Blogs

Andries Bezuidenhout. Elke oog sien anders

Thursday, January 18th, 2018

Twee weergawes van Matisse se skildery van olyfbome by Collioure

Pas klaar met Hilary Spurling se dubbelvolume biografie van Matisse. Soveel om oor na te dink, maar een interessante tema is Matisse se soeke na landskappe wat hom anders oor kleur laat dink het. Matisse het in dieselfde deel van Vlaandere as Van Gogh grootgeword. Soos Van Gogh was sy hele lewe ʼn reis na die suide – op soek na ʼn ander tipe landskap, landskappe met lig wat ʼn helderder palet in die verbeelding kon laat gloei. Matisse het in Bohain-en-Vermandois grootgeword, aanvanklik ʼn bakermat vir die verbouing van beet en later ʼn nywerheidsdorp vol tekstielfabrieke en werkswinkels. Matisse het sy belangstelling in tekstiel en ontwerp behou, maar wou ʼn ander tipe palet as die een van die landskap en die lae lig, om Brel aan te haal, rondom hom gebruik.

Soos Picasso en baie van die vroeë moderniste is Matisse klassiek opgelei. Skilders moes meesterwerke in die Louvre kon namaak en moes oneindige figuurstudies met gipsbeelde of mense as modelle skets en skilder. Leerlingskilders moes perspektief, vorm, proporsie en tekstuur bemeester. Die donker palet van die Nederlandse en Vlaamse skole is gebruik, met gebrande omber en ander skakerings van bruin as grondtoon.

Matisse, die meester van kleur, het baie van sy deurbrake gemaak as hy Parys verlaat het om op ander plekke te gaan werk: Belle Île, Korsika, Collioure in die Franse deel van Katalonië, Marokko, Tahiti en uiteindelik Nice, waar hy oorlede en begrawe is. Vir Matisse was die landskappe en die ander tipe lig telkens ʼn inspirasie om anders oor kleur en vorm te dink. Sy laaste werk het uit blokke suiwer kleur bestaan – sy ikoniese collages en die loodglasvensters van die Katolieke kapel buite Nice.

*

Sunny Skies se omslag met Walter Meyer skildery

“Ndinomntu Ngelendibik’ Ezulwini.” (As iemand tog net die hemel van my kon vertel)
– Ngqika, soos aangehaal deur S.E.K. Mqhayi

Ek dink op die oomblik baie oor landskappe, lig en kleur na, omdat ek Oos-Kaap toe verhuis het. Ek woon in ʼn klein universiteitsdorpie genaamd Alice, vernoem na Koningin Victoria se dogter. Die magistraatsdistrik heet steeds “Victoria East”, besef ek toe ek ʼn fotokopie by die hof laat waarmerk. Die stadsaal is die Victoria Memorial Hall. Die beroemde Lovedale College is hier, met pragtige Skotse klipwerk in van die neoklassieke geboue, asook die Universiteit van Fort Hare se kampus, wat nou meer as ʼn eeu oud is. Dit als was produkte van die Britte se koloniale sendingskooltradisie, wat teen die 1950s stoom verloor het en toe deur die Afrikanernasionaliste oorgeneem is. Ek wil egter nie nou veel meer oor die sosiale en argitektoniese geskiedenis sê nie – storie vir ʼn ander dag.

Dis die lig wat my fassineer. Alice is naby die Amatolaberge, omring deur heuwels met akasiabome en aalwyne. Die Groot-Visrivier en die Katrivier loop hier naby verby. As jy van hier af Hogsback toe ry, waar die laaste Engelse heen gevlug het, gaan jy ʼn inheemse woud binne. Soos die warm lug bo die Karoo styg, is daar lae wolke wat van die see se kant af aangerol kom, soms onder hoër vlieswolke in. Sonsondergange is asemrowend, op die manier wat pogings om dit te skilder kitsch sal laat lyk. Ek gebruik ʼn animasieprogram om die wolke se beweging te bestudeer.

Ek maak ʼn punt daarvan om nie ʼn plek te skilder as ek dit nie self besoek het nie. Hoe lank moet mens ʼn plek ken voor jy dit werklik kan skilder? Hoeveel skakerings lig moet jy eerstehands ervaar? Daar is soveel van die plante hier waarvan ek die name nog nie ken nie. Vir eers skilder ek dus die binnekant van Healdtown se kerk en nagtonele van Victoria se saal en ʼn meubelwinkel – plekke lyk eerderster as lig deur klein vensters filtreer word, of as daar straatligte is.

*

Sunnyside Flats deur Walter Meyer

“Indlebe ziya kubetabetana.” (Elke oor hoor anders)
– Ndlambe, soos aangehaal deur S.E.K. Mqhayi

Kort na Kersfees word die skilder Walter Meyer vermoor. Die eerste skildery wat ek van hom gesien het, is op die omslag van James Phillips en die Lurchers se album “Sunny Skies”. Die skildery se titel is “Huis met wit boom”. Vir my bly dit ʼn belangrike verwysingspunt. Omdat James Phillips van Springs af kom, het ek my altyd verbeel dat die skildery ʼn Hoëveldtoneel is – waarskynlik die Oos-Rand. Dit kon ook Yeoville wees, waar Walter Meyer in die vroeë-1990s gewoon het. Ek luister steeds elke nou en dan na Phillips se lied “Fun’s not over” – dit herinner my daaraan dat daar in Suid-Afrika nooit besliste breuke met die verlede gemaak word nie: “Just when we thought it’s over, we found it’s only just begun. Just when we thought it’s over, we’re still dying like flies underneath the sun …” Die uittreksel klink waarskynlik meer dramaties op oog as wat die lied op die oor is. Dit kom uit die vroeë-1990s, die tyd van die Derde Mag en die menseslagtings rondom die Oos-Rand se munisipale hostelle. Ek dink nie Suid-Afrika is ooit ʼn plek van nuwe beginne nie, al wil ons onsself verbeel dat daar soms wonderwerke gebeur. Daar is niemand om die hemele van ons te vertel nie. Op Facebook noem Catharina Scheepers, wat voorheen met Walter Meyer getroud was, dat die skildery op “Sunny Skies” van ʼn huis in Beaufort-Wes is.

Gus Silber skryf ʼn pragtige stuk oor Walter Meyer op Facebook, wat hy saam met ʼn foto van ʼn skildery, wat ek nog nie vantevore raakgeloop het nie, plaas. Dis van ʼn woonstelblok, een van daardie regte Johannesburgse modernistiese blokke wat so naby aan mekaar in Hillbrow staan, klinkerstene mynhoopgeel. Later noem Gus Silber die skildery se titel: “Sunnyside Flats”.

My Springs-toneel is toe Beaufort-Wes en my Hillbrow is toe eintlik ʼn voorstad van Pretoria. Die lug en lig in hierdie vier plekke lyk heel verskillend, tog is ek nie in staat om die twee plekke korrek te identifiseer nie. Met die opening van een van Walter Meyer se uitstallings het ek so ewe verduidelik hoe akkuraat hy met die afbeelding van Suid-Afrikaanse lig is. As ek my verbeel dat Beaufort-Wes Springs is, en Sunnyside Hillbrow, moet ek dalk meer versigtig oor Meyer se werk praat en skryf.

Soos Marlene van Niekerk in Louis Esterhuizen se onderhoud met haar noem, moet mens skilderye verkieslik persoonlik leer ken. Mens moet stip na kwasmerke in olie kan kyk, omdat olieverfwerke nie tweedimensionele objekte is nie – ʼn mens verf immers deels op doek omdat dit ʼn tipe tekstuur verkry. Verder lyk digitale afdrukke van kleur verkillend op elke bladsy of skerm, afhangende van die kleurskeidings wat met drukwerk gebruik word of die skerm se kleur- en ligverstellings (afbeeldings heel bo ter illustrasie). Ek troos my daaraan dat ek nog net afbeeldings van die betrokke twee skilderye van Walter Meyer gesien het.

Tog wonder ek oor my letterlike benadering tot die weergee van lig in olieverf en die idee dat elke plek ʼn unieke ligskakering het. Vir Matisse het lig en atmosfeer meer oor ʼn tipe inspirasie gegaan, soos sy naak modelle en vrugtebakke wat hy tot skakerings op sy doeke verwring het. Die realistiese skildertradisie gaan in elk geval deels oor oëverblindery. Doeke skyn nie soos wolke of straatligte nie en daardie vibrasie van lig word deels deur die kontrastering van ligte met donker kleure verkry. Vir eers wil ek nie die idee van plekgebonde lig opgee nie – dat ek die landskap hier veel beter moet bestudeer voor ek dit met oortuiging kan verf.

Bronne:

S.E.K. Mqhayi, Abantu Besizwe: Historical and Biographical Writings, 1902-1944 (geredigeer en vertaal deur Jeff Opland, Wits University Press, 2009). My vertalings is telefoontjiestyl met behulp van Opland se Engelse vertalings gedoen.

Hillary Spurling, The Unknown Matisse: A Life of Henri Matisse: The Early Years, 1869-1908 (Alfred A. Knopf, 2005).

Hillary Spurling, Matisse the Master: A Life of Henri Matisse: The Conquest of Colour, 1909-1954 (Alfred A. Knopf, 2007).

Wicus Luwes. Wat is ‘n tuiste?

