Blogs

Wicus Luwes. Oor kruie, onkruid en makajalas

Wednesday, October 31st, 2018

Ek het onlangs Antoinette Pienaar se boek genaamd ‘Kruidjie roer my’ gelees. Ek het tydens die verskyning van haar tweede boek, ‘Die lang man sonder skaduwee’ besef dat ek dit nie langer kon (of wil) uitstel nie. Antoinette en Amoré Bekker se program op RSG is gereeld deel van my eie pad huis toe. Vir dié wat dalk nie weet nie: Antoinette gesels oor kruie en die genesende effek wat dit kan uitoefen.

In hierdie tyd van oorlewing van die vinnigste en slimste, wonder ek dikwels oor dinge wat nie vir my sin maak nie. Ek wonder byvoorbeeld hoekom die lemoenboom se vrugte juis in die winter groei. Die rede vir my vraag is eintlik: die lemoenboom groei op ‘n tyd wanneer ons sy vitamiene die nodigste het. Watter voordeel hou dit vir die boom in om sy vrugte juis in die winter te dra? Net so kan ‘n mens seker vra waarom kruie juis op sekere plekke groei en watter voordeel daar vir die kruie sou wees om op daardie plek te groei?

Antoinette en Amoré se radioprogram word afgesluit met die volgende vrywaring: “Hierdie is nie ‘n mediese program nie. Besoek gerus jou dokter indien jy mediese hulp benodig.” Luisteraars bel in om hul behoeftes en siektes met Antoinette te deel. Daar bel dikwels mense in wat al ander behandeling ontvang het: rustelose bene, gordelroos en hittegloede. Die lys verskil weekliks en tog is daar altyd iets wat ons al voorheen gehoor het. Daar word gewoonlik verwys na katjiedrieblaar, kankerbossie en karmedip.

Die belangrikste deel van die genesing is, volgens my, Antoinette se stem en die stories wat sy by die rate aanhak. Bitter min siektes staan op hul eie voete. Antoinette raai dikwels die luisteraars aan om die oorsaak van die siektetoestand te soek: spanning, slegte eetgewoontes en ‘n gebrek aan oefening. Sy beveel selfs ‘n goeie ‘huil’ aan om ontslae te raak van opgeboude knope in jou psige.

Ek dink terug aan my kinderdae toe ek groot klippe opgetel het. As kind vind jy nuwe wêrelde onder so ‘n klip. Daar is dikwels verskillende soorte insekte en tonnels te vinde onder die eenvoudige klip. Ek voel dat ‘n mens meer dikwels as volwassene hierdie ander wêrelde moet besoek. Jy moet meer dikwels grond en sand en klippe op jou hande kry.

Ek het Antoinette se boek as insiggewend gevind en het die lyn wat jou nader aan die natuur bring as goue draad deur die bladsye gevolg. Reeds vroeg in die boek lees ek van Antoinette se ontmoeting met Oom Johannes. Oom Johannes het al dekades gelede gedroom van die vrou wat by hom sou kom leer oor die kruie. As dit nie ‘n voorbeeld van geduld is nie, weet ek nie wat is nie. Geduld is een van die kernafdelings van die kruie. ‘n Mens kan nie sommer net verwag dat die bossies, blare en wortels om elke hoek en draai sou wees nie. Dit toets jou uithouvermoeë en deursettingsvermoeë.

aartappel tussen jou komberse
plant rustelose bene in die bed
droomland hier kom ek

Bo: Malva

trek die steekpyn uit
warm malva pluisie in die oor
die stilte praat ‘n taal

Bo: Wynruit

wynruit gedoop in water
hou gestorwenes vars
jou reuk bly op my kussing

As ek hooftemas uit die boek sou moes haal, sou ek ‘diere’ definitief as ‘n tema uitlig. Iets so eenvoudig soos die dood van ‘n geliefde hond, leer die mens oor troos en aanvaarding. Waterslange en verkleurmannetjies se rolle word verplaas na ‘n geestelike vlak. Op ‘n plaas is daar  tendense in kampe waar oorwegend ooie aangehou word – sekere bossies kry voorkeur wanneer daar gevreet word. Op so ‘n manier wys die natuur vir ‘n mens watter kruie beter sou pas by sekere geslagte.

Ek en my tante het lekker oor die onderwerp gesels. Sy het vir my genoem dat iemand haar as jong dame vertel het, dat die antwoord of genesing vir ‘n siekte dikwels naby aan die siekte te vind is. Dit laat my weer dink aan die lemoenboom se teenwoordigheid in die winter.

Ek het ook ‘n klein bietjie navorsing gaan doen oor die verskil tussen speserye (of makajalas, soos Oom Johannes dit noem) en kruie. Die een verwys meer na die blare van die plant en die ander verwys meer na die takke, wortels en bas van die plant. Sommige kruie word in kosse gebruik om smaak te gee. Ander kruie word slegs vir medisinale redes fyngestamp, sodat die olies en ander bestanddele ge-aktiveer kan word. Ek voel egter of die benamings en verskille tussen speserye en kruie meer akademies van aard is en ek wil eerder fokus op die kwaliteite wat kruie en speserye vir ons bring. Ek skryf dit as persoonlike nota, want ek het so baie om oor hierdie onderwerp te leer. Ek het vroeër genoem dat sekere kruie en speserye slegs gebruik word om smaak te gee, maar dit is waar ek begin wonder of smaak nie ook deel is van die behandeling of genesingsproses nie. As kos sy smaak verloor, is dit ‘n ernstige wekroep. Dit kan dui op mediese toestande. Dit kan dui op ‘n lewensstyl wat die eenvoud van reuk en smaak misken.

Die vertellings of stories in ‘Kruidjie roer my’ verwys dikwels na kruie wat gebruik is tydens ‘n spesifieke fase van Antoinette se opleiding. Daar is prente, foto’s en sketse van die spesifieke plante wat in die vertelling genoem word. Die kruie word dus ingemeng tussen die stories, want ons het almal mos maar ‘n verhaal van plekke waar ons seergekry het en plekke waar ons genesing ervaar het.

Ek dink aan Antoinette se boek as ‘n soort storie-ensiklopedie. Dit bevat stories, maar dit noem ook watter plante ons kan help met sekere siektes. Ek wonder dikwels hoeveel plante ons goedsmoeds in ons tuin uitroei, met die idee dat dit onkruid is, sonder om die waarde daarvan te besef. Ons het gewoond geraak aan winkelrakke en plastiekomhulsels. Somtyds is die plant en kweek van die kruie net so belangrik soos die uiteindelike blare wat ons in ‘n tee inmeng.

Ek vermoed dat die dinge in ons lewe wat ons as onkruid beskou, nie dieselfde vir elke persoon is nie. Ek vermoed dat kruie en speserye juis in kos en water gemeng kan word, sodat ons dit met mekaar kan deel.

kruie van die veld

die kruie van die veld
wag geduldig
op jou soos die môreson
die nag se koors breek
dit wag op jou soos die reën
se druppels wat wegbly in die droogte
dit wag soos jou winter
op die lemoenboom se vrug

dit wag op jou soos
sonbesies in die stilte
dit wag op jou soos
die Karoo

 

Bronne
1. Internet. https://af.wikipedia.org/wiki/Malva
2. Internet. https://af.wikipedia.org/wiki/Wynruit

Nini Bennett. Blou

Thursday, October 25th, 2018

 

 

In die koue nag van die kosmos draai die aarde, die klein, blou planeet. Die digter Archibald MacLeish het gesê: Eeue voor Carl Sagan se Pale Blue Dot was die sterre slegs ligte aan Dante se hemel, en die aarde was die wêreld, die héle wêreld waaroor die mens volgens God se lotsbeskikking geheers het.

