Versindaba
~ ‘n Kollektiewe weblog vir die Afrikaanse digkuns ~

Met al die gefladder rondom Brett Murray se skildery wat ons president as umkhonto van die nasie uitbeeld, herinner dit ‘n mens sterk aan die snykant wat die kunste wel (nog) het om te bied. En natuurlik is dit die spotprent wat hom juis by uitstek hiertoe leen. (Soos Zapiro, en vele ander soos Anton Kannemeyer, natuurlik al menigmaal gedemonstreer het.)

Nietemin, die New Yorker het onlangs met ‘n nuwe blog genaamd “Page-Turner” begin en om dié geleentheid te vier, het hulle die spotprentredakteur, Bob Mankoff, genooi om sy gunsteling literêre spotprente wat oor die jare jeen by New Yorker verskyn het, te kies en te plaas.

Van hulle is die volgende:

Uiteraard herinner dit ‘n mens sterk aan ons eie Gus Ferguson, in sy eie reg ‘n meester van die literêre sportprent en boonop satiriese  digter.  Wie kan ooit die uiters vermaaklike publikasies soos Light verse at the end of the tunnel (David Phillip Publishers: 1996), Arse Poetica (Kwela: 2003), Waiting for Gateau (Double Storey: 2004) en Dubious delights (Quartet: 2006) vergeet?

Soos die volgende wysheid, byvoorbeeld:

You cannot cage a poet

in a prison or a zoo

because, before you know it,

they’ll write about that too.

(Uit: Arse poetica, 2003)

En, by wyse van groet, twee van Gus Ferguson se spotprente hieronder.

(c) Gus Ferguson

Verlede Vrydag kon ek skryf van Gilbert Gibson wat tans deel uitmaak vanj Ooteoote se “vertaallab”; vandag kan ek berig van twee omvattende onderhoude met Ronelda Kamfer wat ‘n week gelede in die NRC Handelsblad (11/05/2012) en De Volkskrant (12/05/2012) verskyn het. Hierdie onderhoude is gevoer na aanleiding van haar nuutste bundel, Santekraam, se ongekende sukses in die Nederlandse vertaling deur Alfred Schaffer; eersgenoemde deur Christine Otten gevoer en laasgenoemde deur Arjan Peters. Beide onderhoudvoerders het met Kamfer gesels tydens haar tweemaandelange verblyf as Spui se ‘writer in residence’ onlangs in Amsterdam.

Aangesien Otten se onderhoud volledig op NRC se webblad te lese is, gaan ek net by wyse van lusmakers daaruit aanhaal. Kamfer se nuutste bundel word byvoorbeeld soos volg deur Christine Otten beskryf: “Santenkraam, de tweede bundel van Kamfer en voortreffelijk vertaald door Alfred Schaffer, is complexer dan Als de slapende honden, maar niet minder betoverend. Het leest bijna als een novelle: alle gedichten horen bij elkaar. Ze vertellen de verhalen van haar familieleden, van wie ze mythische personages maakt als ome Grotevis Visser, Slimme Sarah en Malle Maria, die terugverlangen naar de wereld waaruit ze met geweld verdreven zijn.”

Hierop reageer die digter met die volgende opmerking: “Ik vertel de verhalen door, omdat er anders nauwelijks iets bewaard blijft. Dat beeld van de mensen in de zee, onder water, hun stemmen die niet gehoord worden, dat had ik heel lang in mijn hoofd. Zo zag ik mijn grootouders. Alle elementaire mensenrechten werden hun ontzegd. Kleurlingen in Zuid-Afrika hebben bijna geen eigen geschiedschrijving, niemand nam de moeite onze verhalen vast te leggen. Anders dan de zwarten, die ondanks de Apartheid een sterke identiteit en cultuur en eigen talen hadden en hebben, vielen wij steeds overal tussen. Onze taal is Afrikaans, de taal die afstamt van de Hollanders”; ‘n opmerking wat gevolg word deur ‘n beskrywing van haar grootwordjare by haar grootouers in Grabouw en die skok wat die latere stadslewe op die Kaapse Vlakte vir haar was …

Dit is egter veral Kamfer se verwysing na Antjie Krog as ‘leermeester’ wat my geïnteresseer het: “In het begin durfde ik nauwelijks tegen Antjie te praten. Zij was de enige Afrikaner dichter die ik had gelezen en ik bewonderde haar om haar eerlijkheid. Ze legde boeken op mijn tafel: Breytenbach, Van Wyk Louw, ‘Je moet weten wie je voorgangers waren,’ zei ze. Ik had geen benul van literaire theorie. Als mijn uitgever het over ‘vrije vorm’ had, wist ik amper wat ze bedoelde. Ik deed maar wat. Maar van Krog leerde ik op mijn eigen stem te vertrouwen, mijn eigen schrijversinstinct en op eerlijkheid [...] Eerlijkheid is lastig. Neem mijn gedicht ‘Kathy had kinderen‘. Het is gemakkelijk om kritisch te zijn over Apartheid, maar veel moeilijker is het als het gaat om de goedwillende blanken die vochten tegen de Apartheid en onze verhalen gebruiken.”

Teenoor Otten se onderhoud, waarin veral op die gedigte en die vertaling daarvan gekonsentreer word, gebruik Peters weer meer ‘n persoonlike aanslag deur onder andere ook op die kontekstualisering van die gedigte te fokus: “Over die township-kant dichtte Ronelda Sonnet (de tweede naam verwijst naar haar grootmoeder) Kamfer veel in haar debuut Nu de slapende honden (uit 2008, vertaald in 2010), zoals in het gedicht waarin een meisje vertelt hoe ‘een gewone blauwe maandagochtend’ er uitziet: ergens moet een moeder het lijk van haar kind identificeren, op een straathoek staat een meisje grapjes te maken ‘met haar toekomstige moordenaars’, pistoolschoten weerklinken een straat verderop en ‘tijdens de voorlichtingsles begon mijn hoogzwangere beste vriendin te bloeden’. De taal van Kamfer kan zingen, maar haar soepele Afrikaans verdoezelt niets. De Hollandse lezer die het ene moment nog glimlacht om haar ritmische en vindingrijke taal kan even later zonder pardon uit de droom worden geholpen.”

