Blogs

Marlies Taljard: Op soek na die wildehond wat in haar hou

Friday, June 29th, 2018

Op die voorblad van Aniel Botha se bundel pirouette word glasskerwe met spatsels bloed uitgebeeld. Verwonding, emosionele krisisse en ineenstorting is die vernaamste tematiese materiaal wat ook in besprekings van dié bundel die meeste aandag geniet. Daar is egter ook ‘n ander leesstrategie moontlik wat ek in hierdie blog gaan aanraak. Eerstens fokus ek egter ook op die narratief van verwonding en vernietiging wat die bundel onderlê.

In ‘n vorige blog het ek aangetoon dat eetversteurings en selfvernietigende gedrag blykbaar redelik algemeen onder balletdansers voorkom. Dit is ook dié mite wat in ‘n film soos Black Swan en die TV-reeks Flesh and Bone ontgin word. Hoeveel waarheid werklik agter dié mite steek, is moeilik bepaalbaar. Daar is wel studies (soos dié wat ek in my vorige blog aangehaal het) wat dit bevestig. Ander navorsers beweer dat dit moeilik is om ‘n longitudinale studie uit te voer, aangesien dansers nie altyd gewillig is om op die lang termyn eerlike antwoorde te  verskaf nie. Wat wel duidelik is, is dat die meeste balletgeselskappe en -teatergroepe deesdae bewus is van die gevare om eetversteurings op te doen en pro-aktiewe stappe neem om dit te verhoed. Wat ek hiermee wil sê, is dat die digter, hoewel sy baie gedigte in die ek-modus skryf, in die bundel pirouette nie noodwendig die verhaal van ‘n spesifieke danseres vertel nie, maar met ‘n mite (‘n suburban myth) werk. En wanneer mitologiese stof in verhale (soos dié wat ontvou in die bundel pirouette) figureer, moet die leser bedag wees op betekeniskonstruksie wat universele geldigheid het.

Die ordenende metafoor in die bundel pitouette is die geleidelike aftakeling van die liggaam en die gees van die balletdanser wat dikwels as “ek” in die bundel figureer. In die eerste gedig van die eerste afdeling, “Selfportret” word byvoorbeeld ‘n ongelukstoneel uitgebeeld:

Asimmetriese kontoere

sper die gesig af.

‘n Ongelukstoneel.

Wange onherstelbaar

ingeduik, die neus

‘n skeefgetrekte wrak.

Skerwe glas blink

op die dowwe vel.

Bokant die ken

‘n gapende wond

waaruit woorde

onkeerbaar bloei.

In dié gedig vereenselwig die digter haar deur middel van die titel met die slagoffer van ‘n motorbotsing wat in grafiese besonderhede uitgebeeld word. In plaas van bloed, vloei daar egter woorde uit die “gapende wond” (wat rym met “mond”). Deur reeds in die openingsgedig die verband te lê tussen verminking en woorde, deur woorde aan lewensbloed gelyk te stel, word gesuggereer dat woorde en – metonimies gesien – gedigte en die skryf van poësie ook ‘n belangrike aspek van die digterlike diskoers in die res van die bundel sal uitmaak. Hierdie metafore dwing die leser om ook elders in die bundel na metatekstuele kommentar of digterlike selfondersoek en die aard van woorde, gedigte en digterskap te soek (iets wat deedsae byna verpligtend as deel van elke nuwe digbundel aangebied word!) Die suggestie word reeds hier aan die begin van die bundel gelê dat woorde/gedigte voortvloei uit verwonding en pyn. Verwonding is blykbaar ‘n voorvereiste vir die skryf van poësie. Ook in ander gedigte speel woorde ‘n belangrike rol. Een so ‘n gedig is “Spieëlskrif” waarin woorde en pyn weer in noue verband met mekar staan:

Spieëltjie, spieëltjie aan die wand,

sien jy hierdie pen in my hand?

En sien jy my woorde soos skerwe glas

wat breek en sny en stukkend kerf?

 

Sien jy hierdie pen? In my hand

is ‘n spieëlsaal vol leuens

wat breek en sny en stukkend kerf.

My verse is spieëlglad en penskerp,

 

‘n spieëlsaal vol leuens,

weerkaatsings van weerkaatsings.

My verse is die spieëlgladde, penskerp

dubbelskrif aan die muur,

 

weerkaatsings van weerkaatsings

van spieëltjies, spieëltjies aan die wand.

Die dubbelskrif is aan die muur.

Sien jy? My woorde is skerwe glas.

Waar woorde in die gedig “Selfportret” metafories die lewensbloed van die skrywende ek verteenwoordig, gebruik die digter woorde in hierdie gedig om te verwar, pyn toe te dien en te lieg – sou die tipiese gedrag van iemand wat aan eetversteurings ly dalk in hierdie handelingspatroon gevind kan word? Die woord “skerwe” lê ‘n duidelike verband met die gedig “Selfportret” en motiveer die leser om die twee gedigte saam te lees as die tipiese simptome van iemand wat aan ‘n eetversteuring ly. So ‘n persoon kan nie anders as om te lieg en haarself en ander (fisiek en geestelik) te beseer nie – leuens, verminking en selfmisleiding het ‘n lewenswyse geword. Hierdie simptome is vir die danser meestal die begin van die einde (“die dubbelskrif is aan die muur”). Klem op woorde lei die leser veral om in hierdie gedig die “dubbelskrif” raak te sien en die verband te lê tussen die afgetakelde danser en die digter wat met woorde lieg, verwond en verwar.

Hierdie insig verhoed ons dan om die bundel “enkelvoudig” te lees deurdat daar eksplisiet na alternatiewe lae van betekenis (“dubbelskrif”) verwys word. Op die mees sigbare vlak van betekenis is die bundel pirouette beslis gemoeid met die suburban myth van die balletdanser wat haarself vernietig om liggaamlik aanvaarbaar te wees vir haar rol op die verhoog, in die proses allerlei neuroses, psigoses en eetversteurings opdoen en uiteindelik fisiek en geestelik ten gronde gaan. Hierdie geleidelike aftakelingsproses bespreek ek vervolgens volledigheidshalwe en omdat die bundel dalk nie meer so geredelik beskikbaar is nie.

In die inleidingsgedig kom reeds verminking en versplintering voor. Dit word voortgesit in talle ander gedigte. In die tweede gedig, “Aan skerwe” word die gebreekte Noritakebord ‘n metafoor van die spreker:

Toe self geval en gebreek, dié keer

die skerwe net daar gelos vir jóú

om in ‘n plastieksak toe te knoop.

Hier sien ons reeds die eerste keer tekens van ‘n problematiese liefdesverhouding. ‘n Lae selfbeeld (ook ‘n terugkerende tema) is ‘n tipiese kenmerk van mense met eetversteurings – die lyer aan anorexia nervosa hou immers op eet omdat sy selfs kort duskant die dood nog dink dat sy oorgewig is! Hierdie psigose word metafories vergestalt in die gedig “Woordvraat”: “ek vergryp my aan woorde” en in “Weigh Less” waarin klem gelê word op die verband tussen woorde/skryf/gedigte en die siektetoestand van die danser. In etlike gedigte is sprake van emosionele en psigologiese versteurings: die spreker word “gesertifiseer” (in die gedig “Stikland”) en verkeer “Agter tralies … van dié gestig” (“Inrigting”). Die verband tussen geestesiekte en die skryfhandeling word soos volg verwoord in die tweede afdeling van die bundel:

My brein is ‘n malhuis,

‘n gestig waar ek gek idees

in klein grys selle aanhou.

(…)

Meestal kan ek die dromende

dwaler betyds keer,

maar elke dan en wan,

in ‘n onverhoedse oomblik,

glip een deur die tralies

en beland op papier.

Problematiese verhoudings met familielede en vriende word in die derde afdeling onder die soeklig geplaas en vind weer eens met die woordmetafoor verstrengel uiting in ‘n gedig soos die volgende:

Ek kou jou woorde stukkend,

eet gebreekte letter-

grepe een-een op. Vind

liefde is nie net blind nie,

maar ook ‘n bitsige sjef.

Die ek-is-lief-vir-jou proe

skielik bitter op my tong, brand

soos rissies, trek my keel toe.

 

Kyk gerus hoe ek stik, my lief:

woorde uitgebrak op papier.

Die titel van die laaste bundelafdeling dui op ‘n finale afskeid, ‘n laaste buiging. In hierdie afdeling is die dood ‘n belangrike motief wat in die slotgedig, Sans révérence, vergestalt word in die dood van Odette/Odile, die swanedanseres wat sterf sonder “laaste buiging”. Ook in hierdie afdeling word die sterf-motief met die skryf van woorde in verband gebring (in die gedig “Ompad”).

In hierdie diskoers van geleidelike aftakeling, vernietiging, pyn en dood is daar egter ook ander motiewe verweef. Die sleutelgedigte is hier “La Loba” en “Vasalisa” – die eerste twee gedigte van die tweede afdeling Échappé wat letterlik “ontvlugting” beteken. Hierdie twee gedigte verwys inderdaad na ‘n ontvlugting uit die ou bestaan en die skep van ‘n nuwe identiteit in die plek van ‘n ou, uitgediende identiteit. Ten einde die impak van hierdie twee gedigte optimaal te verstaan, moet die leser eintlik vertroud wees met die interteks wat dié gedigte onderlê, naamlik Clarissa Pinkola Estés se boek Women who run with the wolves. Ek kan hier maar slegs by benadering ‘n idee verskaf van die ryk simboliese betekenis van die verhale “La Loba” en “Vasalisa” soos dit in Estés se bekende werk uiteengesit word. Albei dié verhale is inisiasierites, soos ook die verhale van Rooikappie, Sneeuwitjie (“spieëltjie, spieëltjie aan die wand”) en Alice in Wonderland wat elders in die bundel geaktiveer word.

La Loba

In Tarahumara, Phoenix, El Paso

maak sy droë bene bymekaar. Sy is

La Huesera, La Trapera, La Loba, die been-vrou.

 

Sy is wolfmens wat kruip en grou

deur woestyne, berge en rivierlope

van Tarahumara, Phoenix, El Paso,

 

op soek na die wildehond wat in haar hou.

Sy maak ‘n beeldwerk van been, noem dit

La Huesera, La Trapera, La Loba, been-vrou.

 

Sy sing die lied wat almal ken, maar min onthou.

Haar stem weergalm in die wind en waters

van Tarahumara, Phoenix, El Paso.

 

Sy sing, en die wolf word vlees en bloed en vel en klou;

word danser, digter, dogter van

La Huesera, La Trapera, La Loba, been-vrou.

 

Luister na haar stem, soek haar – maak gou.

Neem jou droë wit bene na haar grot

in Tarahumara, Phoenix, in jóú,

La Huesera, La Trapera, La Loba, been-vrou.

Estés het die verhaal van La Loba in die Tarahumara reservaat by ‘n inheemse Amerikaase vrou gehoor. Dit is ‘n bekende en argetipiese verhaal wat wyd bekend is by Indiane in baie streke van Amerika en Mexiko. La Loba (die wolfvrou) word ook genoem La Huesera en La Trapera. Sy is ‘n wilde vrou – die argetipe van die oer-moeder wat die vrou in kontak kan bring met haar dieper self wat verborge lê onder lae en lae kultuur en beskawing. Hierdie proses noem Jung individuasie (Estés gebruik dieselfde term). La Loba klouter rond in droë rivierlope en canions om wolfsbeendere bymekaar te maak wat sy rekonstrueer in ‘n wolfgeraamte. Wanneer sy die allerlaaste beentjie het, sing sy haar magiese gesange oor die beendere totdat hulle tot lewe kom en ‘n wolf voor haar staan. Die wolf vlug, maar sy sit hom agterna. Uiteindelik word sy een met die wolf. La Loba is dus die argetipiese vrou/moeder van wederopstanding uit die dood. Elke vrou is terselfdertyd die bossie bene wat iewers onder lae sand en klip begrawe is én die wolfvrou wat dié bene tot lewe oproep. Dit gebeur wanneer ons na die dieptes van ons psige afdaal (dit is ‘n gevaarlike proses) en daar begin om in liefde die “ek” wat aan skerwe lê, te vertroos deur sang, musiek, dans, meditasie en liefde. Dit is ‘n proses wat net onsself kan voltooi sonder hulp van buite. Wanneer die doodgebloeide psige uiteindelik sterk genoeg is om uit die skemeragtige tussenruimte te voorskyn te tree, kom daar inderdaad ‘n nuwe mens, ‘n varsgebore identiteit wat sterk genoeg is om die skadukant van ons psige te konfronteer, te voorskyn. Sing, dans en skryf is dié aktiwiteite wat individuasie aanhelp.