Op 14 Februarie 1990 is die laaste foto’s van Voyager 1 ontvang toe dit na die aarde teruggekyk het op ’n verstommende afstand van 5,9 miljard km. Dit het ’n blou kolletjie ingesluit. The Pale Blue Dot is seker een van die mooiste odes wat ooit oor die nat, blou planeet geskryf is. Hier volg ’n uittreksel: Look again at that dot. That’s here. That’s home. That’s us. On it everyone you love, everyone you know, everyone you ever heard of, every human being who ever was, lived out their lives. The aggregate of our joy and suffering, thousands of confident religions, ideologies, and economic doctrines, every hunter and forager, every hero and coward, every creator and destroyer of civilization, every king and peasant, every young couple in love, every mother and father, hopeful child, inventor and explorer, every teacher of morals, every corrupt politician, every “superstar,” every “supreme leader,” every saint and sinner in the history of our species lived there–on a mote of dust suspended in a sunbeam.

Op ’n afstand is die aarde blou. Maar blou is meer as bloot ’n chromatiese kleur, alhoewel The Telegraph se kleurkaart ongeveer 60 skakerings, skadu’s, tinte en tone van blou bevat. Dwarsdeur ons letterkunde figureer die kleur blou as ’n simbool, ’n toestand van syn, ’n uitdrukking van die liriesste en grootste transendentale hoogtes van die menslike verbeelding. Soos geel ’n element van lig bevat, skuil die beginsel van duisternis in blou. Volgens die skilder en kunsteoretikus, Wassily Kandinsky, kan blou verdiep en wegsink in swart: ’n skakering wat die ondraaglikheid van menslike verdriet verbeeld. Dan, aan die ander kant van die spektrum, verloor blou sy betowering vir die mens wanneer dit uitbleik en wegraak in wit.

In haar bekende essay, A Field Guide to Getting Lost, mediteer die skrywer Rebecca Solnit só oor die kleur blou: Vir baie jare voel ek my aangetrokke tot die blou van uiteindes; die blou van horisonne en veraf bergreekse. Die kleur van afstand is ook die kleur van emosie, die sensasie van eensaamheid en begeerte. Blou is ’n kleur wat jy nooit volledig kan bereik nie – sommige lig reis nie al die pad deur die atmosfeer nie, maar raak verstrooi saam met ander molekules in die lug in wat bekend staan as die Rayleigh-verskynsel. Die diep en dromerige melankoliese blou; die blou van atmosferiese afstand en die diepte van water is ’n illusie. Sommige dinge besit ons omdat ons dit verloor het…en sommige dinge is nié so verlore solank ons dit in die blou vergetelheid kan waarneem nie.

Dink aan korale: die swewende marienetuine onder die see. In haar grensverskuiwende Under the Sea-Wind besin die marienebioloog Rachel Carson oor die see en oor verskillende belewenisse van blou. Die monotone duisternis van die diepsee lewer die vreemdste modifikasies van fauna op. Soos die seesones verander en verdiep, verander die kleur van water ook. Tot en met 200 m vanaf die vastelandshelling word die Sonligstreek aangetref. Dit is hier waar fotosintese plaasvind; waar die meeste plante en lewensvorme floreer. Die see se Skemerstreek begin op ongeveer 1000 m afwaarts, voordat die Middernagstreek op 2 km aangetref word. Die diepsee, met sy onbekende trôe en abissale dele breek aan op ’n diepte van 8000 – 11 000 m. Dit word die hadalpelagiese sone genoem, vernoem na Hades of die onderwêreld: die berugte ‘koue nag’ van die oseaan – en dit eggo MacLeish se woorde oor die kosmos.

Op die blinde seebodem leef daar gediertes sonder oë wat aan ekstraterrestriële lewe herinner. Waar die waters langs die kuslyn blougroen – die kleur van lewe – is, vertoon die abissale water swart; of ’n kleur wat selfs swarter as swart kan wees, amper soos vulkaanglas. Die lig in die water doof uit hoe dieper jy gaan: die rooi strale verdwyn na die eerste 300 voet, en daarmee saam, die oranje en geel van die son, die stadige breeklig van strale gefiltreer deur water. Op ’n 1000 voet is slegs ’n diep en donker, fabelagtige blou sigbaar.

Carson vervolg: Om die see te verstaan, moet die mens alle begrippe van lengte, breedte, diepte, tyd en ruimte laat vaar. Geen mens of soogdier kan dit kilometers onder die water waag nie – die waterdruk is te hoog en dit sou noodwendig lei tot ’n inploffing van so ’n liggaam. In die abissale see word alle kleur, alle lig opgeskort. Wetenskaplikes kan marienelewe slegs met gesofistikeerde tegnologiese toerusting bestudeer: die swartduiwel, wat waarskuwend met sy sirenes deur die water blits; of die seespinnekoppe wat met hulle lang speekbene uit die modder peul. In die onderwêreld vorm bentoniese organismes ’n geil gemeenskap van gruwelike en fantastiese kreature – sponse, blomagtige naakslakke, knorhane, heilbotte, buiswurms en oesters, soos antieke beursies, om ’n paar te noem. Dáár waar die menslike oog nie kan sien nie – en waar kleur ophou bestaan.

*

Blou   

 

As aasvoëls ’n broklyf ten hemele neem

die kadawer kluif en reinig tot die laaste ritueel

 

en as ons brandaltare  van verassings agterlaat

en lywe spookwit in kole skei

ja, as ons vuurstof word

 

of ’n stoet ’n mens ter aarde bestel

uitgeloot aan beloftes van wortels

en die ongenadige skoonheid van verval

as vaatbundels nuwe lewe neem

ja, voor ons grondfossiele word

 

en as ons weeksag in water vergaan

met wrakke en skatte in die siersteen

van oseane groei, oor koraalriwwe

tot op die been

as skulpe ons stilte amplifeer

en branders hoogty sketter

as eko-skelette

die verlore tyd aangee en ons

iewers koraalmusiek word

 

ja, as vuur self sterf

en die aasvoëls vertrek,

grond wroet aan die toeverlaat

van nog ’n liggaam

en ook die laaste beenmeel wuif,

die see se asem verslaan

dan sal net die lug oorbly

en as selfs die lug leeggewaai is

 

sal ons blou word,

want blou is die verste kleur

ja, dan sal ons eendag word.

 

Nini Bennett, Boekstaaf 2015.

 

Verwysings:

 

http://www.planetary.org/explore/space-topics/earth/pale-blue-dot.html

http://cecelia.physics.indiana.edu/life/moon/Apollo8/122568sci-nasa-macleish.html

Bennett, N. 2015. Boekstaaf. Pretoria: Cordis Trust-Publikasies.