Oor die taalkwessie laat Kamfer haar soos volg uit: “‘Schrijven deed ik ook al vroeg erg graag. Voor mijn moeder moest ik verjaardagskaartjes schrijven, omdat ze wist dat ik daar plezier in had: vreselijke explosies van sentimentaliteit waren het vaak, maar iedereen was er blij mee [...] Ja, ik schreef meteen al in het Afrikaans. Ook in het Engels, maar dat was vooral omdat ik dan complimenten kreeg: ‘wat is jouw Engels al goed, voor een kind!’. Het staat slimmer als je Engels spreekt, en vooral als je dat zonder accent kan. Afrikaans wordt vaak gezien als de taal van arme mensen. Het heeft niet veel status. Maar ik ontdekte bij het schrijven dat Afrikaans mij toch beter past, ik ben daarin oprechter. En het is de taal die ik met mijn grootouders sprak, en die ik thuis spreek. Iets van rebellie zal er ook bij komen: vooral kleurlingen verwachten dat ik Engels schrijf, alle jongere kleurlingen doen dat, en daar wil ik dan niet aan voldoen. Maar het belangrijkste is dat ik eerlijker ben wanneer ik Afrikaans schrijf ondanks het stigma dat het óók een besmette taal is ; die van het apartheidsregime.”

Santekraam

En oor Santekraam, die volgende: “‘In zekere zin is Santenkraam een vorm van geschiedschrijving. De verhalen van de familie van mijn grootouders zijn nooit op schrift gesteld. Ze vertellen die elkaar dóór, en die gaan verloren wanneer ze sterven. Op mijn eigen kleine manier wilde ik voorkomen dat die verhalen zouden verdwijnen. Wilde weten waar ik vandaan kom, wat mijn achtergrond is. Anders doet niemand het.’ Het leverde gedichten op waarin de band tussen mens en natuur (zee, wind, vissen, stranden) zeer hecht is, een magische wereld die Kamfer op momenten laat contrasteren met het geweld en het apartheidssysteem dat tot gedwongen verhuizingen, tot armoede en rechteloosheid leidde. ‘Het gaat over hun dromen, maar ook over de teleurstelling dat het meestal dromen moesten blijven. Mijn opa heeft zijn hele leven op de boerderij gewerkt. Toen het fysiek niet meer ging, heeft zijn baas hem weggestuurd. Mijn opa verhuisde toen naar Kaapstad, om noodgedwongen in een kamertje bij een van zijn kinderen in te trekken. Ik was een tiener, en altijd als ik mijn opa zag, kon ik zijn teleurstelling in het leven voelen. Die heb ik willen overbrengen. Al kan hij het niet meer lezen: mijn opa is overleden, er is alleen nog één oudoom in leven. Die is ziek, hij kan niet lezen, maar hij weet van Santenkraam. Goed dat het er is, zei hij mij, ‘veel mensen gaan zich jou herinneren’ [...] Een paar maanden geleden is ook mijn moeder gestorven. Zij heeft vorig jaar de titel van mijn bundel als het ware gekeurd. Santenkraam, een verzameling van stemmen en invloeden, van mijn opa tot Van Ostaijen. Santenkraam, ja hoor, dat woord ken ik wel, zei mijn moeder meteen, dat is kitchen-Dutch, de taal die vroeger de slaven onderling spraken. En ik wist dat de titel goed was.”

Nou ja, toe. Watter wonderlike blootstelling aan een van ons mees begaafde jonger digters! En wie weet, dalk maak juis dít die deur vir vele ander name wat tans maar nog net ‘sluimerend’ is, oop.

Graag plaas ek by wyse van leestoegif onderstaande vers uit Santekraam. Gaan kyk gerus ook na Chrètien Breukers se bespreking van die openingsgedig in Noudat slapende honde op De Contrabas se webtuiste, en indien jy dit gemis het, is daar ook nog Yves T’Sjoen se indringende bespreking van die ontvangs wat Rondelda Kamfer daar bo in hul geweste geniet.

***

dit vat ‘n kat om ‘n muis te vang
 
ek het my pa gaan soek
eers buitekant
waar mens mos begin
in die tuin tussen sy rankrose
toe in sy motorhuis
waar hy altyd in stilte besig is
laaste het ek binne gaan soek
waar mens mos eindig
drie kloppe
een
twee
drie
op jou merke gereed weg
my hand het sy asem opgehou
al vyf vingers se oë was toe
met die oopdraai van die handvatsel
het die deur gekreun
my vingers het my probeer waarsku
een
twee
drie
op my merke gereed weg
my oë was toe
maar ek kon hom sien
ek kon my pa sien hang
hy hang
en hy hang
en hy hang
sonder my
elke dag sonder om te val
hang hy
hy hang nou nog 

© Ronelda S. Kamfer (Uit: grond/Santekraam, 2011: Kwela Uitgewers)

Ooteoote het onlangs begin met ‘n opwindende projek wat hulle ‘n vertaallab noem. Hiervolgens word gedigte van bepaalde digters geplaas met die uitnodiging aan hul lesers om dié gedigte na Nederlands te vertaal. Aangesien dit ‘n interaktiewe blad is, kan die vertalings direk  na die betrokke gedigte geplaas word.

Pas het ooteoote dan ook die 18de aflewering in hul vertaallab geplaas en watter verrassing was dit nie om vier nuwe gedigte deur Gilbert Gibson (foto) daar te vind nie … Besonder interessante gedigte wat almal met die konsep “huis” te make het; iets wat ‘n mens laat vermoed dat ‘n nuwe bundel besig is om vorm aan te neem.

As lusmaker plaas ek onderstaande gedig; ‘n gedig wat by tye van hierdie skrywe nog nie vertaal is nie.

[81]

ek wil jou huis omhels maar
daar’s nie mure nie
selfs al is jou stoep bloot-
gestel aan onheilige hande
en die heining ‘n deinende reeks
van skande wat ten spyte van
intensie tot die teendeel lei na groter verlies
na ‘n eksperiment waar gedagtes nog vry
die lyf se begeerte onvermydelik kan koester
selfs in konkriet lê onskuld en troos
waar hierdie bloedige lippe van jou
oor glimwit tande die laaste woord inkry
dit laat jou vensters soos jare voel waar-
oor die wind se lied met die
sluimerige spoed van voete in sirkels loop
en uit die aard van sinjale probeer geute
my stil te verduidelik
duidelik kan jy die uil jou naam hoor roep
duidelik kan jy die klop aan die deure voel

Marianne Morris

‘n Ander digter wie se gedigte as 13de aflewering geplaas was, en dus reeds deur verskeie deelnemers vertaal is, is die jong Britse digter Marianne Morris wat einde Maart aan Perdu se program ‘De scheppende kracht van het vertalen‘ deelgeneem het. Tydens dié geleentheid het Han van der Vegt en Frank Keizer van haar gedigte vertaal en voorgedra.

Marianne Morris se vorige bundels is Iran Documents (2012, Trafficker Press), Commitment (2011, Critical Documents), Tutu Muse (2007, Fly by Night) and A New Book From Barque Press, Which They Will Probably Not Print (2006). In 2008 is die Harper-Wood Scholarship for Creative Writin aan haar toegeken.

By wyse van toeligting volg een van Morris se gedigte hieronder, met die Nederlandse vertaling daarvan deur  Hannie Rouweler.

