onttrekking

want hoe besoek ’n mens gekamde

magrietjies of vere soos vlamme,

suurlemoensonne of oë vir peule,

loodglaskleure in die gelaagde

boom van die lewe?

In die gedig (“Aan die hand van”, p.13) word die verband tussen visuele beeld en beskrywing en die skep van gedigte aan die orde gestel, en hierdie gedig raak dan ook ʼn belangrike leidraad tot die ontsluiting van die bundel:

Voëls kyk is ’n ander manier van gedigte skryf

mymer jy langs broodkrummels en piesangs

in die skemer met jou beker tee heuningsoet

in jou hand – neem nou maar

die kuifkophoutkapper of druppelvlek

wat bont gespat in rooi en geel en swart

uit Pollock se skilderdoek stap

en wat is Goya anders

as die mikstertbyevanger, die sirkuspapegaai Lautrec,

kyk hoe eggo kardinaalvinke Monet se papawerlande,

die kleurblokke uit Warhol se hande, sien Hopper se meeulose

strande teken kwatryne oor halfweghuise met dun gordyne

Kuns kyk is ’n manier van gedigte nader roep

Elke skildery is ’n spieël

en met jou dagboek verberg in die versreëls

van ’n sonnet, soek jy nóg refleksies aan die hand

van verwers en geveerdes

Voëls reis lig

van boom tot boom

of van skets tot see en meer

skryf jy laas nag in ’n droom

toe twee Pollocks tjirrr

in die Pierneef-ets

Hiervolgens is die waarneming van die alledaagse lewe nie ondergeskik aan die proses van kunsskepping nie, en ook bevind die verskillende kunsvorme hulle in ʼn soort organiese verband met mekaar. Waar die vorige bundel die spirituele domein via alledaagse belewenisse betree het, bevind hierdie bundel hom waarskynlik midde-in die uitbundigheid van die aardse lewe self – die “lawaai” waarna Bohnen verwys.

Lesers wat Bohnen se nuwe bundel gaan benader met spesifieke verwagtinge oor betekenis en struktuur gaan dit moeilik vind om ʼn vastrapplek in die bundel te kry. Die gedigte is organies binne die bundel gerangskik, en daar is geen formele afdelings nie. Die gedigte se “betekenis” word dan ook eerder gevind in die feit dat elke gedig ervaar behoort te word, eerder as kognitief uitgepluis te word. Wanneer laasgenoemde die leesstrategie is, is daar die gevaar dat die gedigte as inhoudelik redelik yl gesien kan word. Die hartklop van die bundel word waarskynlik daardeur gekenmerk dat die leser deel raak van die belewenis wat in die gedigte ingebed is, en behoort met daardie ingesteldheid benader te word. Ten beste is dit ʼn poëtiese in-die-oomblik-wees; ʼn diepe ervaring van bewustheid (by gebrek aan ʼn beter vertaling vir “mindfulness”) wat in taal weergegee word.

Aan die ander kant mag lesers ervaar dat die gedigte nie genoegsaam op ʼn inhoudelike substraat staatmaak nie, en moontlik te veel op indrukke berus wat nie altyd vir die leser tot sinmakende patrone saamgedig word nie – alhoewel die digter in die genoemde onderhoud juis wys op die rol van patrone en getalle.

Na patrone word daar heel dikwels in die bundel verwys, soos in die baie bevredigende “Afkopengele in die web” (p.42):

Die vrou

weet nie waar sy hoort nie

nie in die opgerolde duisendpoot

of in hierdie groot mandelbrot nie

Sy is ’n boompie in ’n blomkool se blomkoolboompie,

inderdaad is sy

’n snipperpers knip-en-plak vers

Plek van hiperbool en gebro/ke harte,

iewers is daar ’n nommer, ’n algoritme

vir raak en lukraak

die patrone van donker materie

die koningskandelare bloedrooi

in die veld ná die brand

vuurlelies in die sand

almal palimpses in ’n god se hand

Soms is roekeloosheid ’n noukeurige, toegespitste toewyding

ons plaas maar altyd ons gebede in die krake van ’n muur

; ; ;

is luidkeels op eilandjies van stilte ingeboek

Die “patrone van donker materie” waarna verwys word, tesame met die koningskandelare en vuurlelies, is almal herskryfbare teks in ʼn goddelike hand, oftewel, die natuur is die materiaal in ʼn groter sinmaakproses. Dit skakel weer met die bewussyn van ʼn groter orde in die heelal in die gedig “Luisteraars” (p.41) wat sy aan die bekende Elizabeth Klarer opdra:

Al tik jy deurmekaar is die orde altyd outomaties daar:

sneeu steen en sfeer grot en huis tuig en skrif

rots en tekening die eland en die ewening,

so is ons holografie in die vakuum se gedagte.

Selakante swem in die wolke, daar is ’n woestynvis

teen die rotswand van die ruimte – spieël en raaisel

versmelt in swart glas, hiërogliewe op Rosettas

Dit is met die lees van hierdie reëls dat die bundeltitel uiteindelik wel begin sin maak: Die heelal is die draer van ʼn groter orde wat op kosmiese skaal duidelik is, dus ʼn soort kennis wat die heelal letterlik op sy vingerpunte het.

Bohnen verduidelik ook in die onderhoud dat getalle, wiskunde en numerologie ʼn groot rol in haar poësie speel. Sy sê hieroor: “[As] wiskunde wel die poësie van die heelal is, word dit deur my inderdaad gevoel voordat dit verstaan word, à la T.S. Eliot!” Die neerslag en deurdigting van hierdie gedagtes in die bundel is vir my egter nog te veel van ʼn toevallig bygehaalde nagedagte. En soms raak die woordspel met konsepte uit die mistiek, mitologie en wetenskap darem net te veel van bolangse raaisels, soos juis in die tiende gedig in die reeks “spartikels”:

yskristalle plagieer mistieke getalle,

elke doudruppel is ’n kristalbal

ons is hipoteses in die heelal –

spartelende partikels,

duisendpootpixels

glaukus in ’n poel van lig,

ikarvis;

die weerlig vat dooierus

Hierdie gedig is moontlik een van dié waarin daar slegs ʼn spel met heen-en-weer-verwysings op tekstuele vlak gespeel word, sonder dat die leser regtig in staat is om by die koherente oomblik uit te kom. In tekslinguistiese terme is dit dalk ‘n geval van oppervlakkige kohesie, maar sonder die dieperliggende koherensie.

Die bundel is keurig uitgegee met ʼn omslagontwerp wat moontlik gesien kan word as ʼn grafiese interpretasie van konsepte in die moderne kosmologie.

Op die vingerpunte van die heelal is ʼn verdienstelike en baie genietbare bundel, maar met die voorwaarde dat die leser sy/haar vinger op die hartslag daarvan hou.

 

Resensie: oop sirkel (De Waal Venter)

Tuesday, September 26th, 2017

 

Resensie : oop sirkel, deur De Waal Venter. (Naledi, 2017, ISBN: 978-0-928316-73-5, Formaat: Sagteband, 121pp.)

Resensent: Bernard Odendaal (ATKV-Skryfskool van die Noordwes-Universiteit)

 

In die vier dekades sedert De Waal Venter laas van hom laat hoor het as digter, het sy naam in hierdie verband slegs ietwat terloops voortgeleef as skepper van liefdesverse en as mederedakteur van die vrysinnige “little magazine” Wurm. Meer bekend was sy bydraes as kinder- en jeugverhaalskrywer, as dramaturg van hoorspele en toneelstukke, en as kortverhaalkunstenaar.

In oop sirkel kom hy vorendag met ’n versameling gedigte wat sterker in die Afrikaanse literêre geheue behoort voort te leef as sy vroeëre Kiem, Pols en Klawer (laasgenoemde met D.P.M. Botes en Menno Stenvert as mede-outeurs).

Die buitebladontwerp van die jongste bundel, wat ook as voorplatontwerp dien, suggereer iets soos ’n stellêre gravitasiekolk. Assosiasies wat dáármee saamhang, en op die verse in oop sirkel betrekking blyk te hê, is die gebeurlikheid dat (oënskynlike of veronderstelde) teenstellings soos ondergang en ontstaan, identiteit en nivellering, werklikheid en onvoorstelbaarheid kan ineenskuif, tesame kan bestaan – al is dit momenteel. Redelikheid, emosionaliteit en sintuiglikheid as fasette van, uiteindelik, dieselfde menslike belewing; wetenskap, filosofie en kunsbeoefening – dié instrumente of vermoëns word uitgebeeld as ewe openbarend van die wonderlike en dikwels onvoorspelbare bestaansdimensies wat vanuit die alledaagse te beleef is. Die belangrikste voorwaardes blyk ’n beskoulike en belewingsoopgesteldheid, en ’n wil tot (self-)ontdekking te wees. So lui dit byvoorbeeld in die prosagedig “Die naakte filosoof, die kaal wetenskaplike, die ongeklede digter” in die slotafdeling van die bundel:

[….] Die wetenskaplike digter is ’n wetenskaplike soos alle ander wetenskaplikes wat glo wat hy ontdek het om te glo; hy eksperimenteer in sy gedagtes en hy neem waar met fanatiese akkuraatheid om die patrone te ontdek wat hy verkies. Hierdie filosofiese wetenskaplike wat ook ’n self-geleerde digter is, trek die werklikheid aan as ’n T-hemp met die slagspreuk: hieronder is ’n naakte man.

Die “[p]oësie as ’n organisme” funksioneer – aldus die gelyknamige gedig in afdeling VII – as één wyse van belewing van die verskynsels en stelsels in die skepping. Dit het sy eie soort “lewenskrag” of “poëson”, funksioneer op ’n manier soos

die pragtige liggaam

van ’n naakte atleet

wat ons vertel

van dinge

waaraan ons nooit voorheen gedink het nie.

Ook ander beelde word in daardie afdeling benut om die ontstaan en funksie van die digkuns te vergestalt, waaronder die van die “verwantsjagter” (assosiatiewe verbandlegger), van die “industriële proses”, van die “maaltyd”, van ’n lemoen, ’n oopgebreekte vy en selfs ’n trop skape. In “Die ongetemde gemoed” (ook die titel van die betrokke afdeling) hekel Venter die stelligheid waarmee ’n verskeidenheid poësieopvattings gehuldig word. Tog blyk dat dit die resultaat van verrassing en/of treffendheid aangaande wat ontdek of blootgelê word, is wat Venter meestal as poëtiese funksie op die voorgrond stel. Soos hy dit aan die slot van “Kies versigtig” verwoord:

[…] daardie van hulle wat byt,

die stil woorde wat hulle oë knip in die lig –

net met hulle, net in ooreenstemming met hulle

kan jy ’n digter wees.

Wat op poëtiese of ander wyses ontdek of beleef word, bly egter oombliklik en vlugtig van aard. Die “sirkel” bly “oop”; geopenbaarde essensies of identiteite, ook die artistieke, emosionele of rasioneel-wetenskaplike vasstelbaarheid of vaslegbaarheid daarvan, is voorlopig. Vergelyk:

Tyd neergeskryf

Die stukkie papier

word in die straat afgeskop,

onvoorspelbaar

deur die onsigbare wind

wat pluk aan die lokke

van ’n klein wilg,

die oorblyfsels van ’n spinnerak

aan die palisade [sic] laat fladder,

’n uitdagende wimpel na ’n nederlaag.

Om daardie papiertjie te vang

moet ek die hek oopmaak,

verby die wilg hardloop

in die straat af,

skrum teen die wind

se spottende skouer.

Waar is dit?

Ek wil sien wat ek daarop geskryf het:

die tyd en posisie van hierdie oomblik.

Die gevoelige intellektueel, die kunssinnige wetenskaplike – dít is beskrywers wat by my opkom aangaande die digterspersona wat uit hierdie bundel uit die verf tree. Daar staan herinneringsgedigte in afdeling I (“Die twintigste eeu sal nooit verbygaan nie”); en (soms eroties getinte) liefdesverse in afdeling II (“Liefde se geure”). Dit is egter die hoofsaaklik beskoulik-beeldende digkuns in die daaropvolgende vier afdelings (en die reeds vermelde poëtikaal beskoulike sewende bundelafdeling) wat myns insiens die meeste boei.

In ooreenstemming met die sirkel-motief wat deur die bundeltitel ingegee word, is daar kwalik duidelike tematiese skeidingslyne te trek tussen waaroor dit in afdeling III tot VI gaan. Breedweg gesien, lyk dit of nuut sien of opnuut kyk in “III En sien die wêreld” die meeste kalklig kry; verbeeldingryke, assosiatiewe voortskepping op die reeds geskapene weer in “IV Voortgesette skepping” (juis ook om te verhoed dat dit tot niksbeduidendheid verval);  die spel (en dikwelse interafhanklikheid) tussen verbeelding/verwondering en wetenskaplike/logiese denke kom aan die beurt in “V Die res is net seëlversameling”; en ’n speels- én tragies-ironiese blik op rasionaliteit oorheers in “VI Noukeurig dink”. Die tien prosagedigte van die ongenommerde slotafdeling belig verdere aspekte van die genoemde tematiekterreine.

’n Soort strewe na onbevangenheid van blikhoek, na afgekoelde werklikheid- en lewensbetrokkenheid, na ’n half-naïewe perspektief op wat is of sou kon wees; veronderstellings waartydens niks beslis hoef te word nie , en humorvolheid dus gemaklik te pas kom – dít alles spreek vir my uit hierdie boeiende bundel. Waarskynlik vandaar dat van die aandringende sosiopolitieke kwessies van die vorige en huidige Suid-Afrikaanse bestelle feitlik geen spoor in die bundel te vinde is nie. En dat veral die benutting van verwysingsgoed en beeldspraakmateriaal uit die natuurwetenskaplike veld, in die besonder wat die fisika betref, so funksioneel aandoen.

Retories gesproke, is derhalwe weinig van die affekwendinge te bemerk; is die dikwels aantreklike beeldspraak ten spyt, ’n sekere ondergestileerdheid en ’n losser versstruktuur dominant. Nie verniet nie sluit die bundel met die vermelde prosagedigte. Selfs ’n strofe waarin die spreker dit het oor sekere vaste versvorme (slotstrofe van “Die gedig as ’n trop skape”), stu op losse verstrant voort:

Veertien in hierdie groep –

vier, vier, drie, drie,

’n sonnet;

vyf en sewe en vyf,

’n haikoe;

nog ’n groep … ses en twintig

wat in los groepe draf –

’n vry gedig, hierdie een,

wat ongeërg

betekenisse uitblêr.

Soms versand van die verse ietwat in ’n enkelgelaagdheid van betekenisstrekking; is daar gedigte wat myns insiens nogal teleurstellend afloop (“Kragtige swak krag”,  “Klanke en stem”, “Ek glo dit is nodig”, “Aantekeningboek van ’n digter”, enkele van die prosagedigte).  Daarby is heelparty tekortkomings aan te stip wat teksredigering betref. Dit is alles ’n jammerte.

Tog ondergrawe dit nie die waardering wat ek vir dié laat-digwerk van De Waal Venter het, alte ernstig nie.

 

 

Resensie: Nuwe Stemme 6 (saamgestel deur Bibi Slippers & Charl-Pierre Naudé)

Sunday, September 17th, 2017

 

Nuwe stemme 6, saamgestel deur Bibi Slippers en Charl-Pierre Naudé. Tafelberg, 2017.