Carina van der Walt. Die lang asem van poësie

Friday, October 19th, 2018

 

Dit is vandag presies ’n jaar gelede dat die Literaire Salon in’t Wevershuisje 2017 plaasgevind het. René Bohnen uit Suid-Afrika, Vicky Francken, Paul Meeuws en Theo Rikken uit Nederland en Miriam van Hee uit België was die gaste. Net soos destyds staan die bosse, parke, tuine en lanings vandag ook in brand. Dit is herfs. Die bome vlam kortstondig op in ’n ode aan die lewe. Hierna sal die blare grond toe dwarrel. Maar op die oomblik brand die skoonheid van verganklikheid helder kolle op die netvlies. “The Poet’s Season” het Bohnen dit genoem. Die uitsluitlike doel van haar kuier in Nederland was poësie. En poësie het dit geword. Maar tussendeur het ons twee boswandelinge gemaak, paddastoele met kameras gejag, paddastoelrisotto geëet, abdybier gedrink, met handskoentjies teen smetvrees (gekoop vir ’n vorige salon) deur Antione de Saint-Exupéry se pop-up boek De kleine prins geblaai en tot ounag toe vir mekaar gedigte van Szymborska voorgelees. Teen dié tyd was die bier ingeruil vir goeie wyn. Saam-saam het ons danksy die Textielmuseum vyf minute se stap van die voordeur af die hele weefgeskiedenis van hierdie wolstad wollewei uitgepluis. Ons het by Zuid-Afrikahuis in Amsterdam gaan kuier en Bohnen het blad geskud met ’n goue Rembrandt voor die Rijksmuseum. By Emma Crebolder in haar herehuis teen die St. Petersberg in Maastricht het ons ook ’n draai gaan maak.

 

 

Die vonk tussen digters wat uitgenooi word na dié wewershuisie se salon toe moet spontaan kom. Hulle is hier om mekaar se werk te verken deur dit te lees en te herlees, te waardeer en as dit goed gaan óók om dit te vertaal. Die salon is ’n ontmoetings- en werksessie vir kollegadigters en daarom nie oop vir die algemene publiek nie. ‘n Vonk ontstaan nie altyd nie. Soms kom en gaan digters sonder om deel te neem. Dit kan nie voorkom word nie. Die besoekende digter se vryheid staan altyd voorop. Sy of haar deelname is “vrijblijvend” – so ’n mooi Nederlandse woord! Maar as die vuurvonk tussen twee digters dáár is, skitter verwondering, inspirasie en kreatiwiteit en mond dit dikwels uit in die verlangde vertalings. Die uiteindelike doel van elke Literaire Salon in’t Wevershuisje is publikasies van vertalings wat uit hierdie ontmoetings kom. Dit is dus meetbaar.

Die skitterendste vlam in 2017 se salon was tussen René Bohnen en Vicky Francken. Daar was ook ’n goeie vuurtong tussen Bohnen en Paul Meeuws met sy bundel De geluiden (2017) wat genomineer was vir die C. Buddingh’-debuutprys. Bohnen se jongste bundel Op die vingerpunte van die heelal was nog warm uit die drukkersoond. Op die agterblad van hierdie bundel staan onder andere: “Dit is ’n bundel oor broosheid, struktuur en verval.” Francken se debuutbundel Róntgenfoto (ook uit 2017) het sommer dadelik vir haar die C. Buddingh’-prys vir die beste debuut besorg. Op haar bundel se agterblad staan: “Een lichaam wordt tegen het licht gehouden. Om te onderzoeken wat eraan schort, om te bepalen waar het licht doorlaat.” Miskien het hierdie gedeelde broosheid in hulle waarnemings vir die kliek gesorg? In die onderstaande vertalings volg ek inhoudelik (hoofsaaklik) ’n lyn met kinders.

 

Vicky Francken

 

Naakte musiek speel in die grotte
en slaap is ’n tempel
waarin ‘n grimmige godheid
teen die mure slaan

laat my uit

ek moet inderhaas en daagliks
‘n skitterende kind baar
my vingers verwond
aan deurskynende vel
geruislose fontanelle

laat my met stilte die seël verbreek
’n voertuig
vir die onderwerp
die pegel en die pekel
in die ystyd wees

uit: Röntgenfotomodel (2017)

 

 

die lug vou homself ’n sakdoek
om ons koppe soos die wind
hom bol in washoltes
ons neurie absurde deuntjies

soos in ou films oor klein dogtertjies
hardloop ons rond met emmertjies
om die reën op te vang
voor ons die jongste

uit die oog verloor, sy met haar
mooiste kapsteweltjies die dam
instap en wonder hoeveel
borrels sy maak op die

watervlak wat oor haar kop
toegaan soos ‘n deur

 

Naweektas vir langer as ’n naweek

Die wasem op ‘n raam van aseming kyk uit
op ‘n tuin waarvan ek weet dat jy my daarin sal sien
staan, jy kan my nie miskyk nie. Ek skryf in sneeu en koue
die letters van ‘n werkwoordsvorm en
die letters van jou naam.

In die klipwit van ‘n kruisbeensit, mag jy briewe lees
wat ek aan jou gaan skryf as ek weg is en dit is waarskynlik
môre. Saam neem ek nie

die deur waardeur ek wegloop
jou moeder se vaas wat vir jou lelik was en wat jy wou stukkend gooi
maar ek jou gekeer het en

die hond nie. Verder by benadering amper alles

 

Paul Meeuws

’n Meetlat wat vir goeie vertalings kan sorg, is dat daar tyd en ruimte vir digters geskep word om in gesprek te tree met hulle gedigte en hulle vertalings. Dit begin tydens die salon, maar kring dikwels uit in e-posgesprekke. So antwoord Meeuws vir Bohnen op 28 Desember 2017 na aanleiding van haar vrae oor die vertaling van sy gedig Watergraf:

“Liempdes klok betekent de kerkklok van het dorpje Liempde, waar het gedicht is gesitueerd. Ik heb daar een mooie werkplek in een historische boerderij met wijds uitzicht op een slingerend riviertje door het weiland. Ik herinner me hoe het gedicht ontstond. Het stond voor mij vast dat ‘O kindje, sluimer zacht’, dat eigenlijk een beetje over the top is, de laatste regel moest zijn. De aanloop daarnaartoe mocht niet te sentimenteel. Het is alsof de dichter zijn tranen moet bedwingen door zakelijke, afstandelijke woorden te gebruiken als ‘stichten’ en ‘bedenken’.”

 

 

De geluiden bestaan uit ’n aantal langerige digsiklusse, byvoorbeeld die siklus U ter nagedagtenis aan sy vader. Bohnen het gekies om uit die siklus Werkplek ’n gedig te vertaal – ’n werkplek met ’n uitsig op die water waarby van die fynste geluide hoorbaar word. Hierdie geluide word versteur.

 

Watergraf

Klein watergraf daar in die gras.
Bo dit tril ’n kindersiel
deur muggies nageboots.

Dan lui opeens die Liemde-klok
die toeval weg net soos jou hand
die muggies wegklap op jou pad.