***

ART WILL SAVE YOUR LIFE

like it does mine even before I’ve performed the little death
goes behind me like a yellow brick road
path my feet
dented lapping nerve. Safety in knowing that what holds you up
isn’t alive, and therefore can’t leave. Only you can leave, and you will
mouthing your twist like an undisciplined lover and throw in its face
hands empty of pen, calling it husband-hungry
in tutu with dayglo.
Come back to me now
my love you will eventually say, long after the fact. Her face will turn
and be neither woman, nor man, but lung heaving under ocean,
the muscle perfectly formed under skin when you open the door
a mechanism whose longevity nurses you at the breast,
a site of fire that moves beneath you, first rippling and
then slowing into a drill pump between canapés the suit
contains the warble of your admissions and of ordinariness
and of everything, everything that can be said about our bodies
can also be said about the soul that moves
dehydroepiandrosterone moves my bed
as modernity refuses to pass away and you are miles away
leaping about in it, clear about life, where it goes, who to talk to,
the little years pulsing with breath, fish swim in the lung
and now life with its death is a crashing presence
a subjective masterpiece
a monster whose horns and tusks toss me
on the wind that crashes into the house.

Art pulsates within me, more than an absent child
more than the fund to help babies
more than electricity. Apple+tab
darts between worlds as in rooms I haven’t the patience
to walk through
and cannot give ‘no’ to the food, in it pours
I want to make little words in all of the windows
make nothing for too long in one place, lest the depth appeal
to the monster, slithery-tongued, e-oriented
hiding among dashes in ‘Sent Items’
waiting for a lashing of tongue.
There is no surface desire, anymore, now it goes so deeply
into me that I look and it’s lost
over dinner it’s lost
over the weekend it’s lost
and I turn to you, startled at last to meet eyes
‘to make eyes meet’ is the song that explodes
who knows how much of me sleeps, even I don’t.

© Marianne Morris (Uit: Commitment (2011, Critical Documents)

***

KUNST ZAL JE LEVEN REDDEN

zoals bij mij het geval is zelfs voordat ik de kleine dood heb opgevoerd,
gaat achter mij aan als een weg met gele bakstenen
baant mijn voeten
gedeukte opgelapte zenuwen. Veiligheid te weten dat wat je overeind houdt niet levend is en daardoor dus niet kan weggaan. Alleen jij kunt weggaan en je zult gekke bekken trekken als een ongedisciplineerde minnaar en lege handen zonder een pen in zijn gezicht gooien, dit echtgenoot-honger noemen
in balletrokje van fluor.
Kom nu maar weer bij me terug
lieveling, zul je vermoedelijk lang na het incident zeggen. Haar gezicht zal veranderen, niet in een vrouw ook niet in een man, maar longen zwellen onderin de oceaan, spieren volmaakt gevormd onder de huid wanneer je de deur opent
een mechanisme dat lang prettig aanvoelt op de borst,
een haardvuurtje dat onder je doorgaat, eerst golvend en
dan langzaam overgaat in een drilboor tussen canapés, het pak
bevuild met het gekweel van jouw goedkeuringen en van gewone dingen
en van alles, alles wat over onze lichamen kan worden gezegd
kan ook over de ziel worden gezegd die beweegt
dehydroepiandrosteron beweegt mijn bed
omdat deze tijd weigert voorbij te gaan en jij mijlen van mij vandaan
erin springt, duidelijk over het leven, waar het naartoe gaat, met wie te praten,
de kleine jaren ademen door, vissen zwemmen in de longen
en nu is het leven met zijn dood een vernietigende tegenwoordigheid
een subjectief meesterwerk
een monster wiens hoorns en slagtanden met mij doen wat ze willen
in de wind die tekeer gaat in mijn woning.

Kunst pulseert in mij, meer dan een afwezig kind
meer dan het fonds om babies te helpen
meer dan elektriciteit. Apple+tab
pijlen tussen werelden omdat ik niet het geduld heb
door kamers te lopen
ruimten waar ik het geduld niet voor heb
om door te lopen
en geen ‘nee’ tegen eten kan zeggen, naar binnen giet
ik wil kleine woorden in alle vensters maken
niets te lang voor op één plaats, de diepte is aantrekkelijk
voor het monster, met gladde tong, e-mail gericht
die zich verschuilt tussen onverwachte aanvallen in ‘Verzonden Berichten’
wachtend op de zweepslag van de tong.
Er bestaat geen oppervlakte verlangen meer, nu gaat het zo diep
in mij dat ik zie dat het verdwenen is
na het avondeten is het verloren
na het weekend is het verloren
wie weet hoeveel van mij slaapt, zelfs ik weet het niet.

© Marianne Morris (Vertaal deur Hannie Rouweler)

Ek wou so graag ‘n ordentlike stuk oor hierdie projek geskryf het, maar dit sneuwel elke keer weens tydsfaktore. Nou plaas ek maar net kortliks, sodat dit aan die gang kan kom.

Die webwerf van http://www.literarytourism.co.za/ benodig name en inligting van Afrikaanse skrywers met KZN-verbintenisse. Hier is ‘n uittreksel uit die brief wat ek van die baie vriendelike Lindy Stiebel ontvang het.

“we welcome writers in any language and if we’re light on the Afrikaans writers then please help add to the list! We work on suggestions from people and will get DJ Opperman and Riana Scheepers added to the ‘to-do’ list. In fact if you have the time and energy, you could construct the profiles yourself ? Go to www.literarytourism.co.za for some examples: we need a short bio (which highlights KZN connections if possible), a photo of the writer, a relevant or typical extract from their work and a list of works published. We would acknowledge your contribution.

Han-shan (skets), of te wel ‘Cold Mountain’, soos sy naam in Engels vertaal word, was ‘n kluisenaardigter wat in die 8ste eeu in China geleef het en vandag steeds as een van die vernaamste Buddistiese digters gereken word. Nie net het Jack Kerouac sy boek  The Dharma Bums, wat in 1958 verskyn het, aan Han-shan opgedra nie, maar onlangs het daar ook nuwe vertalings van sy gedigte in Engels verskyn. Red Pine, of te wel Bill Porter, was vir dié vertalings verantwoordelik.

Nietemin, Han-shan was blykbaar iets van ‘n boemelaar: bekend vir sy kluisenaarsbestaan (hy het in ‘n grot in die provinsie Chekiang gebly), met ‘n bamboeshoed en verslete klere en houtskoene. Tog was hy van bevoorregte stand en het hy boonop ‘n goeie skoolopvoeding geniet. Sy leefstyl was dus uit eie keuse en hy het glo meer as ‘n honder jaar oud geword. Volgens Fleda Brown se bloginskrywing wat ‘n vriend aan my gestuur het, kan Han-shan se gedigte soos volg beskryf word: “His poems are simple, the tone of a plain man just talking. Because of that, I assume, he wasn’t until recently considered one of China’s canonical poets. If you read a number of these poems-and there are hundreds-you begin to feel his voice and his presence.”