Die verhaal van La Loba is ‘n tipiese inisiasierite in dié sin dat die ou self moet ly en sterf om uiteindelik in ‘n nuwe, gesuiwerde hoedanigheid haar plek in die volwasse lewe vol te staan. Dood is hier slegs ‘n simboliese proses waarin die ou identiteit moet sterf om nuwe lewe te genereer – soos dit ook sigbaar is in die seisoenwisselinge.

Die verhaal “Vasalisa” is ook ‘n tipiese inisiasierite wat in Estés se boek vertel word. Dit begin met die tipiese motief waarin die jong dogter se ma sterf en daar ‘n stiefmoeder met twee dogters op die toneel verkyn wat allerhande onredelike eise stel aan die onskuldige dogter (hier Vasalisa – elders bv. Aspoesterjie). In die verhaal van Vasalisa moet sy na die bose heks Baba Yaga gaan om vuur te gaan haal, aangesien die stiefma hulle haardvuur laat doodgaan het. Baba Yaga stel eweneens eise, waaraan Vasalisa kan voldoen deur bemiddeling van ‘n pop wat haar oorlede moeder voor haar dood aan haar gegee het (die simbool van haar vroulike intuïsie). Uiteindelik gee Baba Yaga vir Vasalisa ‘n gloeiende kopbeen wat sy dan deur die gevaarlike, donker woud huis toe neem. Wanneer die vuur in die haard weer brand, verbrand die kopbeen die stiefma en stiefsusters tot net ‘n hopie as oorbly.

Vasalisa

Eendag was daar, en was daar nie,

‘n dogtertjie met ‘n poppie

in haar sak: pequeña vida,

klein lewe.

 

Op pad na die Baba Yaga

se huis in die woud fluister

die stukkie asem in haar sak

die pad na die een wat kan toor,

kan vlieg, kan seën én vervloek.

‘n Bietjie vuur is wat die meisie soek.

Die Yaga gee haar ‘n kopbeen

wat gloeiend brand, ‘n geskenk

van die voorvaders wat wéét.

Die skedel ‘n derde oog

wat die pad na die huis

in die woud nooit sal vergeet.

‘n Lewe in haar sak: oeroud.

Ook hierdie is ‘n verhaal waarin dit wat moet sterf, toegelaat moet word om te sterf ten einde ‘n nuwe identiteit te verkry. In hierdie inisiasierite moet die vrou bepaalde opdragte uitvoer waarin sy op haar intuïsie moet staatmaak (die stem van die poppie in haar voorskootsak). Volgens Estés is Baba Yaga ‘n variant van die wilde aardgodinne wat in die oerverlede van die mens regeer het. Hulle het oor bomenslike kragte beskik en kon willekeurig van gedaante verander (shape shift) sodat hulle aan verskillende mense dié hoedanighede kon skenk wat hulle op ‘n bepaalde oomblik in tyd in hulle soeke na hulleself nodig het. In die verhaal van Vasalisa moet sy leer om selfstandig te funksioneer, onafhanklik van haar oorlede moeder, ongeag die negatiewe lewensomstandighede wat haar kniehalter deur van haar intuïsie gebruik te maak wat sy van haar moeder (en al haar voormoeders) geërf het. Die gloeiende skedel wat sy as geskenk van die wilde (bevryde) Yaga ontvang, is vir haar sowel ‘n bron van vrees (bevryding kan inderdaad vreesaanjaend wees!), maar ook ‘n bron van insig in die donker van haar bestaan. Dat dit ook ‘n “derde oog” is, suggereer boonop spirituele heldersiendheid.

Hierdie twee gedigte impliseer dat die proses van aftakeing wat in die bundel pirouette die skering en die inslag vorm, gelees moet word as deel van die inisiasieproses met sy simboliese prosesse van dood en wederopstanding wat noodwendig met pyn, verwerping en lyding gepaard gaan. Dit lyk dan asof die digter in hierdie bundel haar eie individuasieproses as digter beskryf. Die oplettende leser sal in baie ander gedigte in die bundel – benewens dié wat ek bespreek het – ook op heenwysings na dié proses afkom.

 

Die visuele materiaal wat in die blog gebruik is, is gevind op die volgende webtuiste:

https://www.google.co.za/search?biw=1366&bih=673&tbm=isch&sa=1&ei=TOU0W9aJLMvPgAb-wIGYCg&q=old+ballet+toeshoes&oq=old+ballet+toeshoes&gs_l=img.3…152186.160175.0.161009.36.21.0.0.0.0.433.2320.2-3j3j1.7.0….0…1c.1.64.img..29.5.1486…0j0i67k1.0.2U70v50DTEI#imgrc=QTUZ0KH1HkbmVM:

 

 

De Waal Venter. Digters en emosies

Monday, June 25th, 2018

Digters en emosies

Poësie is waarskynlik die literatuursoort waarin emosie die meeste uiting vind. Dit is nogal moeilik om aan ’n gedig te dink, in enige taal, waarin baie min of geen emosie aan te tref is nie. Waar daar nie direk uitdrukking gegee word aan emosie in ’n gedig nie, is dit wel implisiet in die konteks.

Van die sterkste emosies wat mense ervaar, is die twee teenoorgesteldes: smart en vreugde. In hierdie essay kyk ons na gedigte van vrouedigters uit verskillende kulture wat in hulle gedigte een of albei van hierdie emosies beskryf en oook ander emosies op verskillende kerwe van die emosionele skaal.

’n Digter wat veral haar ervaring van smart baie meevoerend kon beskryf, is Sylvia Plath. Sy het geleef van 1932 tot 1963.

Poetry Foundation het die volgende te sê oor Sylvia Plath.

Sy was een van die mees dinamiese en bewonderde digters van die 20e eeu wat in Engels geskryf het.Toe sy haar eie lewe geneem het op 30 het sy reeds talle volgelinge gehad in die literêre gemeenskap. In die daaropvolgende jare het Plath se werk groot getalle lesers se aandag getrek. Mense het in haar werk ’n poging gesien om wanhoop, gewelddadige emosie en ’n obsessie met die dood te katalogiseer. In die New York Times Book Review beskryf Joyce Carol Oates haar as “een van die mees geëerde en kontroversiële naoorlogse digters wat in Engels geskryf het”.

Ek het die volgende gedig uit Engels vertaal:

Edge

deur Sylvia Plath

The woman is perfected.   

Her dead

Body wears the smile of accomplishment,   

The illusion of a Greek necessity

Flows in the scrolls of her toga

 

Die vrou is vervolmaak.

Haar dooie

Liggaam het ’n glimlag van vervulling,

Die illusie van ’n Griekse noodsaak

Vloei in die voue van haar toga,

Haar kaal

Voete lyk of dit sê:

So ver het ons gekom, dit is verby.

Elke dooie kind opgekrul, ’n wit slangetjie,

Een by elke

Melkbotteltjie, nou leeg.

Sy het hulle teruggevou

In haar liggaam soos blomblare

van ’n roos toevou wanneer die tuin

Verstyf en geure bloei

Uit die soete, diep kele van die nagblomme.

Daar is niks vir die maan om oor te treur nie,

Starend uit haar benige kappie.

Sy is gewoond aan hierdie soort ding.

Haar swart skadu’s sleep krakend.

Bron:

Sylvia Plath, “Edge” from Collected Poems. Copyright © 1960, 1965, 1971, 1981 by the Estate of Sylvia Plath. Editorial matter copyright © 1981 by Ted Hughes. Used by permission of HarperCollins Publishers.

Source: Collected Poems (HarperCollins Publishers Inc, 1992)

In Plath se gedig word die “vervolmaakte” vrou beskryf. Haar kaalvoete dui waarskynlik daarop dat sy ver gereis het, maar dat haar reis nou verby is. Dit is Sylvia Plath se laaste gedig, geskryf net ’n paar dae voor haar selfmoord. Dit is ’n kort, troostelose, selfs brutale gedig wat die diepte van haar depressie treffend uitbeeld. Die kritikus Stephen Gould Axelrod het die volgende te sê: “On an edge between metaphysics and indeterminacy as well as between life and death, Plath’s last poem gapes at the space separating words from their referents and meanings, while the moon’s shadows ‘crackle and drag’ to commemorate the dissolution.”

Tamara Kamenszain

Tamara Kamenszein

Kom ons kyk nou na ’n Spaanssprekende Suid-Amerikaanse digter, Tamara Kamenszain, se gedig. Hier het ons nie met die pynlike emosie van smart te doen nie, eerder die bittersoet gevoel van nostalgie. Die gedig word in twee dele aangebied en geleidelik verander die emosionele toon tot daar by “spirituele vreugde” uitgekom word.

Tamara Kamenszain is in 1947 in Buenos Aires gebore. Sy was besig met ’n graad in filosofies, maar het dit laat vaar en begin werk as joernalis. In 1972 ontvang sy die poësieprys van die Nasionale Kunstefonds van Argentinië vir haar eerste bundel gedigte.

Na ’n jaar wat sy in New York gewoon het en na die publikasie van haar tweede bundel, “No”, begin Kamenszain lesings gee aan die Universiteit van Buenos Aires en die Universiteit van Meksiko. Sy het baie geskryf en gepubliseer oor die jare. Onder andere “El texto silencio” (Die stil teks) en “Tradición y vanguardia en la poesía sudamericana” ( Tradisie en moderniteit in die poësie van Suid-Amerika).

Ander pryse wat sy ontvang het, is onder meer die John Simon Guggenheim Fellowship en die Pablo Neruda Presidensiële medalje.

Woonkamer

Vida de living

Tamara Kamenszain

Cansada

con los ojos cerrados al centro

apunto a un blanco móvil

1

Lewe in die woonkamer

Moeg

met toe oë mik ek

na die middelpunt van ’n bewegede teiken

na daardie Beatles in die groef

van die ou dae

na die naald wat die gekoppelde akkoorde

verbind

in die donker hart van die plaat.

Jy was in daardie gesig

wat hieronder draai

die koppige, waansinnige oë

laat die naald spring

en op jou ander kant

my fronsende oor

luisterend.

’n Skulp daarbinne

’n golwende metaalklank

soos opgeklitste dae

wat saam met ons gegroei het

die kinders

van die stoomskip-vaart

op die skip van musiek

op pad na watter land en watter grens

kom die grens van tyd

vir ons aan.

2

Anochecer de un día agitado:

hasta aquí llegamos.

La sala ahora disemina

su acústica en casa

2.

Skemertyd van ’n deurmekaar dag:

ons het tot hier gekom.

Die vertrek saai nou

sy akoestiek uit deur die huis

soos ’n matriarg van gruwels

wat ten einde laaste neerskryf

wat tot ’n einde gekom het.

Ons word bedek met die dik kwilt

van ons eie privaat eiendom van luister

deur twee identiese egpare

wat die leunstoele oppof

daardie paar

wat, versink in die veerkrag van tyd,

die gewig van vriende gedra het

het hulle belewenisse hier uitgedruk

in die woonkamer van hierdie gesprek.

Hulle is nie meer hier nie, maar om hulle op te roep

(onthou jy wat jy gesê het?)

dit vul ’n boek met kwotasies

oorstroom hierdie oomblik met lag;

dit is aansteeklik om oor hulle te skryf

’n beswyming 

van spirituele vreugde.

Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter

Bron: The Poetry Translation workshop

Tamara Kamenszain het hierdie gedig vir die eerste keer in 1991 gepubliseer, toe sy 44 jaar oud was. Dit is deurdrenk met die nostalgie van iemand wat haar middeljare nader en die opwinding van haar jeug verloor het.

Sy is veral knap met die manier hoe sy musiek gebruik – spesifiek die beskrywing van hoe ’n langspeelplaat werk – om die “ou dae” te herroep. Daardie “Beatles in die groef” (spelling soos die digter dit het) wat so belangrik was vir die “kinders van die stoomskip-vaart” (moontlik die vaart van Buenos Aires na Montevideo in Uruguay). Hierdie stemming word pragtig gekontrasteer met die versmorende wêreld van “daardie paar, versink in die veerkrag van tyd”. Maar deur hierdie mense uit te beeld, het hierdie puik, pragtig subtiele gedig ontstaan wat die digter in “’n beswyming van spirituele vreugde” bring.

Hier is nog ’n Spaanssprekende, Suid-Amerikaanse digter wat werk met vreugde en patos, hand-aan-hand.

Coral Bracho

Coral Bracho is in 1951 in Mexico City gebore. Sy is ’n digter, vertaler en het ’n doktorsgraad in Literatuur.

Sy het die Aguacalientes Nasionale Poësieprys in 1981 gewen en ’n Guggenheim Fellowship in 2000. Vir haar boek “Ese Espacio, Ese Jardin” (Daardie ruimte, daardie tuin) ontvang sy in 2004 die Xavier Villaurrutia toekenning. Sy is lid van die Sistema Nacional de Creadores de Arte en in 2007 kry sy die toekenning Programma de Aliento a la Obra Literaria de la Fundación para las Letras Mecicanas.

Trazo del tiempo

Coral Bracho

Entre del viento y lo oscuro,

entre el gozo ascendente

y la quietud profunda,

entre la exaltación de mi vestido blanco

y la oquedad nocturna de la mina

Teken van die tyd

Tusssen die wind en die donkerte,

tussen stuwende blydskap

en ’n diepe kalmte,

tussen die vreugde van my wit rok

en die nagdonker holte van die self,

die teer oë van my vader, wagtend; sy warm

vreugde. Ek klim om dit te bereik. Dis ’n wêreld

van klein sterretjies, en bokant dit,

bokant die plate piriet, sak die son. Hoë wolke

van kwarts en vuursteen. In sy helder, alles-omvattende kyk,

die warmte van amber.

Hy tel my op in sy arms. Nog nader.

Ons skaduwee buig oor die kant. Hy sit my neer.

Hy gee my sy hand.

Die hele pad ondertoe

is ’n stille genot,

’n donker warmte,

’n gloeiende rykdom.

Iets in daardie kalmte omvou ons, beskerm ons

en lig ons op,

sagkens,

terwyl ons neerdaal.

Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter

Bron:

Poetry translation Centre

’n Omvattende gevoel van verlies word op ’n outobiografiese manier in hierdie gedig weergegee. Die digter dink aan haar vader wat gesterf het toe sy nog ’n kind was. Terwyl die jong meisie haar verlustig in die vader se “helder kyk”, neem sy die omliggende landskap waar en skep dit om in in ’n metafoor van “Hoë wolke van kwarts en vuursteen”. Maar die vastigheid van klip en aarde is net ’n verskynsel in die lug, ’n ligeffek veroorsaak deur die sakkende son wat vader en dogter in donkerte sal hul. Bracho skep patos uit die besef dat die digter se magte nie grensloos is nie.

Andrée Chedid

Andrée Chedid

Hierdie digter het die twee kulture van Frankryk en die Midde-Ooste vir meer as sestig jaar lank oorbrug. Chedid, gebore 1n 1929 in Kaïro met voorgeslagte uit Libanon en Sirië, het die grootste deel van haar lewe in Frankryk deurgebring. Sy het haar elementêre opleiding in Egipte gekry, haar sekondêre opleiding in Parys, en ’n graad verwerf aan die Amerikaanse Universiteit in Kaïro in 1942. In 1946 het sy Franse burgerskap gekry en het die res van haar lewe in in Parys deurgebring tot haar dood op 6 Februarie 2011 op die ouderdom van 90. Sy het talle literêre toekennings gekry.

In haar gedig “Draaikolke” werk sy met ’n reeks emosies – van smart tot vrees.

Remous

Andrée Chedid

Toutes ce brumes

Issues de nos chagrins

Tous ces orages

Qui bataillent entre nos tempes

Draaikolke

So baie miswolke

uit ons smarte

Al hierdie donderstorms

wat woed tussen ons slape

Soveel skadu’s

wat ons verwagtinge inperk

So baie krete

wat ons sang kortwiek

Soveel vrese

wat ons voetstappe terughou

Soveel helderheid

gebore uit hierdie draaikolke!

Uit Frans vertaal deur De Waal Venter

Olga Mattei

Olga Elena Mattei Echavarría in in 1933 gebore in Arecibo, Puerto Rico, maar het die grootste deel van haar lewe in Colombia deurgebring en sy staan bekend as ’n Colombiaanse digter. Sy het verskeie toekennings vir haar werk gekry in Colombië en ander Spaanssprekende lande.

Na die Tweede Wereldoorlog was daar ’n tydperk van vervolging en onrus in Colombië wat bekend gestaan het as “La Violencia”. Dit het gevolg op die moord op ’n gewilde Liberale Party presidentskandidaat, Jorge Eliecer Gatain in 1948 en die opstande in Bogotá wat daarop gevolg het. Die Konserwatiewe en Liberale partye het geweld laat losbreek wat die dood van 200 000 mense veroorsaak het.

Die gedig “Geweld” begin met hoop maar eindig met ’n soort wanhoop oor die toestand wat in die digter se land heers.

Geweld

Uit Silabas de Arena (1962)

Olga Elena Mattei

Lemoenskil,

die son se vrede in die oggend,

water gesels;

soliedheid van smaragde.

Meditasie oor die koringaar

in hoop.

Al die stemme van die digters

is gedors

met dieselfde woorde,

want die oes is goed,

die grond is vrugbaar,

want die toring verheug ons

met sy gebed van klokgelui.

Waarom ’n vuis en ’n banier lig

dreigend skreeu

teen die bultende baarmoeder van die aardbol

en in die wit skoot van ons moederland?

Waarom smeek met woorde

en bose goed uitskreeu?

Yster te sê, koeël,

geweer, lyk, bloeddeurdrenkte sand.

Bloed en reuk van afgebrande huise,

stewels, klip, verraad, en wraak …

weduwee, haat,

vuur en sluipmoordenaar!

Waarom? Liewe Here?

Wat gaan aan met die wêreld

dat in al die kele

net knoppe is

en geskrei in die siele?

Ons was almal broers

in die Fiesta del Agua,

en ons almal het begrip

vir verloste bloed

in hoop;

ons het almal geluister na jou lys

van bevele

en nou

waarheen met ons mense?

Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter

Muddupalani

Muddupalani

Bron: The Mysterious India
In 1750 is die digter Muddupalani gebore in Nagavasram in Tamil Nadu, Indië. Sy het bekendheid verwerf as akademikus en kenner van Telugu en Sanskrit letterkunde. Haar bekendste gedig was die erotiese Rādhikā-sāntvanam wat sy geskryf het uit ’n manlike oogpunt. Anders as gesinsgeorienteerde vroue in 18e eeuse Indië, het sy toegang gehad tot talle tipes vermaak en genietinge, asook die wêrelde van die akademie en skeppende kunste.

In hierdie gedig tref mens harstogtelike emosie en erotiek aan. Dit is meevoerende en betowerend.

Wanneer ek haar vra om my nie te soen nie

Wanneer ek haar vra om my nie te soen nie,
streel sy my wange
en druk haar lippe styf teen myne.
Wanneer ek haar vra om nie aan my te raak nie,
stoot sy haar stywe borste teen my
terwyl sy my omhels.
Wanneer ek haar vra om nie te naby te sit nie,
want dit is nie fatsoenlik nie,
help sy my sommer vinnig reg.
Wanneer ek haar vertel van my eed
om nie ’n vrou bed toe te vat nie,
spring sy by my in
en begin die liefdespel.
Sy geniet dit
om my van haar lippe te laat drink.
Sy liefkoos my met sagte woordjies,
gee haarself weer en nog ’n keer.
Hoe kan ek nou wegbly
van haar verloklikheid?

Verwerk uit Engels deur De Waal Venter

In die webruimte “Mysterious India” word daar die volgende geskryf oor hierdie gedig:

Rādhikā-sāntvanam (“Appeasing Radha”)
The Rādhikā-sāntvanam is a poem composed by Muddupulani concerning the marital relationship of the Deity Krishna. It includes 584 Poems divided into 5 sections. It also reflects her own sexual experiences and desires. The precise date of this masterpiece composition is still unknown, but it was noted to be between 1757 and 1763.

The concept
Muddupulani claimed she got this concept when Krishna appeared in her dream and suggested it to her. Muddupulani had her own thoughts of sexual desires and experiences which led her to write about 584 Poems in this vein. It belongs to the śṛṅgāra-kāvya or śṛṅgāra-prabandham genre of Telugu literature evoking Sringara Rasa (one of 9 rasas).
The controversy
The world in which he poet lived, was dominated by men and they degraded her work by calling her ”Muddu Pillai” as though she were a man. As a result he Rādhikā-sāntvanam was classified as a scandal instead of a masterpiece. This led to the controversy in the early 20th century because of its sexual experiences and women’s initiative taken in sexual activities.

einde

Marlies Taljard: Inwaarts en immer opwaarts

Sunday, June 24th, 2018

Geleidelike fisieke en geestelike aftakeling is een van die belangrikste temas in Aniel Botha se bundel pirouette (2012). Kyk ‘n mens na die inhoudsopgawe en motto van die bundel, kan daaruit reeds ‘n minimale strorie geabstraheer word:

  • Afdeling I: Brisé. Dié term beteken letterlik “breek”. In klassieke ballet is dit die term vir ‘n klein battu waarin die bene in die lug teen mekaar “gekap” word. In die balletstudio word ook daarna verwys as beaten step of broken step.
  • Afdeling II: Échappé. Letterlik vertaal beteken dit ontsnapping, in Engels escaping. Gaan kyk gerus op die internet hoe hierdie passie in klassieke ballet uitgevoer word.
  • Afdeling III: Corps de ballet. Hierdie term verwys na die groep dansers wat nie hoofrolle dans nie. Ook die “familie” wat deel is van ‘n bepaalde vertoning.
  • Afdeling IV: Sans révérence. Dit is die laaste buiging wanneer die balletles verby is of wanneer die dansers na die vertoning applous ontvang.
  • Die mottogedig lees soos volg:

 

Ek oefen my pirouette

in stilte – die ritme

lankal op my lyf geëts.

Die draai is en dedans:

inwaarts en immer opwaarts.

Die bestemming van die lang

reis is steeds onbekend,

maar ek bly al tollend hoop

op ‘n grasieuse end.

 

Die pirouette kan met reg die keurstempel van klassieke ballet – en inderdaad van die meeste danse – genoem word. Dit verwys na die spin- of tolbeweging op een voet. In klassieke ballet is daar twee soorte pirouettes, naamlik pirouette en dehors en pirouette en dedans. Eersgenoemde verwys na die spin in die rigting van die been waarop die danser draai, ‘n spin na buite. Laasgenoemde is een van die mees gehate bewegings in ballet wat baie moeilik is om uit te voer. Dit behels ‘n spin in die teenoorgestelde rigting van die been waarop die danser spin – dus ‘n spin na binne. In die studio word dikwels daarna verwys as inside pirouette. Ten einde ‘n goeie pirouette en dedans te kan uitvoer, moet die danser die idee kry dat sy gelyktydig in die rondte én na bo tol. Word die beweging verkeerd uitgevoer, kan dit beteken dat die danser skielik en lomp in die middel van die pirouette moet eindig en selfs kan val. Wat in hierdie gedig ook opval, is die klem op liggaamlikheid en selfs blywende littekens of verwonding (“ets”). Ook die woord “reis” is veelseggend en wys heen na tydsverloop, iets wat met verloop van tyd gebeur.