Jy sit die somer stil soos ’n kapel
vol nonne en skuins lig.
Jy het ‘n heiligdom gestig,

’n rou bedink wat die gedig
meer name as jou eie gee.
O kindjie, sluimer sag.

uit die siklus Werkplek
in De Geluiden (2017)

 

Die Literaire Salon in’t Wevershuisje was miskien literêr gesien die produktiefste ontmoeting vir Bohnen, maar beslis nie die enigste ontmoeting nie. Twee dae na die salon het ons saam ’n program aangebied by Poëziecafé Ongerijmd in Arnhem. Hoewel die publiek by onder ons mense klein was, was die kontak uitstekend. Eén van die waarhede van poësie in vandag se tyd is dat dit nie sommer ’n rekordgetal besoekers trek nie en de goden zijn dank! Poësie is en bly leesstof vir die fynproewer. Die kafee is ’n inisiatief van Hermien Mijnen en word ondersteun die Boekhandel Hijman Ongerijmd en die Poëziecentrum Nederland.

Tien dae na die wewershuisiesalon het Stichting Man in ’n Maan ’n byeenkoms gereël met René Bohnen en twee Belgiese gaste: Delphine Lecompte uit Gent en die jonge Tijl Nuyts uit Leuven, tans in Antwerpen woonagtig. Die harpmusiek van Annemieke Breunisse het naatloos aangesluit by die kooruitvoering van Bohnen se gedig walvisnota. Die publiek het na hulle asem gesnak. So wen sy as digter harte! Theo Rikken van Stichting Man in de Maan is ’n ervare koorsanger. Hy het dadelik daarna Bohnen gepols vir die partituur. Pas was dit nuus dat dieselfde partituur deur ’n groot Duitse bladmusiek besigheid gekoop is vir uitvoering in die Europese musiekmark. Om daarna te luister, kliek hier.

 

 

Die kuiertjie by Emma Crebolder het ’n vervolg gekry. Saam met Vicky Francken sal hulle vertalings van Bohnen se rooidata, Mensboom en wierslaper uit Op die vingerpunte van die heelal en vlamtong uit in die niks alom binnekort in TERRAS gepubliseer word. Crebolder ken die plaaslewe uit haar kindertyd en veral beeste uit haar en haar man se tyd in Kenia. Sy is waarskynlik sélf in staat ’n paar beeste in Swahili aan te jaag! En vermoedelik het vlamtong se eggo’s haar daarom bekoor: en om bulk die beeste / met bruin stemme… (strofe 4) en intaba yami, bid die paters / en die priesters in hulle grotte, om / dans die bok-/ beelde immer / om (strofe 5). Tussen die digter uit Zeeuws-Vlaanderen en die digter uit Kwazulu Natal word die beeste se loeigeluid ’n tyd- en ruimtelose skakel. Alhoewel, Vrancken kom ook uit Zeeuws-Vlaanderen.

 

 

In Tilburg het my en Bohnen se bankieprojek nog nie ’n vervolg gekry nie, maar net soos poësie het dit ’n lang asem. Ek twyfel nie daaraan dat hier iets moois sal uitgroei nie. En ja! Ek is ’n “vrywilliger” van Tilburg met die Literaire salon in’t Wevershuisje vir die vertaling van poësie in Afrikaans en Nederlands. Intussen gaan ek ‘n pot roesbruin krissantjies koop om hierdie herfs te vier. Dit hoort by bokbier as die son se baan al laer oor die horison begin gly en die dae korter word.

 

 

 

Carina van der Walt. Jeroen Bosch. Hel en Verderf

Thursday, October 11th, 2018

 

 

HIERONYMUS BOSCH, paintings for discussion and writings is ’n Klein Uiltjie-lesing wat op 24 Mei 2017 voorgedra is aan die Universiteit van Wenen. Aangesien prof. Rina Loader se groep studente by die vakgroep Afrikaans veral afkomstig is uit Oos-Europese lande soos Roemenië en Bulgarye, moes die lesing in Engels aangebied word. Die Afrikaanse gedigte wat in die lesing aangehaal word, is vir die studente se groter begrip in Engels vertaal. Baie dankie aan al die vertalers.

’n Handjievol Afrikaanse gedigte bestaan oor die skilderye van Jeroen Bosch. Die meeste is geskryf na aanleiding van die drieluik De tuin der Lusten (ongeveer 1503), maar ’n enkele digter het oor ’n ander Bosch-skildery geskryf.

Die blote feit dat hierdie Afrikaanse gedigte bestaan – in één van die jongste tale ter wêreld – oor skilderye uit die middeleeue geskilder deur een van die bekendste skilders uit daardie tyd, is iets om verwonderd oor te wees. Al die Afrikaanse digters het reuse spronge gemaak in tyd en ruimte: van die twintigste en een-en-twintigste eeu terug na die einde van die vyftiende en die begin van die sestiende eeu; van die suidelike punt van die die kontinent Afrika na die land van Hertog Jan van Brabant. Brabant was ’n uitgebreide en welvarende gebied in die Middeleeue. Dit het bestaan uit die huidige provinsie Noord-Brabant in Nederland, die huidige Belgiese provinsies Vlaams Brabant en Walonies Brabant die provinsie Antwerpen rondom Antwerpen. Al hierdie gebiede was saam bekend as die hertogdom van Hertog Jan.

D.J. Opperman se gedig Jeroen Bosch is gepubliseer in sy digbundel Engel uit klip (1950). Opperman het die gedig as ’n opsomming geskryf van ’n gedeelde tydgees (zeitgeist) tussen homself en Bosch. Dit is ’n tydgees wat hulle albei vir hulleself toegeëien het. Beide het hulle taak as evangelis en profeet van die apokalips aanvaar. Hulle het gewaarsku teen die kwaad, die dwalende duiwel wat vreemde gewade en maskers aan ons gee om hom daarmee op aarde te volg. Bosch én Opperman het hulle werk gebruik om kritiek te lewer op die etiek van hulle eie wêrelde. Vir die breër konteks kan aan die einde van hierdie bydrae oorgeskakel word na die webwerf van Afrikaans in Europa (AiE). Hier moet ek uitdruklik noem dat die onderdeel in die lesing “Short cut through life in Afrikaans South Africa” my persoonlike mening is, aangepas op die Middeleeuse blik van Bosch.

 

Jeroen Bosch

The world is vain but my spirit is vainer,
curing some thirty nights’ nightmares
of thorny plants, birds and people.

From regions of the earth, old and new, the devil
chooses ever more lustily costumes and masks
for me, for you, for thousands upon thousands.

It hauls cortèges, fêtes around the Cross, changing
shape through the centuries; but the game
remains the same in monks, machines, or thill.

And caught eternally in the cycle of desire
we ride, spurring the stallions’ flanks
round and round the crows on naked women in the dam.

O Beloved! Come then, let us flee from the revels
sheltering in mussel, horny husk – and far above
the carnival of evil floating in glass bubbles.

Because the dunce is in me, the fish-lipped fool
whistles at the magician’s every trick
but mocks miracles and His crucifixion;

and if I summon God and Anthony together
he is already there who from a new rankness
farts the first swallows recklessly through a funnel.