Friday, January 5th, 2018

‘n Tuiste as plek

“Ek verkies droë landskappe. Ek hou meer van oopgestrekte veld as tropiese plantegroei,” was ‘n bekende filosoof se woorde aan my. Ek probeer gewoonlik die voor- en nadele van ‘n plek teen mekaar opweeg voordat ek kies. Ek hou van kaggelvure in die Drakensberg se winter. Ek hou van die doringbome in die Noord-Kaap en die Bosveld in die somer. Ek hou van die reuk van die see – selfs die verskil in die reuk van die see by die Wes-Kaap, Oos-Kaap en Kwazulu Natal. Ek kom gewoonlik nie ver met die negatiewe punte nie, want ek is ‘n seisoenale reisiger of toeris: Ek hou van verskillende plekke op verskillende tye.

Ek kan wel sien dat iemand ‘n plek aan ‘n tuiste kan koppel. Daar is mos ‘n verskil tussen ‘n huis en ‘n tuiste. Die vraag raak interessant wanneer jy dink aan die huis van jou jeug of die plek waar jy graag vakansie hou. Die vraag raak interessant, aangesien die tuiste miskien eerder emosioneel is. ‘n Tuiste is dus eerder ‘n emosie as ‘n plek, maar die plek dien as sneller om die emosie los te wikkel.

‘n Tuiste as sintuig

Ek onthou nog goed die dag toe ek en my pa na ‘n motor gaan soek het. Iets omtrent die verkoopsman het ‘n sneller by my laat afgaan. Ek kon net nie besluit wat die sneller veroorsaak het

nie. Die verkoopsman het my tuis laat voel, alhoewel ek hom nog nie langer as dertig minute geken het nie. Toe die verkoopsman sy pyp begin stop het ek besef wat die sneller was: die verkoopsman het dieselfde tabak as my oupa gerook. Sy reuksintuig was dus ‘n sneller om die gevoel van geborgenheid te aktiveer.

Mense gebruik die krag van die sintuig dikwels by die verkoop van ‘n huis. Ek is seker dat die meeste van ons al gehoor het dat jy koffie moet maak of uie moet braai net voordat voornemende kopers jou huis kom besigtig. Ek is dus redelik oortuig daarvan dat die sintuig van reuk gebruik kan word om ‘n ‘tuiste’te skep. Hoe die ander sintuie gebruik kan word is ‘n ope vraag. Sou jy van ‘n plek hou omdat sy tuinhek op dieselfde manier kraak as die tuinhek van jou jeug? Sou jy ‘n plek as ‘n tuiste sien omdat die klanke van die verkeer jou aan ‘n plek herinner waar jy gelukkig en tevrede was?

‘n Tuiste as persoon

Kerstyd is net nie dieselfde as jy dit nie met jou familie of vriende kan spandeer nie. Goed of sleg, dra die persone wat die huis met jou deel elk by tot jou ervaring van die tuiste. ‘n Mens sou die verhuising van ‘n ouer of grootouer hier as voorbeeld kon gebruik. Die ouer of grootouer trek weg van die huis met die groen grasperk en gaan bly in die woonstelblok met die goeie sekuriteit. ‘n Groot invloed op die gevoel van ‘tuiskoms’ lê in die persoon wat jy by die ‘tuiste’sou ontmoet. Die vraag is dus of die huis voel soos ‘n tuiste omdat ouma, oupa, ma of pa daar teenwoordig is.

Die tyd waarin die plek en die persoon die ‘tuiste’ verlaat, het seker ‘n mate van wisselwerking. ‘n Kind en ‘n volwassene ervaar ook dinge op verskillende maniere. Die plek en die persoon is nie noodwendig twee kante van dieselfde muntstuk nie, maar ervaring word gewoonlik in kombinasie gebou. Ek dink terug aan ‘Siener in die Suburbs’se ‘Wat is ‘n huis sonder ‘n vader’.

Die tuiskoms

Die komponente van ‘n tuiste is belangrik, want dit sou net miskien moontlik wees om die brein te fnuik deur jou eie tuiskoms te skep. Dit kan so eenvoudig wees as om na ‘n gunsteling liedjie uit jou verlede te luister. Dit kan ook gedoen word deur ‘n foto-album nader te trek of ‘n gunsteling gereg te maak. Ek het ‘n paar gunsteling spreekwoorde: Blom waar jy geplant is / `roeien met de riemen die je hebt`. In hierdie tyd waar mense somtyds verlang na ‘n tuiste of ‘n tuiskoms, wil ek die spreekwoord ‘n bietjie aanpas: kom tuis waar jy ookal is. Die brein is ‘n kragtige gereedskapstuk en goeie herinneringe is ‘n tuiskoms. Jou tuiste is miskien nader as wat jy dink en jou tuiskoms is ‘n plek waar jy jou gedagtes kan lei.

tuiste

waar ek vandaankom
is die veld nie oker nie
daar is nie smarag sonsondergange
of omhaal van woorde nie
die veld is geel in die winter
groen in die somer
daar is miershope
en doringbome
ek dink baie daaroor
jy kan dit nie beskryf nie
want die grond
waar ek vandaankom
is hard
dit moet omgeploeg word
met moeite
dit laat jou nie inkom sonder sweet
nie

Bron van foto: http://platinumrealestate.vegas/wp-content/uploads/2017/02/buying-a-home.jpg

Marlies Taljard: Gedigte wat sterk manne laat huil (III)

Wednesday, December 20th, 2017

“… what moves me most profoundly is the sublime sublimely articulated, a feeling that language has somehow taken me beyond the boundary of language” (Mark Haddon oor Derek Walcott se Sonnet XLIII).

Die bostaande aanhaling uit die bloemlesing Poems that make grown men cry, saamgestel deur Anthony en Ben Holden, gee ‘n idee van die vermoë van poësie om diep emosie by mense op te roep. In my vorige blog het ek enkele temas aangeraak wat mense – in hierdie geval volwasse mans – emosioneel ráák. In hierdie blog wil ek stilstaan by tegniese en teoretiese aspekte van gedigte wat eweneens bydra tot diep emosionele betrokkenheid by ‘n bepaalde gedig wat (aldus die titel) groot mans laat huil, asook by die subjektiewe belewing van gedigte deur die 100 uitgelese lesers.

Hoewel – soos ek in my vorige blog aangedui het – ‘n bepaalde “storie” of gegewe ‘n mens dikwels diep aangryp, is die mans wat by Holden-hulle se navorsing betrek is, mense wat professionele kennis oor bepaalde tipes tekste het (hetsy filmtekste, operalibretti, gedigte, prosa, ensovoorts). Dit is dus mense wat ‘n vakkundige mening oor literêre en kunstekste kan uitspreek en dit ook doen in die kommentaar wat hulle skryf ter ondersteuning van hulle keuse van mees aangrypende gedig. Komende van sogenaamde “kunskenners”, is daar vir my ‘n paar interessante insigte wat uit die response na vore gekom het. Die eerste is dat selfs “kenners” poësie (graag) lees met die doel om iets “diepers” daaruit te put – mens sou kon sê om emosioneel daardeur gevoed of aangeraak te word. Nog ‘n opvallende aspek van die deelnemers se notas oor hulle gekose gedig, is dat hulle die gedig nie beoordeel aan die hand van die kodes en teorieë wat tans “in die mode” is nie, maar dat die kommentaar in baie gevalle subjektief is en dat klem dikwels gelê word op aspekte wat gedigte “mooi” laat wees. Tog val die klem in baie mans se kommentare ook op dié aspekte van poësie wat dit van ander literêre kunsvorme onderskei en – ‘n mens kan maar sê – dit bo tyd en plek verhef (om tog maar die gewraakte “outydse” term te gebruik!)

Transendering van tyd en plek – ook die inlees van ‘n universele geldigheid of wetmatigheid – is dié kenmerk van poësie wat deur die meeste van die 100 lesers in hulle kommentaar geopper word. Die draaiboekskrywer en regisseur Kenneth Lonergan verwonder hom byvoorbeeld daaraan dat John Keats se Last Sonnet hom oombliklik uit die realiteit kan verplaas: “… the miracle that enables another human being to carry me back in time and over the ocean with nothing more than a sequence of words …” Of soos Julian Fellowes (skrywer, akteur en regisseur) dit uitdruk: “… great poetry, like art, is not about anyone in particular because it is about everyone.” Hy verwys hier na Christina Rosetti se alombekende gedig Remember.

As mense wat daagliks van die woord leef, verbaas dit nie dat baie van die lesers spesifiek na die woorde of die taal van ‘n gedig verwys nie. So lê die bekoring van Samuel Taylor Coleridge se Frost at Midnight vir Sebastian Faulks in die “Shakespearean beauty and command” van die taal, en vir die skrywer Alan Hollinghurst is Thomas Hardy se At Castle Boterel sy gunstelinggedig weens “the idiosyncratic wording and dexterous rhyming” wat dit wederstrewig maak soos ‘n spook. “I admire the strength, the muscle, the menace of Pinter’s language” skryf Neil Labute oor Harold Pinter se It is here. Die vermoë van taal om die onsegbare te sê of te insinueer is nog ‘n aspek van poëtiese sin-gewing wat hoog aangeslaan word. Maar, waarsku Mark Haddon, “I have never much liked sentiment in poetry, and sentimentality is the death knell for pretty much all literature.” In die lees en herlees van die betrokke versamelbundel het ek baie aangrypende gedigte teëgekom wat ek nie geken het nie, maar baie min sentimentele gedigte – moderne mans is dalk steeds nie tot sentimentaliteit geneig nie …?