Sonder om die bundel te lees, kan die leser (veral dié leser wat agtergrondskennis van professionele dans het) ‘n idee vorm van die strekking van hierdie bundel.

Neem in ag dat dit ‘n bekende feit is dat balletdansers se risiko om anorexia nervosa te kry, driemaal hoër is as by die res van die bevolking – volgens navorsing wat deur Arcellus, Witcomb en Mitchell oor ‘n tydperk van meer as ‘n dekade in Europa onderneem is. Ook is dit nie vreemd dat ballerinas, as gevolg van eetversteurings, reeds vroeg in hulle twintigerjare osteoporose kry en nooit in staat is om kinders te kry nie.

In ‘n onderhoud wat op die internet verskyn, erken Mariafrancesca Garritano van die La Scala Ballet:

Sadly this is a phenomenon that affects the whole of the ballet world but is very rarely discussed – it’s as if there is a Mafia code of omerta (silence) that rules over us and … it must never be broken.

Dancers are having their bodies taken to the limit by teachers and theatre directors who are demanding that the dancers have the perfect body and as such this is a sore that needs to be treated.

For eighteen months I did not have my period and even know [sic!] I suffer from intestinal problems which I am sure are all connected to my experiences as a teenager. Lots of dancers I know cannot conceive because of the problems they had with anorexia.

It is not unusual to hear ballerinas talk of how they had two crackers for breakfast, a yoghurt for lunch and an apple for dinner just to make sure they can fit into their tutus. I know dancers who would compete against each other to see how little they could eat which is lunacy.

Saamgelees met die bostaande inligting, lyk dit asof ʼn proses van geleidelike aftakeling van die sprekende ek (die danser) in die bundel pirouette beskryf word, veral as ʼn mens hiermee saam kyk na gedigtitels. In die eerste afdeling, Brisé, wat “breek” beteken, kom gedigte voor soos “Aan skerwe”, “Game over”, “Wond” en “Rooi skoene” (wat nie slegs verwys na die kleur van die skoen nie, maar ook die feit suggereer dat balletskoene na ʼn vertoning dikwels vol bloed is). Vyf gedigte in hierdie afdeling verwys pertinent na emosionele versteurings wat met anorexia nervosa in verband staan, naamlik “Maaltyd”, “Weigh Less”, “Insomnia”, “Stikland” en “Inrigting”.

In die tweede afdeling, Échappé, wat na ontsnapping verwys, staan drie gedigte wat na balletbewegings verwys, naamlik twee nautilus-gedigte (die spiraalskulp wat die pirouette immiteer) en “En pointe”. Hierdie titels suggereer dalk dat dans vir die digter ʼn wyse van ontsnapping (uit die alledaagse situasie) is. Wat egter interessant is, is die eerste twee gedigte in die afdeling wat na mitiese vrouefigure verwys en in verband gebring kan word met die gedigte wat na emosionele onstabiliteit verwys in die vorige afdeling. Clarissa Pinkola Estés bespreek in haar bekende boek “Women who run with the wolves” die La Loba- en Vasalisa-figure as argetipes van die kollektiewe onbewuste. Eersgenoemde is die wolfvrou – sy wat die dooie beendere weer tot lewe oproep, die wyse ou vrou. Ook Vasalisa is ʼn wyse vrou, iemand wat in kontak is met haar intuïsie (in my volgende blog sal ek hierdie gedigte in meer besonderhede bespreek).

In die derde afdeling, Corps de ballet, kom familiegedigte voor en word die invloed van die siek balletdanser op haar wyer familiekring gesuggereer. Gedigte soos “Jy raam en hang my”, “Ná vyf-en-twintig jaar”, “Keelvol”, “Afsterf van ʼn broer” en “Aniela” is hier van belang.

Die laaste afdeling, Sans révérence, lyk met die eerste oogopslag na ʼn “finale” van ʼn balletloopbaan, veral as gedigte soos “In my donkerste nagmerrie”, “Grys, gryser, blind”, “Negende sirkel”, “Die dood dra toe geen sekel nie” en “Sans révérence” in aanmerking geneem word. My insig is egter (nog voordat die bundel gelees en ontleed is) dat simbole van dood en donker nie noodwendig letterlik opgeneem moet word nie. Kyk ʼn mens na gedigtitels soos “Rooikappie en die wolf” en “Alice in Wonderland” kry dié gedigte metaforiese betekenis. Die twee genoemde verhale is naamlik albei bekende inisiasierites waarin die ou self “sterf” voordat die “nuwe self” – soos ʼn slang wat vervel – uit die “ou self” gebore word. Gedigtitels soos dié hou heel waarskynlik verband met die ʼn reis “in die self in”, ʼn reis na selfkennis en -insig. Gelees in dié konteks verwys ʼn gedig soos “Sans révérence” dan dalk na ʼn laaste buiging in die rigting van ʼn uitgediende identiteit en ʼn knik in die rigting van ʼn nuwe “ek”.

In ʼn opvolgblog sal ek enkele gedigte uit hierdie interessante bundel bespreek aan die hand van die “vermoedens” wat na die lees van die voorwerk van die bundel ontstaan het.

Nini Bennett. Sonde met die bure

Friday, June 22nd, 2018

 

’n Spreuk is ’n baie ou digvorm, ’n bondige segswyse wat ’n didaktiese, moraliserende of godsdienstige strekking het. Deur die eeue heen hou mense daarvan as daar seën op hulle huishoudings rus, en huisspreuke is oral in huise op gebruiksartikels aangetref. Vandag is dit steeds die geval. Of dit ’n kombuisteël met woorde van wysheid is, of die tonikumgedagtes op yskasmagnete; dalk muurplakkers met inspirerende woorde, of heel moontlik die skurwe lewenswaarhede van kroegmemorabilia – die spore van ou huisspreuke maak steeds deel uit van ons dekor.

Hans du Plessis se Griekwapsalms bly gewild.

C. J. Langenhoven was ’n mensekenner par excellence – en hy het ook heelwat spreuke oor bure en die vreugdes en frustrasies van buurmanskap geskryf. Dit is nou afgesien van sy roman, Sonde met die bure, (1921).

  • Stuur jou buurman se vee skut toe en vind die skutgeld te min om vir jouself nog ’n veewagter te huur.
  • Vat al die kwaad wat jy in jou buurman sien en al die goed wat jy in jouself sien, en maak daar ’n derde mens uit. Hy sal maar naastenby so lyk soos elk van julle twee.
  • Koop jou wingerdstokkies van jou buurman. Jy het nie die vreemde wingerd se druiwe geproe nie.
  • Dis nie reg van my buurman om te bid vir reën solank as my gerwe nog op die land lê nie. Waarom dink hy net aan sy eie belange?
  • Dis makliker om die gemeente lief te hê as jou buurman, en die hele menslike geslag as jou vrou se familie.

*

Twee jaar gelede het ek en my geliefde getrek na ’n kraaknuwe landgoed in Somerset-Wes. ’n Trek is soos ’n troue, het my ma nog geskerts: daar loop altyd iets verkeerd. Maar wonder bo wonder het alles seepglad verloop. Die probleme het eers ná die intrekkery begin.

Die betrokke Saterdagaand het ek spykers in die muur gekap, besig om my portette op te hang. Dit was tien voor agt: ek hét die huisreëls, wat die agent my in die hand gestop het, bestudeer. Jy mag nie na agt op ’n Saterdagaand met toebehore werk wat ’n geraas maak nie.  Ek was nog betyds. Ek het iewers in die agtergrond verneem dat die Springbokke weer ’n epiese neerlaag teen die All Blacks gely het. Nie dat dit my kon skeel nie: ek was ywerig aan’t uitpak en nesskrop, verstrik in my talle lysies. Beddegoed in hoofslaapkamer. Koppel eerste yskas, ketel, mikrogolf. Badkamer toiletpapier NB. Reël vir wifi. Etes?? Mr D Food. Onthou medikasie in handsak.

Die volgende oomblik is daar ’n harde klop aan die voordeur. Onthuts sit ek my hamer neer; dan weer: dié keer ’n gebulder van ’n vuis teen die deur.

Ek maak oop. Voor my staan ‘n jongman. Aggressief. Hy praat my groet dood en val summier met die deur in die huis: “Jy raas! As jy aanhou kap, dan sal jy ’n ding sien. Ek kom  ?#@*&%!  breek hierdie deur van jou af.”

Ek protesteer; beduie dat ek binne die huisreëls is – dit is nog nie agtuur nie, dat ons nuwe intrekkers is, en dat ek net my skilderye ophang…

Mellet kom om die draai en staan nader. “Wat is die probleem?”

Maar nou het Buurman ’n ander man gesien, ’n rooi doek voor ’n bul. Hy fleks sy armspiere. 100% beef, lees ek op sy T-hemp.

“Térug,” waarsku ek hom. Jy kom nie in nie.”

Hy gluur na my en bly onseker op my nuwe Welcome-deurmat staan. Die geveg waarop hy gehoop het, gaan nie plaasvind nie.

Mellet praat met die knaap soos hy met ’n rebelse student praat. Stadig, bedaard, en in ’n lae stemtoon. Ek draai om na my selfoon wat op die eetkemertafel lê; aktiveer ongemerk die bandopname-ikon. Buurman se tirade duur voort. Hy vertel ons in kleur en geur dat hy ‘n Libanees nie (ja, hy het Afrikaans grootgeword), maar dat sy pa “hoog op” is in die Libanese mafia; en in gekruide taal (waarvan ek nie die sosiolek kan vasstel nie, dalk bendetaal in die tronk?) dreig hy wat hy nog alles aan ons gaan doen. Die Springbokke het verloor, maar sy alfaman-geen het ontwaak. “Gaan slaap nou maar. Gaan slaap jou roes af, ” bits ek tussenbeide voor ons saam die voordeur toedruk.

“Ek gaan polisie toe. Ons het skaars ingetrek en ons word gedreig met die dood,” lig ek my geliefde inderhaas in en gryp die motorsleutel. En só ry ek, agtuur op ’n Saterdagaand, op soek na Somerset-Wes Polisie. By die klagtetoonbank sit ’n konstabel, besig om ’n weekoue verkreukelde Son te lees. En verder geen siel in sig nie: geen gewondes, geen misdadigers, geen klagtes; nie eers ’n burger wat ’n Kommissaris van Ede se polisiestempel benodig nie.

Weer vertel ek die storie van my buurman, die Afrikaanse Libanees (of die Libanese Afrikaner, ek is nie seker nie.) Die konstabel lyk vaak. Sy luister onbetrokke, buig dan vertroulik vorentoe en sê: “Die karre daar by julle estate staan onder ’n skadunet. Ons het al baie klagtes gekry van karre wat gekrap word…Mevroutjie wil tog nie hê hy moet jou kar beskadig nie? Ignoreer hom net, hy sal iewers afkoel.” Die son sien alles is die laaste wat ek op die voorblad lees voor ek op my tande kners en wegloop. Nou voel ek éérs geviktimiseer. In die kar herroep ek stories van frustrerende pennelekkers en staatsamptenare. In Nikolai Gogol se legendariese kortverhaal, Die jas, het Akakii Akakiiwitsj ná die diefstal van sy jas tragies tot sterwe gekom en by ’n polisiegeneraal begin spook. En in Marcel Aymé se verhaal, Die man wat deur mure geloop het, het die afgeknoude klerk, Dutelleul, op sy baas wraak geneem deur op ’n magiese wyse dwarsdeur mure te beweeg. Die frustrasie met die burokrasie is ’n gewilde onderwerp in die ouer Russiese en Wes-Europese kortverhaalkuns. Want daar was en ís altyd ’n amptenaar wat die burgery se lewens versuur.

Voor ek onder die skadunet indraai, luier ek eers stadig by Buurman se parkeerplek verby. Hy ry ’n Ford Fiesta, en sy kar staan wydsbeen geparkeer oor twee parkeerareas. Die ekstra een is seker vir sy pa, my gesiglose vyand in die Libanese mafia.