D.J. Opperman
Translation: Gisela and Tony Ullyatt

 

Strofes 1 en 2 pas in al die panele van Bosch se drieluik: hemel, aarde en hel. In strofe 4 word jou blik geforseer om te fokus op die middel van De tuin der Lusten. Opperman beskryf ’n Moredans (in Duits Moriskentanz) of vrugbaarheidsritueel uit die Middeleeue. Die sirkel van lus vertoon mans op perde, kamele, bulle, bere en eenhorings wat om swemmende vroue draai. Hulle vervoer vrugte, eiers, visse en voëls as geskenke vir die vroue. Die vroue drom saam of leun aan die kante van die dam met reiers, kraaie, poue en appels op hulle koppe. (Vergelyk Jeroen Bosch se skilderye gepubliseer op 31 Maart 2016 vir die Afrikaanse gedig en ’n afbeelding van die Moredans). Opperman eien homself die kwaad volledig toe soos wat dit deur Bosch geskilder is. ’n Mens hoor byna die vroue se hoë stemme, hulle gegiggel in die water onder die hoefgeluide in bogenoemde vrugbaarheidsritueel. Beelde van vreemdgelipte visse kom ook voor in ’n ander skildery van Bosch – The Temptation of Saint Anthony. In sy laaste strofe kleim Opperman beide genoemde skilderye van Bosch.

Anders as by Opperman beskryf enkele reëls van W.E.G. Louw se gedig ’n opvallende onderdeel van die helpaneel in De tuin der Lusten. Dit is die regterkantste paneel.

 

Triptych: the garden of earthly delights

Further-on the devil, Modikak, sits on his “throne”
a chamber pot his crown, his feet in urns:
with his beak he devours his victims one by one.
Through blue membranous intestines one falls
into a sewerage pit; a miser squats over the side
and stealthily drops his turds on golden ducates.
But a love tent is adorned with curtains draped
around this high chair; coiffed whores are peeping
on the love games of a man and a frog;
a vain woman sees herself and an ass – her lover –
reflected in a mirror on the backside of a devil.
(lines 56 – 66)

W.E.G. Louw
Translation: Heilna du Plooy

 

Die gedetaileerde beskrywing en opsomming tussen reëls 56 en 66 vertel baie van Louw, sy kennis van die Europese letterkunde en ’n tradisionele Suid-Afrikaanse voorwerp. (Vergelyk Dier en Drif in “De tuin der Lusten” gepubliseer op 16 November 2016 vir die Afrikaanse gedig en ’n afbeelding van “Modikak” en sy direkte omgewing.) In reël 56 word die duiwel aangespreek as “Modikak”. Afrikaans verskil baie van Nederlands met betrekking tot die gee van liefdesname. In Engels het Shakespeare se Juliet in Romeo and Juliet al in 1576 gevra: “What’s in a name?” Die naam “Modikak” word satiries gebruik en beteken iets soos die ‘koning van kak’ in tye waarin alle waardes verlore gaan en in menslike ontlasting verander. Hierdie brutale verwysing na ontlasting is hard op baie Engelse en Afrikaanse sprekers se ore, maar is relatief herkenbaar en selfs in sommige dele van België en Nederland gebruiklik en deel van die kultuur. Louw moes bewus geword het daarvan op ’n besoek aan die Lae Lande, maar hy was ook ’n belese man.

Die naam “Modikak” kan ook na King Ubu verwys – ’n toneelstuk van die jong Franse skrywer Alfred Jarry. Dit is die eerste keer op die planke gebrink in Parys in 1896. Die stuk het kulturele reëls, normes en waardes en konvensies baie duidelik omvergegooi. Die Ierse digter Yeats was in die gehoor en het King Ubu as ’n belangrike gebeure beskou. Agterna sou sy waarneming bevestig word, want dit was ’n voorbode van Dadaïsme, Surrealisme en die Teater van die Absurde. Jarry was 23 jaar oud. Hy het hebsug en mag gesatiriseer. Ubu was ’n nonsenswoord wat ontstaan het uit die Franse uitspraak van die naam Herbert – een van sy eksonderwysers. Die woord “uburleske” het deel geword van die Europese literêre wêreld. Louw het dus die konsep van die “uburleske” in sy gedig gebruik. Op “Modikak” se kop het Bosch iets geskilder soos ’n driepoot ysterpot, of soos Louw dit noem ’n “penspotjie” (reël 57).

Die volgende gedig beskryf nie in die eerste plek Bosch se bekendste skildery nie. Die jag van Heilna du Plooy is ’n poëtiese gesprek in sewe dele met die beeldereeks The Hunt van Maureen Quin. Hier volg deel vier in Engels as onderdeel van HIERONYMUS BOSCH – paintings for discussion and writings soos dit gepubliseer is op Afrikaans in Europa.

The Hunt
In conversation with the series of sculptures, The Hunt, by Maureen Quin

IV
the hunted

scorched
by the heat of the battle
deafened
by the sound of death
among swords and horses
canons and guns
airplanes and missiles
yet the hunter
hearing the command
over thundering flames
through consuming roars
again and again
pulls back his bow,
aiming his arrow
accurately
at the chest
in the heart
of any
one
on
the
other
side

whose arms fly out
even before he falls
and calls
up high down low
from whence cometh
no help at all

and in this din
of degeneration
the only heartrending
cry of anguish
plunges from the horse’s
strained mouth

Heilna du Plooy
Translation: the poet

 

Die prooi in bogenoemde onderdeel van Die jag is nie net ’n dier nie, maar ook ’n mens wat deur sy eie spesie gejag word gedurende oorlogstyd.

’n Betekenisvolle toevalligheid ontstaan met De tuin der Lusten. Deel 4 (the hunted) is hoogs waarskynlik iets wat die Switserse psigoloog Carl Gustav Jung benoem as sinkronisiteit (in Duits Synchronizität). Dit kom voor by ’n toevallige verwantskap tussen spesifieke werke van verskillende kunstenaars. Aan sy vriend, die natuurkundige Wolfgang Pauli, verduidelik Jung sinkronisiteit met die volgende woorde. “Sinvolle toevallighede is denkbaar as suiwer toevallighede. Maar namate hulle aantalle toeneem en die ooreenkomste groter en noukeuriger is, word dit steeds minder waarskynlik en meer ondenkbaar dat hier sprake van toeval is. Met ander woorde: dit kan nie meer vir suiwer toeval deurgaan nie, maar moet by gebrek aan kousale verklaring as ordeninge volgens ’n bepaalde plan verstaan word… Hulle ‘gebrek aan verklaarbaarheid’ bestaan nie net uit die feit dat die oorsaak onbekend is nie, maar ook uit die feit dat so ’n oorsaak nie denkbaar is met ons verstandelike vermoëns nie.”

Beelde van jag kom voor in die helpaneel van De tuin der Lusten waar mense gejag word deur hulle vriende, maar veral deur hulle eie troeteldiere soos honde, muise, hase en swaeltjies. Wat ’n skrikwekkende omgekeerde wêreld! Bosch se hel is vol swaarde, messe en die skedel van ’n perd. ’n Vuur wat ’n stad op die agtergrond van die skildery verwoes, word in reëls 10 -12 beskryf. Dit is die brand uit Bosch se jeug wat s’Hertogenbosch vernietig het toe hy 13 jaar oud was.

Aan die einde van deel 4 beskryf Du Plooy die klank wat uit ’n sterwende perdebek ontsnap. Die perd is in ’n vroeëre stadium van lyding in vergelyking met Bosch se geskilderde perdeskedel. Die beskrywing laat ’n mens ook dink aan Pablo Picasso se Guernica. Quin. Bosch. Picasso. Hierdie ekphratiese deel van Die jag is stewig ingebed in die wêreld se kunsgeskiedenis. Die hele sewedelige gedig is ’n baie sterk waarskuwing teen moorde, oorloë en die kwaad, net soos Bosch dit ook geskilder het.