Inderdaad ‘n poësie wat gekenmerk word deur ‘n meesleurende gevoel van tydloosheid; iets wat uiteraard ‘n illusie is, soos Denise Levertov by geleentheid gesê het: “What we need is the ‘illusion’ of having infinite time to write. We know we don’t have infinite time, but to do the work, we need to feel that time is stretching out before us, that we’re going to be able to sink into ourselves and just watch and wait to see what emerges. That watching and waiting may involve a lot of active writing, but it’s exploratory, not driven.” (Soos aangehaal deur Fleda Brown.)

En dan eindig me. Brown haar blog met ‘n versugting wat ‘n mens nogal tot nadenke stem: “What does one do, in this driven age, when we are asked to promote our own books, set up our own readings, blog (ahem) on our websites-all the things that mitigate against solitude, silence, and time? We could be like Albert Goldbarth and a few other Luddites who don’t have computers, who keep their lives pretty simple. Frankly, you can do that IF THE WORLD IS  ALREADY BEATING A PATH TO YOUR DOOR. [...] I have had to push upstream against my tendency to hide out, to be a hermit. I like being a hermit. Writing a blog is being a hermit, actually. I am sitting here and thinking out loud and you are there, reading. I’m here, you’re there. I am like Cold Mountain. Do you think he wrote all those poems to amuse himself? Those were his blogs. Or, as Emily Dickinson would have called them, his ‘letter to the world.’”

Ai. Wat ‘n mens darem nie sal doen om op die stoep van jou houthuisie in die berge kan sit en kyk hoe stadig die wêreld verbyskuifel nie, nè. Maar nou ja, dis pure versugting. Soos ‘n ander vriend  van my altyd graag sê: “Of TV and music alone man cannot live.” Ten minste kan ‘n mens darem probeer, grap ek dan gewoonlik.

Nietemin, hieronder volg drie korterige gedigte van die man uit koue streke. (Terloops, die skets heelbo is van Han Shan gemaak deur Soga Sho-haku en is tans in bewaring by die Boston Museum of Fine Arts.)

*** 

Towering cliffs where the home I chose
bird trails beyond human tracks
what does my yard contain
white clouds clinging to dark rocks
every year I’ve lived here
I’ve seen the seasons change
all you owners of tripods and bells
what good are empty names

***

When water is so clear it sparkles
you can see the bottom without effort
when your mind doesn’t have a goal
no circumstances can distract you
once your mind doesn’t chase illusions
even a kalpa* holds no changes                   

if you can be so aware
from such awareness nothing hides

***

Cold Cliff’s remoteness is what I like
no one travels this way
a great peak penetrates the clouds
a lone gibbon howls on the ridge
what could please me more
my heart content I enjoy old age
the seasons change my appearance
but the pearl of my mind stays safe

***

Nota: * kalpa = eon, of ‘n onbepaalde tyd
(c) Han-shan (Vertaal deur: Bill Porter aka red Pine)

Amusante storie in die Guardian gister, oor ʼn hele span wiskundiges wat literêre invloed gekwantifiseer het in 7 733 literêre werke tussen 1550 en 1952. Volgens die Guardian beweer die wiskundiges: “The so-called ‘anxiety of influence’, whereby authors are understood in terms of their response to canonical precursors, is becoming an ‘anxiety of impotence’, in which the past exerts a diminishing stylistic influence on the present.” As moontlike verduideliking, skryf die navorsingsleier: “One hypothesis is that there is so much more to read now and more kinds of ‘important’ work that if we believe that style is influenced by what one reads, then it is less likely that people generally devote the preponderance of their reading to the older ‘classics’.”

Heerlike debat wat daarop volg in die kommentaar onderaan die storie.

In my vorige blog het ek berig oor ‘n kreatiewe projek met jongmense uit Promosa, Potchefstroom. Die algemene doel van die projek is om reflekterende gesprekke oor kunsskepping te fasiliteer met die doel om deelnemers by praktykgerigte navorsing te betrek en om ‘n platform te skep waar wisselwerking tussen praktyk en teorie kan plaasvind.

Die doel van die gemeenskapsontwikkelingsprojek – wat deel is van die groter projek Weerspieëling en Weerklank – is om talentvolle jong skrywers uit die gemeenskap bloot te stel aan verskillende kreatiewe aktiwiteite en sodoende hulle belangstelling te prikkel en hulle vaardighede te slyp, spesifiek met betrekking tot skryf.

Die ervaring het geleer dat sulke projekte dikwels ‘n positiewe bydrae lewer ten opsigte van sosialisering, selfrefleksie, formuleringsvaardighede, positiewe verwerking van kritiek en kritiese nadenke oor eie werk. Dikwels verhoog so ‘n projek ook deelnemers se gevoel van eiewaarde. Die afgelope weke het ons gesien hoe ‘n klein groepie deelnemers ontluik as skrywers, hoe hulle kritiese denke begin ontwikkel het, ‘n mening oor mekaar se skryfwerk én hulle eie skryfwerk begin vorm het en hoe hulle selfvertroue week na week toegeneem het.

Hieronder verskyn Leonora van Rooyen, projekorganiseerder en derdejaarstudent in Kreatiewe Skryfkuns, se opsomming van die projek tot op datum:

Toegerus met ’n kamera word die deelnemers van die Weerspieëling en weerklank-skryfprojek die Potchefstroom omgewing ingestuur op soek na treffende tipografie, topografie en tipologie.

’n Dag in die lewe van ’n fotograaf, meld die deelnemers, is soos om deur die lens van ’n bril te kyk en die wêreld deur nuwe oë te aanskou: die geleentheid om te eksperimenteer met visie, om die tipografie, topografie en tipologie wat so onsigbaar is, maar tog so sigbaar, te aanskou. Deelnemers word die taak opgelê om ’n tema te kies en daarbinne foto’s te neem.

Die blootstelling aan die variasie wat die tegnologie bied, die manipulasie van foto’s met kleurtoon  om ’n bepaalde gevoel te skep, afhangende van wat die fotograaf en skrywer wil hê, word op die proef gestel en laat die deelnemers met behoorlike opwinding. Verskeie skryfoefenings word ondernneem om kreatiwiteit te stimuleer en geboorte te skenk aan idees vir ’n teks.

Na ’n beperkte tyd vir die skep van die kreatiewe teks, word die konvensies van die onderskeie genres, naamlik prosa en poësie oorsigtelik aangebied deur die bekende digter Bernard Odendaal e skrywer Franci Greyling. Deelnemers word opgeskerp en die nodige gereedskap by die skep van ’n teks in die onderskeie genres, word bespreek.