En geen verwelkoming by ons nuwe tuiste nie – net ’n ontgroening. Maar as ek so na koshuispolitiek kyk, is verwelkoming en ontgroening dalk een en dieselfde ding. Enkele bure het kom inloer; hulself vlugtig voorgestel. Geen koek of karmenaadjie in die hand, soos outydse plattelandse etiket vereis nie. Tye verander. Tog gebruik mense dwarsoor die wêreld vandag steeds verwelkomingsrituele om ’n nuwe huis in te wy, en hierdie rituele, bygelowe, of seënwense is afkomstig uit verskillende kulture en gelowe.

Die brand van ’n kers die eerste nag is ’n belangrike verwelkomingsritueel. Volgens oorlewering besweer dit slegte geeste en dryf die duisternis simbolies na buite. Hierdie brandende kers word vergesel van ’n gebed, seënwens, of vorm deel van ’n groter offergawe of sakrament.  “Housewarming” beteken ook die aansteek van ’n vuur in die kaggel; ’n ou tradisie wat op sy beurt sy herkoms in die middeleeue het. Vuur is ’n kragtige simbool van lewe en dit beliggaam suiwerheid.

Brood en sout. Die bygeloof (uit Joods-Russiese oorsprong) lui dat brood en sout die eerste items moet wees wat oor die drumpel van die nuwe huis gebring word. Beide brood en sout simboliseer gasvryheid en voorspoed. Brood is ook bedien saam met maaltye in Europese huishoudings, en sout, wat eens op ’n tyd so kosbaar en skaars was dat dit as handelseenheid gebruik is, verteenwoordig die smaak van die lewe.

Lui ‘n klok in elke vertrek. Vir diegene wat Feng Shui in hulle huise beoefen, is die lui van ‘n Tibetaanse klok niks nuut nie. Die beierende klok reinig die nuwe huis van ou en stagnante energie (si Chi). Die oopmaak van vensters, die oopdraai van waaiers en die verwelkoming van sonstrale is ander maniere om positiewe energie binne te laat.

Tradisionele Boeddhistiese intrekrituele is volop. Binne die Thaise kultuur word ’n onewe getal monnikke genooi om die nuwe woonplek te seën, ook bekend as die Khuan Ban Mai-seremonie. Tydens so ’n geleentheid ontvang die huisbewoners geskenke, en word spesiale disse berei; die huisbewoners dra dan die Sai Seen, of ’n heilige draad of toutjie om hulle polse.

Die brand van gedroogde salie. Daar word geglo dat wanneer jy hierdie krui aan die brand steek en saggies daaroor blaas totdat dit rook, dit kragtige beskerming teen bose invloede kan bied. Die gebruik is ontleen van inheemse Amerikaanse stamtradisies. Tydens hierdie ritueel word alle elektroniese toestelle afgeskakel, en die spieëls en vensters in ’n huis word toegegooi met ’n kleed.

Daar bestaan talle Indiese huisverwelkomingstradisies. Die nuwe intrekkers kook rys in melk tot die kastrol letterlik oorloop: dit simboliseer reinheid en ’n lang lewe van oorvloed. Volgens ’n ander tradisie moet jy ’n melkkoei met ’n blommekrans om die nek oor jou drumpel lei, en dié ritueel waarborg glo voorspoed en vooruitgang in alles wat jy aanpak.

Hartlike Franse verwelkomingstradisies. Die Franse het ’n instelling dat die skoorsteen se haak, oftewel die pendaison de crémaillère verander moet word tydens die voorbereiding van ’n dankseggingsmaaltyd.

In Suid-Afrika verwys ons na “dak natmaak”, ’n gebruik waartydens mense genooi word vir ’n ete of braai om die nuwe woning in te wy. Geskenke word onderling uitgeruil. Die herkoms van die uitdrukking is afgelei van ’n tradisie waar die bouer of eienaar van ’n gebou letterlik die dak moet natmaak om te bepaal of dit waterdig is. ’n Tweede herkoms van die gebruik is om wyn tydens ’n fees op die grond uit te giet as dankoffer om die gode te behaag.

Tydens verwelkomingsrituele gee gaste ook graag vir die nuwe inwoners gedigte of mooi groetekaartjies. Ek het afgekom op ’n paar webwerwe wat pasgemaakte verse, kompleet met template en grafika, vir dié geleentheid voorberei het. Die verse is nie bedoel om groot poësie te wees nie, maar om die liminale oorgang (die intrek in ’n nuwe woonplek) te vier en die seën daaroor uit te spreek.

Maar terug na ons trek en Buurman se onwelkome ontvangs.

Dit is ’n mooi landgoed met die Hottentots-Hollandberge in die agtergrond wat kort-kort verkleur, ligspelend tussen grys, Pruisiese blou en skakerings van gekneusde pers. Die name van plekke bly voortdurend verander; dorpe, strate, stede… maar die name van berge verander selde, indien ooit. Berge is die bloedlyne van ’n landskap. Dit staan vas. En dit is ’n deftige landgoed: selfs die katte stap aan leirieme. Dit is nie sommer hierjy rondloperkatte nie – nee, elke troeteldier dra ’n blink naamplaatjie met die besonderhede van die eienaar aan die halsband. Reëls, reëls; hier is streng huisreëls. Ek ontmoet die opsigter. Sy naam is Giep Steyn. Hy is ’n dun gedrinkte man met ’n jaartbesem vir ’n snor. Hy dra geruite hemde en groet almal in die verbygaan, glimlaggend met sy spierwit klawerbord. Sy kunsgebit is te groot. Hy maak ’n fluitgeluid as hy ’n ‘s’ sê, kompleet soos ’n ou Hervormde predikant wat aandgodsdiens hou. Sjomersjet-Wesj. Die groot snor dra ’n geel skynsel van te veel Paul Revere. Binne die mikrokosmos van die landgoed is Giep ’n belangrike man. Hiér het hy mag. En jy mag nie na hom verwys as die “opsigter” of “caretaker” nie, nee, hy is die voorsittende beampte. Uit die staanspoor besef ek hier word die bodorp en die onderdorp se vetes net voortgesit, maar hierdie keer in die gedaante van rusies tussen die huurders en die eienaars, deeltitelakte en huisreëls in die hand. Giep moet beslis. En soos dit mos gaan, het eienaars altyd meer seggenskap as huurders. Maar dit was ná ons ingetrek het, en maande voor die Groot Droogte.

Februarie hierdie jaar ontvang ek ’n selfoonvideo van me Zille – (waar hét die DA my nommer in die hande gekry?) Die Weskaapse premier praat met ’n beswaarde gesig en met haar platgekamde, praktiese nuwe haarstyl. Water is skaars. Kapenaars bad hopeloos te veel – ’n vlugtige stort een, hoogstens twee maal ’n week is meer as genoeg. “Daar is niks verkeerd met ’n outydse waskom en lap nie,” vervolg sy. Die politikus is geklee in ’n knalrooi baadjiepak om die erns van haar boodskap te beklemtoon. Sy word die simbool van droogte en van ’n vegtende matriarg wat die lot van miljoene droogtegeteisterde Kapenaars op haar skouers neem. Kort na hierdie onthutsende boodskap ontvang ek nóg ’n video, die keer van Mmusi Maimane. Hy is minder dreigend en meer paaiend as die premier. Daarna biep my foon met ’n skakel na ’n rits klagtenommers om jou bure te rapporteer indien hulle water misbruik. Nou kyk, dis nie baie bevorderlik vir goeie buurmanskap as die leier van die amptelike opposisie jou aansê om op jou bure te spioeneer en hulle te verklik vir watervermorsing nie. Op die landgoed is daar baie buitekrane – dit vorm deel van die gemeenskaplike eiendom. En o wee die arme drommel wat vinnig sy emmer probeer opvul…Giep Steyn se waterpatrollie het begin. Hy huiwer, altyd iewers in die agtergrond en binne sigafstand van ’n kraan. Water is ’n nasionele bate, en die opsigter neem sy nuwe taak ernstig op, al rokende, ’n blik Coke in die ander hand en ’n bofbalkeps op sy kop teen die bloedige son. Dan tree die nuwe Vlak 6B-waterbeperkings in werking en die inwoners se agterdog verander in paranoia: wie het onlangs hulle motors gewas? En hoe is daardie motor gewas? Die karwassers, wat altyd met hulle waentjies vol skoonmaakmiddels en stofsuiers ronddool tussen die parkeerareas, raak oornag ’n skaars gesig. Die motors onder die skadunette vertoon al dowwer en stowweriger, bemors met die skuins blertse van die hadidas. Die gebruik van ’n tuinslang is teen dié tyd lankal geskiedenis.

Op ’n dag klop ’n karwasser blinkgesig aan my deur. “Ek het water gekry, maar ek charge nou R10 meer vir die was, want ek moet ’n deposit op die water neersit.”

“Ja..?” vra ek ongelowig. En met ’n omweg vertel hy my dat die kroegman water verkoop, of eerder: dat daar ’n florerende sluikhandel in gryswater in die landgoed se klubhuis ontstaan het. “Cheap-cheap”, en hy knipoog toe hy die motorsleutel by my neem.

’n Huis is ’n sosiale konstruk, ’n idee. ’n Tuiste, daarenteen, is ’n woonplek wat ingeleef en beliggaam word; dit dra die slytasie en verweer van die lewe self. Dit is die beloftes van kosgeure half sewe elke aand… of die vingermerke op verkillende hoogtes teen die mure wat verklap dat jong, groeiende kinders hier speel. En “tuiste” impliseer ’n moedswillige buurman wat met die lang verwagte winterreën van 2018 sy moddervoete aan my deurmat kom afvee. Maar ek het geleer om hom op ’n geamuseerde afstand te bejeën. Uiteindelik kom dit neer op grense.

Anders as die moraliserende spreuke van Langenhoven, skryf Robert Frost met ’n satiriese knyp oor die grense van buurmanskap.

Mending Wall

Something there is that doesn’t love a wall,

That sends the frozen-ground-swell under it,

And spills the upper boulders in the sun;

And makes gaps even two can pass abreast.

The work of hunters is another thing:

I have come after them and made repair

Where they have left not one stone on a stone,

But they would have the rabbit out of hiding,

To please the yelping dogs. The gaps I mean,

No one has seen them made or heard them made,

But at spring mending-time we find them there.

I let my neighbour know beyond the hill;

And on a day we meet to walk the line

And set the wall between us once again.

We keep the wall between us as we go.

To each the boulders that have fallen to each.

And some are loaves and some so nearly balls

We have to use a spell to make them balance:

“Stay where you are until our backs are turned!”

We wear our fingers rough with handling them.

Oh, just another kind of out-door game,

One on a side. It comes to little more:

There where it is we do not need the wall:

He is all pine and I am apple orchard.

My apple trees will never get across

And eat the cones under his pines, I tell him.

He only says, “Good fences make good neighbours.”

Spring is the mischief in me, and I wonder

If I could put a notion in his head:

“Why do they make good neighbours? Isn’t it

Where there are cows? But here there are no cows.

Before I built a wall I’d ask to know

What I was walling in or walling out,

And to whom I was like to give offence.

Something there is that doesn’t love a wall,

That wants it down.” I could say “Elves” to him,

But it’s not elves exactly, and I’d rather

He said it for himself. I see him there

Bringing a stone grasped firmly by the top

In each hand, like an old-stone savage armed.

He moves in darkness as it seems to me,

Not of woods only and the shade of trees.

He will not go behind his father’s saying,

And he likes having thought of it so well

He says again, “Good fences make good neighbours.”

 

Verwysings:

Cloete, T.T. (red.). 1992. Literêre terme en teorieë. Pretoria: HAUM-Literêr.