 

Afrikaans in Europa

https://aie.ned.univie.ac.at/letterkunde/artikels/artikels-gedigte/c-van-der-walt-hieronymus-bosch-lecture/

 

 

 

 

Klein Uitljie-lesing

 

BIBLIOGRAFIE
Du Plooy, H. 2014. Die stilte opgeskort. Pretoria : Protea Boekhuis.
Jarry, A. 1977. Uburleske – UbuRoi, UbuCocu. Amsterdam : Uitgeverij De Bezige Bij.
Jung, C.G. 1976. Synchroniciteit – Een beginsel van acausale verbondenheid. Rotterdam : Uitgeverij Lemniscaat.
Louw, W.E.G. 1988. Versamelde gedigte. Kaapstad : Tafelberg-Uitgewers.
Opperman, D.J. 1950. Engel uit die klip. Kaapstad : Tafelberg-Uitgewers.

Pa se free range-droom. Gisela Ullyatt.

Monday, September 24th, 2018

Foto: Pinterest

 

Pa had ’n hoenderhok vir ’n wyle. Maar nie sommer enige hiert-jy ene nie. Toegegee, dit was ’n saamgeflansde hondehok, ja.  Maar dit was ook Georgie, die miniatuur-worshond, se hondehok nadat hy hônnedroomland toe begelei is deur Oom Odendaal, die veearts en ouderling in ons gemeente.

Georgie het sy hondehok gehaat, want hy wou so graag in die huis slaap. Sy hartsbegeerte het egter nooit gerealiseer nie: dit was die 1980’s en voorstedelike mense het hulleself meer verknies oor bomme in dromme en supermarkte as oor hulle troeteldiere met skeidingsangs. Ten minste was die hok uit planke gebou en nie uit asbes nie soos ons verwarmer in die voorkamer nie.

Pa se hoenders was van die begin af gedoentes uit die hel. Hulle was ongedurig; plein moerig. Maar as ek nou aan hierdie gevogeltes dink, het hulle goeie rede daartoe gehad: acting out. Eerstens was hulle opgekrop binne ’n minuskule ogiesdraad-kampie. Hiervoor was ook ’n rede: wanneer hulle losvoetig was, het hulle almaardeur die gat in die vibracrete-heining gedônner. Pa het plankies en bakstene voor die heining geprakseer, maar op een of ander manier het hulle hulself deur ‘n nuwe opening gewriemel. Reguit in die kake van Oupa, die bure se  katoolse en bloedskendige bulldog. Pa móés hulle dus intrónk.

Ook is ’n kuiken deur ’n valkie weggeraap: ek en my kleinsus het ’n in absentia-begrafnis in die agterjaart gehou. Maar die kleigrond van die Vrystaat het die grafgrawers gou in hul gegrou gestuit. Ons het maar volstaan met ’n paar magrietjies en vygies op ’n afgemerkte stukkie grond.

Begrafnisse het die jaart in littekens begin merk. Onvoorwaardelike free range hoenders was hulle nie, maar hulle betreklike kort lewens was darem aansienlik beter as dié van die rainbow chickens langs die Maselspoort-pad.

Boonop het die haantjie, genaamd Gerrie Coetzee (my pa se boksheld), klokslag om vier uur begin kraai. Oggendstond had dus nié goud in die mond. Ma kyf ’n kakafonie; Pa word genoop om ’n kartondoos oor sy Gerrie se kop te prakseer. Ek dink dit het darem luggaatjies gehad. Obsessioneel het ek aan Gerrie Coetzee se lot begin dink en hom by my aandgebed begin insluit.

Maar al wat stilbly was Gerrie. Steeds kon jy ta se gekraai hoor. Effe meer gesmoor, toegegee. Maar steeds  klokslag OM VIER.

Pa het die hennetjies se eiers gebraai. Free range eiers alvorens free range ’n Woolies trefwoord geword het. Ongelukkig was ons eiers met gommerige hoendermis en vere besmeer; so pieperig, jy moes nagenoeg twee dosyn hê vir ’n behoorlike brekfis-omelet. Pof-omelette kon jy maar van die menu afhaal. Nooit weer wou ek my mond aan enigiets sit wat in daardie pan gebraai is nie: my eie pa het die hoenderfetusse, ja mý hennetjies én Gerrie Coetzee se kinders, gewetenloos vermoor.

Ek het myself in my kamer toegemaak en onder die duvet geklim. Die lavender-toiletsproei was vir lank my beste vriend, altans my enigste vriend teen die kwade kombuisgeure.

 

Foto: Pinterest

 

Ek kon nooit Pa se verkropping met die geveerdes verstaan nie.  Totdat ek van die leghorn-storie gehoor het. Alewig het Pa se messelaar-vader huise opgefieks en hulle dan verkoop. Nooit rêrig ’n wins uit hulle gemaak nie. Die versoeking was dus groot om stringe huise binne ’n rekord-tyd te verkoop. Die erwe was kolossaal en mense het hoenders, ganse of eende aangehou. Soms poue ook as hulle nie bygelowe oor dié ongeluk had nie.

So duskant agt jaar oud en my pa het ’n paar leghorns gehad wat hy soos pasgebore babahondjies vertroetel het. Elke nuweling is plegtig gedoop en daar was selfs ’n appelkissie waarop hy vir die leghorns uit die kinderbybel Skriflesing en Gebed gehou het. Hy het in ‘n wafferse lekeprediker ontaard. Sy kerklidmaatskap het ‘n opwaartse groei begin toon en het selfs so ver as sy teddiebeer en broertjies gestrek.

Maar toe het die tyd weer eens aangebreek vir ’n Groot Trek.

Dit was die middag van sy verjaarsdag en grafstil toe hy die huis binnekom. Nog in sy skooluniform, gooi hy sy tas op die bed in die kamer wat hy met sy ouma moes deel. Hy is agt jaar oud. Hy wonder waar almal is. Dan hoor hy stemme in die agterjaart. Kinderstemme. Sy hart bons. Uiteindelik, ’n regte partytjie. Nog nooit ene gehad nie; Mammie het gesê dat in oorlogstye die geld te skraps is vir ’n  behoorlike geskenk, wat nog van ’n onnodige paartie waar almal in elk geval die sweet van jou aanskyn in die kombuis binne minute opvreet. Nes varke. En van varke-voer het sy genoeg gehad op die plaas waar sy deur haar bejaarde ouers soos ’n bediende behandel is. Nee, varke dié sal sy nimmer weer voer nie.

Opgewonde maak hy die agterdeur oop. Dis die buurtkinders. Hulle is almal by die leghorns se hok. Bedags loop hulle vry, dis net snags wat hy hulle tot in die hok in sus met mieliepitte.

En dan sien hy dit en eers wil sy kop nie verstaan nie. Sekerlik is dit ’n verrassingspartytjie en iewers, dalk onder een van die vrugtebome, het sy ma ’n tafel gedek met ’n uitgerysde koek met dik botterversiersel. En tuisgemaakte limonade, met baie suiker en ’n suurderige smaak. En kleinkoekies. En dan sal sy geskenke wat die maats gebring het, iewers op die tafel gerangskik wees, elk met ’n mooi kaartjie daarby. Hy hou só van mooi kaartjies, veral dié met ’n  Patience Strong-strekking.