Deelnemers word ook verras deur die optrede van die  musikant Dion Meiring uit  die bekende Afrikaanse sanggroep Glaskas. Dié sanger wat ’n toonsetting lewer van die gedig deur een van die deelnemers, het die deelnemers behoorlik op hul voete. Die musikant gee ook waardevolle wenke aan die groep met betrekking tot die skryf van lirieke.

Deelnemers is onlangs deur dr. Marlies Taljard begelei in die afronding van hul tekste, met ’n insiggewende interaktiewe sessie. Met die uitruil van idees ontstaan daar ’n nuwe karakter, vorm en uitsprake in die onderskeie tekste.

Groot dinge is aan die kom met die spanningoomblik van openbaring op hande. Wag en sien!

 En dit laat my tog wonder: was Shakespeare regtig reg? Waarom klink die volgende dan so vreemd?

Daai pienk kakkerlak ruik darem lekker.

teenoor

Ek gril my dood: Daar kom daardie roos alweer. Trap hom pap of spuit hom poegaai met Doom.

So ’n naam-omruilery laat my nogal dink en juis as gevolg van stukkies trivia wat ek gedurende onlangse navorsing oor Mozart op afgekom het.

Mozart is gedoop op 28 Januarie 1756, ’n dag na sy geboorte en in die doopregister in die St. Rupert-katedraal in Salzburg staan die volgende name volgens destydse Katolieke kerkgewoontes in Latyn geskrywe:

Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus

Sy vreemde tweede naam Chrysostomus, verwys na 27 Januarie, die dag van die heilige St. Chrysostom.

Die interessante deel is egter sy laaste naam Theophilus wat vertaal kan word as Geliefde van God en dit is hier waar ons eintlike storie begin.

Skaars 12 dae na Wolfgang se geboorte skryf die trotse vader Leopold aan sy vriend Johann Jakob Lotter:

“Ek moet jou ook inlig dat op 27 Januarie om agtuur in die aand het my geliefde vrou geboorte geskenk. Die nageboorte moes verwyder word en sy was ongelooflik swak. Maar nou, goddank is beide sy en die baba wel. Ons seun se name is Joannes Chrisostomos, Wolfgang, Gottlieb.”

Verskillende name is aan Mozart gedurende sy leeftyd toegeken, maar die naam Wolfgang Amadeus soos ons hom vandag ken was nie een daarvan nie.

Die gebruik van name destyds het dikwels afgehang van die taal.

In Italië was Ludwig von Beethoven, bekend as Luigi von Beethoven en in Frankryk as Louis von Beethoven. Maar ek kan my nie juis indink dat Giuseppi Verdi gedurende die laat negentiende eeu in Engeland miskien bekend kon staan as Joseph Green nie.

Maar hoe het Wolfgang Mozart self sy briewe onderteken?

In ’n brief van 31 Oktober 1777 teken hy grappendewys: Joannes Chrisostomus sigismundus Wolfgang gottlieb Mozart en so ook op 14 Februarie 1778 Wolfgang gottlieb Mozart. (Let wel na gottlieb wat met ’n kleinlettertjie geskrywe is.)

Wolfgang se eerste briewe is geskrywe in 1770 gedurende sy reis na Italië saam met sy vader. Dikwels was dit slegs ’n naskrif tot een van van sy pa se briewe.

So sluit hy grappenderwys ’n brief van 10 Februarie 1770 af: Wolfgang in Germania, Amadeo in Italia De Mozartini .

In ’n ander brief noem hy homself sommer: Wolfgang de Mozart, Baron von Hochental.

In ’n brief aan sy suster Nannerl noem hy homself Franz von Bloedneus en in ’n stuitige brief aan sy niggie Maria Thekla as Sauschwanz. Wolfgang Amadè Rosenkranz (5 Nov 1777)

En ook ander onsinnighede kom later voor soos op 31 Januarie 1778 toe hy sy van agterstevoor spel as TRAZOM en in ’n latere brief homself Mozart Romatz noem.

Maar sy heel geliefde tekennaam was Wolfgang Amadè, ’n naam wat hy vir 14 jaar lank vanaf 1777 tot met sy dood in 1791 gebruik.

Segs in een enkele brief spot hy in ’n naskrif en gebruik hy die naam Amadeus: Johannes Chrisostomus Wolfgangus Amadeus Sigismundus Mozartus

En lees mens sy laaste briewe van 1790 en 1791 gebruik hy later slegs die enkele woord Mozart en só ook het hy sy heel laaste brief ondertteken.

Wolfgang het dus in sy leeftyd algemeen bekend gestaan as Wolfgang Amadè Mozart en so staan dit ook in ’n teaterprogram van Zauberflöte in 1791

Herr Wolfgang Amadè Mozart

Kapellmeister und Kammer-Compositeur

Op 5 Desember 1791 sterf hy en die Doodsregister van die St stephen-katedraal staan daar vir die heel eerste keer geskrywe: Herr Wolfgang Amadeus Mozart

Maar miskien sou hy self maar net soos in sy laaste briewe bekend wou staan as Mozart, maar vandag is daar nes met die name Marilyn en Elvis en Garbo slegs één AMADEUS.

Hier is ’n versie wat ek ’n klompie jare gelede geskryf het:

Wolfgang Amadeus

your lovely tunes they play us

everywhere – both near and far

I-pod, concert hall and car.

Can anything be finer

than your little Eine Kleine?

Your years on earth were five times seven.

Bet they play your tunes in heaven.

Meanwhile, buddy – cheerio!

I’ll hear you on my Stereo.

Om die afsterwe van die onoortreflike digter Lucebert agtien jaar gelede (op 9 Mei 1994) te gedenk, is daar heel gepas verlede week begin met ‘n jubeling vir die ontslape digter. Deel van dié feesvieringe is die tentoonstelling “Open de kooien van de kunst, gedichttekeningen van Lucebert” wat tot 9 September vanjaar by die Cobramuseum in Amstelveen beskou kan word: “In deze tentoonstelling wordt voor het eerst uitgebreid aandacht besteed aan de gedicht-tekeningen van Lucebert (1924-1994), de dichter en beeldend kunstenaar die lid was van de Cobra beweging en van de Vijftigers, de spraakmakende club van experimentele dichters. In zijn bevrijdende en tijdloze gedichttekeningen ontwikkelde Lucebert een vernieuwende woord- en beeldtaal. Ook wordt er aandacht besteed aan het drukwerk dat Lucebert voor anderen ontwierp, waaronder boekomslagen en illustraties voor bevriende schrijvers en dichters zoals Remco Campert en Bert Schierbeek. De tentoonstelling werpt een nieuw licht op het boeiende dubbeltalent van Lucebert.”