Dat die besinning oor gedigte besonder dikwels op tegniese aspekte fokus, is waarskynlik vanselfsprekend, gegewe die mense wat gevra is om deel te neem aan die projek. Die bekende skrywer Douglas Kennedy baseer sy hele kommentaar op tegniese aspekte van Emily Dickenson se gedig After Great Pain. Hy gebruik die byna-taboe-term “closure” (“sluiting”) as maatstaf. Hy beskryf Dickenson se tegniek as “diamond-hard craftsmanship” en verwys na haar liriese ekonomie en presiese beeldgebruik. Haar gedig beïndruk omdat dit ‘n universele waarheid uitbeeld (en omdat “sluiting” in die laaste deel tot stand gebring word):

After Great Pain

After great pain a formal feeling comes –

The Nerves sit ceremonious like Tombs;

The stiff Heart questions – was it He that bore

And Yesterday – or Centuries before?

 

The Feet, mechanical, go round

A Wooden way

Of Ground, or Air, or Ought,

Regardless grown,

A Quartz contentment, like a stone.

 

This is the Hour of Lead

Remembered if outlived,

As Freezing persons recollect the Snow –

First Chill – then Stupor – then the letting go.

 

Benjamin Zephaniah (skrywer en musikus) bewonder Dylan Thomas se beroemde gedig Do not go gentle into that Good Night, want “it is a brilliant example of a villanelle, a very difficult poetic form. Dylan Thomas packs so much emotion into it, and not a word is wasted”:

Do not go gentle into that Good Night

Do not go gentle into that good night,

Old age should burn and rave at close of day;

Rage, rage against the dying of the light.

 

Though wise men at their end know dark is right,

Because their words had forked no lightning they

Do not go gentle into that good night.

 

Good men, the last wave by, crying how bright

Their frail deeds might have danced in a green bay,

Rage, rage against the dying of the light.

 

Wild men who caught and sang the sun in flight,

And learn, too late, they grieved it on its way,

Do not go gentle into that good night.

 

Grave men, near death, who see with blinding sight

Blind eyes could blaze like meteors and be gay,

Rage, rage against the dying of the light.

 

And you, my father, there on that sad height,

Curse, bless, me now with your fierce tears, I pray.

Do not go gentle into that good night.

Rage, rage against the dying of the light.

 

Wat Zephaniah egter tot trane roer, is “the love I can feel that [Dylan Thomas] has for his father, the desperation in his ‘voice’ as he is willing his father to live. (…) [T]here might also be something here about his having the kind of love for his father that I never had for mine.” Hierdie persoonlike identifikasie met ‘n bepaalde gedig en die feit dat gedigte in staat is om by nabaat ‘n bepaalde emosie weer op te roep of om deur identifikasie emosioneel aan te gryp, kom by ‘n groot aantal verantwoordings voor. Dit lyk ook asof mense wat goed bekend is met literêre tekste en die teorie daarrondom ken, nie skaam is nie om te erken dat hulle as’t ware van ‘n gedig verwag (ten minste vir hierdie projek, maar ook oor die algemeen) om ‘n persoonlike beroep op hulle emosies te doen en om te harmonieer met biografiese feite van die leser. Hier sien ek ook iets van die universele geldigheid van goeie gedigte raak. Ten spyte van die uitgediendheid van dié term in ons siniese post-postmodernistiese tydsgewrig, is dit ironies genoeg juis wat mense na poëtiese tekste aantrek. Daar is in die tersaaklike bloemlesing so baie getuienis van lesers wat gedigte gekies het omdat hulle daarin ‘n soort spieëlbeeld van hulle eie lewenservaring sien of van aspekte van “die lewe” as sodanig, dat ek slegs enkele interessante anekdotes kan uitsonder.

Die skrywer James McManus nomineer ‘n gedeelte uit James Joyce se Finnegans Wake as mees aangrypende gedig. Terwyl Joyce die boek geskryf het, moes hy hulpeloos toekyk hoe sy dogter ten gronde gaan weens skisofrenie. Nadat sy deur die Nazi’s weggeneem is uit die inrigting waarin sy tuis was, het Joyce haar nooit weer gesien nie en nooit weer iets van haar gehoor nie. Ook McManus se seun is in ‘n inrigting vir geestesversteurdes oorlede sonder dat hy hom kon troos of kon bystaan. Hy skryf: “I don’t believe in souls, but there is an abscess in mine where he lives.” Daarom kan hy identifiseer met die immer-herhalende sekwense in Finnegans Wake waarvan ek 4 reëls hier aanhaal:

… and weary I go back to you, my cold father, my cold

mad father, my cold mad feary father, till the near sight of the

mere size of him, the moyles and moyles of it, moananoaning,

makes me seasilt saltsick and I rush, my only, into your arms.

 

Na aanleiding van Maurico Rosencof se gedig Brindis con el Voejo, skryf die Argentynse menseregte-aktivis Juan Méndez dat die gedig hom terugneem na die dae toe hy ‘n politieke gevangene in Argentinië was. Die gedig beskryf die ritueel van ‘n Sondagmiddag-voor-ete-drankie. Dié beskrywing het hom nie net laat terugverlang huis toe waar dié ritueel ook gebruiklik was nie, maar het hom laat besef hoe sy vader hom ondersteun het en hoe bekommerd hy oor sy seun moes gewees het: “When those moments are rendered impossible by prison or exile, their remembrance stings with nostalgia, guilt, and love.”

Raising a glass with my old man

(Vertaling: MJ Costa)

I know that on Sundays, around midday,

You cautiously open the ancient sideboard

And pour a glass of the same grape liquor

We used to share in better times.

I know your’e not happy now when you drink it,

That it’s lost all savor for you,

Because sometimes sorrow can quite erase

One’s taste for wine and the light of day.

But you know, as I do, that the storm will pass

And that the implacable sun doesn’t simply stop

When obscured by a dark, pernicious cloud,

Which is why I know I’ll return to your house –

On a Sunday that’s there on the calendar –

And laugh with you over a glass of grappa.

 

Uiteindelik lyk dit dan asof sekere storielyne of gebeure in staat is om ons emosioneel ten diepste te raak, soos die dood van ‘n geliefde, onreg teenoor medemense, die verlies van liefde, maar ook die onverwagte blyke van medemenslikheid, deernis en liefde in die alledaagse lewe. Natuurlik is die emosionele impak wat ‘n gedig op ‘n spesifieke mens maak, ook afhanklik van faktore wat buite die “storie” lê en meestal eie is aan kuns as sodanig, soos ‘n bekende (soms persoonlike) geskiedenis, taalgebruik, die behendigheid waarmee ‘n digter die poëtiese middele tot sy beskikking gebruik en die kundigheid waarmee hy die “storie” opbou en tot afloop bring. Een van die vernaamste redes waarom mense deur gedigte geraak word (so blyk dit uit die bloemlesing) is die gevoel van verbondenheid met ander mense in bepaalde omstandighede en die vermoë om met ander te kan identifiseer – dus die vermoë om tyd, plek en self te transendeer en deur ‘n gedig meegevoer te word na ‘n ander tyd, plek, omstandighede en persona.

De Waal Venter. Macchu Picchu Deel II

Tuesday, December 19th, 2017

DEEL II HOOGTES VAN MACCHU PICCHU

Hier is die tweede deel van die essay oor Pablo Neruda se beroemde reeks gedigte. In hierdie deel word canto’s V tot VIII behandel.

Die literator en kenner van Pablo Neruda se oeuvre, Kay Engler, meen dat Neruda met “Hoogtes van Macchu Picchu” ’n groot deel van sy siel ontbloot en ’n tipe samesmelting van alle mense wil bewerkstellig:

Just to read this sequence of poems is to reach great heights. Its surge of life—the poet’s, the earth’s, mankind’s—makes a formal analysis seem somehow inappropriate to me. Their spirit balks at that sort of treatment.

Dealing with the most intimate area of each man, the soul, the poet must tread questioningly. This for me is one of the book’s supreme achievements: Neruda reveals a prodigious amount about his soul, respects the mystery of others and gradually fuses us all in a vision of mankind. Neruda the lyricist has triumphed over Neruda the politician.”

Bron: Kay Engler, “Image and Structure in Neruda’s Las alturas de Macchu Picchu,” in Symposium, Vol. 28, No. 2, Summer 1974, pp. 130-45

Engler toon aan dat Neruda met twee sterk temas as agtergrond die “Hoogtes van Macchu Picchu” begin skryf het. Eerstens die verpletterende ervaring van chaos in die wêreld soos weerspieēl in “Residencia en la tierra” en “Tercera residencia”. Dan ook sy vereenselwiging met menslike lyding gedurende Spaanse Burgeroorlog soos hy dit weergee in “España en el corazoón”.Die eerste vier canto’s druk Neruda se smart en wanhoop uit oor die mens se feitlik ondraagbare lot en lyding. Die vyfde canto brei hierop uit.

“Gewone mense”

Canto V

In hierdie kort canto ervaar die digter “’n Donker Nag van die Siel”. Die dood word vergestalt as ’n vrou, soos hy dit ook in Canto III begin doen het. Die dood word beskryf in tipies vanguardista taal (“’n patetiese blomblaar van verweerde tou:”). Ons tref hier die koudste plek aan in die hele reeks cantos.

“Vanguardista” is die Spaanse vorm van die Franse woord “avant-garde”. In die Spaanse uiting van hierdie literêre beweging het die eienskappe van surrealisme en impressionisme veral na vore gekom.