Maar paniekerig sien hy die afwesigheid van ’n tafel. Net Koekie van langsaan met haar snaakse slaphand, die Terblans-tweeling wat verder-af die straat bly en ’n swetterjoel ander wat hy nie so goed ken nie.

Elk het ’n leghorn wat hulle opgewonde vashou.

Sy ma het ’n geldsakkie in haar hand. Toe het sy hart begin verstaan.

“Jou leghorns was nog altyd ’n oorlas op my. Jy weet mos hulle mag nie kan saamtrek nie”.

Daardie laatmiddag het hy in die hoenderhok gaan lê. Hy het die reuk van vere diep ingeadem. Sy ouma het mooi gepraat dat hy nie die volgende dag opgeneuk moes word nie: ten spyte van hierdie pleidooi het hy lank hale regoor sy lyf oorgehou. Die hale van ’n woedende haarborsel.

Maar hy het die afranseling oorleef. Want eendag, só het hy homself belowe, sou hy ’n gerfie grond met leghorns daarop kry en dié se eiers vir sy kinders gaarmaak.

 

Strykdag  (Petra Müller: om die gedagte van geel)

 

Die weglêhen is opgespoor.

“Ma, sy’s onder die malvabos!”

 

Vinnig kyk sy op, vee met haar los hand oor haar nat gesig.

“Bring in,” sê sy, “daar’s skerpte in die lug. Laat Elsie

jou help. Los tweetjies vir haar …”

 

Ek voer die kuikenmandjie met die afgeleefde strykkombers,

Elsie hou die kwaai hen teen haar bors. “Nou pik dan,

jou moerskind. Julle leggôrns kannie kiekens grootkry nie!”

Ek skep hande vol kuikens op, hol huis toe, stoot die mandjie

een kant van die haardvuur in die sagte warmte in –

geel pluimpies lewe wat reeds piep-protes.

 

Laatnag in die lou kombuis kry ek Ma daar.

Ons weef ons hande oor die kuikengoed.

“Dis alles reg,” sê sy. “Moet net nie te lank

hier sit nie, dis buite aan’t ryp.”

 

Maar ek trek – nes sy weg is – stoel teen stoof.

Steel die mandjie. Bly nog ’n bietjie warm wag,

my wange in die goue vag.

Nini Bennett. Hoekie vir eensames

Monday, September 17th, 2018

 

 

Alleenwees het ’n lonende bedryf geword. Daar is verhoudingsbloggers, huweliksmakelaars, liefdesoekwebwerwe, aanlynromanse en kuberontrouheid. Welkom in die wêreld van virtuele liefde. Welkom, Webliefde 2.0. En nou praat ek nie eens van die slimfoontoeps en TV-programme wat alleenlopers bymekaar uitbring nie. Kyk, alleenwees is ’n bemarkbare kommoditeit. Dit behels persoonlike branding, maar jy moet net nie te eklekties wees nie. As ’n reël is mense maar sku vir Outsiders. Die ideale profiel is gangbaar, ietwat konvensioneel (dit boesem vertroue in), maar met daardie X-faktor. Ek is eensaam, maar ook gesog en nie net nog ’n verloopte alleenloper nie. Die profileerders en rooflesers mag lag, maar vir enkellopendes is dit ’n ernstige saak. (Wat my nou laat wonder of daar dan ook webweduwees en -wewenaars bestaan?)

Te oordeel aan die maandelikse fooie om aan te sluit by ’n alleenloperswebwerf, is dit te verstane dat mense hulle soeke na liefde gratis op die sosiale media uitleef. Daar bestaan ’n legio groepsbladsye waarin die frase “hoekie vir eensames” voorkom. En talle variasies op die tema: Alleenlopers van Delmas, Klerksdorp, Volksrust, Delareyville, Orkney, De Aar, Ermelo, ensovoort. En, baie insiggewend: nie een van hierdie groepe spel die woord “alleenlopers” reg nie – nee, dit word as “alleen lopers” (sic) aangegee. ’n Soort Freudiaanse glips dalk, om die woord “alleen” te aksentueer? “Alleenlopers” het tog so weemoedige klank. Suid-Afrikaners kon nog nooit saamstaan nie, ook nie die enkellopendes ter plaatse nie. Hoekies spat uitmekaar, breek weg, halsstarrig soos Afrikaner politieke platforms en tentkerke want almal soek mos ’n seepkis om op te staan. Kyk, ek geniét hierdie navorsing. Een hoekie verander gans van gedaante en word oornag “stoutgat singles” – vermoedelik geld ander kriteria hiér. En nog een met ’n meer stigtelike karakter word “silwer gerwe alleenlopers”. Maar die goue oues bly: Smag na ware liefde, Alleenlopers bo veertig, Gebreekte harte en Enkel en ernstig vir liefde.

Vir die alleenlopers wat ledegelde wil betaal en meer professionele pasmaats wil ontmoet, is daar webwerwe wat jou data versamel en in lyn met jou unieke alleenlopersprofiel vir jou ’n geskikte maat soek. ’n Pasmaat, pasgemaak. Sagtewareprogramme, rekenaars en statistiek mistifiseer die meeste mense. ’n Rekenaar maak mos nie foute nie en vertel ook nie leuens nie. Voeg net die woord “lab / laboratorium” by “dating”, en voila – die eensame koop in, duur ledegelde ten spyt, want nou word eensaamheid op analitiese wyse geprofileer. Veral vroue gee mildelik persoonlike inligting uit. Wat interessant is, is die wyse waarop die biografiese vorms ingevul word; die stelwyses en die ekstras. Op so ’n webwerf verklap ’n ene Meraai van Mpumalanga dat haar droomman 210 cm (of langer!) moet wees. Hierdie dame mik hóóg –  of dalk is haar wiskunde nie so goed nie. Die langste Springbok tot op hede was Andries Bekker wat 208 cm in sy sokkies gerank het.

Die tradisionele hoekie vir eensames soos ons dit ken, het nie veel verander nie: dit bly geskoei op dieselfde sjabloon van dekades gelede en soos dit verskyn het in Huisgenoot of Keur. Of die Landbouweekblad se immergroen Opsitkers. Ek moet bieg: hoekies maak my kloustrofobies, dis soos stegies en mens verwag enige oomblik die silhoeët van ’n man wat, mes in die hand, tussen die bosse kan uitspring. Tog is hierdie hoekies die oudste en mees gevestigde konsep van eensaamwees. Ek doen ’n uitgebreide soektog op die sosiale media na al wat oop groep is: al die hoekies beland in my visier. Want ek is patologies nuuskierig; dit is my beste en slegste eienskap. Uiteindelik ontdek ek ’n Facebook-gemeenskap met 25 000 lede, ’n oop groepsbladsy waar die meeste van my vriende ook rondsnuffel. Want hier het ons pret; sluip ons in die virtuele gange rond met die voyeuristiese genot wat net ’n skrywer verstaan. Só kom ek op drie Hoekies vir eensames af, maar elkeen het slegs een lid. Nou dít is tragies, is my eerste gedagte, en ek wonder of dit nie die een of ander grap is nie. Nee. (Tog wil ek byvoeg: as ek op ’n godverlate dorp met net ’n paar huise, ‘n kerk, ’n plaasskool en ’n PEP Store gewoon het, het ek waarskynlik ook ’n Hoekie begin met myself as enigste lid en administrateur.) Wat my egter meer kwel, is die Hoekies wat uit drie lede bestaan. Het dit uiteindelik uitgemasel tot die een of ander makabere liefdesdriehoek? Het dit?