Op Cobra se webtuiste is daar dan ook ‘n bespreking van dié tentoonstelling deur Paul Demets wat gelees kan word. Uiteraard word daar in dié bespreking ook aandag gegee aan die enorme bydrae wat Lucbert tot die Nederlandse letterkunde gelewer het.

Lucebert

Volgens Demets bestaan daar vele voorbeelde van digterskilders, maar selde indien ooit is daar van dié ‘dubbeltalentvolles’ wat op so ‘n gefokusde manier sowel hul skryf-  as skilderwerk tot ‘n enkele kunsuitting integreer: “In zijn debuutbundel apocrief/de analphabetische naam (1952) manifesteert Lucebert zich meteen in boekvorm als dubbeltalent. Op de cover staat een tekening van hem. En ook binnenin zijn er twee opgenomen. Vanaf dat moment worden zijn spontane lijnvoering, de wezens die tegelijk op mensen en monsters gelijken, de humor en de grimmigheid typische kenmerken voor zijn beeldend werk. Ze zijn de beeldende vertaling van wat we ook in zijn poëzie terugvinden: “ik ben geen lieflijke dichter”, schrijft hij in het bekende gedicht ‘school der poëzie’ uit zijn debuutbundel [...] Poëzie en beeldende kunst worden een vrijplaats voor de verbeelding én een vorm van aanklacht. Hij wil een nieuwe schoonheid scheppen, aangezien de oude haar ‘gezicht verbrand’ heeft, zoals hij elders schrijft. Hij snakt in ‘school der poëzie’ ‘naar het riool/ van revolutie’. Voor zijn onconventionele omgang met de taal wordt hij beïnvloed door de dadaïstische dichter Hans Arp en voor het mystieke aspect door de poëzie van Hölderlin. Zijn beeldend werk vertoont sporen van Paul Klee, Juan Miro en Max Ernst. Net zoals de surrealisten en de kunstenaars van Cobra huldigt hij het spontane en het naïeve dat aan kindertekeningen doet denken. Zowel in zijn beelden werk als in zijn poëzie creëert hij een aanstekelijke vitaliteit. “Verflichaam leef!”, schreef hij.”

Sjoe. Wat ‘n besonderse, onvergeetlike digter was hy nie … Trouens, sy vroeëre bundel Val voor vliegengod (1959) is tot vandag toe nog een van my absoluut gunstelingbundels. (Hier kan ‘n besonder interessante bespreking van Lucebert se digwerk gevind word; kyk veral na die aangehaalde strofers uit die gedig wat hy vir Breyten Breytenbach geskryf het …)

Nietemin, vir jou leesplesier volg ‘n korterige vers van Lucebert hieronder.

***

Hammond

de grote wind verlaat de kleine wegen
en alle huizen krijgen
een tastbare gelijkenis met orgels
op een stoel sterft een mond
uit een pot wordt geboren
alle mensen zijn eindelijk rond
vrij opborrelend uit de vette toongrond

© Lucebert (1924 - 1994)

Die Amerikaanse digkuns is natuurlik bekend as ‘n digkuns met ‘n verbysterende produksie en omvang; in dié mate dat dit ‘n onbegonne taak is om te bereken presies hoeveel digbundels per jaar in die VSA verskyn. In die meeste gevalle sal so ‘n toedrag as iets positiefs gesien word, maar pas het daar ‘n omvattende en besonder indringende artikel deur Marjorie Perloff in die Boston Review verskyn wat ‘n ánder perspketief hierop plaas. Volgens Perloff is die dood in die pot vir die Amerikaanse digkuns indien daar nie drasties ingekort word ten opsigte van hierdie ooraanbod van poësie nie.

Sy begin haar artikel met ‘n verwysing na Jed Rasula se navorsing oor kreatiewe skryfkursusse aan universiteite en kolleges. Hiervolgens bevind hy dat daar in totaal 1.800 dosente betrokke is by die 177 instansies waarop hy sy navorsing baseer het. Indien dié getal egter na die totale aanbod van 458 skryfkursusse landwyd getransponeer word, bevind Rasula dat daar meer as 20,000 akademici betrokke is by die onderrig van kreatiewe skryfwerk: “All these people must comply with the norms for faculty in those institutions, filing annual reports of their activities, in which the most important component is publication. With that in mind, I don’t need to spell out the truly exorbitant numbers involved. In a positive light, it has sanctioned a surfeit of small presses . . . to say nothing of all the Web-zines.”

Volgens Perloff is die geïmpliseerde bedreiging van dié toedrag van sake natuurlik die magdom gegradeerders wat deur die verskillende fakulteite tot publikasie gedwing word ten einde die voortbestaan van die onderskeie kursusse te verseker: “What makes Rasula’s cautionary tale so sobering is that the sheer number of poets now plying their craft inevitably ensures moderation and safety. The national (or even transnational) demand for a certain kind of prize-winning, “well-crafted” poem-a poem that the New Yorker would see fit to print and that would help its author get one of the “good jobs” advertised by the Association of Writers & Writing Programs-has produced an extraordinary uniformity.”

En hierdie gelykvormigheid word deur die volgende eienskappe gekenmerk: “1) irregular lines of free verse, with little or no emphasis on the construction of the line itself or on what the Russian Formalists called “the word as such”; 2) prose syntax with lots of prepositional and parenthetical phrases, laced with graphic imagery or even extravagant metaphor (the sign of “poeticity”); 3) the expression of a profound thought or small epiphany, usually based on a particular memory, designating the lyric speaker as a particularly sensitive person who really feels the pain, whether of our imperialist wars in the Middle East or of late capitalism or of some personal tragedy such as the death of a loved one.”

Nou ja, toe. Hierna verloop Perloff se artikel met ‘n historiese kyk op die ontwikkeling van die Amerikaanse digkuns; met ‘n spesifieke uitgangspunt ten opsigte van vernuwende, opwindende digters wat telkens na die agtergrond gedwing word deur die konstante vloed van “nuwe stemme” wat hul afgeronde en veilige skryfsels op die oewers des lettere deponeer. In haar relaas word daar dan ook krities gekyk na die kanoniserende rol wat bloemlesings speel; ook word bepaalde gedigte analities beskou ten einde bepaalde punte in haar argument te beklemtoon.

Soos die volgende: “In the current climate, with thousands of poets jostling for their place in the sun, a tepid tolerance rules. Here is a poem in the Rita Dove anthology called “Hot Combs“:

At the junk shop, I find an old pair,
black with grease, the teeth still pungent
as burning hair. One is small,
fine toothed as if for a child. Holding it,
I think of my mother’s slender wrist,
The curve of her neck as she leaned
over the stove, her eyes shut as she pulled
the wooden handle and laid flat the wisps
at her temples. The heat in our kitchen
made her glow that morning. I watched her
wincing, the hot comb singeing her brow,
sweat glistening above her lips,
her face made strangely beautiful
as only suffering can do.