Resensie: Dewald Koen

 

Om gedigte te skryf sit nie in enige iemand se broek nie. (En nee, vroue dra ook broeke –  so ek is nie seksisties nie.) Die skryf van poësie is ’n lang proses van skryf en herskryf. Om beelde en metafore te laat werk, om clichés te vermy en terselfdertyd te poog om jou eie stem in die gedig te laat geld, is geen maklike taak nie. Boonop is dit ’n liefdestaak.

Geen Afrikaanse digter het nog ooit ryk geword en finansieel oorleef deur bloot gedigte te publiseer nie. (Nie eers N.P. van Wyk Louw, D.J. Opperman of Breyten Breytenbach nie.) Jan Publiek is salig onbewus van die skamele tantieme wat digters met gedigte in versamelbundels sowel as hul eie digbundels verdien. In Suid-Afrika hardloop die meeste uitgewers weg wanneer ’n manuskrip met gedigte vir publikasie voorgelê word. Slegs enkele bevoorregtes slaag daarin om die spreekwoordelike wa deur die drif te trek en ’n oplaag van 250-600 bundels gedruk te kry. Jou vyf minute van faam (tensy jy soos Bibi Slippers omtrent elke letterkundige prys vir digkuns met ’n enkele bundel wen) verdwyn soos mis voor die son met lastige resensente wat boonop jou harde werk verskeur in hul almagtige poging om byltjies te slyp en slimmer as die res daar uit te sien. Laasgenoemde is alles deel van die proses. Geluk. Jy het ’n gedig of bundel gepubliseer.

Dit is dus van kardinale belang dat ’n bundel soos Nuwe stemme gepubliseer moet word. Dit bied voornemende digters die geleentheid om hul gedigte gepubliseer te kry (hoekom anders skryf jy gedigte?) en nog nie oor genoeg gedigte beskik om hul bundel vir moontlike publikasie aan ’n uitgewer voor te lê nie. Terselfdertyd ontvang die gelukkiges wat gekies word die geleentheid om met gevestigde kenners en digters saam te werk om hul poësie te slyp, hul skryfvaardighede af te rond en die beste weergawe van hul gedig(te) gepubliseer te kry.

Onlangs verskyn Nuwe stemme 6 saamgestel deur Afrikaans se eie polkadot-in-die-bed Bibi Slippers en haar meer ernstige mededigter, Charl-Pierre Naudé. Aanvanklik was ek teleurgesteld toe ek die rooi boekie in my hande vashou. Hoekom so klein, het ek gewonder? Ek moet bieg dat ek die boekie gemeet het. Vergeleke met die vorige vyf bundels is die ‘rooi gevaar’ (my eie benaming) heelwat kleiner as haar voorgangers. Maar lékker dik, hoor! So liewe leser, moenie dat die grootte van die bundeltjie jou teleurstel nie. Kwaliteit is immers veel belangriker as kwantiteit. (En die grootte van die bundel.)

Wat opvallend is wanneer Nuwe stemme 6 met haar voorgangers vergelyk word, is die feit dat die voorplat sedert Nuwe stemme 1 heelwat verander het – meer minimalisties daarna uitsien. Anton Kannemeyer se ontwerp met Claudette Schreuders se kunswerk op Nuwe stemme 3 saamgestel deur Antjie Krog en Alfred Schaffer bly nog my gunsteling voorplat, maar ’n boek moet nooit op sy baadjie getakseer word nie. Dié bloedrooi Nuwe stemme 6 is tog ook fraai. Op Joan Hambidge se blog Woorde wat Weeg (http://joanhambidge.blogspot.co.za/) wys sy spesifiek op die navolging van die Franse filosoof Jacques Derrida se sous rature / under erasure wat op die voorplat uitgebeeld word. Die titels van Nuwe stemme 1-5 word deurgetrek en sluit dus aan by Derrida “waar die teken of woord behou word, maar ook uitgewis word” (Sien Hambidge). Ek vind laasgenoemde interessant aangesien dit myns insiens aansluit by die hele konsep van ‘nuwe stemme’. Deur die vorige titels ‘uit te wis’ wil die nuwe uitgawe haarself vestig as ’n ‘nuwe stem’ – onafhanklik van haar voorgangers. Dié bundel is dus nie slegs ’n voortsetting van haar voorgangers nie, maar bevat gedigte wat nuut, vars en opwindend is. ’n Nuwe generasie digters wat hopelik hul stemme in die toekoms deur middel van debuutbundels sal laat hoor.

Die Nuwe stemme-reeks is ryk aan belangrike data wat beide kwalitatief sowel as kwantitatief ondersoek moet word. Aangesien dit reeds die sesde uitgawe is wat verskyn het, voel ek my dit genoeë om agtergrondinligting oor die vorige bundels te verskaf om ’n kort oorsig te gee oor die publikasiegeskiedenis tot op datum. Laasgenoemde poog geensins om die vorm van ’n formele akademiese studie aan te neem nie, maar dien bloot as agtergrond ter inleiding tot my bespreking van Nuwe stemme 6.

Sedert 1997 het ses uitgawes van Nuwe stemme verskyn in onderskeidelik 1997, 2001, 2005, 2010, 2013 en 2017. Tot op hede het 59 manlike digters en 47 vroulike digters in Nuwe stemme gedebuteer. Opvallend is die feit dat minder vroulike as manlike digters in die reeks opgeneem is. Veral Nuwe stemme 5 is in dié opsig ongebalanseerd met slegs vyf vroulike digters teenoor dertien manlike digters wie se gedigte opgeneem is. Nuwe stemme 6 is meer gebalanseerd met 11 gedigte deur vroulike digters en 10 deur manlike digters. Swart Afrikaanse digters word nog grootliks onderverteenwoordig. Uit die ses uitgawes, het Nuwe stemme 2 die meeste debuutbundels opgelewer. Die volgende digters het debuutbundels gepubliseer nadat hul gedigte in Nuwe stemme verskyn het: Martjie Bosman, Susan Smith, Bernard Odendaal, Melt Myburgh, Johannes Prins, Gilbert Gibson, Ilse van Staden, Ronelda S Kamfer, Danie Marais, Loftus Marais, Jasper van Zyl, Fourie Botha, Corné Coetzee, Bibi Slippers en Hilda Smits. Tertius Kapp het dramatekste gepubliseer terwyl Tom Dreyer en Fanie Viljoen hulself op prosatekste toegespits het. (Hierdie lys bevat slegs enkele name.) Nuwe stemme 1, 2, 3 en 6 bevat biografiese besonderhede van die digters terwyl Nuwe stemme 3 en 4 nie biografiese besonderhede van die digters in die teks self bevat nie.

In die voorwoord tot Nuwe stemme 6 noem Bibi Slippers dat “daar niks nuuts onder die son [is] nie” (2017:8). Laasgenoemde is na aanleiding van die Prediker in Die Bybel. Slippers sê verder dat daar nie gevra moet word “Wat is nuut?” nie, maar eerder “Hóé is dinge nuut?” (2017:8). Die meeste digters poog om iets vernuwend te skep (resensente en literatore is gedurig op die uitkyk vir vernuwing in die poësie). Die oorgrote meerderheid digters skep egter selde ‘vernuwende’ poësie. Digters skryf immers oor menslike gevoelens wat al eeue teenwoordig is. Tematiek verander wel namate tye verander en dit word duidelik in Nuwe stemme 6 uitgebeeld.

Kreatiewe skryfwerk is oor die algemeen persoonlik van aard. Poësie is myns insiens nog meer persoonlik as prosa aangesien die digter-spreker diep in hom- of haarself delf en gevoelens, ervarings en gedagtes op poëtiese wyse verwoord wat die digter-spreker na aan die hart lê. Nuwe stemme 6 bevat gedigte ryk aan verskillende temas en ervarings. Intertekstuele verwysings, die liefde, misdaad, liggaamlikheid, seksualiteit, sosiale media, drome, hartseer en verlange is maar enkele temas wat in dié bundel voorkom.

Die bundel open met Annie Gallagher se gedigte. (Die gedigte word alfabeties volgens die digters se voorname gerangskik.) In die gedig “ek voel my net van die wêreld verwyder” (13) lewer Gallagher kommentaar op die uitwerking van misdaad op die individu in Suid-Afrika. (Sien ook Marcel Spaumer se gedigte.) Die wyse waarop talle Suid-Afrikaners hulself ‘afsonder’ van medelandsburgers deur hulself agter tralies in sekuriteitskomplekse ‘op te sluit’ is ’n relevante onderwerp.

ek voel my net van die wêreld verwyder

in die noordelike voorstede

vandat ek hierheen verhuis het […]

is ek houtgerus, selfs my huishulp moet inteken, ek is vry

van boewe weens skokdraad se toetrede

ek voel my net van die wêreld verwyder […]

In “vlerksleep 2.0” en “nagboer” fokus Gallagher op verhoudings. Een van die treffendste gedigte is myns insiens “nagboer” (16). Dié gedig kan beskou word as ’n uitstekende voorbeeld van die suksesvolle aanwending van die metafoor. Die woordspeling met die seksuele is puik.

            om oop te spalk, nét reg te vat

            langsamerhand in die bedding te woel

            klamte slaan op, die grond is nat

            vir kultiveer, maar sonder saad

            om eiehandig te dol

            die stuwing na die einde te laat

            ’n blos van nagloed met ’n snak

            soos rose teen die nek uitrank

            o, seisoenaal, die almanak

            van asters

            dié vrug is vrank

            dié lekker’s maak ’n vinger lank

Annami Mailovich se gedigte oor Kaapstad bied ’n nuwe beeld op die Moederstad. (Dit sal interessant wees om haar gedigte met Loftus Marais se Kaapstadse gedigte in sy bundel Kry my by die gewone plek aguur (2012) te vergelyk.) Die gedig “die familie skryf” (26) lewer belangrike sosio-politieke kommentaar op die klasverskille in Kaapstad, maar ook op die waternood wat tans in die Wes-Kaap, maar veral Kaapstad heers.

’n volgepakte Myciti-bus kronkel Kampsbaai binne

anderkant die berg brand Imizamo Yethu

in Victoriastraat vloei R70-cocktails

in Imizamo Yethu deel Gift of the Givers sop uit

Moerland toe

Maartmaand en die familie skryf

sal daar water wees vanjaar?

in Llandudno ja:

swembaddens glinsterend gereed

maar onthou die damme is leeg

almal moet maar vinnig stort

sal daar blomme wees vanjaar?

dalk aan die skadukant van die berg of in Kirstenbosch,

maar in Somerset-Wes is daar net roet

die kameras die zirr en klik

verwoesting

is die vooruitsigte goed of sleg?

in Oranjezicht Claremont en Fresnaye, ja,

in Khayelitsha Gugulethu en die Flats

daaroor vra die familie – of die familie se vriende – nie

oostewind

kom waai jou waai

beneuk

Moerland toe

Anton Döckel se gedig “Pas op” (32) sal menigte leser laat skaterlag oor die ouer-kind verhouding. Veral die slotstrofe is treffend: “Mag ’n pa maar skuins omval / voor skoonseun se braaiplek / terwyl sy kole nog gloei”. Churchill Naudé voer ’n vernuftige spel met woorde in Kaapse Afrikaans. In “onse vaders” sluit hy aan by digters soos Nathan Trantraal en Ronelda S Kamfer wat skryf oor die lewe op die Kaapse vlakte. Naudé se gedigte is egter nie ’n blote naskryf van Kamfer en Trantraal nie. Sy stem is uniek en sy gedigte treffend.

Die haikoe is ’n digvorm wat deur ’n beperkte aantal Afrikaanse digters beoefen word. Elmarie Viljoen-Massyn se “6 haikoes vir ’n Harding-tuin” (49) is dus ’n welkome verrassing in die bundel. (Die haikoe is immers ’n pragtige digvorm.)

            oergroot plataanboom

            ruspes dik soos duime knaag

            groen blaarhande krimp […]

            laatmiddag se grys

            in geheime gefluister

            reën is duifasem

In “Melk” (54-55) skryf Viljoen-Massyn ’n hartroerende gedig gebaseer op die ontvoering van een van die steeds vermiste jong meisies deur die pedofiel Gert van Rooyen.

In “dis 2017 en almal dra chokers” (72) skryf Elodi Troskie oor die jeug van vandag. Die vindingryke wyse waarop Troskie van teenstellings gebruik maak om onskuld en ervaring teenoor mekaar uit te beeld, maak van hierdie ’n besonder geslaagde gedig. Franco Colin se gedig “Pa aan outistiese seun” (85) verwoord Colin ’n vader se frustrasie en onbeholpenheid met sy outistiese seun, dog soos in die geval van Marlene van Niekerk se “troetelwoorde vir ogilvie douglas”, oorwin ’n ouer se liefde vir ’n kind enige situasie ongeag die uitdagings en of frustrasies wat die ouer in die gesig staar.

Deur middel van gedigte wat soos dagboekinskrywings lees, deel Hannes Visser intieme oomblikke oor die spreker se kinderdae. Alkoholmisbruik en die probleme wat daarmee gepaard gaan figureer sterk in die reeks gedigte. Die spreker se wanhoop bereik ’n hoogtepunt in “Sondag 3 September” (95) wanneer hy besluit om eerder sy dankoffer vir lekkergoed te gebruik – ’n  besluit wat sy misnoeë met die kerk en die situasie waarin hy homself bevind duidelik verwoord. Ingrid Penzhorn maak van personifikasie gebruik in “Drieankerbaai” met ’n definitiewe ekokritiese inslag wat in die gedig aan bod kom.

            Ons see is tamaai en kwaai vanaand sy pletter

            haarself teen die seemuur vas met die wind wat haar hits

            en por om iets van die spyskaart op die wal te gryp te mastikeer

            haar dieet van babadoek en plastiekdop vlesig te diversifiseer –

            maak ons riool haar dan nie vol nie?

            Môre lê sy net weer daar en glimlag skalks

            genoeg om die tande wat sy skoonpik

            met ’n skerpgemaakte seemeeubeen

            te verskans sodat figure

            vol bravade op haar rug

            Kampsbaai toe kan roei en terug.

            Maar vir nou is die filter afgeskakel en

            wys sy ons die vinger, die vinger wat sy later

            in haar keel af druk om al die kak wat ons

            daar af forseer resiproke te regurgiteer.

            Selfs haar eie word nie oorgesien nie:

            koeksels bamboes sal stinkend in die son

            hul sondes moet betrag.

            Vanaand spoeg sy met luide fanfare

            skuim uit haar are tuimelend

            op geduldige sand als wat ongewens

            oorbodig was.

Jaco van der Merwe se ekfrastiese gedigte in die vorm van die praatvers staan uit hoofsaaklik weens die visuele element, alhoewel nie al die verse op geslaagde wyse by die gepaardgaande foto’s aansluit nie. Die uitwerking van misdaad op Suid-Afrikaners word effektief verbeeld in Marcel Spaumer se gedig “’n nag ontwrig”. Sy beeldgebruik is geslaagd en selfs skokkend. In “Daardie somer (1976)” skryf Marthé Mc Loud oor ’n nagmerrie wat die leser aan die raai hou oor die spel tussen die werklikheid en die droombeeld. Remona Voges maak soos Jaco van der Merwe gebruik van die beeldgedig en fokus op die Meksikaanse skilder Frida Kahlo. Veral treffend is die gedig “By die aanskou van Frida Kahlo se wenkbroue” (145).