Scannel, J. Spreuke van Langenhoven. 2002. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers.

https://holidappy.com/greeting-cards/Congratulations-messages-for-new-home-Housewarming-wishes-poems-and-quotes-for-new-home-cards

https://www.bustle.com/articles/118785-8-housewarming-traditions-from-around-the-world

10 of the Best Poems about Houses and Homes

https://maroelamedia.co.za/afrikaans/idiome-en-uitdrukkings/uitdrukking-dak-natmaak/

 

 

 

 

 

René Bohnen. Vicky Francken: Vertaling in Afrikaans

Saturday, June 9th, 2018

Vicky Francken: Vertaling in Afrikaans

Om ’n gedig te vertaal is soos om ’n röntgenfoto van die woorde te probeer ontleed, dink ek terwyl ek hierdie blog beplan. Maar om die voordeel en voorreg te hê van die oorspronklike digter se insette, is soos ’n ekstra golflengte van lig. Jy kan raad vra, agtergrond vra, verduideliking vra, goedkeuring vra. Totdat die X-strale sin maak.

In Oktober 2017 besoek ek Tilburg op uitnodiging van digter en kunsresensent, Carina vd Walt. Hier woon ek die Literaire Wintersalon in’t Wevershuisje by, Carina se eie inisiatief in Nederland. In haar eie woorde: “Die doel van die salon is die uitruiling van kreatiewe energie vir die skryf én vertaal van poësie. Dit gebeur deur ontmoetings en gesprekke; voorlesings van eie werk en vertalings van mekaar se werk. Dit is gekonsentreerde middae en dien as teelaarde vir nuwe idees. Daarom is dit elke jaar geslote byeenkomste.” (https://guillotine.blog/2017/02/01/carina-van-der-walt-literaire-salon-int-wevershuisje-2013-2015/)

In die gesellige wewershuisie in Tilburg, in ‘n sitkamer tjokvol besondere boeke, ontmoet ek benewens ’n aantal ander bekende Nederlandse digters, vir Vicky Francken. Met haar debuutbundel, Röntgenfotomodel, wen Francken in 2017 die C. Buddingh Prys, wat toegeken word vir die beste Nederlandstalige debuut. “De C. Buddingh’-prijs is een Nederlandse poëzieprijs, die jaarlijks wordt toegekend aan het beste debuut in de Nederlandstalige poëzie. De prijs wordt uitgereikt op Poetry International en is vernoemd naar dichter en prozaschrijver C. Buddingh’. “ (https://nl.wikipedia.org/wiki/C._Buddingh%27-prijs)

Francken se verse word onder andere beskryf as musikaal en dat dit ‘n verraderlike ligtheid toon. (: https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/wie-kan-spreken-zoals-vicky-francken-kan-alles~bf4a2eb4/)  Saam met die klein gehoor van digters bevind ek my dan ook bekoor deur haar voorlesing en verse.

Hoewel ons nie mekaar se tale magtig is nie, gesels ons in sulke stadige, diagonale lyne land en sand oor poësie, taalverwantskappe en vertalings. Dit was sommer goeie oefening vir wat sou volg, waar ek enkele verse aanpak en probeer vertaal na Afrikaans.

Dit was vir my ‘n nuwe ondervinding om brontaal en teikentaal nie op gelyke vlak te hê in my gereedskapkissie nie (soos byvoorbeeld die geval is met Afrikaans en Engels). Soms lyk die Nederlands bedrieglik na aan Afrikaans en ek moes leer om my nie daardeur te laat mislei nie.

Tydens die vertaalproses was ek gedurig in gesprek met Francken om feite na te gaan en haar te por oor spesifieke betekenis van ‘n beeld of woord in konteks. Ek kon verskillende vertalingsmoontlikhede met haar bespreek. Ek het ook nogmaals besef dat die vertaler van ‘n gedig waarskynlik net so intens betrokke is by die teks as wat die oorspronklike skrywer was – in elk geval soverre dit tegniese aspekte betref. Met vertalings is daar nie ruimte vir wasige interpretasies nie. Veral nie as die digter sélf die finale produk moet goedkeur nie. Vertaling is dus sommer ‘n drilsessie vir stiplees ook.

Hierdie gespreksvoering en wisselwerking tussen digters was vir my ‘n verrykende en diep bevredigende ervaring. Om verantwoordelik om te gaan met ‘n ander digter se woorde verhoog die vertaler se pligsbesef en begrip. Dit laat ‘n mens ook opnuut kyk na die afronding, helderheid en geldigheid van jou eie verse.

Met Vicky Francken se toestemming plaas ek graag twee vertalings, waarmee beide digter en vertaler tevrede is.

Gedigte uit Röntgenfotomodel deur Vicky Francken – vertalings deur René Bohnen

Naweektas vir langer as ‘n naweek

 

Die wasem op ‘n raam van aseming kyk uit

op ‘n tuin waarvan ek weet dat jy my daarin sal sien

staan, jy kan my nie miskyk nie. Ek skryf in sneeu en koue

die letters van ‘n werkwoordsvorm en

die letters van jou naam.

.

In die klipwit van ‘n kruisbeensit, mag jy briewe lees

wat ek aan jou gaan skryf as ek weg is en dit is waarskynlik

môre. Saam neem ek nie

.

die deur waardeur ek wegloop vir ewiger as voorheen

jou moeder se vaas wat vir jou lelik was en wat jy wou stukkend gooi

maar ek jou gekeer het en

.

die hond nie. Verder by benadering amper alles.

.

Weekendtas voor langer dan een weekend

De condens op een raam van ademhalen kijkt uit
op een tuin waarvan ik weet dat je me erin zult zien
staan, je kunt niet naast me kijken. Ik schreef in sneeuw en kou
de letters van een werkwoordsvorm en
de letters van je naam.

In het steenwit van een kleermakerszit, mag je de brieven lezen
die ik je schrijven ga als ik weg ben en dat is waarschijnlijk
morgen.  Niet mee neem ik

de deur waardoor ik wegloop voor eeuwiger dan even,
de vaas van je moeder die je lelijk vond en kapot wilde gooien
maar ik hield je tegen en

de hond. Verder bij benadering zo bijna alles.

***

 .

(Ongetiteld)

.

die lug vou homself ‘n

sakdoek om ons koppe

soos die wind hom bol

in washoltes, ons

neurie absurde deuntjies

.

soos in ou films oor klein

dogtertjies hardloop ons rond met

emmertjies om die reën op te vang

voor ons die jongste uit die

.

oog verloor, sy met haar

mooiste kapsteweltjies die dam

instap en wonder hoeveel

borrels sy maak op die

.

watervlak wat oor haar kop

toegaan soos ‘n deur

.

(Ongetiteld)

.

de lucht vouwt zich een
zakdoek om onze hoofden
zoals de wind zich bolt
in de holten van was, we
neuriën absurde melodietjes

zoals in oude films van kleine
meisjes rennen we rond met
emmertjes om de regen op te vangen
voordat we de jongste uit het

oog verliezen, zij met haar
mooiste kaplaarsjes de vijver
instapt en zich afvraagt hoeveel
belletjes ze maakt op het

wateroppervlak dat zich boven
haar hoofd als een deur sluit

.

Meer inligting oor die Vicky Francken en Röntgenfotomodel:

“In Röntgenfotomodel wordt een lichaam tegen het licht gehouden. Om te onderzoeken wat eraan schort, om te bepalen waar het licht doorlaat. Het lijf blijkt sterker dan gedacht. De huid een dunne wand die in volharding niet onderdoet voor zelfhelend beton. In tastende zinnen schrijft Vicky Francken over zowel de zintuiglijke ervaring als het abstracte denken dat daarmee gepaard gaat. Soms is het lichaam een anker, andere keren zit het in de weg, maar steeds is het een instrument waaraan we veel kunnen aflezen.” (https://www.bol.com/nl/f/rontgenfotomodel/9200000060895338/)

Onderhoud met die digter: https://www.nrc.nl/nieuws/2017/06/01/het-voelt-echter-als-het-een-gedicht-is-10883918-a1561461

Vanaf die uitgewer: https://www.debezigebij.nl/auteurs/vicky-francken/

 

Wicus Luwes. Oor beweging in skilderye, gedigte en spietkops

Friday, June 1st, 2018

Daar is sekere benamings wat ‘n mens net nie meer ‘n ander persoon kan noem nie. Dit beteken dat jy nie die persoon van aangesig tot aangesig so kan aanspreek nie. Sekere benamings kan jy slegs voor jou huismense gebruik, miskien dalk slegs voor jou eggenoot. Jy wil die kinders nie verkeerd leer nie: ons almal weet dat hul voorbeeld gebruik om te leer. ‘Spietkop’ is een so ‘n benaming. Ek neem aan dat ‘verkeerskonstabel’ die beter opsie is, maar tussen die tyd dat jy ‘n ‘verkeerskonstabel’ gesien en die woord ‘verkeerskonstabel’ gesê het, is dit heel waarskynlik te laat.

Ons almal ken daardie verlammende gevoel. Daardie hand wat omhoog gehou word, somtyds met ‘n handskoen. Ander kere met ‘n flits. Hulle spring agter bosse, brûe en eiendomsagente se borde uit. Die ontmoeting impliseer dat jy iets verkeerd gedoen het. Jy sit jou beste ‘officer’, oom of ‘sir’ voor. Jy soek al na jou bestuurderslisensie wanneer die geregsdienaar aangestap kom (selfs al het jy nie bestuur nie).

“Besef jy hoe vinnig jy gery het?” is sy eerste woorde.
“Ek moet eintlik R2000 vir jou vra,” sê hy, maar dan bly hy stil.

Daardie stilte impliseer mos iets.
“U lisensie, asseblief.”
Jy oorhandig dit.

Weer die stilte.

Ek vermoed dat dit impliseer dat die skroef so ‘n bietjie stywer gedraai word.

Dan verbreek hy die stilte en vra dat jy saam met hom na sy motor moet loop. Die kaartjie is lank, met klein skrif op – ‘n pienke. Dit word in duplikaat of triplikaat uitgeskryf. Hy spel my naam verkeerd, maar my ID nommer is reg. Ek wonder of ek ‘n saak uit te maak het oor die spelling.

Ek gaan eerlikwaar nie baklei oor iets wat ek verkeerd gedoen het, want tyd is duurder as die verkeerskaartjie. As ek bewyse gehad het, was dit miskien ‘n ander saak. Die boete is op die ou end slegs R250. Wat impliseer R250? Ek kon die uitgestrekte hand se implikasie duidelik verstaan. Ek wonder steeds oor die stilte en wat die implikasie daarvan sou wees.

Ek dink die afgelope tyd aftief na oor wat dinge rondom my impliseer of beteken. Wat impliseer die klere wat ek dra? Kan mense aflei watter werk ek doen deur die klere wat ek dra? Wat impliseer die woonbuurt waar ek bly? Ek word gefassineer deur daardie afleidings wat mense oor my en oor mekaar maak op grond van sekere dinge. Die afleidings is tog sekerlik ‘n vorm van beweging, al vind daardie beweging slegs in die gedagtes plaas?

Ek is selfs versot op beweging in gedigte:

moya

gisteraand toe ek op my hoë stoep staan
het jy weer by my verbygewaai
oor die Makatinivlakte en die Mosambiekse see
en weer het jy my geïgnoreer
toe ek vra neem my saam neem my saam
ons kan my lyf hier lat staan

– deur Oloff de Wet uit ‘Nuwe stemme 5’, Tafelberg, 2013

Ek hou baie van skilderye wat beweging voorstel (of impliseer): daardie kringe en sirkels op Van Gogh se skilderye. Daar is ‘n paar maniere om beweging voor te stel. Een manier is lyne rondom ‘n objek in die skildery. Nog ‘n metode is om lig en donker kleure langs mekaar te verf. Herhaling word gebruik om beweging te skep. Sommige skilders gebruik selfs growwe en gladde teksture.

Italiaanse simfonië word gekenmerk deur drie bewegings: die eerste beweging is vinnig, die tweede een is stadig en sluit dan af met ‘n vinnige een. Beweging is dus ‘n wisselwerking tussen vinnig en stadig, baie dieselfde as die grof en glad of lig en donker van die skilderye.