This is an all-but-classic reenactment of the paradigm I described at the beginning of this essay: 1) the present-time stimulus (the fortuitous find of old hot combs in a junk shop), 2) the memory of the painful hair straightening ritual the poet’s African American mother evidently felt obliged to perform, and finally 3) the epiphany that her mother’s face was “made strangely beautiful / as only suffering can do.” The poem’s enjambed free verse, prose syntax, transparent language peppered by what passes for “literary” phrasing-”pungent / as burning hair,” “slender wrist,” “wisps / at her temples,” “sweat glistening”-and emotional crescendo, dubious in its easy conclusion that beauty is born of suffering, would seem to place this poem somewhere in the 1960s or ‘70s. But “Hot Combs,” written by the Pulitzer-winning Natasha Trethewey, was published in 2000.”

(Gaan kyk gerus hier vir meer inligting oor die kontroversie waarmee Rita Dove se bloemlesing The Penguin Anthology of Twentieth-Century American Poetry verlede jaar begroet is.)

Ten slotte haal Perloff darem ook enkele gedigte aan wat sy as meer suksesvol en opwindend beskou; soos onderstaande gedig van Charles Bernstein waaroor sy die volgende te sê het:  ”In Charles Bernstein’s All The Whiskey in Heaven (2010) we find a pseudo-folk ballad that follows hard upon a list of absurd newsflashes such as, ‘An unresponsive person was found lying in a boat on Half Mile Road.’ The song’s question-and-answer structure weaves together folk and lyrical ballad motifs from Shakespeare’s ‘Sigh no more’-‘Converting all your sounds of woe / Into. Hey nonny, nonny’-to Goethe’s ‘Erlkönig’ (”Elf King”)-‘Who rides so late through night and wind?”-to the pop lyric “Every time you see me, what do you see?’”

What do you see, Nonny?
What do you see?
A tune & a stain
Waiting for me

Will you go there, Nonny?
Will you go there?
It’s just by the corner

Right over the bend

Who’ll you see there, Nonny?
Who’ll you see there?
A monkey, a merchant, a pixelated man

What will you say, Nonny?
What will you say?
I’m just a nobody making my way

*** 

Gaan lees gerus die volledige artikel op die Boston Review se webblad. Hierdie is beslis ‘n artikel wat heelwat stof tot nadenke bied, want met die blomtyd wat ons eie digkuns tans ervaar, is hierdie wesenlike probleme wat ons (dalk) binnekort ook in die gesig gaan staar; of is dit reeds daar? Mmmm …

Czesław Miłosz se gedig “My Faithful Mother Tongue” (“Moja wierna mowo” in Pools) is een van daardie gedigte wat ek elke nou en dan weer wil lees. In my kop gaan dit saam met Breyten Breytenbach se “Septembersee” – gedigte oor exile. Miłosz het hierdie een in 1968 in Berkeley geskryf, ʼn jaar voor ek gebore is. Hier is my tentatiewe poging om dit in Afrikaans te sê:

Troue moedertaal
nog altyd dien ek jou.
Saans het ek klein kommetjies kleur aan jou opgedien
sodat jy jou bloekom, jou kriek, jou vink kan geniet
soos in my geheue bewaar.

Dit het jare geduur.
Jy was my geboortegrond, geen ander had ek nodig nie.
Ook het ek geglo jy sou ʼn boodskapper wees
tussen my en ʼn gerf goeie mense
al was hulle min, twintig, tien
of nog nie gebore nie.

Nou bely ek vertwyfeling.
Soms voel dit of my lewe verspil is.
Want jy’s die taal van verwaandes,
van onredelikes wat hulself selfs meer
as ander volke haat,
ʼn taal van verklikkers,
ʼn taal van verwardes,
van hul eie onskuld naar.

Maar wie is ek sonder jou?
Slegs ʼn kenner in ʼn verre land,
ʼn sukses, sonder vrees of verkleinering.
Ja, wie’s ek sonder jou?
Net nog ʼn filosoof, soos al die ander.

Ek begryp, hierdie is ter stigting bedoel,
die roem van indiwidualiteit gestroop,
Voorspoed lê ʼn rooi tapyt
voor die sondaar in ʼn spel van moraliteit
met flikkerings van menslike en heilige marteling
as towerlanternskadu teen ʼn agtergrond van linne.

Troue moedertaal,
miskien is dit ten einde laas ek wat jou moet red.
Dus hou ek aan om kommetjies kleur te bedien
helder en suiwer, indien moontlik,
want waarna rampspoed vra is ʼn bietjie orde en skoonheid.

Dis hier, op YouTube. ʼn Bietjie soos “Repos ailleurs”, net anders. Dalk baie anders. Die gedig se titel is “Nirvana”.

Bukowski se raad aan jong digters:  “He should realize that if he writes something and it bores him it’s going to bore many other people also. There is nothing wrong with a poetry that is entertaining and easy to understand. Genius could be the ability to say a profound thing in a simple way. He should stay the hell out of writing classes and find out what’s happening around the corner. And bad luck for the young poet would be a rich father, an early marriage, an early success or the ability to do anything well.” ʼn Bietjie soos Rilke se raad, net anders. Sommer baie anders.

Dankie aan Plasticboer, wat die Waits-link gister op Facebook gesit het.

‘n Besonderse geleentheid in die Lae Lande verlede week was Brugge se eerste Nacht van de Poëzie wat in daardie middeleeuse droomstad plaasgevind het; ‘n geleentheid waartydens die Guido Gezelleprijs 2012 onder andere aan die immergewilde K. Michel (foto) vir sy bundel Bij eb is je eiland groter toegeken was.

Luidens Koenraad Goudeseune se verslag wat pas op Knak.be verskyn het, was dié fees egter nie net maanskyn en rose nie; volgens hom was goeie bedoelings daar in oorvloed, maar, helaas, bloedweinig ontroering. Hy het ook heelwat kritiek teen die programsamestelling gehad. Anders as die soortgelyke fees in Utrecht waar mense na willekeur kan kom en gaan tydens ‘n bepaalde item, was dit anders gesteld in Brugge waar die gehoor moes sit en wag tot die einde van ‘n bepaalde item alvorens hulle na ‘n volgende lokaal (en item) kon beweeg: “Dat heeft voor- en nadelen. Het voordeel is dat je niet om de haverklap wordt afgeleid door bezoekers die halverwege een gedicht besluiten de zaal te verlaten en over je benen stappend op zoek gaan naar ander en beter. Het biedt ook voordelen voor de dichter zelf. Hij of zij wordt niet ontmoedigd als tijdens de voordracht de zaal halfleeg loopt omdat er net op dat moment, ergens anders in het gebouw, iets aanvangt dat meer kans maakt een hoogtepunt te worden en waarvan het missen jammer zou zijn. Nadeel is dat je een deel van het programma noodgedwongen aan je voorbij moet laten gaan.”