            Die Maestro se wenkbroue

            is aangestryk, dig en boogvormig

            soos kolibries, vlieënd bo

            monde geklas met karmosyn.

            Twee pare vlerke span oor voorhowe

            die kleur van oorryp plátano’s

            soos die Tehuana-kostuum

            testament van die verbintenis

            geknip in haar skoot

            dit drup tussen rooibruin blomme

            neer op ’n lentelose landskap.

Een van my gunsteling gedigte is die van Ryan Pedro getiteld “menskleur” aangesien dié gedig oneindig baie kommentaar lewer op die sosiaal-politiese kwessies wat Suid-Afrikaners (en sekerlik ander wêreldburgers) daagliks in die gesig staar.

            jy kleur vir liewe jesus verkeerd in

            sê ’n wit meisie aan ’n bruin seun

            op sy eerste dag by

            pikkiebult pre-primêr, kakamas.

            sy haal die bruin kryt uit

            sy hand en gee vir hom ’n ander

            kleur aan

            en sê

            daarsy.

“as kanye ’n digter was” (159) lewer tong-in-die-kies kommentaar op die Afrikaanse literêre establishment. Pedro is myns insiens een van die opkomende digters wat dopgehou moet word.

Nuwe stemme 6 bevat ’n ruim versameling gedigte uit alle uithoeke van Suid-Afrika. Wat veral opval is die verskeidenheid temas en style van die onderskeie digters. Alhoewel nie al die gedigte noodwendig die volgende uitgawe van die Groot Verseboek gaan haal nie, is daar ’n gros belowende nuwe stemme en gedigte in die bundel waaroor poësieliefhebbers beslis opgewonde kan raak. Hierdie bundel bevat iets vir elke poësieliefhebber – smaak verskil immers van persoon tot persoon. Die groot vraag wat egter gevra moet word is: wie gaan ons volgende Bibi Slippers, Gilbert Gibson, Ronelda S Kamfer of Loftus Marais wees? Ons sal maar geduldig moet wag en sien. Die nuwe stemme-projek is ’n waardevolle projek om jong talent onder opkomende digters te ontwikkel. Sodoende leef die Afrikaanse digkuns voort in ’n tydvak waar die Afrikaanse taal- en letterkunde onder sosiaal-politiese druk verkeer. Lank lewe nuwe stemme! Ons sien uit na die volgende uitgawe.

Resensie: nou, hier (Corné Coetzee)

Monday, September 4th, 2017

nou, hier  deur Corné Coetzee. Human & Rousseau, 2017

Resensie: Ingrid Woudstra

Hiérdie digdebuut van Corné Coetzee vereis reeds met die eerste oogopslag lesersbetrokkendheid. Die leser word onder andere geprikkel deur die titel en die verskeie interpretasiemoontlikhede daarvan. Hy of sy wil weet wat ín die “nou” gebeur en wáár die “hier” is. Die bundel handel oor die gang van die lewe; oor die mens wat baie beplan, maar eintlik moet leer om ín die oomblik te leef. “Nou” gee vir die leser ʼn tydaanduiding. Dit verwys na die hede; na iets wat tans besig is om plaas te vind. Méér nog word die kwellinge rakende die omstandighede van die tyd waarin ons leef nie agter weë gelaat nie, soos te sien in “Prins” (96-97).

Ons leef in ʼn uitgeloopte tyd, onvergenoegd, nydig,

die ou priesters vrot, die nuwes onnosel,

die heersers afwesig, arrogant,

die handelaars aanmatigend.

Leuens slenter rond,

hebsug en diewery maak nes.

ʼn Wrang realiteitsmaak bly in die leser se mond na die lees van hierdie strofe. Die mens soek alewig méér, terwyl dit net tevredenheid is wat dié smagting kan stil. Die trae langsame gang van leuens kry ʼn vastrapplek in ons samelewing. Misdaad, afwesigheid en ydelheid neem toe in ons land en wêreld – ook onder persone in heersende posisies. En dan is daar boonop die onvermoë van heersers om leiding te neem en te gee. Dit is hiérdie dinge wat die kommer in die leser se keel laat opstoot, want dit gebeur hier in ons midde.

Die woord “hier” is ʼn bywoord van plek. Dit is die maklik bereikbare; die omgewing waarin jy jou nou oftewel tans bevind. Teenoor die “hier” kan “daar” geplaas word en dit impliseer onmiddellik afstanddoening. Hoewel “daar” vanuit ʼn ánder se perspektief as “hier” beskou kan word, is “hier” en “daar” nooit tegelyk op dieselfde plek nie. In die vers “Jasju” (100) treur Jasodhara oor Siddharta wat “[…] hier is, maar steeds op pad!”. Sy treur, omrede hy skaars by haar is en haar dan weereens moet verlaat. Haar hartseer of selfs verwonding kan aan die skeiding of gaping toegeskryf word – hetsy tussen geliefdes in ʼn verhouding of geliefde vriende of familielede wat iemand aan die dood moet afstaan. Die ek-spreker noem byvoorbeeld in “Wegkomkans” (58) dat sy gevlieg het saam met die lig tot by die “jou” om vir hom te laat weet “dit bloei nog hier”. Die leser kan aflei dat daar afstand tussen die “ek” en “jy” is, omdat sy as’t ware tot by hom moes vlieg. Die afleiding wat gemaak word, is dus dat die “jy” elders of “daar” is, terwyl die “ek” “hier” is. Die feit dat die spreker bloei, dui op verwonding. Dit is die gevolg van afstanddoening tussen geliefdes.

Die tyd (“nou”) en ruimte (“hier”) is onafskeidbaar en word doelbewus in Hoofstuk 5, met die titel “Hierdie tyd” (59), vervleg. Die gedig “Hierdie tyd” (64-65) handel oor ʼn pynlike, hartseer tyd weens die verkragting van en moord op die tweejarige Yanalisa Mali en driejarige Zandile, 17 Oktober 2014. Nie net word ʼn spesifieke datum gegee nie, maar die aard van die tyd waarin ons leef word beklemtoon deur die opnoem van areas waarin geweld plaasvind: “Diepsloot […], Kliptown […], Soshanguve […], Mpakeni, Mooinooi, Giyani, / Thaba ’Nchu, Vryheid, Kagiso / Mthatha, Lyttelton, Alexandra, Elsiesrivier”. Hiérdie ruimtes kleur as’t ware die tyd waarín ons leef in, maar dit is selde ʼn mooi prentjie. Die digter skryf in “nou, hier” (98-99) dat dit juis die wêreld se verdriet is, wat die jong Gautama (ook bekend as Siddharta of Shakyamuni Boeddha) wou vryspring. Hy wou “oplos in tydlose lig”, maar as gevolg van sy onvermoë, moes hy maar tevrede wees met die graskol onder die vyeboom. Dít was/is die finale plek van tevredenheid – in die oomblik. In die nou en hier.

Die punt, wat tussen die “nou” en die “hier” in die titel voorkom, is in die middel en nie onder waar dit gewoonlik geplaas word nie. Dit is waarskynlik om die leser se aandag na die middelpunt van die titel te trek. Die leser moet fokus daarop om te stop, in die oomblik stil te word en op die “nou” te fokus. Die middelpunt kan ook verwys na hoofstuk 8 se titel “Die leemte in die kern” (91). Die kern is die middelpunt en dit is hol. Omdat dit hol is, kan dit gevul word. Dus word ʼn punt bewys deur die punt in die middel van die titel te plaas. Nóg ʼn interpretasie kan wees dat die digter, deur middel van ʼn punt, die nou en hier van mekaar probeer skei. Dit is egter onmoontlik. Soms word die digter se strewe daarna om dinge te skei ook deur die gebruik van ʼn komma aangewend. Voorbeelde van gedigtitels waar teenoorgesteldes deur die komma geskei word, is: “Binne, buite” (22), “Oos, wes” (31) en “Voor, ná” (102).

Die grootste gedeelte van die omslag is blou van kleur met enkele wit wolkies. In twee verse word daar na laasgenoemde verwys: “Kameleon” (27) en “Voor, ná” (102). Dragtige wolke bring reën, lafenis, verligting, lewe en groei. Meermale word die blou kleur met kalmte, rustigheid, lug, meditasie en asemhalingstegnieke geassosieer. Dit lyk asof die leser in die lug en lig opgeneem kan word. Hierdie uitbeelding sluit by die idee van Gautama, wat wou “oplos in tydlose lig” (98), aan. Hy simboliseer ook lig soos te sien in die volgende reëls: “prins van Gautama / lig van my huis” (96). Vandaar dan die klein Boeddha-figuurtjie wat in die lug op die omslag uitgebeeld word. Dit lyk asof hy soos ʼn wolkie in die lug en lig opgeneem kan word. Vanuit die blou lug daar/doer bo oftewel “Hoog bo die dorp” (102) lyk die huise onder kleiner en dit dui op afstand. Die belangrikheid van die blou lug wat in en uit die longe vloei kan op bladsy 100 gesien word: “‘Ek haal saam met jou asem. / Alles haal saam met jou asem.’” Die woord “asem” word in beide versreëls aan die einde geplaas ter wille van beklemtoning. Die asemhaling is ʼn aanduiding van lewe. Méér nog is daar eenwording tussen die “ek”, “jou” en “alles” wat sáám asemhaal.

Daar is vier Siddharta-verse wat in die laaste hoofstuk van die bundel verskyn en progressief op mekaar volg. In “Verbintenis” is die subtitel “Siddharta se ma wag in die tuin”. Die moeder in dié gedig is daarvan bewus dat die jong Siddharta sy ouerhuis binnekort sal moet verlaat, maar sy noem ook dat niks hom van haar kan vervreem nie – “my kontrak met jou is in been en bloed”. Dit gaan hier om die onlosmaaklike band tussen ʼn ma en haar geliefde kind. Afstanddoening kan nie eers hierdie band breek nie. Dit is ʼn band in die kern van elke ma en haar kind se wesens. Vervolgens verskyn “Staande voet” met die subtitel “Siddharta staan op die punt om sy ouerhuis te verlaat.” In dié vers word dit ʼn realiteit dat Siddharta gereed maak om weg te breek van sy ouerhuis. Gevolglik kwel die vader hom oor sy seun wat iewers ronddwaal. Siddharta se vrou, Jasodhara, word een van Boeddha se volgelinge in “Jasju” (100). In laasgenoemde hunker Jasodhara na Siddharta en sy treur deur ses lang winters, omdat haar geliefde nog skaars by haar is en dan weer op die weg elders heen moet gaan. Hy moet haar dus verlaat en hierdie verlies bring droewigheid en hartseer mee. Siddharta bring vir haar vertroosting, deur een met haar te word in hul asemhaling (“‘Ek haal saam met jou asem. / Alles haal saam met jou asem.’”).

Daar is uitbeeldings van verskillende geboue onder op die omslag en ek verwys daarna as plekke of ruimtes. Alhoewel die huislike omgewing waarin die vrou haarself bevind prominent in die bundel is, is daar ook ander plekke wat nie oor die hoof gesien moet word nie. Een só ʼn plek is die moerasagtige vleiland van oorvloed. Dit is ʼn rustige plek, waar plante volop groei en die diereryk bedrywig kan wees, weens die belangrike teenwoordigheid van water. In “Doekvoet” word die vleiland soos volg beskryf: “Dan sal jy die vleiland sien rondom jou tot by die einders, / druppende biesies en varing en mos” (my kursivering). Uit woorde soos “druppende”, “varing” en “mos” kan die leser die afleiding maak dat die area klam is; dat daar water is wat drup. Plante soos varings en die mos groei ook waar dit vogtig is. In só ʼn vrugbare area kom die pienk waterlelies (nymphaea gloriosa) in plate voor (sien “Vleiland” [12]). In ʼn vers soos “Dieselfde water” (49) handel dit oor ʼn fontein wat hoog ontspring (moontlik in die berge) en dan afloop see toe. Voordat die waters die see bereik, dam dit op. Hiérdie plek tussen fontein en see is ʼn watergevulde holte of “skoot”; ʼn veilige plek van koestering en waar lewe en voortplanting kan plaasvind.

Nou sloer

hierdieselfde water

in ʼn sonwarm veenveld,

ʼn rustige skoot

vir broeiers, eters,

sangers, kwakers,

peinsers, wagtendes

op pad see toe.

Die feit dat daar son, water en voedselbronne in die vleiland is, maak dit die ideale plek vir die natuur om in harmonie te leef.

Om ín iemand se arms te wees is ook ʼn aanduiding van ʼn ruimte wat gevul kan word. Dit is meestal ʼn veilige plek van koestering. ʼn Moeder wat haar baba of kinders omarm, probeer om hulle veilig en naby aan haar te hou. Vandaar ʼn vers soos “Met die bybies” (18) wat verwys na die tweede hoofstuk se titel “Die vreemdelinge in ons arms”. Die “vreemdelinge” is die “bybies”, maar die moeder se gevoelens en ervarings ná swangerskap mag ook vreemd wees. Om ʼn baba in die ruimte van haar arms te hê, voel dalk aanvanklik vreemd. Dit is iets waaraan sy vinnig gewoond moet raak. In nou, hier is ʼn belangrike tema moederaarde (ook bekend as Gaia/Gaea) wat haar kinders probeer tug én soms omhels soos op pagina 107: “Jou groet is geen afskeid nie / maar omhelsing, kèn.” Daar is ook verwysings na geliefdes wat in mekaar se ruimtes leef. Soos genoem, kan hierdie ruimtes as beskermend beskou word – ook in liefdesverhoudings: “Hoe koesterend sou die omhelsing wees / hoe vlindersag die kusse op jou oë.” (38) en “Een nag […] / het ons tesame wakker geword / en monde skouers lendene bekken / ineengestrengel gevind” (13).

Teenoor die veilige, koesterende ruimte, kan alleenheid as ʼn plek gesien word, byvoorbeeld in “een-een” waar allenigheid die spreker “beenderig om die gewrig vat” (26). Dit is meermale ʼn gestroopte plek wat die mens dwing tot inkeer en introspeksie. Jy word gekonfronteer met jouself. Dit dwing jou om jouself van binne af stelselmatig leeg te maak, totdat daar net “ʼn leemte in die kern” (91) is. Sodoende kan jy opnuut met positiewe dinge gevul word.  Daar is dus ook ʼn ruimte vir selfontmoeting en innerlike tevredenheid.

Die huise lyk opeengestapel en só lewe ons ook dikwels ingeprop en in mekaar se persoonlike ruimtes. Soos afgelei kan word uit die bundelomslag, is die huis ʼn sentrale tema. Méér nog gaan dit in nou, hier om die vrou wat haarself ín die huis uitleef deur sekere take in en om die huis te verrig. Sy is die moeder wat moet omsien na haar kinders. Sy is die huisvrou wat haarself so dikwels in die milieu van die kombuis afsloof. Sy is ʼn huweliksmaat wat haarself gereeld in die slaapkamerruimte bevind. Sy rig haar huis as aanbiddingsplek in.

Die vrou as matriarg neem leiding in die huis deur vir die kinders te sê wanneer hulle moet kom eet, wanneer hulle moet gaan slaap of dalk hul kamers moet gaan opruim. In sommige verse kan die leser aflei dat die spreker self ʼn moeder is. In “Bedags is ek oukei” (37) verbrokkel die huis tot só ʼn mate dat die nok geknak is, die balke gebreek is, die vloere gate in het, die deure stukkend is en die sement, pleisterwerk en muurpapier afdop en -skilfer. Dit lyk asof die geliefdes se verhouding saam met die huis in strofe twee vervalle raak, wanneer beskuldigings of dalk selfs die pynlike verwyte rondgegooi word.

in die gang het ek jou van my verraad vertel

langs die stoof het jy gesê

ek is nie ʼn ma se gat nie

en by die wasgoeddraad

o by die wasgoeddraad is dit snot en trane in die nagte

hier waar ons onder die maan gesoen het.