Die verteller in hierdie canto soek na vernuwing:

“Ek het die jodiumverbande opgelig, my hande gedruk / in die armoedige smarte wat die dood omgebring het, / en in die wond kry ek net ’n koue windvlaag / wat deur die vae gapinge in die siel geglip het.”

Hy worstel om die lyding van gewone mense te versag met sy digterlike gawe, maar hy word gekortwiek deur die lewensloosheid van dit wat hy in die gesig staar.

Canto V

Somber dood, dit was nie jy nie, dood, voël met ystervere,

wat die arme erfgenaam van daardie wonings

gedra het tussen haastige slukke kos, onder die leë vel:

dit was iets, ’n patetiese blomblaar van verweerde tou:

’n stukkie hart wat nie die stryd gestry het nie

of die bytende dou wat nie op die gesig geval het nie.

Dit was wat nie herbore kon word nie, ’n stukkie

van die klein dood sonder vrede of plek:

’n been, ’n klok wat in hom sterwend was.

Ek het die jodiumverbande opgelig, my hande gedruk

in die armoedige smarte wat die dood omgebring het,

en in die wond kry ek net ’n koue windvlaag

wat deur die vae gapinge in die siel geglip het.

Canto VI

En toe op die leer

En toe het ek op die leer van die aarde geklim

deur die vreesaanjaende ruigte van verlore oerwoude

op na jou, Macchu Picchu.

Hoë stad van kliptrappe,

uiteindelik ’n woning waar die aardse

nie weggekruip het in sy nagklere nie;

In jou, soos twee parallelle lyne

die wieg van die weerligstraal en die mens

saamgeskommel in ’n doringagtige wind.

Moeder van klip, skuim van die kondors.

Hoë rif van die mens se dagbreek.

Graaf verlore in die oersand.

Dít was die woning, dít is die plek:

hier styg die vet mieliepitte op

en val weer terug soos rooi hael.

Hier is die gouddraad afgeskeer van die vikoenja

om die minnaars, die grafte,die moeders te klee,

die koning, die gebede, die krygers.

Hier het die voete van die mens gerus in die nag

langs die voete van die arende, in die hoë vleislustige

neste, en met dagbreek

aangestap met donderende voetstappe deur die digte mis,

en geraak aan die grond en die klippe

tot hulle dit kon herken in die nag of in die dood.

Ek kyk na die klere en die hande,

die bietjie water in die resonante holte,

die muur verglad deur die aanraking van ’n gesig

my oë het gestaar na aardse lampe,

my hande het verdwene dinge geolie

balke: want alles, klere, vel, potte,

woorde, wyn, brood,

was weg, afgeval grond toe.

En die lug het ingekom met lemoenbloeiselvingers

oor almal wat geslaap het:

’n duisend jaar se lug, maande, weke se lug:

blou lug, ’n yster bergreeks

soos sagte orkane van voetstappe

wat die eensame grens van die klip poleer.

Styging na bo

In canto VI styg die leser saam met die digter na bo. Hierdie tegniek word dikwels in poësie aangetref, dink aan Dante se Commedia Divina. Maar hier het ons nie te doen met ’n godsdienstige gedig nie, eerder ’n spirituele een. Nes in Dante se gedig is die spreker hier nie net die digter nie, maar ook die “gewone mens”.

VII

Dooies van ’n verlate afgrond, skadu’s van ’n rotsskeur,

die diepte, dit is soos die uitgestrektheid van julle grootsheid

daaruit kom die ware, die verterende dood,

en uit die diep deurboorde rotse,

uit die skarlaken pilaarkoppe,

uit die waterleidings vol traplere

het julle geval soos in die herfs

na ’n eensame dood.

Vandag ween die leë lug nie,

dit ken nie julle kleivoete nie,

dit vergeet julle kruike wat die lug suiwer

wanneer weerligmesse uitgegiet word

en die magtige boom deur die newels geëet word

en omgeruk word deur die stormwind.

Dit het ’n hand gelig wat skielik geval het

vanaf die hoogte na die einde van tyd.

Julle bestaan nie meer nie spinnekop-hande, swak

vesels, verstrengelde web.

Wat julle ook al was, het weggeval: gewoontes, verslete sillabes

maskers van verblindende lig.

En tog ’n permanensie van klip en woord:

die stad opgelig soos ’n vaas in die hande

van almal, lewendes, dooies, stilles, ondersteundes,

uit soveel dood, ’n muur, uit soveel lewe ’n slag

van blomblare van klip: die permanente roos, die tuiste:

die ysige buiteposte van hierdie Andes-rif.

Wanneer die kleikleurige hand

in klei verander, en wanneer die klein ooglede toegaan

gevul met skurwe mure, bevolk met kastele,

en wanneer alle mense verstrengeld is in hulle holte,

bly daar ’n verhewe presiesheid oor:

die hoë posisie van die menslike daeraad:

die hoogste kruik wat stilte ingehou het:

’n lewe van klip na so baie lewens.

Canto VII

Hier klim die digter op na Macchu Picchu in ’n soort pelgrimstog na sy verlede. Die opwaartse en afwaarste beweging in die gedigte is funksioneel – terwyl die digter opklim na die stad, daal hy af in die tyd na ’n stad uit die verre verlede. Die stad het “ … geval soos in die herfs na ’n eensame dood.” Die mense het almal verdwyn. Hierdie gesamentlike dood staan in kontras tot die langsame sterfte van enkelinge in die oeroue stad en ook in die huidige, moderne stad. Neruda gebruik sy fisiese en spirituele uitsig om die verlede te koppel aan die huidige, die antieke stad met die moderne een.

Canto VIII

Klim saam met by boontoe, liewe Amerikaan.

Soen saam met my die geheime klippe.

Die stormagtige silwer van die Urubamba

laat die stuifmeel vlieg na die geel beker.

Leegheid vlieg uit die klimop,

die rotsagtige plant, die harde blommekrans

bokant die stilte van die afgrond.

Kom, klein lewetjie, tussen die vlerke

van die aarde, terwyl – kristal en koue, gemokerde lug –

jy vernielde smaragde uittrek,

o wrede water, jy val uit die sneeu.

Liefde, liefde, tot die skielike nag,

uit die resonerende Andes-vuurklip,

na die rooi knieë van die dagbreek,

betrag die blinde kind van die sneeu.

O Wilkamayu van klinkende stroompies,

wanneer jy jou reglynige donderslae afmoker

in wit skuim soos gewonde sneeu,

wanneer jou stormwinde

sing en straf en die lug wakker ruk,

watter taal bring jy na die oor

skaars ontwortel uit jou Andes-skuim?

Wie het die weerlig uit die koue gegryp

en aan die hoogtes vasgeketting,

verdeel in sy gletsertrane,

geskud in sy snydende stroomversnellings,

mokerend met sy oorlog-moeë meeldrade,

voortgedryf op sy oorlogbed,

verskrik in sy rotsagtige einde?

Wat sê jou geplaagde weerligte?

Jou geheime rebelse weerlig

het dit voorheen gereis bevolk met woorde?

Wie gaan bevrore sillabes verbrysel,

swart tale, goue vaandels,

ontsagwekkende monde, gesmoorde gille,

in die dun stroompie van jou bolopies?

Wie sny blomme-ooglede af

wat opkom, starende uit die aarde?

Wie gooi die bondels dooie stingels neer

wat val in jou waterval-hande

om hulle uitgedorste nag uit te dors

tot geologiese steenkool?

Wie gooi die ineengevlegte tak ondertoe?

Wie begrawe weer eens die afskeide?

Liefde, liefde, moenie raak aan die grens nie,

en moenie die versonke kop aanbid nie:

laat tyd sy volheid bereik

in jou sitkamer van gebroke fonteine,

en, tussen die vinnige water en stadsmure,

trek die lug van die rotsskeur saam,

die paralelle windplate,

die blinde kanaal van die bergreeks,

die ruwe groet van die dou,

en klim boontoe, blom na blom, deur die ruigte,

trap op die slang wat van bo af neergegooi is.

In hierdie afgrondelike wêreld, klip en bosse,

stof van groen sterre, helder oerwoud,

bars Mantur uit soos ’n lewende meer

of soos ’n nuwe vloer van stilte.

Kom na my eie wese, na my dagbreek,

na die bekroonde eensame plekke.

Die dooie koninkryk leef steeds voort.

En die bloedskaduwee van die kondor

skuif oor die sonwyser soos ’n swart skip.

Canto VIII met sy drie en sestig reëls, is die langste een in die reeks. Dit is ’n elegiese aanspreking van wat die digter (Latyns) Amerikaanse liefde” noem. Met die reël:

Klim saam met by boontoe, liewe Amerikaan” bedoel Neruda Suid-Amerikaners. Die digter spreek ’n persoon met die naam “Wilkamaya” aan, waarskynlik sy verpersoonliking van die Suid-Amerikaanse volkere. Wilkamaya was die naam vir die melkweg in die naghemel vir die Peruviane van ouds.

Die tema van hierdie canto is ’n evokasie van die natuur in en rondom Macchu Picchu, asof dit die oosprong is van Suid-Amerika, of dit verteenwoordig. Hier is die beweging in die canto steeds boontoe.

Dit is die einde van die tweede afdeling van die essay oor “Die hoogtes van Macchu Picchu”. Die derde afdeling sal die laaste vier gedigte, canto’s IX tot XII, bespreek.