Om terug te kom by die verkeerskonstabel: vir my is die ongemaklike stilte wat ek daardie dag ervaar het ‘n vorm van geïmpliseerde beweging: geïmpliseerde beweging of handeling is miskien die interessantste soort beweging. geïmpliseerde beweging vind plaas sonder dat beweging plaasvind – soos ‘n stillewe. Soos die besef wat jy kry wanneer die stilte iets vir jou probeer sê. Geimpliserde beweging steek die beweging agter ‘n stilstaande persoon weg. Digkuns is vir my een van die pragtigste geïmpliseerde bewegings – dit laat stilstaande woorde beweeg. Elke digter en leser weet dat geen gedig eindig by die punt nie.

vir klaasman

geliefde broer die seisoene verander hier tydsaam soos ‘n ou vrou met rumatiek
wat soggens pynlik stadig haar trui toeknoop haar misvormde vingers soek en vat
soek en vat sy stap saam met my op die grondpad stasie toe gebukkend onder
die koue wat vat en los vat en los skuifelend stap ons geliefde broer daar is ‘n kroeg
in soho jou vingerafdruk blink op ‘pint staropramen die reuk van jou tabak talm
in die lug terwyl ek drentel my gedagtes vat en los vat en los die grate van ons midnag-
gesprekke lê die huis vol broer in jou kamer sit ek soms toe-oog en dink en die lente
bloei soos ‘n diep sny in greenwich park my kamera-oog is ‘n kamer vir twee mense
broer ek raam die lente daar vir jou terwyl die lewe vat en los vat en los

– deur Hilda Smits uit ‘die bome reusagtig  soos ons was’, Protea Boekhuis, 2016

De Waal Venter. Deur die eeue het vroue gedig

Monday, May 21st, 2018

 

Sappho. Skildery deur August Mengin

Vroue was digters van die vroegste tye toe ons beskawing begin het. Trouens, die heel eerste digter wie naam aan ons bekend is, is ’n vrou1. Ongeveer 2 300 v.C is ’n dogter van koning Sargon van Akkadië gebore. Die koning het haar as jong vrou aangestel as ’n priesteres van die maan en sy het die naam Enheduanna gekry. Haar gedigte is op kleitablette aangeteken en baie daarvan het tot vandag toe behoue gebly.

Deur die eeue was daar vrouedigters, en afhangende van die kultuur waarin hulle geleef het, was hulle bekend en geëerd, in ander gevalle onbekend en onderdruk. Die beroemde Griekse digter, Sappho is ’n voorbeeld van die eerste geval. ’n Voorbeeld van die tweede geval is die Griekse digter Praxilla wat ongeveer 450 v.C. gebore is. Haar manlike tydgenote het haar werk as “nonsens” beskryf.

Selfs in die huidige tyd het alle vrouedigters dit nie ewe gemaklik nie. 

Eavan Boland is ’n bekroonde digter en professor aan Stanford University, Kalifornië. In ’n onderhoud met Stanford News2, het sy gepraat oor die “Status of Woman” klousule in die Ierse grondwet. Sy is in Ierland gebore en het die eerste deel van haar lewe daar deurgebring.Hierdie klousule definieer die vrou se bydrae tot die staat duidelik as ’n tuisteskepper. Dit is een van die baie min grondwette in Europa wat bepaal dat die vrou se plek in die huis is. Daar word tans in Ierland gedebatteer om hierdie “anachronistiese” klousule uit die grondwet te verwyder.3Sy het verder gesê dat die verwagtinge van die staat, sowel as die gemeenskap, dit vir haar moeilik gemaak het om haar droom te verwesenlik – om ’n digter te word. Hierdie probleem was nie beperk tot Ierland nie, maar het ook ’n rol gespeel in die lewens van baie jong vroue in Boland se geslag. Sy praat van “’n interne gevoel van toestemming om die digter te word wat sy wou”. 

7e – 6e deeu v.C.

Sappho

Sy is in haar tyd baie hoog aangeslaan deur haar tydgenote oral in die destydse beskaafde wêreld. Die filosoof Plato het haar die “Tiende Muse” genoem. Hier is een van haar liriese gedigte. Daar is geen bekende titel vir die gedig nie.

Kom weg uit Kreta en kom na hierdie heilige tempel

waar die grasieuse laning appelbome

kronkel om die altaar met geurende wierook.

.

Hier maak die rose skadu’s op die grond

en koel fonteine fluister tussen appelbome

waar trillende blare diep slaap laat neerdaal.

.

In ons weiveld waar perde wei

en veldblomme bloei in die lente,

vul anyslote die lug met geur.

.

En hier giet Aphrodite

hemelse nektar in goue bekers

en vul hulle met wonderlike, skielike vreugde.

ca. 450 v.C.

Praxilla

Praxilla 

Praxilla was van die Argolis-gebied van Griekeland. Sy het baie poësie geskryf in verskilende metrums. Wat van haar oeuvre oorgebly het, is grootliks aanhalings van destydse kritici van haar werk. Hulle het die “nonsens” in haar poësie aangeval. Op hierdie ompad het haar verrassend vars beelde en sensualiteit behoue gebly. Zenobios, een van die toentertydse kritici, het byvoorbeeld gesê: “Net ’n dwaas sal komkommers en diesmeer gelyk stel aan die son en die maan.

Die fragment waarna hy verwys is hieronder:

Die pragtigste ding waarvan ek weet, is sonlig;

dan is daar glansende sterre en die maan se gesig;

dan ryp komkommers en appels en pere.

Middeleeuse Latyn

Die skrywer van hierdie vroue-klaaglied (planctus) is onbekend. Dit kom uit die “Cambridge Songs” van ca. 1 000 n.C. en is die bekendste vroue-weeklag uit die Latynse middeleeue.

Wind is yl,

son warm,

die aarde vloei oor

met goeie dinge.

Lente is purper

juwele;

blomme op die grond,

groen in die woud.

Diere leef

en loop rond. Voëls

maak nes. Op bloeiseltakke

sing hulle van vreugde!

My oë sien, my ore

hoor so baie, en

ek is verruk.

Tog hou ek sugte in.

Hier sit ek alleen

en word bleek. Wanneer

ek sterk genoeg is om kop te lig,

hoor en sien ek niks nie.

Lente, hoor my.

Ten spyte van groen woude,

bloeisels en saad,

vergaan my siel.

Franse Middeleeue

Christine de Pisan

Christine de Pisan

Christine de Pisan het geleef van 1363 tot 1430. Sy is in Venesië gebore, die dogter van Thomas Pisani, ’n dokter en astroloog aan die hof van Karel V van Frankryk. Sy trou op vyftienjarige ouderdom met Étienne de Castel. Tien jaar later sterf haar man en sy moes hard werk om haarself en haar drie kinders van die nodige te voorsien. Sy het in die Frans van daardie periode geskryf.

Sy was ’n stoere verdediger van vroue en het ’n verhandeling geskryf oor die opvoeding van vroue. Sy het inkomste verdien deur haar skryfwerk, die eerste Franse vrou wat soiets gedoen het. Christine het haar laaste jare in ’n nonneklooster deurgebring.

Haar gedigte is hoofsaaklik aan mans gerig. Sy het ook die styl van adellike liefdesverhoudinge gebruik om met ’n manstem ’n minnares in gedigte aan te spreek. In die volgende gedig kan dit ’n man of ’n vrou wees wat die verlies van liefde bekla.

Alleen is ek

Alleen is ek, en alleen wil ek wees;

Alleen en my liefling het my verlaat,

Alleen is ek, sonder vriend of metgesel,

Aleen is ek, treurend en woedend.

Alleen is ek, lusteloos wag ek,

Alleen is ek, verdwaal in die verte.

Alleen is ek, sonder my liefling.

Twintigste eeu

Iran

Forugh Farrokhzad

Forugh Farrokhzad

Die digter Forugh Farrokhzad (1935 – 1967) is in Teheran, Iran, gebore. Sy word beskou as een van die beste digters in die Midde-Ooste. Sy was ook ’n filmmaker en kritikus. Sy is op die toppunt van haar loopbaan oorlede in ’n motorongeluk.

Op die aarde

Ek wou nooit ’n ster wees nie

in die lug se newelbeeld,

’n verkose siel

of ’n woordelose vriend van engele nie.

Ek het nooit die aarde verlaat 

of met sterre gesels nie.

Ek staan op die aarde

en soos ’n plant

absorbeer my liggaam wind, son en water

om te bly lewe.

Ek kyk by die venster uit.

Ek is ’n eggo,

nie ewig nie,

en soek na net ’n lied se eggo.

In die kermende treursang is vreugde

en beter as die eenvoudige stilte van pyn.

Ek soek na geen skuiling

in die dou op die lelie van my liggaam nie.

Mense wat verbyloop het geskrewe herinneringe

met ’n swart reël van liefde

op die mure van my lewe se huisie.

Daar is pyle in my hart,

die kers is onderstebo.

Wat oorgebly het is stil kolletjies vervaagde kleure

in onverstaanbare woorde van waansin.

Elke lip teen my lippe

het ’n ster verwek

en het gedryf op die nagrivier van my herinneringe.

Wat is ’n ster werd?

Hedendaagse digters

De sus ojos ornados de arenas vítreas

Coral Bracho

Coral Bracho

Desde la exhalación de estos peces de mármol,
desde la suavidad sedosa
de sus cantos,
de sus ojos ornados
de arenas vítreas,
la quietud de los templos y los jardines

Van hulle oë versier met sandkorrels van kristal.

Van die uitaseming van hierdie visse van marmer,

van die sysagtheid

van hulle sye,

van hulle oë versier

met sandkorrels van kristal,

die stilte van die tempels en tuine

.

(in hulle akante* skadu’s in die klippe

waaraan hulle raak en mee saamsmelt)

.

hulle het hulle rivierbeddings oopgemaak,

hulle het hulle weg gevind

onder die louwarm blare van die amandels.

.

Hulle vertel van die aanraking

van hulle skittering,

die stil spelery wat aan die kant verbyglip,

by die stadige rand van die sonsondergang.

Van hulle bevrore lippe.

.

Oë van edelgesteentes.

.

Van die skuim wat hulle uitskiet, die geur wat hulle uitgiet

(In die voorkamers: die kerse, die amarante**.)       

op die veerligte altaar van die saaityd.

.

(Van die tempel: 

die geur van koringare.

visskubbe,

takbokke. Hulle vertel ons van hulle weerkaatsings.)

.

In die nagte,

die delikate marmer van hulle stilte,

die kosbare tatoeëring, die skoon lyne

( hulle het die lig oorweldig

aan die kus; in die sand)

. 

op daardie marmergladde beeld,

die roerlose offerandes

van die lande.

Op die webruimte Poetry Translation Centre is daar die volgende inligting oor die digter:

Coral Bracho was born in Mexico City in 1951. She has published six books of poems: Peces de piel fugaz [Fish of Fleeting Skin] (1977), El ser que va a morir [The Being that is Going to Die] (1981), Tierra de entraña ardiente [Earth of Burning Entrails] (in collaboration with the painter Irma Palacios, 1992), La voluntad del ámbar [The Will of Amber] (1998), Ese espacio, ese jardín [That Space, That Garden] (2003), and Cuarto de hotel (2007). Her poems were translated for the PTC’s 2005 World Poets’ Tour by Tom Boll and the poet Katherine Pierpoint.

A selection from her first two collections was included in the definitive anthology of contemporary neo-baroque writing from Latin America, Medusario (1996), edited by Roberto Echavarren, José Koser and Jacobo Sefamí. Like many of the writers who operate in this line that runs from Luis de Góngora through José Lezama Lima, Bracho’s early poems marry verbal luxuriance with a keen intelligence and awareness of artistic process. Yet that artistic consciousness doesn’t lose sight of world. When she visited London in 2005 she described the way that her tour-de-force‘Agua de bordes lúbricos’ [Water of Jellyfish] operates: ‘It tries to get close to the movement of water’ with images that are ‘fleeting’; ‘you can’t grasp them, they are very fluid. What remains is that continuity of water.’

Coral Bracho is also a translator of poetry and has been a member of the Sistema Nacional de Creadores since 1994.