Uit die bogenoemde blyk dit dat die verhouding besig is om te breek, weens die “ek” se skulderkenning dat sy die “jou” (met ʼn ander geliefde) verraai het. Buiten die “jy” se “gemiddeldheid” wat vroeër in die vers genoem word, word daar nie veel oor sy aandeel in die verbrokkeling van die verhouding genoem nie. Dit kom voor asof die spreker daarvan beskuldig word dat sy ʼn slegte ma is – moontlik as gevolg van haar verraad. Die feit dat die konfliksituasie in die kombuisruimte plaasvind, is ook nie toevallig nie. Die man betree die private ruimte van die vroulike domein “langs die stoof”. Dit is binne hierdie ruimte waarin sy elke dag leef en waarmee sy vertroud is, dat die vertrouensverhouding verbreek word. Sy vlug buitentoe na die wasgoeddraad, waar sy vertroosting soek by ʼn vroeë herinnering saam met die eens-op-ʼn-tyd se geliefde “jy”.

Die digter skryf nie net oor ʼn ek-spreker se ervarings van moederskap nie. In ʼn gedig soos “Deken” (68) is die kind die spreker en die vers handel oor haar ervarings en perspektief van kindskap. Hier gaan dit om die kind wat die moeder observeer. Die spreker beskryf maniere waarop ʼn simpatieke moeder vertroosting kan bring – veral vir ʼn olike kind.

Ma het hom oor ʼn siek-genoeg-kind se bed gesprei.

Dan was haar treë goedmoedig,

haar groot, droë hand balsem.

‘Wil my kind ʼn stukkie brood en tee?’

Die moeder bring vir die siek kind genesing en herstel met haar groot hand oftewel haar dade. In hierdie gedig dui woorde soos “deken” (die gedigtitel), “balsem” en “stukkie brood en tee” daarop dat die ma nie net op beterskap vir haar kind hoop nie. Sy gee om en help haar kind om aan te sterk. Daarom skep sy ʼn veilige, geborge en koesterende ruimte. Sy gee ook liefde as geneesmiddel.

Verwysings na moederskap in die natuur kom telkemale in die bundel voor. Die vrou of wyfie in die diereryk is die een wat weet wanneer om die kleingoed te voed of wanneer hulle moet opstaan. Die kleintjies kyk op na die ma en hulle weet ook dat sy die een is wat gewoonlik na hulle sal omsien. Vanuit “Mev. Nerts” (86-87) se oogpunt was die pa van hul kleingoed nooit die beste jagter nie. Hierbenewens kom en gaan hy sommer soos hy wil: “Cheers, sê hy as hy waai. / Wie gee om, sy het ʼn goeie nes.”. Die mannetjie het ʼn traak-my-nie-agtige houding en geen verantwoordelikheid jeens die ma en kleintjies nie. Hy verlaat haar en keer net terug na die nes, ʼn veilige hawe, as dit hom pas. Hy weet nog weinig van ouerskap. Hierteenoor moet die ma verantwoordelikheid neem en op haar eie sukkel. Sy moet kos gaan soek vir die kleintjies. Sy moet besluit wanneer dit tyd is om op te staan. Sy moet self afskeid neem van die “armoedjie” wat dit nie gemaak het nie.

Gaia (of Gaea) is die ma van alle lewende wesens op aarde. Die aarde is ʼn tuiste vir al haar bewoners. Omdat sy dragtig is, is haar maag rond soos ʼn bal. Net só is die aarde ook rond – “Sy bring haar kinders voort, / sy laat hulle gaan, / en die een geslag ken die ander nie.” (106-107). Met verwysing na laasgenoemde word ʼn siklus (wat ook in die vorm van ʼn sirkel is) geïmpliseer. Dit handel oor die gang van die lewe – geboorte en verganklikheid. In die vers “Gaia” (90) vervies moederaarde haar vir die kinders. Sy raas met hulle, omrede hulle vernielsugtig optree, vuilmaak en eenvoudig net aanhou voortplant (“teel”).

Kyk hoe lyk die plek!

ʼn Varkhok! Dit stink!

Verniel! Ópgemors!

Al wat ek doen is gee!

Al wat julle doen is gryp!

In die bogenoemde versreëls is die “plek” die aarde en die “julle” die mensdom. Dit is die mense wat skade aan die aarde rig. Die uitroeptekens maak dit duidelik dat moederaarde woedend is. Sy deel bevele uit dat die kinders die plek moet opruim en sy waarsku hulle: “Moenie dat ek hier opstaan nie.”. Laasgenoemde reël word ter wille van beklemtoning alleen geplaas. Die mensdom sal hard gestraf word deur moederaarde soos wat ʼn stoute kind deur ʼn ma gestraf sal word, mits die mens nie sy optrede en gedrag verander nie. Die “helskinders” sal ʼn helse pakslae kry.

In sommige verse is die vroulike spreker die spilpunt waarom die huishouding draai. Die verskillende huishoudelike take wat sy verrig, definieer haar as huisvrou of tuisteskepper. Dit is in hierdie gelééfde ruimte waar die vrou ʼn deel van haar identiteit vorm. In ʼn tradisionele patriargale stelsel word die man geassosieer met die publieke ruimte, terwyl die vrou beweeg in die private kombuisruimte. Dikwels word die huishoudelike ruimte gesien as ʼn plek van veiligheid, samesyn, versorging, die gesin, passie en intimiteit.

Daar is heelwat verse wat handel oor die daaglikse roetine van die vrou in en om die huis. Ek verwys na sommige strofes uit enkele verse. Uit die titel “Die huisvrou verbeel haar wat” (19) kan die leser reeds aflei waaroor die vers handel.

Uiteindelik ná

vuurstook koskook melkmaak

skrop stryk soek bêre seks ook nog

styg daar laataand by die skottelgoed

ʼn seepbel op

In hiérdie vers word al die dinge wat die huisvrou moet inpas, genoem. Daar is geen komma tussen die take nie, omrede die vrou waarskynlik ook geen ruskans tussendeur dit alles het nie. Dus sloof sy haar vir haar geliefdes af. Die feit dat sy seks óók nog moet inpas, laat dit klink soos ʼn “shlep”. Die vers begin met woorde van verligting om tot ruste te kan kom na die dag se bedrywighede. Ironies genoeg eindig die dag ook by die opwasplek waar sy moet werk.

In “septemberoggend” (24) moet die vrou “multi-task”. Alles wat by die huis in een dag gedoen moet word, word opeengestapel soos vuil borde. Só word die woorde ook gelas, aanmekaar geskryf of opeengestapel. Hieruit lei die leser af dat die vrou teen tyd werk. Dinge moet vinnig en glad verloop, sodat sy deur al die dinge wat moontlik van haar verwag word, kan kom.

nounounou sit ek hierdie oggend in ʼn gedig

net eers bredieaandiegangsit

manpaai kindersvoer

lewerkookvirdieblindeouhond

regmaakvirwerk

Dit blyk dat die vroulike ek-spreker in die bogenoemde vers die man, kinders en hond eers tevrede probeer stel, voordat sy haar met haar eie sake bemoei. Sy paai eers die man en voed die kinders en hond, en dán maak sy reg vir werk. Uit laasgenoemde is dit duidelik dat die vrou in dié vers nie ʼn huisvrou is nie, hoewel sy steeds huishoudelike take moet verrig. Sy betree ook die publieke domein waar sy moontlik ʼn beroep beoefen.

Die vrou is net soos ʼn besige by in en om die huisruimte. Sy is die hele tyd doenig in en om die nes. Vandaar dan ook ʼn gedig soos “Bye” (82-83).

Dit het gezoem by die nes:

bou, gee kos, maak skoon,

dans, haal nektar,

gee die blom wat die blom toekom.

Die huisruimte kan hier met ʼn byenes vergelyk word. Die vrou is die besige by wat aan die nes oftewel haar huis bou; wat ʼn tuiste skep. Sy versorg haar geliefdes, voed hulle en ruim die plek op. Sy gee ook vir die blom (haar geliefde) wat hy nodig het – waarskynlik (intieme) liefde soos wat ʼn by ʼn blom bestuif.

Die stand van sake in en rondom die huis hou dikwels verband met die aard van die geliefdes se verhouding. As die verhouding verbrokkel, raak die huis ook vervalle en andersom. In “Die dag toe jy” (36) is dit die “jy” wat die diep gewortelde boom uitspit. Die boom wat by die voordeur gestaan het, was die huis se anker. Dit het standvastigheid en beskerming vir die huis en sy mense gebied. Die boom het ín die huis se fondament gegroei. Wegdoening hiermee impliseer dat daar geen standvastige fondasie vir die huis(houding) is nie. Die huis staan kaal, oop en weerloos. Dit is asof die tuin treur en kwyn, weens hierdie groot verlies want al die ander plante het ook begin vrek: “het die hele tuin / met die laaste steek / […] / in die gat geklim / en gevrek”. Dit alles is die “jy” se skuld.

Ten spyte van haar vele pogings om ʼn goeie tuisteskepper te wees, kom dit voor asof dit nie altyd die geval is nie. In “Blattodea” (88-89), wat ʼn plaag van kakkerlakke is, is die kombuisruimte vuil. Dus investeer die kakkerlakke en hulle broei in allerlei plekke in die kombuisruimte uit. Hulle lewe van die “smeersels sous, spatsels vet, die pan wat staan.”. Duidelik is die kombuis nie baie skoon nie en dit verklap ook iets van die vrou as tuisteskepper. Sy blyk nie baie netjies en skoon te wees nie en is moontlik ook onhandig as dit kom by huishoudelike take.

Wanneer dit gaan om die vrou wat haarself in ʼn liefdesverhouding of huwelik bevind, is die slaapkamerruimte ʼn belangrike plek waar seksuele omgang plaasvind. As dit voorspoedig gaan met die geliefdes in hul verhouding, is daar sekere motiewe wat herhaaldelik voorkom, soos: water, die maan, die aand as die tyd van die dag vir liefdemaak, blombeelde (nymphaea gloriosa), vrugtebeelde, die liggaamlike en die paradysmotief.

Verse wat gaan om liefdesverhoudings is gewoonlik in wisselwerking met die seisoene. In hierdie verband dink ek aan Jasodara (vrou van Gautama) wat deur ses lang winters getreur het, totdat hy die sewende somer na haar toe gekom het (“Jasju” [100]). Daar is ʼn bloeityd en ʼn vervaltyd. Ná laasgenoemde is die mens geneig om te dink aan maniere waarop dit verhoed kon word. Maar, soos in die natuur, kan die oorryp vrug nie daarvan weerhou word om te val en te verrot nie. In “Onthou” (15) skets die spreker die ideale atmosfeer vir nabyheid, koestering en liefde tussen twee minnaars.

Daardie soel somernag

toe jy my nadertrek,

toe ek my oë toemaak

teen die blou van jou oë

Die warm somernag is die ideale tyd van die dag vir geliefdes om (intiem) saam te wees. Hieruit kan die leser die afleiding maak dat dit goed gaan in die verhouding. Maar in strofe twee kom die leser agter dat die spreker terugdink aan ʼn tyd toe dit met die liefdesverhouding goed gegaan het. Later in die vers bring woorde soos “ysige Hoëveld-winter” en “lemhelder” skeiding tussen die minnaars. Die winter bring koue en gestrooptheid van dit wat eens op ʼn tyd was; van dit wat die “ek” onthou. Dit lei gewoonlik tot inkeer.

Van bladsy 23 af is daar drie chronologies opeenvolgende verse: “Droë Augustus”, “Septemberoggend” (24) en “Oktobermaand se bruide” (25). In “Droë Augustus” is dit die nadraai van die wintermaande; die laaste snikke van die winter wat “knersend hakke inslaan”. Plek word gemaak vir herlewing en ʼn opbloei in Septembermaand. In Oktobermaand begin die liefde blom en die natuur het ook die potensiaal om te blom (“roostuin”, “maanblomme” en “blommemeisies”) en lewe te gee (“drag bloeisels”) soos te sien op bladsy 25. Maar, soos genoem, behoort die lewe as siklus beskou te word. Want waar dit nou somer is, is dit elders winter; waar dit nou voorspoedig gaan, gaan dit elders droewig. En dit wat nou “elders” plaasvind, kan in die toekoms ook “hier” plaasvind.

In “Vleiland” (12) word natuurbeelde verweef met die geliefdes se verkenning van mekaar se liggame en hul intieme liefdemakery. Daar is talle verwysings na die liggaamlike: “hande”, “heupe”, “lyf”, “vingerpunt” en “toon”. Dit blyk dat klem op die tassintuiglike waarnemings gelê word, deurdat die liggaamsdele wat opgenoem word meestal hiermee te make het. Net soos ʼn vleiland, waar vogtigheid teenwoordig is om die aarde te voed en vrugbaarheid moontlik te maak, net só is die vroulike ek-spreker se liggaam. In die volgende aanhaling stel die spreker haarself eksplisiet aan die vleiland gelyk.

ná jou woorde en hande en heupe laas nag

het diep in my lyf

ʼn syferfontein begin borrel

en loop daar blink water al met die vore langs

om elke ronding en in elke holte

[…]

en nou is ek ʼn geil, geheime vleiland

Die vroulike liggaam het rondings en kan gevul word met vog (die borrelende “syferfontein”). Sy het die potensiaal om ʼn deel van die man ín haar saam te dra. Sy het die potensiaal om dragtig te wees en lewe te gee. Sy kan kinders voortbring soos wat pienk opslaglelies ʼn plaat in die vleiland kan staan. Die pienk kleur van die nymphaea gloriosa (waterlelies) is hier ook ʼn simbool van vroulikheid. Maar sy is ook die een wat dig in haarself of na binnetoe gekeer is; wat geheime hou.

Ook in verse soos “Ons ken mekaar se holtes” (21) en “Huisvesting” (42) word daar op die lyflikheid gefokus. In die eersgenoemde vers beskryf die spreker die geliefde “jy” se liggaam soos volg.

Ons ken mekaar se holtes

en sagte plekkies

soos die klein vallei in jou heup,

die duikie skuins onder jou enkel,

die dal van jou skouer

en jou hande so vol mooi woorde

oor die maag wat nie meer tussen die heupe span nie,

die palm van die voet

Hierdie gedig is geliefdes se verkenningstog van mekaar se liggame. Die spreker vergelyk die “jy” se liggaam met ʼn vallei wat sagte plekkies het. Woorde soos “holtes”, “duikie” en “dal” word gewoonlik geassosieer met vroulikheid. Soos genoem, is sy die een met rondings en die holte van ʼn baarmoeder wat gevul kan word om lewe te kan gee. Dit word meer eksplisiet gestel in “Huisvesting” waar die vroue nagteliks voel hoe hul lendene in die holtes “vol korfwarm heuning loop”. Die heuning is ʼn aanduiding van soete liefdemakery. ʼn Korf het, net soos die vroulike liggaam, ook klein holtetjies wat met die vloeibare heuning (semen) gevul word. Die vroulike liggaam word gewoonlik met die man se sperm gevul vir voortplantingsdoeleindes.