Die canto’s is uit Spaans vertaal deur De Waal Venter.

einde

Marlies Taljard: Gedigte wat sterk manne laat huil (II)

Tuesday, December 19th, 2017

“As my father grew older, I noticed  that he rarely came close to shedding tears about sad and serious things in our lives. But if ever telling a tale of something good, some gracious or loving piece of behaviour, tears would always come into his eyes. And I feel myself going that way as I too get older. Sadness somehow I expect. Kindness and love take me by surprise” (Richard Curtis – in Poems that make grown men cry, saamgestel deur Anthony & Ben Holden. Alle verwysings in dié blog is na hierdie boek.)

Anthony en Ben Holden het 100 mans wat op een of ander wyse professioneel  by literêre tekste betrokke is, gevra watter gedig hulle tot trane roer en om ‘n rede te verskaf waarom dié gedig hulle so diep aangryp. Die redes, meer as die gedigte self, het my in Holden-hulle se boek Poems that make grown men cry die meeste gefassineer. Want wat ís dit nou eintlik wat mans – wat selfs vandag nog veronderstel is om hulle emosies beter in toom te kan hou as vroue – tot trane dwing? Nicolson Baker beantwoord dié vraag so: “When we say that a poem makes us cry, what do we really mean? Sometimes we mean that it makes us cry inwardly in shocked agreement.” Maar die meeste mans erken ruiterlik dat daar ten minste één gedig bestaan wat hulle ‘n knop in die keel laat kry of selfs in trane laat oplos.

Soos te verwagte, het die meerderheid gedigte wat in die bloemlesing opgeneem is, op een of ander wyse met die dood te make, maar daar is ook ander temas wat redelik algemeen voorkom, soos liefde, patriotisme of politieke verontregting, skoonheid, verlange en spirituele insig. ‘n Groot aantal respondente koppel persoonlike belewenisse aan die keuse van ‘n gedig en ervaar die gedig dus as kommentaar op, uitbeelding van en selfs as verklaring vir iets wat in hulle lewe of met hulleself gebeur het.

Ten minste twee van die mans wat aan die projek deelgeneem het, erken dat hulle self nog nie ‘n kind aan die dood afgestaan het nie, maar dat die blote gedagte daaraan ‘n ouer se grootste vrees is, en daarom kies hulle ‘n gedig oor die dood van ‘n kind. Die gedig wat myself in die bundel die diepste aangegryp het, is ‘n haikoe deur ‘n agtiende-eeuse Japannese digteres, Fukuda Chiyo, oor die dood van haar seun:

Hokku

Dragonfly catcher,

where today

have you gone?

Boris Akunin, wat hierdie spesifieke gedig gekies het, het ‘n roman-trilogie wat meer as 500 bladsye beslaan, geskryf met dié gedig in gedagte, maar hy erken “it cannot even remotely compare to Chiyo’s miniature.”

Ook John Carey, ofskoon hy nog nie ‘n kind aan die dood afgestaan het nie, kies ‘n soortgelyke gedig, naamlik Ben Johnson se On my first son waarvan die reël “’Here doth lie / Ben Johnson his best piece of poetry’” hom aangryp, sowel as die aanspreekvorm “loved boy” in ‘n gedig wat in 1616 in formele Engels geskryf is. Die akteur Chris Cooper koppel sy keuse van hartseerste gedig aan die dood van sy eie seun, Jesse, wat nie self kon praat nie, “but always able to speak to my heart’s core.” Die gedig For Ruthie Rogers in Venice is na die dood van hulle seun deur Craig Raine vir Richard Rogers se vrou (Ruth) geskryf. Dit eindig met die reëls: “… and the world gone white / in a single night.”

Enkele respondente was aangegryp deur gedigte wat digters wetend of onwetend oor hulle eie dood geskryf het. Die Skotse operaregisseur David McVicar skryf soos volg oor Elegy wat die digter Chidiock Tichborne op jeugdige leeftyd aan sy geliefde skryf op die vooraand van sy teregstelling op aanklag van saamgeswering om Elizabeth I te vermoor: “It moves and terrifies me so much because the poet is here composing his own elegy. The immediacy of these lines, as the author reflects upon the waste of his brief life and faces a death of indescribable agony, touches me in a way that’s hard to put to words. The certain knowledge of and the struggle to accept  death seems to me a primary motor of the artistic impulse; why we create art and why we turn to art and how art helps us to express whatever is valid or has meaning in our short span of existence.” Die metatekstuele kommentaar vervat in die laaste sin, is veral belangrik in die lig van die beskoulike aard wat deel is van die bundel en sluit ten nouste aan by die kommentaar van vele ander deelnemers aan die projek.

Die Nigeries gebore Amerikaanse digter, Ben Okri, kies ‘n gedig van Christopher Okigbo uit sy bundel Labyrinths, naamlik Elegy for Alto. Wat Okri aan die gedig tref, is “its solemn beauty, its music, its prophetic roll, which leads on to the poet prophesying his own death.” Ek haal ‘n enkele strofe aan ter illustrasie van die kragtige verse waarna Okri verwys:

O mother, mother Earth, unbind me; let this be

my last testament; let this be

The ram’s hidden wish to the sword, the sword’s

secret prayer to the scabbard …

‘n Buitengewone liefdesgedig aan ‘n gestorwe beminde is vir my die aanhaling wat Simon Mcburney (skrywer, akteur, regisseur) kies uit John Berger se and our faces, my heart, brief, photos, maar veral ook die werkwyse van die digter waarop hy wys: “He joins love and its enemy separation. He makes, he constructs, a promise. A promise that is, perhaps, indistinguishable from the promise of poetry itself. A promise, as Berger puts it ‘… that language has acknowledged , has given shelter, to the experience  which demanded, which cried out.’”:

What reconciles me to my own death more than anything

else is the image of a place: a place where your bones and

mine are buried, thrown, uncovered, together. They are

strewn there pell-mell. One of your ribs leans against my

skull. A metacarpal of my left hand lies inside your pelvis.

(Against my broken ribs your breast like a flower.) The

hundred bones of our feet are scattered like gravel. It is

strange that this image of our proximity, concerning as it does

mere phosphate of calcium, should bestow a sense of peace.

Yet it does. With you I can imagine a place where to be phosphate

of calcium is enough.

Skuld oor en aandadigheid aan ‘n dood is eweneens temas wat aangeraak word in enkele gekose gedigte. Na die dood van beide betrokke partye voel die skrywer Ian Mcewan vry om Peter Potter se gedig An Exequy te kies en die omstandighede van Peter se vrou se dood bekend te maak. Sy het as reaksie op hulle ongelukkige huwelik in haar eertydse kinderkamer selfmoord gepleeg. Skuld aan dié dood sou die digter tot die dag van sy eie dood teister. Ek haal enkele strofes uit Potter se aangrypende gedig aan:

(…)

The abstract hell of memory

The pointlessness of poetry –

These are the instances which tell

Of something which I know full well,

I owe a death to you – one day

The time for me will come to pay

When your slim shape from photographs

Stands at my door and gently asks

If I have any work to do

Or will I come to bed with you.

(…)

In sy motivering waarom hy ‘n gedig van W.S. Graham kies, haal Nick Laird dié digter aan: “[Graham] suggests that poetry, ‘a kind / Of news of no time’, is a way to practise talking with the dead.” Inderdaad!

Afskeid, as variant van die dood, is eweneens die onderwerp van ‘n hele aantal gedigte, soos die gedig wat Harold Bloom, Sterlingprofessor in Geesteswetenskappe by Yale, kies: Hart Crane se The broken Tower, Crane se vaarwel aan poësie. Hoe moeilik dit is om te laat gaan – om waarlik afstand te doen – beskryf Marc Forster (filmmaker): “We don’t know what it means to let go. (…) To find out what actually takes place when you let go, you must die.” Hy kies Mary Oliver se gedig In Blackwater Woods, waarvan ek die slot aanhaal;

To live in this world

you must be able

to do three things:

to love what is mortal;

to hold it

against your bones knowing

your own life depends on it;

and, when the time comes to let it go, to let it go.

Die besef van eie sterflikheid is iets wat baie van ons bevrees en hartseer maak. John Carré kies een van my gunstelinggedigte, Goethe se Wanderers Nachtlied wat ek hier ter wille van diegene wat Duits kan verstaan, aanhaal voordat ek die Engelse vertaling gee:

Wanderers Nachtlied

Über allen Gipfeln

Ist Ruh,

In allen Wipfeln

Spürest du

Kaum einen Hauch;

Die Vögelein schweigen im Walde.

Warte nur, balde

Ruhest du auch.

Die Engelse vertaling wat deur die samestellers verskaf word, is ongelukkig ‘n woordelikse vertaling wat nie die atmosfeer van die ou gedig uit 1776 vasvang nie. Die Engelse vertaling deur Henry Wadsworth Longfellow wat ek hier gee, het ek op die Internet gevind:

Wanderer’s Nightsong

O’er all the hilltops

Is quiet now,

In all the treetops

Hearest thou

Hardly a breath;

The birds are asleep in the trees:

Wait, soon like these

Thou too shalt rest.

Philip Larkin se gedig Aubade is, net soos Goethe se Wanderers Nachtlied, ‘n besinning oor die sterflikheid van die digter. Aubade is die keuse van die uitgewer William Sieghart wat sê: “[Larkin] constructs a poem of universal relevance without the conceit of poetic obfuscation.”