’n Duitse digter

Eva Ström

Eva Ström is in 1947 in Lindingö, Stockholm distrik, in Swede gebore. Sy is ’n liriese digter, romanskrywer en literêre kritikus. Haar eerste gedigte is in 1977 gepubliseer in versameling Den brinnande zeppelinaren (Die brandende zeppelins). 

Sy is opgelei as ’n mediese dokter en het in hierdie professie gewerk van 1974 tot 1988. Daarna het sy haar voltyds toegespits op haar skryfwerk.Sy het in 2003 die Nordiese Raad se Literatuurprys verwerf vir haar bundel Revbensstäderna (Ribbebeen-stede). In Januarie is sy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Wetenskap.

Hier is een van haar kort gedigte:

Moeder sê dis ’n herinnering

Moeder sê dis ’n herinnering

en ek kan dit kry

Ek kan haar herinnering kry

en dit vaswerk aan myne, dit het uitgerafelde kante

Dis nie ’n grys lap nie, dis van sy

en jy sal my sekerlik nie verlaat nie, sê moeder

Wonderwerke gebeur, sê sy en ek sê

ek sal ’n soom insit en die serp heelmaak.

Vars uit die Afrikaanse oond

In 2017 het René Bohnen se jongste digbundel, “Op die vingerpunte van die heelal” by die uitgewer Naledi verskyn.

Die digter het my die vriendelike vergunning gegee om die volgende gedig van haar te plaas.

Die bundel kan direk by die uitgewer bestel word.

Mensboom

(my bloed fluister name)

laas nag het wortels uit my lyf gespruit,

in skynlote oor ’n vleiland gekruip

ek was magies en hoog ’n haselboom –

my oë het vervloei en gestol tot murg van neut

tot roomkwaliteit en die pit van weet

ek groei voor die aangesig

van die oppergees van ’n gedig

ek is ’n haseldroom en ek is salm-oud

oor mý heers mercurius en die see

daarom swem visse en ’n god stroomop in my takke

daarom is die name silwer in my bloed

(René Bohnen)

Bronne

1. Verwys na my vorige essay “Die eerste digter was ’n vrou” op Versindaba gepubliseer.

2. Stanford News

3. The Irish Times

Inligting

* Akant – blomplant

** Amarant – blomplant (Hanekam)

Nota

Die gedigte van Sappho, Praxilla, die gedig uit “Cambridge Songs”, Christine de Pisan en Forugh Farrokhzad is uit Engels verwerk deur De Waal Venter.

Coral Bracho se gedig is uit Spaans vertaal en Eva Ström s’n uit Duits deur De Waal Venter.

Marlies Taljard: Wie was Bra Willie?

Tuesday, May 8th, 2018

 

Wanneer hy ingekom het, het daar altyd ʼn eerbiedige stilte (hushed silence) oor ons gedaal. Die glimlag, dáárdie glimlag, het almal ingesluit. Dit het vanuit die siel, deur die oë na die mond, na die hele gesig versprei. As sy arms vir jou oopgaan, het jy gevoel jy ís íémand. Hy het ons almal by die naam en die beroep geken – die hele SALA-beoordelingspaneel. Hy was een van die mín mense wie se uitstraling van liefde, deernis en respek ʼn mens nie onaangeraak kón laat nie. Hy was oor baie jare ʼn vader en ʼn mentor vir ons, soos vir honderde ander hier en orals ter wêreld. Sy plek is akuut leeg. Dit is my indrukke van ʼn onvergeetlike mens. Wat hierna volg, kan enige iemand op Google gaan naspeur. Tog dink ek is hierdie blog op ʼn Afrikaanse webwerf nodig, aangesien ek glo baie min Afrikaanssprekendes bekend was met die lewe en die werk van hierdie enigmatiese digter.

Keorapetse William Kgositsile (algemeen bekend as Bra Willie)  is op 19 September 1938 in die agterplaas van ʼn voorstedelike huis in Johannesburg gebore. Sy ma het destyds as ʼn meid bekend gestaan. Sy het hom met haar karige inkomste deur matriek gehelp. Op 3 January 2018 sterf hy op 79-jarige ouderdom na ʼn kort siekbed in die Milparkkliniek. Benewens sy bekendheid as digter (hy het 10 digbundels die lig laat sien), is Kgositsile veral bekend as politieke aktivis wat gedurende die 1960’s en 1970’s in Amerika in ballingskap geleef het. Hy was onder andere getroud met Baleka Mbete, die Speaker van die Parlement. Ten spyte van die feit dat daar in die biblioteke waartoe hy op skool toegang gehad het (en selfs in sg. “blanke” biblioteke) baie min boeke oor Afro-Amerikaanse literatuur en kultuur te vinde was, het hy reeds as skoolseun ʼn studie darvan gemaak, veral van jazz. Terwyl hy in Amerika geleef het, het hy dikwels in New Yorkse jazzklubs sy eie gedigte en dié van ander Afrikadigters voorgelees en sodoende die aandag gevestig op Afrikakuns. Hy het destyds kultusstatus in New York beklee.

Sy eerste kennismaking met die politieke beleid van uitsluiting van die destydse Suid-Afrikaanse regering was dat hy nie verstaan het waarom hy nie saam met sy wit maatjies kon skoolgaan nie. Nadat hy in ʼn bakleiery met ʼn wit seun betrokke was omdat hulle hom nie in hulle boksklub wou toelaat nie, het sy outsider-status tot hom begin deurdring. Dat hy na dié voorval nie meer toegelaat is om saam met die wit kinders van die buurt te speel nie, het daartoe gelei dat hy al hoe meer begin lees het. Langston Hughes en Richard Wright het sy gunstelingskrywers geword, maar sy werk is ook beïnvloed deur ander Europese skrywers soos Charles Dickens en D. H. Lawrence. Reeds op ʼn vroeë ouderdom het hy stories begin skryf, maar nie met die doel om te publiseer nie. Omdat sy ma hom nie verder as matriek kon laat leer nie, het hy na skool ʼn verskeidenheid werke verrig, maar uiteindelik het sy skryfvermoë vir hom ʼn werk by die radikale anti-apartheidskoerant New Age besorg. Een van sy eerste gedigte verskyn in dié koerant:

Remember in baton boot and bullet ritual

The bloodhounds of Monster Vorster wrote

SOWETO over the belly of my land

with the indelible blood of infants

So the young are no longer young

Not that they demand a hasty death.

 

In 1961 verlaat hy die land en werk eers in Dar es Salaan, toe in Tanzanië en emigreer later na die VSA. Daar studeer hy onderskeidelik aan die Lincoln University, Pennsylvania University, University of New Hampshire en verwerf ʼn Meestersgraad in Kreatiewe Skryfkuns aan die Columbia University. In hierdie tyd publiseer hy sy debuut, Spirits unchained wat besonder goed ontvang word en waarvoor hy bekroon word met die Harlem Cultural Council Poetry Award, asook met die  National Endowment for the Arts Poetry Award. In 1971 verskyn My Name is Afrika wat deur sommige kritici as sy beste werk beskou word. Hierdie bundel vestig hom as een van die bekendste Afro-Amerikaanse digters. The Last Poets, ʼn groep rewolusionêre Afro-Amerikaanse digters se naam is aan ʼn gedig uit dié bundel ontleen. Hy publiseer in die tyd waarin hy in New York klasgee ook akademiese artikels oor Amerikaanse jazz en stig die Black Arts Theatre in Harlem waar hy legendariese status verwerf vir sy dinamiese voorlesings van Afrikaskrywers in downtown klubs. In 1974 stig hy, saam met ander vooraanstaande Afrikaskrywers, onder andere Mazisi Kunene, die African Literature Association.

Kgositsile se oeuvre word gekenmerk deur sy liefde vir jazz, ʼn musiekgenre wat hy beskou as die universele swart stem wat alle swartmense in die diaspora saambind in hulle sug na vryheid. Sigmund Ro haal Kgositsile in ʼn 1985-artikel in ʼn Amerikaanse tydskrif soos volg aan:

There is nothing like art—in the oppressors sense of art. There is only movement. Force. Creative power. The walk of Sophiatown tsotsi or my Harlem brother on Lenox Avenue. Field Hollers. The Blues. A Trane riff. Marvin Gaye or mbaqanga. Anguished happiness. Creative power, in whatever form it is released, moves like the dancers muscles. [sic.]

In New York ontmoet hy verskeie beroemde jazzkunstenaars. Hy dra onder andere een van sy bekende gedigte op aan Johnny Dyani:

 

For Johnny Dyani

When I swim in my music

a harmattan of colours

becomes an area of feeling

where a rainbow of feathers

peoples all space

dancing in my heart

 

Here I do not even know

what flowers pop out of my eye

I move

without even touching air

 

Johnny you take us out there

where we gasp silently

amidst a bombardment of sound

in the spell of the witchdoctor’s son

where I cannot even ponder

how a witch and a doctor paradox

could be one entity

 

Your bass

Johnny pins nothing down. Your bass

rides on wave or height or rock

or depth or crevice of sound

to bathe us in music

 

And we are moved

where we cannot even

hear ourselves gasp

 

In 1975 kry hy ʼn aanstelling as professor by die universiteit in Dar es Salaam (Tanzanië). Daar ontmoet hy sy tweede vrou, Baleka Mbete. Later werk hy ook in Kenia, Botswana en Zambië. In 1990 – die jaar waarin When clouds clear verskyn – kom hy terug na Suid-Afrika waar hy na die 1994-verkiesing Adviseur van die Minister van Kuns en Kultuur word. Hoewel hy tydens die apartheidsregime fel kritiek teen apartheid en die regering uitspreek, is hy nie blind vir die vergrype van die nuwe ANC-regering nie. Tot sy dood sou hy onreg, korrupsie en wanadministrasie ten sterkste veroordeel en persoonlike onderhoude met ministers aanvra ten einde raad, leiding en kritiek te verskaf.

In 1996 word Kgositsile deur die South African Literary Awards (SALA) aangewys as die Suid-Afrikaanse hofdigter (Poet Laureate) en in 2008 word hy vereer met die National Order of Ikhamanga vir sy bydrae tot die Suid-Afrikaanse letterkunde en kultuur. Tydens dié geleentheid word hy ook geloof vir sy rol in die bekendstelling van Afrikaletterkunde en veral diasporaliteratuur aan die Amerikaanse publiek.

Hoewel sy diasporagedigte, soos die meeste versetliteratuur, soms ongebreidelde woede en sterkbewoorde veroordelings van apartheid bevat wat die kwaliteit van gedigte negatief beïnvloed, is sy poësie na 1990 van ʼn meer gematigde aard, asook beter afgewerk en deurdag. Ek dink byvoorbeeld aan frases soos die volgende uit sy “Random notes to my son”:

Beware, my son, words

that carry the loudnesses

of blind desire also carry

the slime of illusion (…)

 

… today it is fashionable to scream

of pride and beauty as though it were not known that

‘slaves and dead people have no beauty’ (…)

 

… I have

fallen with all the names I am

but the newborn eye, old as

childbirth, must touch the day

that, speaking my language, will

say, today we move, we move?

 

Ontnugtering en sinisme word in later jare kenmerkend van Kgositsile se digterstem. Gematigdheid raak ook al hoe meer deel van sy lewensfilosofie, soos spreek uit sy later digterlike werk, maar veral ook uit sy openbare optredes en sy ander skryfwerk. Hoewel Bra Willie ʼn Amerikaanse kultusfiguur was en veral in downtown New York bekend was tydens sy rewolusionêre fase, word hy in Suid-Afrika onthou as vegter vir menseregte en kenner van Afrikaletterkunde, maar ook vir sy ander bydraes op kulturele gebied. Hoe hoog hy geag is, blyk onder andere uit president Cyril Ramaphosa se huldeblyk na sy dood.

Ek sal hom onthou vir sy wysheid, vir sy menslikheid … en die glimlag wat ek glo hom selfs in die dood nie sou verlaat het nie.

Hamba kahle, Bra Willie.

 

(Hierdie blog is ʼn opsomming van ʼn aantal internetartikels wat na Bra Willie se dood verskyn het.)