Die belangrikheid van die aand as die tyd van die dag vir ideale liefdemakery, is duidelik in “Een nag” (13). Die gedig bestaan uit twee strofes, waar strofe een oor die nag en strofe twee oor die oggendure handel. Dit is in die aand dat die geliefdes hulself “ineengestrengel” vind en dat hulle met mekaar se tonge fluister: “Jy. Net jy. Ewig”. Laasgenoemde herinner die leser aan N.P. van Wyk Louw se vers “Die liefde in my” waarin hy skryf: “Dis altyd jy, net altyd jy, / die een gedagte bly my by”. Die maanmotief kom dikwels voor as liefdestonele, wat saans plaasvind, beskryf word (sien die “waterige middagmaan” [20], “maanblomme” [25], “hier waar ons onder die maan gesoen het” [37], “omkrulmaan” en “nuwemaan” [44] en “lentemaanlignag” [98]). Die maan is ook rond soos wat die vrou rondings het. Tydens haar menstruasie-siklus gaan die vrou deur ʼn herhalende patroon van stygings en dalings in hormoonvlakke. Tydens die “vloedgety” menstrueer sy. Die maan se aantrekkingskragte trek die aarde se seewater aan wat daartoe lei dat seewater soms styg. Dit is wat die getye veroorsaak. Die vrou se wisseling in hormoonvlakke hang dus saam met die maan se aantrekkingskrag op seewater. Beide die vrou se hormoonvlakke en seewatervlakke styg en daal. Vandaar die maanmotief. In teenstelling met strofe een, bring die oggend in strofe twee rusie en skeiding tussen die geliefdes.

Die slaapkamerruimte is prominent in verse wat handel oor seksuele omgang. Die huisruimte, spesifiek die slaapkamerruimte, is ʼn bekende en veilige milieu vir geliefdes om seks in te hê. As die geliefde in ʼn vers soos “Die reisiger” (44) terugkeer huis toe na lang reistogte, berei die vrou die slaapkamer vir intieme liefde voor: “ek haas my om koel, skoon lakens / vir ons oop te sprei.”. Die geliefde keer terug van ver plekke af en hy bring eksotiese dinge saam wat hy uit sy trommel haal byvoorbeeld sydoeke, saffraan, toermalynkrale en ʼn granaat. Die laasgenoemde is ʼn vrug en vrugtebeelde is dikwels ʼn aanduiding van vrugbaarheid in vroulike liefdesverse. Die geliefde bring ook “paradysvoëls” wat hul vlerke strek en die paradysmotief in liefdesverse is die ideale ruimte waar geliefdes omgang kan hê sonder om gesteur te word.

In teenstelling met nabyheid en intimiteit, bevind die vrou haar dikwels ook alleen in die huislike domein. Soms is dit weens konflik situasies tussen die geliefdes óf omrede die man vir werk weer op pad iewers heen is. Hierdie skeiding tussen geliefdes veroorsaak verwonding en die bloedmotief is ʼn aanduiding hiervan. Sien die volgende voorbeelde: “een aand dog ek nog so toe sien ek / ʼn rivier storm by jou mond uit / […] /en toe die gemaal my velle begin stroop / kyk ek jou weer aan / en sien jy bloei” (33) en “waar jy gaan / gaan ʼn stuk van my hart / bloederig aan die breekkant.” (58) (my kursivering). “Bruidjie van Jemen” (63) handel oor ʼn 8 jarige meisie wat op hierdie jong ouderdom getrou het. Omdat sy in die huwelik getree het op só ʼn jong ouderdom, kon haar liggaam nie omgang tydens die huweliksnag hanteer nie. Sy is dood, weens inwendige bloeding. Hoewel daar ook die veronderstelling is dat bloed lewe en vrugbaarheid simboliseer, is dit nie die geval in hierdie vers nie. Inteendeel, die jong bruidjie sterf in 2013 (soos te sien in die gedig se subtitel). Aan die einde van die vers vra die spreker: “Wie sal ʼn woestyn wegdra?”. Die implikasie van die woestyn is waarskynlik droogte, onvrugbaarheid, ʼn stuk dorre aarde waar geen lewe is nie. Die jong bruidjie is oorlede en daar is dus geen teken van water as lewegewende bron nie.

In die gedig “Oos, wes” (35), wat ook hoofstuk drie se titel in die bundel is, speel die digter met die idioom “Oos, wes, tuis, bes” wat beteken dat jou huis altyd die beste plek is om na terug te keer. Die man keer gewoonlik terug na die huisruimte waarin die vrou op die afwesige geliefde wag. In “Oos, wes” (35) is die geliefdes saam in die huis wat deur natuurelemente soos “bliksem”, “donder”, “aardskuddings” en ʼn “rukwind” bedreig word. Dit is gewoonlik ook bedreigings van buite wat liefdesverhoudings laat wankel. Die huis se fondament begin kantel en mettertyd stort die huis ineen net soos wat ʼn verhouding inmekaar kan stort. Dit is omdat die huis nie sterk genoeg is om weerstand teen hierdie buitenste rampe of aanvalle te bied nie.

toe sak die hele kasarm

kantelende fondament

ooreisde dwars- en stutmure

splinterende kosyne

deurgetrapte drumpels

betraande ruite

bepiede plafonne

inmekaar

Hoewel die geliefdes ontsnap uit die ineengestorte huis, kom dit nie sonder skrape, “geskeurde naels, flarde palmvelle bloedknieë / en met hangarms” nie. Dit kom dus nie sonder pynlike ervarings nie. Buiten die geliefdes se uiterlike verwonding, is die huis se anker en standvastigheid (oftewel die fondasie) ook daarmee heen.

As die huisruimte, waarin die vrou haar bevind, verbrokkel of vervalle raak, wend sy soms pogings aan om dit te herstel. Sy wag nie vir die man om dit eendag te doen nie. Sy probeer om ʼn warm, huislike omgewing te skep. Sy wil die binneruimtes lig maak, sodat dit verwelkomend en warm is vir geliefdes. In “Regmaak” (48) sê die spreker dat sy self die pleister gryp om die stoepvloere se krake reg te maak. Sy neem die borsel, skraper en mes om te pleister en skoon te maak. Sy “bou skuiling, kleim, domein, / ʼn waarvandaan.”. Die vrou maak van haar huis ʼn veilig, beskutte plek waarin sy kan leef en waarheen sy altyd kan terugkeer.

Dwarsdeur die bundel word nie net die geliefde(s) in hul wonings deur elemente van buite bedreig nie. Op pagina 82 spuit die byeman die byenes en “ʼn by is ʼn goeie ding, / bring wysheid, gesondheid, dalk goud.”. Die bye word deur die mens met gifstowwe bedreig. In ʼn vers soos “Ontruiming” (84) is “Die beter geeste van die plek, / dié wat in stilte en klip woon” nou weg. In die plek van die beter geeste het “haas”, “angstigheid”, “minagting” en “gierigheid” kom nes skrop. Die ruimte of plek wat dus eers gevul was met positiwiteit is nou daarvan gestroop. Negatiwiteit het die leemte kom vul. Selfs ʼn vers soos “Platipuspaddas” (85) begin met die woorde “Hul wonings was langs vinnige riviere” en eindig met die reëls “Hulle het langs riviere gewoon. / Hulle het graag in sagte reën gesit.” (my kursivering). Die feit dat die verlede tyd gebruik word, impliseer dat die platipuspaddas of buikbroeiers nie meer daar woon nie. Die rede hiervoor word nie in die gedig genoem nie, maar hulle was waarskynlik deur iets (dalk die mens) bedreig. Daar blyk dus heelparty verse te wees wat daaroor handel om die ruimte leeg te maak van die een of ander vorm van lewe óf om weg te doen met voorwerpe daarin.

Die huis as private domein is nie net ʼn plek van veiligheid, versorging, liefdemaak, omgee en koestering nie. Die vrou rig die woning ook as aanbiddingsplek in. Sy is dikwels die een wat haar geliefdes soos die Here dien. Haar dade strek veel verder as net die huislike milieu. In “Voetewas” (77) is dit die dogters wat hul pa se voete soos liewe Jesus was. Net soos wat Jesus Sy dissipels se voete gewas het, was die dogters ook die pa se voete. In “Besoek” word die “jy” in die hospitaal besoek en versorg deur die bring van kos en lekkernye soos “semelbeskuit” of “pruimedante”; deur die regsit van pille of die ruil van doeke. Die vrou maak dus nie net van haar huis ʼn aanbiddingsplek nie. Sy lééf dit ook in haar alledaagse doen en late uit.

Myns insiens is Coetzee se bundel ʼn waardevolle toevoeging tot die Afrikaanse digkunsskat. In die verse wat in nou, hier opgeneem is, is daar oor die algemeen ʼn konstante bewustheid van tyd en ruimte waarin die spreker haarself bevind. Die bundel bevat verskeie temas, maar is veral deurspek met voorbeelde van die vrou se ervaringswêreld – hetsy haar daaglikse taakverrigting in en om die huis, haar rol as dogter, as moederlike figuur of as geliefde. Sy gee liefde en lewe; bied vertroosting. Maar soos wat die lewe sy gang gaan, kom hierdie dinge ook nie sonder pyn, verbrokkeling, alleenheid en sterflikheid nie. Nou, hier is ʼn siklus wat op bladsy 107 voltooi word en dit eindig met die woorde “Jy sal die son sien opkom en ondergaan” (uit “Doekvoet”). Die slotvers is ʼn afskeidsvers waarin die leser gegroet word, maar die afskeid is nie ʼn droewige en morbiede affêre nie. Dit is amper soos ʼn afskeid waaraan finaliteit nie gekoppel kan word nie. Mense word nie net deur die dood of tydelike afstanddoening gegroet nie. As iemand gegroet word, word daardie persoon erken; dalk selfs vir die eerste maal ontmoet. Dus “[is] jou groet geen afskeid nie / maar omhelsing, kén.” (107).

 

Resensie: Krap uit die see (Fourie Botha)

Monday, July 31st, 2017

 

Fourie Botha . Krap uit die see, Protea Boekhuis, 2017

Resensent: Gisela Ullyatt

 

Fourie Botha debuteer in 2011 met Donkerkamer wat op die kortlys vir die Ingrid Jonkerprys (2013) verskyn. Die prys is daardie jaar aan Hennie Nortjé vir In die skadu van soveel bome toegeken. Ander aanspraakmakers op die kortlys was Jasper van Zyl (Die lewe tussen pikkewyne) en Andries Samuel met Wanpraktyk. Op die keper beskou is Fourie Botha egter die digter uit hierdie groep wat eerste sy debuutbundel opvolg.

Donkerkamer het sowat agt swart-en-wit-foto’s ingesluit – o.a. van die akteur Owen Wilson wat ’n selfdoodpoging oorleef het (hy het sy polse gesny). Op die foto kan die leser net-net ’n litteken aan Wilson se linkerpols uitmaak. Daar is ook foto’s van jong manlike agterstewes (o, die fermheid van jeug…), xenofobiese geweld (‘n slagoffer is aan die brand gesteek en word deur ’n polisieman geblus) en die Namibiese Bosoorlog.

Die leser wat weer foto’s verwag met Krap in die see sal teleurgesteld wees. Dit kan egter, tot ’n meerdere mate, as ’n voortsetting van Donkerkamer se hoof-tematiek beskou word: die homoërotiek; gedigte wat handel oor gewelddadige gebeure in die media asook familie-problematiek. Die gedig-as-donkerkamer wat gedigte ontwikkel en aan die leser openbaar, maak nou plek vir nuwe metaforiek: die krap, spesifiek dan ook die reusespinnekopkrap. Die see wat in die titel na verwys word, verskyn as Laagwater (i) en Dryf (ii), titels van twee van die vier afdelings.

Die eiesoortige foto op die voorblad van ’n man (wat self effe ‘gebreklik’ of ‘stokkerig’ voorkom) skep ’n tipe freak show atmosfeer en roep Joseph Conrad se “fascination with the abomination” op. Soos die leser deur die bundel werk, word dit ook duidelik dat die toonaard van die gedigte ’n spieëlbeeld van die voorblad se groteskheid word: elke gedig is ’n mikrokosmos wat bydra tot die makrokosmos van die grillerige reusespinnekopkrap en sy godverlatenheid.

 

Die bundelmotto sluit aan by die onthutsende voorblad: “The world dies over and over again, but the skeleton always gets up and walks” (Henry Miller). In ’n onderhoud met Joan Hambidge (Woorde Wat Weeg. Besoek 11 Julie 2017) waarin hy oor dié motto gepols word, antwoord Botha soos volg:

 

Sy aanhaling praat oor gebeentes: dit wat die krap so anders maak as die mens. Die reëls herinner my ook aan Saint-Saëns se “Dance macabre”. Nie alles hoef morbied te wees nie. Daar is ook ’n klein kopknik – miskien net in my kop – na Yeats se “Second Coming” in die titel, wat saamwerk met die gedig “Die koms” wat hier onder aangehaal word.

Die nosie oor ‘gebeentes’ is ‘n belangrike motief in die bundel, veral omdat die krap ‘n eksoskelet het, wat uiteraard van die menslike skelet verskil. Die reusespinnekopkrap het, soos ander krapspesies, ook ‘n eksoskelet, maar nie slegs ter beskerming nie, maar ook ter kamoeflering: die knopperige karapaks smelt saam met die rotsagtige/klipagtige seevloer. Hierdie illusie van samesmelting deur vyande te fop word verder versterk deur die reusespinnekopkrap wat sy karapaks ‘versier’ met sponse en ander seediertjies. Die sentrale metafoor van die bundel word stelselmatig aan die kaak gestel deur die verskeie afdelings, maar word veral ten beste in die sonnet, “Reusespinnekopkrap”, (49) geïllustreer: die krap wil uitreik na ander, maar sy knypers en sy harde buitekant verhinder hierdie pogings en word as afskrikmiddel deur ander ervaar:

 

The truth is that we are born from stones

 

Hier in die akwarium beloer ek jou agter glas.

Kan jy my bespeur?

Jammerlik lelik: net ’n ma

sal dié gevreet kan liefkry.

Jy dra jou skelet op die mou,

knypers soos knuppels in die lug.

Skuins-skuins roer jy, hensop kastig,

lek jou kliplippe af.

Waarom krabbel almal so oor jou?

In jou pype is daar g’n murg –

jy is ’n bal gekoude papier,

maar ook ’n boodskap, ’n gedig –

my krapperige tweelingbroer.

 

Die programgedig, “Krappegesang” (7) swawelstert met bogenoemde gedig, maar dui ook op die homoërotiese tematiek van die bundel: “Hy met die rooi hakskene” tree in ’n vernuftige woordspel met die oorspronklike idioom. Verder wil die spreker die krap se “harde karapaks poets”; sy “knypers vryf”. Laastens is die jukstaposisie van die volgende twee reëls

 

Hier in sy gat wil ek inkruip;

vir hom wil ek aan die bors voed

 

’n tipe ambivalensie teenoor die krap: die spreker ervaar hom as ’n “bloedbroer”, maar ervaar eweneens ’n sterk erotiese begeerte teenoor hom.

“Vuisneste”, die tweede afdeling, vervat die gay-tematiek. Die toonaard is sardonies en dikwels is daar ’n ironiese afstand tussen titel en inhoud soos gesien in “Domestic bliss”, ’n reeks wat uit kwatryne bestaan (33):

 

I

Vanaand is jy onstuimig:

die fronse blits, jou oë stroef.