Soos die dood, kan ook die vreugde van liefde ons bewoë maak – soos die bekende akteur Jeremy Irons (wat ek besonder baie geniet het in The French Lieutenant’s Woman) skryf oor Gabriela Mistral se gedig God wills it: “… it stirs very deep emotions within me, not at any particular line, but in the relentless and naked passion that imbues the poem throughout.” Dieselfde sentiment spreek uit die kommentaar wat die akteur Simon Callow (wat Mozart gespeel het in die oorspronklike verhoogproduksie van Amadeus in 1979) oor W.H. Auden se Lullaby skryf. Wat hom tref, is die onmiskenbare homo-erotiese toonaard van die gedig, ‘n vriendskap van die hart én die verstand, “a relationship which I had not yet known for myself, but all of which, with the uncanny emotional presence of adolescence, I knew would be mine, soon. (…) The poem is essentially a lullaby, and it is partly the caressing, gently rocking rhythm that makes it so affecting; it is instinct with tenderness, care, boundless benevolence.” Die eerste strofe maak ‘n besondere impak op Callow, veral dié reëls:

But in my arms till break of day

Let the living creature lie,

Mortal, guilty, but to me

The entirely beautiful.

Dit is begryplik dat die onbegryplik omvattende liefde vir ‘n mens se kinders en die liefde vir ouers mens tot trane dwing, maar die aangrypendste gedig oor die liefde vir eie vlees en bloed, is vir my die skrywer Terrance Heyes se keuse, The Mother van Gwendolyn Brooks – ‘n gedig wat hom sedert sy studiejare en tot op hede diep raak. Ek haal die eerste strofe aan:

Abortions will not let you forget.

You remember the children that you got that you did not get,

The damp small pulps with a little or with no hair,

The singers and workers that never handled the air.

You will never neglect or beat

Them, or silence or buy with a sweet.

You will never wind up the sucking-thumb

Or scuttle off ghosts that come.

You will never leave them, controlling your luscious sigh,

Return for a snack of them, with gobbling mother-eye.

Skoonheid en sy antitese, skrikwekkendheid, is die tema van Auden se gedig In Memory of W.B. Yeats wat deur Salman Rushdie uitgesonder word. Die oorsteek van die grens van verskrikking ten einde skoonheid te soek, kom veral sterk na vore in die slotstrofe:

In the desert of the heart

Let the healing fountain start,

In the prison of his days

Teach the free man how to praise.

In hierdie reëls kan ook iets bespeur word van die soeke na spirituele vervulling, wat in twee van die gekose gedigte nog duideliker uit die verf kom. Rowan Williams, voormalige Biskop van Kantelberg (tot 2012) kies eweneens ‘n Auden-gedig, naamlik Friday’s Child, ‘n gedig oor die martelaar Dietrich Bonhoeffer wat op 9 Augustus 1945 deur Hitler se soldate tereggestel is. Ook in hierdie gedig kom verskrikking en “a devastating shift of gear” (in Williams se woorde) teenoor mekaar te staan wanneer in die slotstrofes na die gekruisigde Jesus verwys word wat alle verskrikking in vreugde kan verander. In The Meaning of Africa deur Abioseh Nicol (wat deur James Earl Jones gekies is) kom die sprekende ek in die gedig tot die insig:

I know now that is what you are, Africa:

Happiness, contentment, and fulfilment,

And a small bird singing in a mango tree.

Die spreker kan tot hierdie insig kom, want

I know you will not make me want, Lord,

Though I have reddened your green pastures

It is only because I have wanted so much

That I have always been found wanting.

Hierdie insig gee my inderdaad koue rillings!

Dit was vir my verbasend hoe baie van die respondente gedigte gekies het met ‘n politieke of patriotiese strekking. So kies die akteur Hugh Bonneville Rupert Brooke se bekende gedig The Soldier met sy naïewe patriotisme, soos blyk uit die aanvangsreëls:

If I should die, think only this of me:

That there’s some corner of a foreign field

That is forever England. (…)

‘n Gedig wat in essensie van die bogenoemde een verskil, word deur sowel die menseregte-aktivis Salil Shetty as die filmmaker David Puttnam gekies. Let my Country Awake (Rabindranath Tagore) is ‘n gedig waarin universele waardes en deernis vir alles wat lewe vooropgestel word. Puttnam sê oor dié gedig dat, indien ons dit betyds en in alle erns doen, kan ons die verloop van die wêreld verander en vryheid vir almal verseker. Die gedig eindig met die reël “Into that heaven of freedom, my Father, let my country awake.” Nog ‘n anti-oorloggedig (wat deur David Hare gekies is) is ‘n vertaling van Bertold Brecht, War has been brought into disrepute. Oor die skrikwekkendheid van oorlog en die onberekenbare impak wat dit op onskuldige slagoffers het, kies die Chileense fotograaf Carlos Reyes-Manzo die bekende gedig van Pablo Neruda (hier in Engelse vertaling) met die skreiende slotstrofe:

And then I stopped being a child

because I understood that

they did not allow my people to live

and they denied them burial.

Die skokkende ongelykheid in tye van oorlog word verwoord in Seamus Heany se gedig Requiem for the Croppies (die keuse van Terry George). Die gedig handel oor die Ierse Rebellie van 1798 waartydens die boere met sense geveg het teen die Britse kanonne. Die boere het gortsaad in hulle sakke gedra om te eet:

Terraced thousands died, shaking scythes at cannon.

The hillside blushed, soaked in our broken wave.

They buried us without shroud or coffin

And in August … the barley grew up out of our grave.

Die kommentaar wat Wuer Kaixi skryf oor Bei Dao se gedig An end or a beginning som in wese op wat van toepassing is op die meeste oorlogsgedigte in hierdie bloemlesing: “With his words, Bei Dao truly showed us that concepts like integrity, honesty, courage and, most of all, the longing for freedom are so beautiful and worth living for, worth fighting for, worth crying for.”

Tot sover dan die vernaamste temas van gedigte wat 100 mans emosioneel aangegryp het. In die laaste blog in hierdie reeks sal ek aandag skenk aan ander aspekte wat lesers gefassineer het, asook aan die geweldige impak wat persoonlike belewenis gespeel het in die keuse van gedigte deur respondente.

 

Marlies Taljard: Gedigte wat sterk manne laat huil (I)

Wednesday, December 13th, 2017

 

Pas lees ek dat feminisme die Merriam Webster aanlyn woordeboek se woord van die jaar is. Desnieteenstaande volstaan ek by die titel van hierdie blog.

Onlangs sien ek in ‘n bekende boekwinkel die boek Poems that make grown men cry – ‘n bloemlesing wat deur ‘n pa en sy seun saamgestel is, Anthony en Ben Holden. ‘n Interessante bundel, dink ek by myself, want mans praat in die regte lewe (buite filosofiese handboeke) nie graag oor die tema “huil” nie. Ten minste die geslag waarin ek groot geword het en waarmee ek kontak het (my seuns huil gelukkig net so dikwels as hulle vrouens). Nodeloos om te sê, koop ek toe die bundel en geniet dit elke aand soos ‘n beleë vrugtekoek waarvan jy net een stukkie per dag wil eet om dit tot Kersfees te laat hou. En ek wens daar was ‘n ooreenstemmende bundel met Afrikaanse gedigte …

In die inleiding van die boek gee die skrywers rekenskap van hulle werkwyse en die ontstaan van die boek. Anthony Holden vertel dat die idee van die boek eintlik by die bekende literêre kritikus Frank Kermode ontstaan het nadat hy teenoor Holden gebieg het dat hy eenvoudig nie Larkin se gedig Unfinished poem kan klaar lees sonder om aangedaan te raak nie. Dat die dood uiteindelik in die gedaante van ‘n lieflike kaalvoetvrou (“What summer have you broken from?”) sou kom, laat die groot akademikus verkrummel. Die gesprek gaan dan oor “the power of poetry over prose to move”. Later sou Kermode repliek lewer op ‘n lesing van A.E. Houseman oor die emotiewe vermoë van die poësie. Kermode vertel: “A line of poetry can make his beard bristle as he shaves, or cause a shiver down his spine …” Wanneer ‘n mens hoofsaaklik in ‘n kritiese verhouding ten opsigte van digters en die digkuns staan, verloor mens maklik die vermoë om deur gedigte aangeraak te word en in volslae verbystering by ‘n gedig stil te staan en die siddering toelaat om deur jou te trek. Dit het hierdie bloemlesing my weer leer doen. Skielik skiet gedigte en reëls my te binne … Goethe se eenvoudige gedig Wanderers Nachtlied, die slot van sy Erlkönig wat na duisende kere se lees sedert my kleuterjare steeds ‘n rilling langs my ruggraat afstuur, die slot van Klara Majola en – meer onlangs – ‘n gedig van Riël Franzsen oor sy outistiese seun wat ek eenvoudig nie hardop kan lees nie:

Slotgesang

Eendag wanneer U vir my

en my unieke kind

in die verre land Moria

as keuses by die altaar kry,

met U mes, die hout en vuur,

sou ek, gebroke en gebrekkig,

vanuit die bos wou bid

in daardie laaste uur;

 

Contra naturam, o Heer,

contra naturam!

Aanvaar hierdie seun as offer,

maak van hom die lam.

Laat my kind tog eerste wees,

maar slag direk daarna die ram.”