Vir jou leesplesier haal ek enkele kommentare uit Goudeseune se stuk oor bepaalde digters se optrede aan: ” … de jonge, bevallige, frêle Lieke Marsman met werk, (hoe kan het anders aan die leeftijd?), vol jongemeidensentiment. Remco Campert met het onvermijdelijke ‘Poëzie is een daad van bevestiging’. Bij Stefan Hertmans kon ik me niet van de indruk ontdoen dat hij zich ter bühne onderhand zozeer op zijn gemak voelt waardoor het zijn voordracht aan spankracht ontbreekt. De geestige Tjitske Jansen. De eveneens jonge Maud Verhauweart bracht een hommagegedicht aan Leonard Nolens waarop naar mijn gevoel weinig zegen rust, maar scoorde eerder met een gedicht waarin nogal onvergetelijk vergeten wordt.”

En dan ook nog die bekroonde Bruggse digter Delphine Lecompte, iemand wat gereeld met groot entoesiasme en waardering bydraes stuur vir hierdie webblad: “Delphine Lecompte verdween haast helemaal achter het katheder, wat jammer was, maar kreeg niettemin de lachers op haar hand met haar onnavolgbare humor en absurdistisch scharnierende gedichten vol weltschmerz.”

Vir Goudeseune was die hoogtepunt vir hom beslis Paul Demets se optrede: “Ontroerend, naar mijn gevoel, was alleen Paul Demets met enkele gedichten over zijn dochtertje uit de bekroonde bundel ‘De bloedplek‘. Daar voelde je waar het zo’n avond eigenlijk om te doen zou moeten zijn. Poëzie tot zijn essentie gebracht, ver weg van gratuite theatraliteit, van voorleestrucjes waarzonder bijvoorbeeld de poëzie van Paul Bogaert, die bepaalde regels fluisterde, helemaal in de mist zou verdwijnen.”

Hieronder volg Demets se gedig ‘Zonnehemel‘ wat vroeër vanjaar deur die publiek aangewys is as hul gunstelinggedig verlede jaar. Dié gedig het verskyn in die bundel De bloedplek wat eweneens met die Herman de Coninck-prys bekroon is vir die beste bundel van die voorafgaande jaar.

Zonnehemel

Geronnen over mij en buitenshuis mij

ingespannen, bloedgeile zon die nodig moet.

De man de vrouw en het tonggruis dat ons

verstommen doet. Bij het zwembad zoekt

een rug afkoeling. Dat blauw moet jou

te binnen zijn gevallen; je armen tillen

het oppervlak. Het water een krater

onder de gloed. Ik zie jouw buiging

over de rand. Ongemoeid zoek je

waar de handdoek is gelaten. Op

rafelende huid likken de doornen van het licht.

Loom druipt het fruit, de hitte veegt

de vloer met ons aan. Jouw schouder,

jouw oog, dat donkeren van een watervlek

op tafel. Mijn hand, maar iets dat me

weerhoudt. Er is een stralen

dat tussen ons in gaat staan.

© Paul Demets (Uit: De bloedplek, 2011: De Bezige Bij)

Kan ʼn mens in een sinnetjie – met ʼn stuk kryt, teen ʼn muur – opsom wat jy nog wil doen voor jy sterf? Saterdagaand word ek in Foxstraat in Johannesburg deur ʼn muur gekonfronteer wat presies dít van ʼn mens verwag. Mense skryf dinge soos:

“Travel the world.”

“Be known.”

“Pay lobola.”

“Know what to write.”

Elke digter se dilemma. Ek haal my kamera uit en neem ʼn foto of twee – hou die lens nie stil genoeg nie en die foto’s lyk soos dit lyk as ʼn dronk persoon daarna sou kyk. Dalk ʼn akkurate beeld van die oomblik?

Vroeër die aand Johannesburg toe gery om na Matthew van der Want te kom luister. Van der Want is een van daai musikante wat vir ander musikante musiek maak. Hy het, op sy eie en saam met Chris Letcher, van die beste albums in die Suid-Afrikaanse musiekgeskiedenis opgeneem. Ek verwys nou na Low Riding (1998) en Bignity, (2002) beide saam met Letcher, asook Van der Want se solodebuut, Turn On You (1996).

Lank gelede het Van der Want oor ʼn ontmoeting met James Phillips (aan Afrikaanssprekendes dalk meer bekend as Bernoldus Niemand) gesing, oor die man wie se glas so leeg soos sy hart was:

I met a man with broken hands,
His glass as empty as his heart
He got talking about music
And I watched him fall apart
My hero

Who lost something on the road
Light has not followed him home.
As broken as his heart,
Life has not followed him home…

Phillips is op 31 Julie 1995 dood, ʼn paar dae na ʼn motorongeluk naby Grahamstad. Lloyd Ross ʼn dokumentêre film oor sy lewe gemaak. Die titel: “The man who was famous for not being famous.”

Die Suid-Afrikaanse musiekindustrie is ʼn ondankbare plek, veral as jy nie op die hoofstroom sit nie, nie jou seile na die mark se warrelwinde span nie:

Envy those whose days are filled
By playing with numbers and tapping on tills.
Those unbroken dancers,
Those with all the answers
Who never

Lost something on the road,
Who have someone to follow them home
Who never break down,
Who have someone to carry them home…

In om en by 2004 het Matthew van der Want besluit om sy musiekloopbaan vaarwel te roep en regte te gaan studeer. Deesdae praktiseer hy as advokaat (of dalk prokureur?). Chris Letcher is Engeland toe om te kyk of hy daar ʼn lewe uit musiek kan maak. Vir ʼn hele paar jaar is daar ʼn gat in Suid-Afrikaanse musiek – ʼn hol kol iewers in die krop. Vir my, altans.

Toe, verlede jaar, vra Oppikoppi vir Van der Want en Letcher om weer te kom speel. Van der Want skryf weer musiek en neem ʼn album op, wat hierdie jaar verskyn; Outstanding, ʼn donker plaat vol Faustiaanse kontrakte (as Matthew van der Want ʼn love song sing, klink so amper soos ʼn dreigement), maar ook ʼn mate van berusting. Hierdie naweek is Chris Letcher toe weer in die land en die twee tree by The Bioscope in Foxstraat op. Live musiek daar is baie lekkerder as in ʼn kroeg, want in ʼn teateropset moet mense stil sit en luister. Ek sluk aan ʼn bier van een of ander onafhanklike brouery uit Knysna en luister.

Later staan ek voor die muur. Wat wil ek nog doen voor ek doodgaan?

Baie.

Beslis nóg aande met musiek deur musikante wat verstaan waar mense soos ek vandaan kom en dit in liriek kan vasvat.