In die sneeustolp van jou buie

is ons twee vasgeskroef.

 

“Might he but moor tonight in me” spreek Emily Dickinson aan:

 

Glo my, Emily D, ek kén wild nights –

die spulse luuksheid daarvan; later ook

die plain sailing troos van huis-huis speel […]

 

 

Die vierde afdeling, “Dryf” bevat gedigte van ’n ekfrastiese aard, alhoewel Botha nie hierdie gedigte soseer as tradisionele beeldgedigte beskou nie:

Maar ek dink nie die gedigte wat ek oor kunswerke skryf wil die kunswerk noodwendig belig nie. Die kunswerk raak ’n vastrapplek om by iets anders uit te kom. Baie keer draai hierdie gedigte as ars poëtiese verse uit. Ek raak opgewonde oor die oënskynlike toevallighede of ironieë tussen verskillende kunswerke, soos byvoorbeeld Opperman se “Kroniek van Kristien” en Mason se skildery oor die wildehond waaroor ek in “Die onpaar paar” skryf. Die beeld van ’n sterrehemel waarbinne al hierdie kunswerke ’n hangplek kry soos Eliot skryf in sy “Tradition and the Individual Talent”, is ’n vertroostende idee waarna ek dikwels terugkeer (Woorde Wat Weeg. Besoek 11 Julie 2017).

 

’n Tersaaklike gedig in hierdie afdeling is “Die onpaar paar” (57). Nie net is die gedig geskoei op Judith Mason se skildery, Wild dog nie, maar ook word D.J. Opperman se gedig, “Kroniek van Kristien” (Blom en Baaierd) as interteks gebruik. Leitmotiewe soos onder andere die papajabos, die tepellyf van die teefhond en Kristien se selfgeseling word met ragfyn noukeurigheid verwerk tot nuwe gedig. Verder wys Botha sy poëtiese staal: behendig behou hy Opperman se rymskema (aa bb cc, ens.) en al is die aantal reëls van die gedig nie presies dié van die agt gedigte binne Opperman se gedigreeks nie, is dit soos die Amerikaners sou sê, “pretty damn close”. Verdere voorbeelde van uitstekende vormbeheer en poëtikale seggenskap is die aantal gedigte in die bundel wat die sonnet-vorm utiliseer soos “Homing” (33); “Die hart van die huis” (34), en “Born-again” (43).

Soos in Donkerkamer ontgin Krap die uiters verwikkelde familiekonstellasie. In laasgenoemde bundel vervleg die digter surrealistiese droombeelde en pynlike herinneringe. Daar is ’n onderliggende woede wat deur hierdie gedigte syfer (soos met die queer gedigte), alhoewel die digter kennelik die nodige afstand van die persoonlike gegewe verkry het. Die familiale disfunksie word veral verbeeld in die persona van die vader: “Naby Misverstand was daar woorde/tussen seun en pa, toe bloed aan ’n sens” (“Bokkeveld”:14) en in die gedig, “ek droom van my pa” (15). Laasgenoemde is een van die sterkste gedigte in die bundel wat aansluit by Johann de Lange se “petidiendroom” waarin hy ook droom-tematiek benut om oor die disfunksionele vader te skryf. In Botha se geval word die kerk-metafoor binne die droom vernuftig ingespan saam met die moederfiguur wat “god-gee-my-krag toornig/na bo drup”.

Nog ’n gedig wat die verwonding van ’n kind wat uit ’n disfunksionele gesin kom uiters behendig metaforiseer, is “Rok”, veral in die tweede strofe (12):

 

Die ogies in die lap bly knipper

soos my ma se hekeltafeldoek.

Ek sou my vingers deur die gate druk

wanneer my pa en sy baklei […]

 

Daar is nog veel te sê oor die krapperigheid van gesinsverhoudings gesien vanuit ’n Jungiaanse perspektief; die intertekstuele aspekte (o.a. Emily Dickinson en Margaret Atwood); die Freudiaanse aspekte van die krap-metafoor en verdere ontginning van die meer makabere toonaard van die bundel. Helaas is die spasie van ’n resensie beperk.

Met Krap uit die see het Fourie Botha inderdaad die intensiteit van sy debuut volhou en selfs plek-plek oortref. Dit is ’n intensiteit wat herinner aan die onthutsende versugting in T.S. Eliot se “The Love Song of J. Alfred Prufrock”:

 

I should have been a pair of ragged claws

Scuttling across the floors of silent seas.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Resensie: Radbraak – Jolyn Phillips

Monday, July 24th, 2017

“ek breek by die taalwiel”

Resensie: Radbraak – Jolyn Phillips (H&R, 2017)

Resensent: Marlies Taljard

 

Sedert die vroegste tye betreur digters en skrywers die onvermoë van taal om hulleself akkuraat uit te druk en bedink hulle maniere om dié belemmering te bowe te kom. Derrida merk by geleentheid oor die digter Paul Celan op dat “Celan’s language is itself a bodily struggle with the German language, which he deforms, transforms, which he assaults, and which he incises”.

Dieselfde sou – hoewel dan op ʼn veel beperkter skaal – gesê kon word van Jolyn Phillips se debuutbundel radbraak wat pas by Human en Rousseau verskyn het. In hierdie bundel staan die worsteling met taal en die radbraak van die digter se “vel-taal” sentraal in ʼn poging om iéts weer te gee van die worsteling met die lewe (onder andere) op die Kaapse Vlakte én die uitkristallisering van ʼn eie identiteit uit dié gegewe.

Dat die proses van taalverminking vir die digter ʼn veel dieper betekenis inhou as blote dekonstruksie en ondermyning van bekende taalwendinge en woorde, kan afgelei word uit die afbeelding van die spiraalskulp op die voorblad van die bundel. Hierdie simbool kan enersyds verbind word met verskeie gedigte waarin die see ʼn belangrike plekbepaler is. Die spiraalskulp het egter ook belangrike simboliese betekenis wat ʼn metafisiese betekenisvlak in die bundel suggereer. Dié skulp is een van die oudste spirituele simbole ter wêreld wat onder andere verband hou met die proses van verinnerliking – die pad wat van uiterlike bewuswording lei na besinning op die vlak van die siel, ook individuasie of verligting genoem. Die spiraal dui op wisselwerking tussen “buite” en “binne”, tussen die binneste kern en konsentriese beweging na buite en terselfdertyd ʼn beweging van buite na binne. Hoewel spiritualiteit nie ʼn duidelik uitgewerkte tema in die bundel is nie en die spiraal/skulp-metafoor baie meer effektief deur die digter ontgin kon gewees het, word die soeke na die self en na sin – soms deur doelbewuste “radbraak” van die bekende en voor-die-hand-liggende dinge – in verskeie gedigte fyn uitgespin. Identiteitskonstruksie vind onder andere plaas deur die metafoor van taalradbraking – die uitmekaarhaal en nuut vergestalting van oor-bekende taalkonstruksies wat hulle segkrag verloor het deur oorgebruik. Die uitmekaarhaal-proses behels byvoorbeeld ʼn verkenning en tentoonstelling van dit wat “binne” is (byvoorbeeld samestellende dele, homonimie en homofonie), ʼn kreatiewe hersamestelling van die “onderdele” en die gebruik van woorde in ongewone woordsoortlike betekenisse, soos in die gedig “ballade van ʼn wasdag”:

ek wil verstaan wat Ma so

blind-blind neurievink

gee dit ʼn naam ek sal dit dra sodat Ma

my kan bemin ek wil ontslae

die naarsugtigheid wat ek gaar

gun tog Ma haar woordlose

begin my seun se klipportret

moet rus in sy sandklippeplek

Die verwringing van taal word in hierdie gedig metonimies gebruik vir die worsteling van die sprekende ek om haar ma se liefde en toegeneentheid te verwerf, vir die moeder se stryd om tot versoening te kom met haar seun se dood én vir die spanning wat die teenoormekaarstel van ma en dogter se botsende belange teweegbring. Of die radbraak van die taal orals in die bundel ewe suksesvol is in terme van poëtiese segkrag, is debatteerbaar – myns insiens word dit te dikwels oordoen en onnadenkend en oneffektief aangewend, maar later meer hieroor.

Benewens die voor-die-handliggende betekenisonderskeiding van die woord “radbraak” as taalskending, -verknoeiing en -verminking, resoneer – in die gees van die bundeltema – ook ander betekenisse en onderdele van die woord saam. “Radbraak” is ʼn folteringsmetode waar iemand gemartel word deur sy/haar bene op ʼn wiel (rad) te breek. In ʼn onderhoud met René Bohnen op Versindaba maak die digter die volgende verhelderende opmerking oor die term “radbraak”: “In terme van die verminking en marteling wil ek sê dat mens nie moet vergeet nie dat intensie agter marteling nog altyd was: die verkryging van informasie.”  Ook die woord “braak” en die vaste verbinding “gal braak” waarin dit dikwels voorkom, moet in berekening gebring word by die verdiskontering van die titel. Die meeste gedigte staan op een of ander wyse in die lig van die meerduidige bundeltitel.

Die lewe op die Kaapse Vlakte en in die vissersgemeenskap by Gansbaai vorm die kerngegewe in die onderhawige bundel en kring uit  na sub-temas soos liefde; gedigte oor familiebetrekkinge; taal en taalbewustheid; perlemoenstroping en bendebedrywighede; gedigte met ʼn herinnerings- en biografiese strekking wat soeke na persoonlike identiteit insluit; die dood; en enkele gedigte oor plante. Soos die spiraal van die skulp wat ook van buite na binne lei, lei besinning oor sodanige, soms “uiterlike”, dinge op sy beurt in sommige gevalle weer tot ʼn dieper kyk en insig wat in die beste verse ongeformuleerd “om die grense flikker” van die digter se woorde. Ek dink byvoorbeeld aan die gedig “dop system’s merry-go-round” waarin die enkele woord “hallowed” in die voorlaaste strofe die fokus sagter op die drankverslaafde vader laat val – hoewel dit waarskynlik ironies bedoel is. Hierdie is een van ʼn hele aantal gedigte waarin ʼn toon van deernis met die gevallenes byna teenstrydig klink met die ontstellende narratiewe gegewens wat in sodanige gedigte onthul word.

Kyk ʼn mens na die Inhoudsopgawe, blyk dit dat die bundel as ʼn geheel aangebied word en nie duidelik in verskillende afdelings ingedeel word nie en dienooreenkomstig as een narratief gelees wil word wat wel ook spore van ʼn outobiografie bevat. Tog kom die leser al lesend agter dat daar tog ʼn ordenende instansie by die vormgewing aanwesig is wat gedigte losweg soort by soort gerangskik het. Hiermee wil geensins aangedui word dat rubrisering en kategorisering (soos in akademiese tekste) noodsaaklik is in poësiebundels nie. Omdat in hierdie bundel ʼn paradigmatiese snit uit die digter se lewens- en bestaanswêreld aangebied word, is dit trouens sinvol dat die teks oënskynlik ongestruktureerd verloop, ikonies van die lewensverhaal wat ook nie streng in kategorieë en tydperke ingedeel kan word nie.

Die gedigte oor familiebetrekkinge vorm een van die belangrikste sub-temas in die bundel. Veral die vaderfiguur, die digter se problematiese verhouding met haar moeder, asook die afwesige broer word belig. Dood vorm ʼn konstante polifoniese diskoers wat die familiediskoers begelei. In gedigte oor die vader is jukstaponering opvallend. Ooglopend is die pa ʼn dronklap, maar hy is ook boekgeleerd, iemand op wie sy dogter, ironies genoeg, trots kan wees:

my father comes home to midnight the dop system

inflames his veins black a haunted wine stock-drunk

in a ditch six foot six he is the comely cursive

of every name on every bottle every end of the week

licking the liquor of his labour lingering on the winyard’s hiss

 

this is the story of the unrequited papsak and my fermented pater

Daarteenoor staan ʼn vers soos:

in my pa se huis hou ek hom dop

die vissermanhande wat deur bladsye blaai

die gebundelde man wat seine gooi

met sy adamsappel woorde sluk

hoe sy hart ensiklopedie

as hy bene oorkruis sit en met sy

hande beduie ons moet hom uitlos

want hy kan net nugter lees

Die woord “dop”, soos dit uitreik na ander gedigte oor die vader, verkry in hierdie reëls ʼn betekenisvolle dubbelbetekenis. Die sluk van woorde staan in ironiese relasie tot die sluk van sterk drank. Ook roep die laaste reël deur middel van klankooreenstemming (“ek kan net nugter wees”) die ironiese teenstelling op van wat reeds oor die vader bekend is.

Gedigte oor die broer in sy Boys’ Town-dae – oor wie daar trouens ook ʼn pragtige ironies-elegiese vers teen die einde van die bundel verskyn – is deurdrenk van deernis en daaruit spreek ʼn sagtheid wat algaande kenmerkend word van hierdie digter se praatstyl,  veral in ʼn herinneringsvers soos “geelsanger” met sy aangrypende refrein:

Boeta sy [Ma] hou jou vas

sy hou houvirhou jou rou

Die skreiende ironie van ʼn lewe tussen bendes word verwoord in ʼn gedig oor families van bendelede met ʼn onverwags donker einde, “duiker-Ma se skrikkeljaar”, waarvan die eerste strofe só lui:

ek moet seker niks sê oor die poachers nie

seker harteloos om te dink dat die susters

by die biduur skynheilig is want hulle bid:

bring terug die broodwinners uit die tronk

Hierdie gedig waarin die spreker se gemengde gevoelens uitgespreek word oor perlemoenstroping wat baie families aan die lewe hou maar ook deur geweld gekenmerk word, getuig van haar geskakeerde emosionele omvang en bied insig in die verwikkelde sosiale problematiek waarmee sy deurgaans in hierdie bundel werk.

Uit die handvol familiegedigte vroeg in die bundel, is reeds veel af te lei oor die identiteit van die sprekende ek wat in die bundel aan die woord is – veral ook uit die hoek waaruit ingefokus word en die toonaard van die gedigte. Uit die gedig “oe jirlikheid! Janwap se kind” blyk die buitestanderskap van die sprekende ek wat sterk ooreenkoms vertoon met die konkrete outeur se biografiese gegewens op die agterflap van die bundel. Die spreker word gemarginaliseer op grond van haar geleerdheid, haar afkoms, haar hare en haar onvermoë om weer in die eenvoudige vissersgemeenskap van Gansbaai in te pas:

met al daai grade agter jou naam

bly jou pa ʼn papsak

in die Kaap noem hulle jou miesies

maar hier verstik jy aan ʼn visgraat

want jy het vergeet dat ʼn harder

se grate wurg     goetsoe

jy wil mos anderste wees

Die laaste stelling word ooglopend nie deur die spreker as belediging opgeneem nie – dit word haar bundelmotto: sy wil “anderste wees” deur die grense en begrensinge wat haar knel te deurbreek en uit die “taalpuin” (TT Cloete se term) nuwe moontlikhede te skep en te ontgin. Dat sy persoonlik egter ook nie aan die radbrakingsproses ontkom nie, word algaande duidelik, byvoorbeeld in die gedig “tongvis” wat ek in sy geheel aanhaal:

tongvis

 

ek is sardynstil

jou hande slim

jou lippe sjuut

op my lippe

jy prooi tussen my bene

jou ou visbene

ek hyg nog met die hoek

in my bek

jy kyk vir die gety

die see raak onstuimig

as jy     visvrou naby

Romansbaai se rotse kom

ek hoor jou lem skerp

ek hoor jou oor my meeu

jy vat my     jy vlek my

langdradig sny jy langs

my kiewe al langs my pens

daar lê my binnegoed stom

met die kaal hand trek jy my uit

en smyt my eenkant toe

vir aandete berei jy my voor

my kop kook jy in soutwater en uie

                        ʼn tongvis vir twee

                        die’s vir die meel

                        die pan wat my braai wag

sodat die rou stadig uitbak

            stadig uit my uitbak

In hierdie gedig word die radbrakingsproses as tydsame, pynlike foltering opgeroep deur seksuele uitbuiting in metafore van visvang en -gaarmaak te beskryf. Hierdie is trouens een van die mees geslaagde gedigte in die bundel waarin die digter se behendige en konsekwente omgang met metafore, haar vernuftige woordspel en die vermoë om meerduidigheid en meervlakkigheid van woordbetekenisse ten beste te ontgin, gedemonstreer word. Ek dink byvoorbeeld aan die woord “uitbak” wat op figuurlike vlak aansluit by gedigte soos “oe jirlikheid! Janwap se kind” en die uitgebaktheid van die spreker binne die gemeenskap van Gansbaai. Ek sou trouens talle sulke voorbeelde kon aantoon wat, benewens hulle suiwer poëtiese  doeltreffendheid, ook bydra tot bundeldigtheid en kohesie op die makrovlak van die bundel.