 

Na die gesprek met Kermode het Anthony Holden ‘n aantal mansvriende in die kunswêreld genader om vir hom gedigte te stuur wat hulle bewoë maak. Intussen is Kermode egter in 2010 oorlede en het Ben Holden sy pa oorreed om tog die beplande projek deur te voer. John Carey het sy entoesiasme oor die projek te kenne gegee in ‘n nota aan die samestellers: “It will bring some good poems to public notice, and it will stimulate debate about the emotional power of art and how it affects different people.” Hierdie stelling onderstreep die feit dat kuns (en hier spesifiek poësie) onder andere die funksie het om “mooi” of “aangrypend” of “stimulerend” te wees en dat die oorgrote meerderheid mense gedigte lees (of kuns koop) omdat dit “mooi” is of omdat dit tot hulle persoonlik spreek. Myns insiens verloor ‘n mens (veral as die letterkunde jou loopbaan is) dié suiwer intuïtief-menslike aspek te maklik uit die oog. En hiermee propageer ek nie prulkuns nie, maar wel dat ons onsself sal toelaat om betrokke te raak by kuns wat ons aangryp of bepaalde emosies in ons aktiveer.

Die 100 gedigte wat in Poems that make grown men cry aangebied word, kom uit tydperke in die Engelse letterkunde wat strek vanaf die 17de eeu tot vandag. Sommige digters is meer gewild as ander: W.H. Auden was die gewildste digter, gevolg deur Philip Larken, A.E. Housman en Thomas Hardy. Elke persoon wat ‘n keuse gemaak het, het sy keuse verantwoord en dit is uit hierdie notas duidelik dat mense gedigte op verskeie maniere lees, dat persoonlike omstandighede ‘n belangrike rol speel by die voorkeur vir bepaalde soorte gedigte en temas, maar ook dat mense deur ‘n verskeidenheid dinge aangegryp word. Soms is dit die dood van ‘n geliefde kind, eggenoot of vriend, soms die verlies van ‘n geliefde, soms “die liefde” as sodanig, of die besef van ons sterflikheid, die erkenning van Iets groots buite ons begrip of verstand, die grootsheid van die natuur of die nietigheid van die mens. In ‘n volgende blog gaan ek stilstaan by die keuse van enkele bekende figure en veral by die notas wat hulle as motivering vir hulle keuses geskryf het – notas wat inderdaad ‘n verhelderende blik gee op die lesersingesteldheid van poësielesers en die impak van poëtiese tekste op lesers wat gedigte vir genot lees.

In alle eerlikheid: vir my is daar tóg ‘n verskil tussen die huil van ‘n vrou en die huil van ‘n man – op ‘n manier is dit asof die huil van ‘n man, na alle eeue waarin mans moes sterk wees, in sommige situasies ‘n groter impak op my (en blykbaar ook op ander mense) het.

 

 

 

Carina van der Walt. Hoe om ‘n framboos te pluk

Tuesday, December 12th, 2017

 

Die titel van die blog hou direk verband met die vierde Literaire Salon in’t Wevershuisje wat op 19 Oktober in Tilburg plaasgevind het. René Bohnen, hoofgas uit Suid-Afrika, was al in die Europese lugruim toe ek soggens vroeg hierdie brose framboos in my tuin ontdek. Die vruggie het op die punt van afval gehang. Framboostyd was eintlik verby. Die herfs het in al sy glorie aangebreek.

 

Soos dit altyd met die voorbereidings vir die salon gaan, was ek amper klaar om my in te lees in soveel moontlike poësie van al die uitgenodigde gaste: behalwe Bohnen ook Miriam van Hee, Paul Meeuws en Vicky Francken. By Meeuws en Francken was dit maklik, want dit was van elkeen slegs hulle debuutbundels wat albei genomineer was vir die C. Buddinghprys 2017: De geluiden in die geval van Meeuws en Rőntgenfotomodel van Francken. Van Bohnen het ek op daardie stadium nog het haar eerste twee bundels onder oë gehad, want Op die punte van die heelal was toe pas bekendgestel in Suid-Afrika. Maar dit was Van Hee se uitgebreide oeuvre wat my goed besig gehou het. En dit was Van Hee se gedig de bramenpluk uit haar gelyknamige bundel van 2002 wat my by my eie frambosie laat vassteek het. Vermoedelik lees elkeen ’n gedig anders, want daardie Engelse spreekwoord “beauty is in the eye of the beholder” geld ook vir poësie. Persoonlik lees ek stadig, proe-proe, reëltjie vir reëltjie en nogal assosiatief. Die volgende twee strofes in de bramenpluk tref my soos ‘n sagte vuishou tussen die oë:

 

ga dan en pluk de rijpste bessen,

die glanzend zwart zijn, zwaar

en lobbig, die zich gewillig geven

laat de tegendraadse hangen,

hun tijd kom later

 

en laat, wat onbereikbaar lijkt

zo blijven, want alles heeft een prijs:

je kunt je huid verwonden

aan de doornen, je kunt een adder

wekken uit de slaap, je kunt

je mandje laten vallen

 

Die geswolle fragmentjies van Van Hee se brame en die framboos in my tuin is identies. Hulle deel ’n kwesbaarheid. Tweedens geld die beginsel van loslaat wat my betref nie net vir ’n ryp braam nie, maar ook vir alle ma’s (en pa’s?) wie se kuikens die nes verlaat en op hulle eie die gevaarlike grootmenswêreld betree. Of wie se kinders besluit het om te emigreer. Loslaat is moeilik! En daardie koppige braam wat nié gepluk wil word nie is vir my die gedig waarvan die afronding nog agterweë bly. Dit is die gedig wat nie geforseerd die leserswêreld wil ingaan nie. Die digter moet wag dat dit ryp word. Die gevare wat ’n rypgedrukte gedig vir sy maker inhou, is volgens Van Hee “doornen”, “adders”,, en “ je kunt / je mandje laten vallen”.

 

Brame en frambose is tegelykertyd ook bessiesoorte wat eintlik vreemd is vir die meeste Suid-Afrikaners. Ek besluit terstond dat Bohen my leeservaring konkreet moet deel. Sy moet hierdie framboos kom pluk en vóél hoe dit loslaat of weerstand bied. Ook al sal ons laat van Schiphol af terugkom in Tilburg. Van Hee se poësie is so fyn, so gerig op klein, persoonlike ervarings dat dit Bohnen miskien sal help om dit beter te verstaan, het ek gedink. En nog voor middernag het Bohnen die framboos gaan pluk. Met haar fyn-fyn vingers pluk sy sonder om te weet hoekom sy pluk. Minstens twee frambosies – ’n stramme en ’n sagte – en saam-saam ontleed ons die geheim van loslaat onder die kombuislig. Die kern van loslaat vir ’n framboos is ’n groot, sagte hart. Dit laat ’n gat, ’n gemis, agter in die lyf van die frambosie.

 

 

Tot my groot verrassing vertel Bohnen so bo-oor die frambose dat sy ter voorbereiding van die salon Daniel Hugo se vertaalwerk van Van Hee gelees het. Sy herken die inhoud van de bramenpluk vaagweg. Hugo se vertaalwerk is gebundel in die Afrikaanse bloemlesing In plaas van die stilte, maar sy het dit ongelukkig nie saamgebring nie. Ek was glad nie bewus van die gebundelde Afrikaanse vertalings nie. So lyk Hugo se vertaling op p. 99:

 

brame pluk

 

kies ’n warm dag begin september

met gloeiende populiere, met lig

wat deur ’n gaas van stof val,

met al die vensters oop

 

dié middag, as die buurman rus

in die skadu van die neutboom

en sy blik oor die dal laat dwaal

asof hy na ’n film kyk: daar vlieg

voëls, verder as wat ons kan sien

maar hulle verdwyn nie

 

gaan dan en pluk die rypste brame

dié wat blinkswart is, groot

en knobbelrig, dié wat gewillig is

laat die halsstarriges hang,

hulle tyd kom later

 

en laat dié wat onbereikbaar lyk

so bly, want alles het ’n prys:

jy kan jou seermaak

aan die dorings, jy kan ‘n adder

wek uit sy slap, jy kan

jou mandjie laat val

 

gebruik dus jou tyd, kom dikwels terug

op jou spore, sing vir die wespe

liedere, stel hulle gerus

 

en as jy dink dat jy kan bly

gaan terug na waar die tyd

verbygaan en die lig van kleur

verander, waar die yskas aanskakel

waar iemand gate in die muur boor

waar die wind vannag nog opsteek,

die herfs begin, waar iemand

vir jou wag

 

Inderdaad! Die herfs breek in al sy glorie aan terwyl Bohnen in Tilburg, Amsterdam, Arnhem, Maastricht en Eindhoven kuier. Haar besoek word omarm deur twee boswandelings in die omgewing van Tilburg. Framboostyd maak plek vir paddastoeltyd. Die bos ruik na lieflike verganklikheid en kreun van sponsige groeiseltjies in allerhande vorms en kleure. En na die eerste boswandeling eet ons dieselfde aand sommer ook paddastoelrisotto. Maar Bohen se eerste prioriteit was die Literaire Salon in’t Wevershuisje en sy ontmoet Van Hee: ’n skugter vrou, maar dwingend ernstig wanneer dit oor poësie gaan. En dít deel Bohnen en Van Hee en al die ander wat uitgenooi is. Poësie is ons erns, ons lus en ons las.