Wat my betref is die belangrikste gedigte in die bundel egter dié wat handel oor die digpraktyk en die digter se siening van die taalinstrument wat sy tot haar beskikking het. Daar is verskeie gedigte in die bundel wat spesifiek handel oor taal en woorde en die digter se emosionele reaksie daarop. “Tong-trilogie” (ʼn lang gedig in drie dele) ondersoek die digter se verhouding met woorde en taal: “die storie van my woord begin toe ek vir die eerste keer / saam met Pa en sy familie Pêreberg toe gaan”. In hierdie gedig word woorde die metafoor van vreemdheid, nie-hoort, andersheid en buitestanderskap wanneer haar “tong dennehoutbolle word” as sy met die vreemde familie moet kommunikeer. Daarteenoor staan die woord as kommunikasiemiddel met plante en die natuur: “ek fluister vir die speldekussing / as ek die woord in die are / van die adamsvy soek”. Woorde verkry vir die spreker vroeg reeds ʼn betekenis wat op intuïsie berus, selfs ʼn immateriële en transendentale betekenis, want “geeste het nie tonge maar ek verstaan hulle”. Hierdie is ook een van die min gedigte waarin ʼn spirituele dimensie aangeraak word:

ek praat al my tonge gelyk

Ma sê dis gevaarlik as mense

in tonge praat     niemand kan

 

ʼn prooi-tong vertaal nie slinks is die ekkes

in my besig om bakstene aan te dra

vir ʼn nuwe babel

Die laaste reëls dui op die voorneme van die digter om taal vreemd te maak en verwarring te veroorsaak (ook in ʼn frase soos “my mond proe na karring-tale” uit dieselfde gedig), dalk in die Brechtiaanse sin van Verfremdung – ʼn stylmiddel waardeur die hoofteks sodanig onderbreek word dat ‘n illusie van heelheid (of die handhawing van ‘n status quo) onmoontlik is en ʼn kritiese herevaluering van die gegewe wat aangebied word, noodwendig onderneem moet word. Stilte wat nooit leeg is nie as teenwig van (leë) woorde is ʼn belangrike deel van die inskryf teen die geykte siening van woorde as kommunikasiemiddel tussen mense. Deel van die radbrakingsproses is beslis klemlegging op die taal van nie-menslike dinge en entiteite, soos in die reëls:

ek kan nie genoeg kry van die wind se geskinner nie

ek het nog gevra is die see en die wind susterskinders?

my pa se mense lag my nog altyd tot stilte.

Soos ek reeds vroeër aangedui het, is die problematisering van woorde en taal deur digters niks nuuts nie. Hierdie digter het egter beslis iets te sê en sy doen dit in ʼn hele aantal gedigte op ʼn vaardige en deurdagte wyse. Soms het haar verse ʼn bekoorlike ritme en liriese vloei en beïndruk die metafoorgebruik, maar ek het gevoel dat taalskending in sommige gevalle die kwaliteit en toeganklikheid van verse negatief beïnvloed, asof dit ʼn doel op sigself word. Tegnieke soos hierdie kan slegs werklik doelmatig aangewend word deur bedrewe digters wat reeds die klassieke versvorme bemeester het. Picasso het byvoorbeeld by herhaling die stelling gemaak dat skilders eers realisties korrek moet kan skilder alvorens alternatiewe werk in die kubistiese of surrealistiese style aangepak kan word – al is dit dan slegs as “vingeroefeninge”. Dit is dalk waarom sekere gedigte in hierdie bundel lomp en onafgewerk voorkom en mank gaan aan poëtiese bindingselemente. Wat egter groter rede tot kommer bied, is die duidelike invloed van Antjie Krog in die digter se werk – ek dink hier byvoorbeeld aan ʼn gedig soos “hoe ontlief ek jou?” Sekere gedigte toon myns insiens nog te veel ooreenkomste met gedigte uit die afdeling  “essay-abstrakte: re: sinaps” uit die bundel mede-wete. Tog moet ek onmiddellik byvoeg dat in ʼn debuutbundel die onverwerkte stemme van ander digters nog vergewe kan word, maar ek sien uit na ʼn opvolgbundel waarin die digter tot ʼn groter mate haar eie stem en poëtiese werkwyse gevind het.

Ons kan beslis in die toekoms nog veel van Jolyn Phillips verwag. Sy is ʼn digter wat alternatief en dieper as die oppervlakte dink en wat werklik vernuwende werk kan lewer op sowel tematiese as verstegniese vlak.

Resensie: Uittogboek (Johan Myburg)

Monday, July 10th, 2017

Uittogboek. Johan Myburg. Protea Boekhuis, 2017.

Resensent: Tom Gouws

Bundel van resonante grootsheid

Johan Myburg is ʼn digter wat hom langsaam haas – hy word bepaald nie deur ʼn publikasiewaansin gedryf nie. Vanaf sy eerste buiging in 1984, met Vlugskrif, publiseer hy pas sy vierde digbundel, dus vier volwaardige bydraes in drie-en-dertig-jaar. Van hierdie eerste bundel het André P. Brink en T.T. Cloete in resensies gesê dit is ’n beskeie debuut waaruit belangriker werk nog kan voortkom, al is die meeste tekste bloot “verskristalle” en “vlugskrifgedigte”. Dit het die digter ’n verdere elf jaar geneem voordat sy tweede digbundel, Kontrafak, in 1994 uitgegee is. Die rypwordingsproses wat hy die gedigte gegun het, het die digter enorm gebaat. SW van Zuydam skryf in Tydskrif vir Letterkunde dat die digter se eerste twee bundels – veral wat kwaliteit betref – heelwat verskil. Wyl daar in Vlugskrif groot gebreke was, “getuig Kontrafak van ’n besondere rypheid en vaardige digterskap”.

            Van eertydse “poëtiese notisies” (PD van der Walt se mooi formulering), wat soms selfs vir die resensent na aforistiese strooibiljettaal klink, beïndruk die digter nou met woord- en beeldpresisie asook ʼn fyn formuleringsvermoë. In Die Volksblad takseer Joan Hambidge die digter as “’n trefsekere, helder stem”. Vir hierdie bundel word die Eugène Marais-prys van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns vir 1995 dan ook toegeken.

In 2008, ná veertien jaar van digterlike stilte, verskyn Myburg se derde bundel, Kamermusiek, by Lapa Uitgewers. Daniel Hugo meen op Litnet dat dié digteks die hele poëtiese register bestryk, en dat dit “’n ryk en resonante bundel” is. Andries Visagie se oorsiguitspraak in Beeld wys uit hoe daar onteenseglik ʼn stygende lyn in Myburg se oeuvre is; “en met elke nuwe bundel maak sy poësie ’n stewiger indruk”. Inderdaad is dit die geval.

En nou, nege jaar ná sy vorige bundel, verskyn Johan Myburg se vierde en jongste bundel, Uittogboek. Maar dit was absoluut die wag werd, en bevestig Visagie se stelling met onderskeiding. Hierdie is ʼn bundel wat kop en skouers uitstaan bo die digter se vorige werke, ʼn werk wat ʼn besonder beduidende faktor in die heersende digterlike diskoers is.

2.

Myburg is ʼn digter wat onderlê is in verskeie wetenskaplike dissiplines, onder andere die teologie, filosofie, psigologie asook die beeldende kunste. Dié diversiteit en veral belesenheid vind wonderbaarlik neerslag in sy poësie. Inderdaad is dit waar soos die begeleidende uitgewersbrief oor die bundel opgee: dit getuig van tematiese en stilistiese verskeidenheid en intellektuele diepgang. Die voorgestelde lesersprofiel word voorgehou as “intellektuele lesers”, en bepaald vra die teks ʼn volgehoue bemoeienis van die leser. Daar is duidelik ʼn sprekende subjek in hierdie bundel aan die woord wat hoogs sensitief kyk na die detail van alle dinge, wat ʼn bepaalde literêre estetiek aan sy belewenisse gee, en sodoende sy binnekamerwêreld aanbied as ʼn geskakeerde perspektief van soms duiselingwekkende omvang. Maar dit maak sy poësie nie noodwendig hermeties geslote nie, alhoewel dit dikwels ʼn ingeligte leser veronderstel. ʼn Mens sou kon sê, à la Germanicus: in hierdie bundel “praat drie: Latyn, en groot, en sot” (waar sot dui op die boertige element).

In die jaar 2000 verwerf Myburg sy D.Th.-graad aan die Universiteit van Suid-Afrika met ‘n proefskrif oor Deconstructing Identity in a Landscape of Ideology, Culture, Belief and Power, ʼn studie wat bepaald ʼn rigtinggewende stemvurk bied vir ʼn bestudering van Myburg se digterlike werk. Die digter is ook veral bekend as joernalis en kunskritikus, met veel gepubliseerde en radiobydraes oor die skilderkuns, musiek en letterkunde. Johannes (My)Burg woon en werk in Johannesburg, ʼn stad waaroor verskeie gedigte in Afdeling IV van die nuwe bundel handel.

3.

Die Afrikaanse letterkunde se gesonde bejaardheid het die laaste jare velerlei digters gelewer wat volgens populêre literêre beoordeling laatwerk van belang lewer. As jy waag om sestig te slaan, word jy literêre pensioen toegeken – o alla Sassa, wat het ek gemaak! Johan Myburg bevind hom nou hier: “Hoe verklaar ’n mens sestig jaar op papier?” (‘Kodisil’, p. 70). Die antwoord hierop is nie voor die hand liggend nie, en neem ʼn ganse bundel, en ʼn lewe ter oorsig, om te antwoord.

Ek persoonlik verkies om soos Breytenbach in sy bundel: die na-dood (die singende hand se oggendboek-hierinneringe) te sê dat “dit te laat is selfs vir laatwerk die kalf is klaar deur die kerk en hy’t nog in die koster se fyntuin gemis ook”. Verraai Uittogboek se titel straks dat Myburg reeds, soos Stephan Bouwer militêr gesproke dit genoem het, aan die uitpasseer is?

            Myburg sê dit in sy derde bundel (s)waarder as wat dit hierbo gestel is: “My memoires is terugskouend blote tanatografie.” (p.13). Op nét die volgende bladsy noem hy homself onskroomvoetig “’n nekromant” wat dubbelsinnig skryf oor “die ylte van oorwintering” (p. 53). Noodwendig roep die titel: Uittogboek die spesifieke transisie op wat die digterspreker vroeër in sy oeuvre op ʼn meer bedekte wyse tog reeds uitgespel het. Maar in hierdie volgende gedig, die uitsonderlike ‘Prosopopeia’, word dié onverwagte gewysigde reisgidsplan pront aangebied:

En nou weet ek my hart wás ligter as ’n veer.

Ek het Anubis nie oor my sien buig nie, nie

gevoel hoe ek oopgeknip en ingesout word

nie, nie hoe ek opgewen word in meters lap

nie. Ek was onbewus van die 72 dae waarin

my goed – op my bestelling – aangekarwei

is, byeengebring is, georden is om ’n ewigheid

lank as proviand te dien. Dit weet ek want

ek het notas daarvan gemaak, laat opteken

in die Uittogboek – dié een wat ek indertyd

op skoon papirus laat uitskryf het: kwotasies

as ’n soort gids deur die git van die onbekende.

Nou weet ek my hart was ligter as ’n veer

op Anpu se skaal. Dis meer as blote eggo

wat ek hoor in kis op kis op kis: Ek hoor my asem jaag,

ek hoor my murmel waar ek kiertsorent

nooit aan die slaap kan raak nie, die dood nimmer

ongedaan kan maak nie. Ligter as ’n veer.

Die gedig gebruik die oernarratief uit die Egiptiese mitologie wat vertel dat die hart by afsterwe aan Osiris oorhandig word, wat dit op sy beurt weer op ʼn weegskaal plaas waar dit geweeg word teen die gewig van ʼn wit veer van Ma’at, die veer van waarheid in die onsterflike realm. As die hart van die siel geweeg en ligter as die veer bevind is, word die siel in die ewige heerlikheid vrygestel. As die hart swaarder as die veer weeg, is dit op die vloer van die Saal van Waarheid gewerp, waar dit deur die god Amenti verorber is. Maar, die insetvers van die gedig bied reeds die onafwendbare uitslag – “En nou weet ek my hart wás ligter as ’n veer.” Drie keer in die gedig word hierdie refrein herhaal as ʼn getuie wat vasstaan – die dood word juis oorwin deur die prosopopoeia.

ʼn Prosopopoeia (προσωποποιία) is ʼn retoriese troop waardeur ʼn spreker of skrywer met ʼn gehoor kommunikeer deur hom/haarself as ʼn ander persoon / saak / karakter / stem / objek voor te hou. Die term word letterlik uit die Grieks afgelei uit die wortelwoorde prósopon (gesig/persoon), en poiéin (om te maak, op Engels: workmanship, verwant aan poiēma, waarin ons die woordjie poësie maklik kan herken.) En viola! Skielik is dit duidelik – die digter het ʼn meganisme gevind wat die dood kan kierang, en dit is niks anders as die digterlike skryfveer nie! Quintilianus skryf in sy Institutes of Oratory (Bk. IX Ch. II) oor hierdie troop, dat dit gebruik kan word “to bring down the gods from heaven, evoke the dead, and give voices to cities and states”. Hier gebeur dit inderdaad presies so.

            Soos DJ Opperman in die slotgedig van Komas uit ʼn bamboesstok, ‘Tot siens’, ʼn prosopopoeia ontdek het wat God agter maskers kan loof (en hoeveel hooggeëerde geleerde weleerdes het dít nie misgelees nie!):

Boelala! Ek hang jou kop graag teen die muur

as trofee, nog ʼn gipsgesig wat moet getuig.

Laat daardie lippe wat formaliteite ken,

dan vir oulaas as heildronk ietsie prewel:

Deo Gratias. Amen. Amen.

In Ian W van Rooyen se baie insiggewende D.Phil-proefskrif (Universiteit van Kaapstad), getiteld: A Methodological Exposition of the Characterisation of D.J. Opperman’s Komas uit ʼn Bamboesstok in terms of Relevance Theory and the Contemporary Theory of Metaphor, skryf hy die volgende oor sy navorsingsbevindinge: “Through another conceptual leap the target domain ILLNESS is replaced by the domain POETRY hence still maintaining the war metaphor. Opperman who was previously the subject under attack by illness is now the war-hungry warrior wielding the weapon, his pen, reviving his art, in his own language, Afrikaans.” (pp. 177-178). Alhoewel die scenarios in die twee bundels uiteraard nie identiek is nie, is daar groot ooreenkoms, veral op ʼn uitgebreide metaforiese vlak. Nes Opperman die verganklikheid triomfantlik oorwin, en die dood letterlik ont-masker as “skyndood”, vind Myburg lewens-ink in die skryfveer as mee(r)sprekende metafoor.

            In die gedig op p. 14, met die dubbelsinnige titel: ‘Keiser, buite homself’, word die substans van die vorige paragraaf poëties verdig:

           Loop haal

iemand wat die onbekende vir my onder taal

kan bring, dié goed wat ek vermoed bestaan

maar nie kan sien nie, die goed wat waan

voed as dit nié bestaan nie.

As niemand iets kan lees

nie, gee ’n stuk papier aan en ink dat ek teen die vrees

in kan skryf. Miskien gee skryf my die vermoë

om die dood tegemoet te gaan met oper oë.

Sien ook die vernuftige, amper terloopse apokoiniese rympatroon hierbo raak. In ʼn bundel waar rym ʼn absoluut bepalende rol speel, demonstreer dit by uitstek die prosodiese vermoëns van die digter. ʼn Ondernemende student kan met veel vrug die kamermusiekmiddele van die digkuns (rym, ritme, alliterasie, assonansie, musikaliteit oor die algemeen) in sy oeuvre ondersoek – Myburg is ʼn meester hiervan (soos Cecile Cilliers ook indertyd in ʼn resensie uitgewys het). Rym spesifiek speel in dié bundel ʼn groot rol om dít wat verbrokkel en degenereer sinryk te bind en te verbind. Dit bring ook mee dat die dikwels lang, prosaiëse versreëls ʼn melodies en liriese inslag het. In die gedig ‘MB3’ verduidelik hy:

Ek hoor hoe woorde ander

woorde lok hoe klank as lokaas ritme nader roep

hoe teksture teks versin en pleks van prosa

’n vers begin.

Die slingerende versreëls word onteenseglik die ritmiese en rymende dubbelspoor van ʼn ware ministreel. (Terloops: Die gedigte met die onnatuurlik lang versreëls, amper soos by Octavio Paz, in Afdeling VIII, is ʼn absolute kragtoer.)

Kyk hoe mooi word rym gebruik om enkelheid en alleenheid in die volgende gedig, ‘Deir al-Qamar’ ikonies te demonstreer, waar die tradisionele konvensie van die paarrymende koeplet verbreek word, maar dit oor strofe-afstande heen wél rym. Die buitestaander word sodoende deur sy vers in ʼn onbekende tongval deur ʼn verbeelde integrasie met die veraf omgewing getroos:

Daar slaap vannag in hierdie stad mense

wat ek nie een ken nie. Hulle trek luike

dig, knip ligte uit en droom in ’n taal

waarvan ek net buitelyne snap. Dis stil. Struike

blom doer onder dalk welriekend in die donker.

Ingeërker in my mandaloen hoor ek hoe ’n kring

swart sipresse afgeëts teen ’n Arabiese nag

soos swart tonge glossolalies sing.

ʼn Eenvoudige maar kragtige, veelseggende gedig soos hierdie, met bedrieglike diepgang soos helder bronwater, toon onteenseglik die statuur van digterlike vermoë. Elke sintuig word sonder inspanning gebruik om die aanwesigheid van gemis gestalte te probeer gee. En uiteindelik word die gedig die metgesel in die vreemde wat in staat is om die dood (= swart sipresse) en die gepaardgaande groot stilte te wéér. Die gedig word die kamermusiek van die spreekwoordelike 1001 Arabiese nagte, die klassieke oorgelewerde Persiese verhaal van Scheherazade. Sy was gekies om vrou van die keiser te word, maar die keiser het geglo alle vroue is ontrou, en ná die huweliksnag het hy elke nuwe vrou laat onthoof.  Scheherazade het egter ʼn plan gehad, en met haar huweliksnag het sy vir die keiser ʼn verhaal begin vertel, wat sy aandag só gevange gehou het dat hy haar laat lewe het om tog dan die volgende aflewering te kon hoor. Só het sy vir ʼn duisend nagte die oorrompelende verhaal laat ontvou, én bly leef. Op die duisend-en-eerste nag het die keiser afgesien van sy plan om haar te laat onthoof.

Michel Foucault, in sy versamelbundel: Language, Counter-memory, Practice (p. 58), sê hieroor: “And in this privileged night … a space is opened”, wat bepaald die dood ophef, en ons laat instap in die ontvouende ewigheid van lewe. Grootliks is dít die versweë doeleinde van Uittogboek – dit is nie ʼn uittog na die dood nie; dit is bepaald ʼn uittog na die lewe! Die konsummasie van die geskryfde is die metaforiese ruimte wat geopen word sodat die dood opgehef kan word. Sodoende vind jy “die argitektuur van geborgenheid. / Om tuis te kom.” (p. 31).

Om saam te vat, soos dit duidelik in die gedig ‘MB3’ verwoord word:

Ek voel my vingerpunte tintel

ek voel hoe kry ek lyf ek kry die snuf van skryf en skryf

myself die lewe in, en meteens myself daaruit.

Die titel van die gedig, ‘MB3’ (p. 30) slaan op die literêre filosoof Maurice Blanchot, wie se denke oor die dood en literatuur Myburg duidelik beïnvloed het (gaan lees byvoorbeeld:  Blanchot & Ann Smock se L’écriture Du Désastre, 1995), maar die digter volg dit nie noodwendig na nie. Blanchot noem byvoorbeeld die dood “the impossibility of every possibility”, presies die teenoorgestelde as Heidegger se konsep van dood as “the possibility of the absolute impossibility” van Dasein. Die perspektief wat Myburg in Uittogboek voorhou, is veel nader aan Heidegger se beskouing. [Die geleentheid ontbreek hier om in te gaan op die interessante tegniek wat Myburg in dié drieluik, waarvan bogenoemde gedig deel is, inspan. Hy gebruik die voorletters MB, wat allereers net sonder verwysing aangebied word, en dui só op die universele gestalte; dan, in die tweede gedig, verwys dit na Marthinus Beukes, die literator en filosoof; en in die derde gedig word Maurice Blanchot as persona verdig. Hierdie doeblering van karakteristiek word ʼn literêre procédé wat nie net belangrike digter/skrywer/-filosowe huldig nie, maar ook ʼn generiese virtuele beeld vorm waarin mensdommes (soos die Groot Sagmoedige Reus dit sou noem) ewige gestalte kan verkry, en sodoende viral bly! In die gedig ‘Memoires’ word dit as volg begrond:

dit is dié enkelinge wat soos bakens

deur die eeue uitstaan waarop ek

sal steun, én die periodieke onsterflikheid.]

Die Chinese duffelsak op die voorblad is ʼn ikoon van tydelikheid en transisie. Dit word in die sesde gedig van die reeks ‘Fremdkörper’ spesifiek “geruite China bags” genoem, duidelik “sakke, gemaak vir migreer” (p. 21). Die digter kan goedsmoeds saamsing: All my bags are packed, I’m ready to go … Maar hierdie bagasie dra geensins net aardse kommoditeite nie, maar word die somtotaal van “wie ek is”:

Hier staan ek. Ek kan nie anders nie. Met ’n boel bagasie

rondom my gesprei, wat mettertyd gedy het en nie meer

in koffers pas nie. Dié berg ek in geruite China bags wat

tot barstens toe bult, bly ooppeul, by die nate verweer

en rafel. Deur die plastiekmaas lek plek-plek wie ek is,

al die eienskappe wat my op die oog af konstitueer:

wit, man, nie eens meer middeljarig nie, bloot net oud,

op my tong my liewe gutturale taal waarin ek leer

praat het, jare gelede in ’n dorp waarvan die naam nog

net op papier bestaan. In sakke, gemaak vir migreer,

skuil my familie se geskiedenis, my afkoms – ingebed

in stoere geloof – my kultuur wat ek soms wil negeer

dalk omdat dit my soos ’n handskoen pas, die vergrype

van die verlede wat die lewe van soveel mense geruïneer

het, die vergissings van die hede. Dis g’n land vir ’n ou man

dié, nog minder vir een met só ’n pakkaas. Sal ek probeer

pluk aan die spul, poog om dit belyn te kry vir ’n beplande

vaart? Ek voel Bisantium wink – die wil om nie te stagneer

nie. Hier sal ek bly staan, solank ek voortdurend kan bedink

hoe ánders om vreemdheid as die voorhande te formuleer.

Myburg kry dit in die bundel reg om hierdie “uittog”, hierdie “beplande vaart” weliswaar totaal anders te laat verloop as wat ʼn mens tradisioneel verwag, en die feit dat hy sodoende vir homself die dood oortuigend kan transendeer, is waarlik ʼn pluimpie in sy digterlike hoed. Hierdie denkmodus van “gewaande onsterflikheid” wat in die dromende denke van die digterspreker onverpoosd gedy en waarin hy ongestoord kan voortleef, verkry ʼn universele aanbod in die gestalte van die vlugtelingseun Alan Kurdi:

Op drie het klein Alan Kurdi

’n argief betree wat sterflikheid oorskry ’n soort

spektraal met ’n geheue wat onverpoosd gedy.

Die tog oorleef het hy nie. Tog leef hy ongestoord,

digitaal en postuum, in gestoorde stories voort.

Hierdie hartverskeurende foto is van ʼn driejarige Siriese seun wat op 2 September 2015 in die Mediterreense see verdrink het. Sy gesin het probeer om tydens die vlugtelingskrisis Europa te bereik, en hy was ʼn slagoffer wat dit helaas nie oorleef het nie, maar deur sy dood en perpetuele verskyning op die internet én in die gewetegeheue van ʼn mensdom, het hy bepaald ʼn ruimte geskep “wat sterflikheid oorskry”.

Die stellinginname van die episode en agonie hierbo is ʼn baie goeie voorbeeld hoe Myburg verby sy tradisionele Christelike beskouing gegroei het, wat dikwels ontsaglik baie aan die filosofiese en teologiese denke van Ludwig Wittgenstein herinner (daar is ook ander interessante ooreenkomste, wat ʼn mens gerus kan ondersoek). Net twee uitsprake van Wittgenstein om die verband met hierdie bundel uit te wys:

  • “Death is not an event in life: we do not live to experience death. If we take eternity to mean not infinite temporal duration but timelessness, then eternal life belongs to those who live in the present. Our life has no end in the way in which our visual field has no limits.” (Tractatus, 6.431)
  • “To believe in God means to see that the facts of the world are not the end of the matter.” (Notebooks 1914-1916, red. GH von Wright & GEM Amscombe, p. 57).

In ʼn onderhoud wat Alrika Heefers met Myburg in Die Burger (24 Junie 1995) voer, maak hy dié belangrike stelling: “Ek dink die mens reageer volgens oerpatrone en daarin stel ek belang. Die dood is deel daarvan. En dit ondersoek ek graag. Miskien is daar ’n sentrale boodskap in my boek, naamlik dat die dood nie die einde van alles is nie, maar net ’n ander soort lewe is.” Alhoewel hy dit oor Kontrafak sê, is dit dié spektraal van denke wat uiteindelik die persoonlike (r)evolusie van lewensbeskouing in sy werk ten grondslag lê. Myns insiens is dit ʼn grootse bydrae tot die geestelike diskoers, die onvoltooide groot gesprek, in die Afrikaanse digkuns.

5.

Daar is veel, veel meer om in hierdie bundel oop te dek, en ʼn resensie laat geensins reg daaraan geskied nie. Laat my asseblief tog toe om net in die verbygaan die volgende sake aan te stip:

  • In ʼn interessante onderhoud wat Philip John met die digter gehad het, toe hy indertyd nog in Oos-Londen gebly het (http://www.nmmu.ac.za/onseangeltjie/myburg.htm), skryf hy dat bo die voordeur van die digter ʼn bekende aanhaling uit die Middeleeue in groot letters gegraveer is: “olla vogala hebban nestas …”. Dit is ‘n kanttekening van ‘n monnik in sy Latynse Bybel, bes moontlik die eerste variasie van Middelnederlands: “Hebban olla vogala nestas hagunnen, hinase hic enda thu” (“Het al die voëls neste begin bou, behalwe ek en jy?”). Die nes, of dan die binnekamer, en die ontvouende landskap daaromheen, veral die tuin, speel byvoorbeeld ʼn groot rol in Myburg se werk. In ʼn ander onderhoud met Beeld (9 April 2001) gebruik hy die mooi woord “tuinerye”. Daar skuil ʼn ontdekking van paradyslike aard in hierdie kode. Landskap as uitdrukking van die self, die konstruksie van die buiteruimte waarin die ek tot gestalte kom, die bedreiging van daardie territoriale gebied (kyk byvoorbeeld die gedig ‘Sentripetaal’, wat handel oor die vrese rondom huisinbrake in die eietydse Suid-Afrika), en ander fasette, maak dit ʼn boeiende ekskursie, veral as dit byvoorbeeld teen die grein gelees word van Nancy Worman se Landscape and the Spaces of Metaphor in Ancient Literary Theory and Criticism, Gaston Bachelard se klassieke The Poetics of Space en Michel Foucault se konsep van “garden as a heterotopia”, met sy definiëring daarvan as “spaces that may exist as actual places but that serve primarily as fantasy counter-sites to disorderly realities”, ook sy voorhou van “spaces of otherness” (‘Of Other Spaces’ in Diacritics 16 (1): 22–27, Spring 1986). Vertaling: Jay Miskowiec.) Die “taal van tuin” (p. 44) en die jukstaposisie met Historia Naturae is hier veral ook om kulturele, ideologiese en kulturele redes ʼn belangrike fokusperspektief. Die skatpligtigheid aan en invloed van T.T. Cloete as voorvaderdigter is besonder belangrik in hierdie verband.
  • Die gesprek tussen Johan Myburg en DJ Opperman, veral ten opsigte van ʼn spilteks soos ‘Nagwaak’ en die voorgangerdigter se ‘Nagwaak by die ou man’, bring baie interessante aspekte na vore wat smeek om ontgin te word.
  • Die groot rol wat visuele intertekste in hierdie digbundel speel, is glad nie eens aangeraak nie.
  • Myburg se gebruik van vaste gedigvorme in ʼn nuwe jas, is fassinerend en ʼn ondersoek werd.
  • Daar lê ʼn onontginde rykdom in die digterlike geskiedenisoptekening en -skrywing, die herkartografering van ouwêreldse geografie.

6.

Hierdie vierde digbundel van Johan Myburg is miskien een van die hoogste bakens in die Afrikaanse poësielandskap. Dis ʼn bundel wat met die lees en die herlees daarvan telkens weer nuwe vistas sal oopmaak. Dit klink op in ʼn heerlike tongval en met ʼn resonante grootsheid, wat ons jong en klein taaltjie baie, baie trots moet maak. Hierdie bundel is waarlik ʼn wit veer van waarheid in die onsterflike realm.