 

Miriam van Hee en René Bohnen – Literaire Salon in’t Wevershuisje 2017

 

Na die tweede boswandeling is Bohnen so meegesleur deur die Nederlandse “poet’s season” dat sy begin vertaal aan Van Hee se gedig paddastoelen – ‘n gedig wat opgedra is aan Rugter Kopland. Vaagweg wonder sy of Hugo dit ook vertaal het, maar die inspirasie van die paddastoele in die bos wen die oorhand en die woorde “het zijn oortjes van vlees / waar de aarde mee luistert / naar de muziek van het woud” roep al harder. Sonder om defintief te weet of Hugo hierdie gedig ook vertaal het, voltooi Bohnen haar vertaling in Tilburg onder haar loseerkamer se dakraam. Sy doen haar eie ding, hoewel nie onbevange nie. Ek stel haar gerus. Só het dit ook in 2014 gegaan met Charl-Pierre Naudé se gedig Bobotie toe drie ander digters onwetend van mekaar die gedig in Nederlands vertaal het. Dis nie ’n kompetisie nie! Hoe meer siele, hoe meer vreugde kan maklik ook oorgedra word op hoe meer vertalings, hoe méér en ryker Afrikaans. Hier volg Bohnen se vertaling:

 

paddastoele

(vir r. kopland)

 

hulle is oortjies van vlees

waarmee die aarde luister

na die musiek van die woud

oor stilte, oneindigheid

of hoe dit is as die voëls

vertrek het

 

hulle groei wanneer niemand sien nie

vroeg in die oggend of snags

oor kastaiings, beuke

in sagte beddings heide

en mos, op plekke waar sonlig

tussen bome kan

deurdring tot in die gras

 

en dit hang weer af

van die wind, want dit is tog hy

wat die blare skud

en die wolke uitmekaar dryf

net wanneer hy wil

 

Miriam van Hee

uit: buitenland (2007)

vertaling: René Bohnen

Literaire Salon in’t Wevershuisje (2017)

 

 

En hoe ek ook al sélf geïnspireer is deur Van Hee se gedig de bramenpluk lei dit nie tot ’n vertaling nie, maar tot ’n kort gediggie. Waar digters saamkom, deel hulle ’n gemeenskaplike taal. Poësie. Wat hulle in ’n internasionale konteks van mekaar onderskei, is hulle moedertaal. Moedertale is eintlik instrumente in diens van poësie. Daarmee word mekaar se werk verken en waardeer. Boonop sal ’n framboos nooit sommerso in ’n Suid-Afrikaaanse tuin groei nie. Ek skryf dit in Nederland in Nederlands:

 

vanochtend ontdek ik in mijn tuin een rijpe framboos:

zal ze haar adem nog inhouden nog even vasthouden

 

vanavond zullen we samen naar het struikje gaan

als de tijd er rijp voor is willen we met een zaklamp

het raadsel van haar loslaten ontdekken

 

@Carina van der Walt

Literaire Salon in’t Wevershuisje 2017

 

 

Wicus Luwes. Die oorplanting van ‘n digter se hart

Sunday, December 3rd, 2017

“Ek het nie besef dat die dood van jou kind soos fisiese pyn kan voel nie,” het Dr Christiaan Barnard vertel na die afsterwe van sy seun. André Barnard, ook ‘n mediese dokter, was die seun van Christiaan Barnard. André is in ‘n bad water gevind met ‘n inspuitingnaald langs hom. Daar is gereken dat André sy eie lewe geneem het. Ek luister die afgelope tyd na insetsels op RSG oor die historiese eerste hartoorplanting op 3 Desember 1967.

Klop, klop

Die mediese wetenskap het definitief ‘n groot tree op daardie dag gegee, maar ek dink dat die mediese wetenskap op die skouers van drome en beelde oor die hart gestaan het. Ek wonder oor die volgende: wat is die verband tussen die fisiese hart en die beeld wat ons van die hart het? Die mens se hart is al menigte kere uit sy bors geruk en oorgeplant. Die mens se hart is al van die vroegste tye deur drome en denke terug na die lewe geskok. Ek het probeer dink op hoeveel verskillende vlakke die hart in ons lewens klop. Die hart is ‘n aanduiding van ons ritmes, hoe die lewensbloed deur ons vloei. Die hart is ‘n pomp en voorsien die hele liggaam van bloed. Die bloed dra suurstof, plasma en legio ander entiteite heen en weer. Ek het probeer dink hoe iets soos ‘hartseer’ deur ‘n metafories oorplanting genees sou kon word.

hart

ek het my pa geword
al hoe meer hare
in my ore
en my neus
al hoe minder
op
my kop

hier by veertig
sê my dokter
begin ‘n mens
jou ouers se skete
aanneem
skeur dan ‘n voorskrifstrokie
flink af en sê
jou bloeddruk
is veels te hoog:
150 oor 94!

en ja jou cholesterol
is amper 6 –
maar stadig met die rooivleis
mmm?

jy sê jou pa het ‘n hart gehad?
ook bloeddruk?
en jou ma nou weer?
kanker?

kom ons probeer
dié pilletjie vir ‘n maand –
‘n ligte dosis –
en as dit met jou akkordeer
drink jy dit so
vir dertig jaar
met ‘n aanpassing
hier
en daar?

oor die kanker
kan ons later
praat

deur Johannes Prins uit ‘een hart’, Lapa Uitgewers:2009

Klop, klop

My gedagtes is weggevoer na alles wat nodig sou wees om die metaforiese oorplanting te bewerkstellig. Ek het begin dink aan die volgende:
‘n Skenker se hart
‘n Skryfdokter
‘n Teater

Die Teater

Ek is lid van ‘n boekklub wat ‘n paar keer per jaar bymekaar kom. Tydens so ‘n boekklub-besoek, sien ek die stukke of ‘derms’ van ‘n klavier in die hoek van die kamer. Die gasvrou vertel my dat die materiaal oor die klavier se hamers weggevreet is – heel waarskynlik die werk van muise of ander knaagdiere. Hulle sou op daardie stadium nog besluit na wie hul die ‘derms’ van die klavier sou neem vir die operasie. Ek wonder sommer watter aar ‘musiek’ van bloed moet voorsien. Daar sal definitief ook ‘n literatuur-aar aan die hart gekoppel moet wees.

Die teater wat gebruik word vir die oorplanting kan jou sitkamer wees. Dit kan jou sonkamer wees of selfs die nagwag se wagkamer by die hek.

Klop, klop

Die Skryfdokter

Dr Barnard was ‘n mens van vlees en bloed en Dr Frankenstein een van bekendste literêre karakters wanneer ‘n mens aan oorplantings dink. Die twee se motiewe verskil hemelsbreed, maar beide het iets van die ontstaan en onderhoud van lewe in ons gedagtes los kom maak. Die skywer of digter word ook ‘n Dr Frankenstein wat lewe blaas in ‘n idee of konsep, met die hart van die verhaal as belangrikste orgaan van die boek.

‘n Verhaal is net ‘n hopie organe wat aanmekaar gebind word deur die hart. Een van die verhale oor Barnard se baanbrekerswerk handel oor die toesighouer van die lykshuis. Barnard het kort voor die operasie weer van kadawers gebruik gemaak om te kyk presies hoe alles aan mekaar vasgebind word. Ek probeer dink aan die dissektering van ‘n verhaal. Die spanningslyne en karakterbou. ‘n Skrywer kan sy operasie makliker aanpak as hy ‘n voorbeeld het om na te kyk. Die skrywende dokter is ook ‘n lesende dokter.

Ek het net die hoogste agting vir Dr Christiaan Barnard en sy span se werk. Ek stel dit hier dat drome en denke hul werk en die mediese wetenskap tot hoër hoogtes gedra het. Dit stop nie daar nie: Hulle werk het weer skrywers en denkers laat droom. Baanbrekers, pioniers voed die harte van skrywers. Die onmoontlike word moontlik in die wetenskap. Teorie word praktyk.

‘n Skenker se hart

En dan kom die oomblik van waarheid. Daardie oomblik wanneer die hart oorgeplant word; daardie oomblik wanner jou hart vir iemand anders gegee word. Daar is soveel skakerings van liefde en die hart het ‘n eie taal. Klop … klop … stilte … stilte … stilte … klopklopklop … klop … klop. Die ritme wat deur ons drome loop en deur ons are vloei kom soos musiek bymekaar. Die dinge wat ons voel is wat ons mens maak. Die ritmes verskil, maar die verskillende ritmes maak musiek (al het die muise die hamers se materiaal afgevreet). Die filosoof vra wat die doel van die liefde en die lewe is. ‘n Skrywer ondersoek die aard daarvan. Die skenker van die hart voel die ritme en besef: ons harte klop beter in ‘n ander se borskas.

trapmeultoets

(i)
kan hulle om godsnaam
nie net iets teen die dak sit nie
hier waar ek met my hart lê
en die ronde elektrodes
tussen die hare aan my bors kleef
maak ek my oë toe
dan sien ek die spier spring
in sy kamer en bloed
wat weerbarstig al om
en om gepomp word
fok kan iemand dan nie net
die buisligte afskakel
en my red van aanhoudend
na binne kyk nie?

(ii)
ek hardloop nêrens heen nie
die rolband onder my ryg die kilo’s uit

die monitors biep-biep
en die suster sê sjoe maar jy sweet

kom doen jy dit jou koei
glimlag ek haar kant toe

nog ‘n bietjie vinniger?
en sy wag nie vir ‘n antwoord nie

witmuis dink ek op ‘n wieletjie
al om en om en om

deur Johannes Prins uit ‘een hart’, Lapa Uitgewers:2009