Ek haal enkele van die aanlynversoeke hier aan. En ek plaas dit met taal- en spelfoute en al, omdat laasgenoemde nogal heelwat van die mentaliteit, die opderrigpeil en psige van alleenwees verraai. Ek kon dit nie verhelp nie en het spontaan onder aan die plasings begin kommentaar lewer.

Sterretjie

Ek is ‘n plaasmeisie van die Limpopo. Ek hou van die natuur, alles wat mooi is, dans, kamp, kuier om ’n kampvuur en tuinmaak. My ideale man mag nie rook of drink nie en moet ’n lidmaat wees van die AGS-kerk. Mans (35-40) met dieselfde belangstellings mag skryf. Geen kansvatters, asb.  

NB: Hierdie is min of meer die standaard versoek en lingua franca van die hoekies vir eensame mense. Die versoeke klink oorwegend homogeen, want almal hou van die natuur en die mooi dinge in die lewe. Wat ’n mens laat wonder waarom eensames met dieselfde belangstellings dan nie pasmaats kry nie? O, en let op die pedanterie: “mag nie rook of drink nie en moet ’n lidmaat wees van die AGS-kerk.” As daar reeds soveel voorskriftelikheid geld vóór die verhouding, is ’n pantoffelregering gewis die twee se voorland.

Shadow

Ek is ‘n boeremeisie van Noordwes. Ek hou van jag, braai, skyfskiet, avontuur en kleilat. Ek is eintlik maar ’n tomboy, maar probeer hard om ’n dame te wees. Manne (24-30) wat kans sien vir my, kan gerus skryf.

Op die foto kniel ’n jong vrou in kamoe-klere met witgekeukelde vingers om ’n bok se horings. Die bebloede trofee staar met glasige oë in die kamera, en sý glimlag triomfantlik soos ’n amasone van ouds. Jaaaa, juig die manne, kom ons speel kleilat, toe.

NB: Natuurlik het die vrou ’n paar mans se alfamangeen geprikkel. Ek weet nie, maar hierdie versoek maak my kriewelrig. Maar vir al wat ons weet is Shadow een van daardie beskermende moeders wat Saterdae die ánder ma’s langs die kantlyn opdons as haar laaitie bulletjierugby speel.

Leo

Ek is ’n 25-jarige boerseun op soek na ’n goed passende maat. Ek boer met gras en beeste in die Wes-Kaap. Ek het ’n nuwe Hilux met pad tyres sodat ek jou baie kan uitvat. My mags blink. Ek het vele talente, ek kan my eie bier oopmaak. Ek hou van vuur aansteek maar ek het genoeg vriende wat die rooster kan draai. Ons het ’n redelike groot familie so ons neem gewoonlik selfies met 3 kameras. My perfekte lewensmaat is iemand met kort voetjies sodat sy nader aan die stoof kan staan. Nee, ek grap net, ek het maar ’n goeie sin vir humor. So as enige enkellopende dame ’n kans wil vat, ek verjaar die 21 ste Augustus dan sal ek die gelukkige een kies. Maak gou, ek hou julle dop.

NB: Daar bestaan regtig mens wat dink hulle karre se magnesiumwiele gaan ’n vrou se hart vinniger laat klop. As ’n man jou eers probeer beïndruk met sy grotmanhumor, is die kans goed dat hy wel ’n seksis is. Hierdie klink soos die een of ander raffle of lucky draw.

Woestynroos

Ons probeer een laaste keer. Goeie middag. Ons wag geduldig vir die reën…en ek…ek wag vir my ander helfte, my pot se deksel, my beste vriend. Ek is ’n 32-jarige vrou van die Karoo. Ek is die ma van 2 klein karnallies wat my jonk hou en uit die moeilikheid hou…maar ek het ’n leemte in my, daar kort iets in my lewe. Ek soek ’n man wat vir my sal lief wees maar ook vir my seuns. Ons is ’n package deal! Hy moet eerlik, opreg en getrou wees. Hy moet asb. ’n werk hê, ek verwag van die man in my lewe om so hard soos ek te werk. Hy kan kinders hê…dis geen probleem nie. Buiten my twee seuns bly my ouers ook by my. Hulle is my verantwoordelikheid en deel van wie ek is. As enige van die goedjies vir jou ’n issue is ….hou verby, maar as jy iemand soek wat jou hart sal bewaar en waarde heg aan familiebande, godsdiens en lojaliteit….los ’n boodskap of like.

Sy skryf soos ’n vrou met planne. Hiérdie gaan ’n veeleisende pasmaat wees; geen wonder sy probeer “een laaste keer” nie. Sterkte daar, Meneer.

Tarzan

Hallo dames haha wel ek gaan volgende jaar oorsee ek’s nou 26 ’n wit outjie 😅 😃 🙄  lol haha ek soek net vriende om mee te gesels 🍿 🍤 🍩 🍡 🍦 🌯 ek het op ’n plaas groot geraak  🐒 🐖 🐄 🐃 🐐  haha as jy graag meer wil weet los ’n comment of ’n like 😉 hoor gou van julle 🌹 🌺 🌻  (sic)

NB: Iemand wat so baie emojis gebruik is emosioneel onvolwasse.

Billboy

Hiiiii. Ek’s 26 van Secunda ’n nederige God vreesende (sic) man plat op die grond (sic) tipe ou. Ek’s baie romantics (sic) en lojaal…Indien iemand sou belangstel om my beter te leer ken… Jy weet wat om te doen xxxxxx

NB: Glimlag.

Jasmyntjie

Hi hi! Ek is ’n amper 39-jarige weduwee van Centurion. Ek het ’n geballanseerde uitsig (sic) oor die lewe Ek is ’n baie selfstandige enkelma met 2 kids. Ek’s opsoek na ’n maaikie (sic) om my lewe te deel.

NB: Jasmyntjie is ‘amper’ ’n weduwee. Sy laat nie gras onder haar voete groei nie! Wees versigtig, Meneer: heel moontlik soek hierdie dame net ’n man om vir haar en haar twee kinders te sorg.

Plaaspop

Okay hier gaan ons vir die laaste keer. Ek is 33 jaar oud ek bly in Cradock in die Oos-Kaap en is op soek na my ridder op sy wit perd (bakkie). Ek soek ’n man wat na homself kan kyk, ’n man wat weet hoe om ’n vrou op sy hande te dra (sic) en nie bang is vir ‘curves’ nie.  ’n Man wat die Here liefhet en glo aan respek vir ’n vrou! Mag julle almal gebles (sic) en bewaar word. As jy die post like of comment is jy gereed om vriende te wees en vinnig op ’n date te gaan. Slegs geldig tot 31 Augustus 2017.

NB: Die laaste keer wat ek gesien het hoe ’n man ’n vrou op sy hande dra, was met die Boswell Wilkie Circus in 1997. Plaaspop is haastig. Terwyl voorraad hou.

Goedkoop bemarkingslenters word ingespan om die Self meer aanloklik te maak. En van die alleenlopers verromantiseer hulle eensaamheid en raak skoon digterlik daaroor… soos die hookline van ’n goedkoop popsong.

Die menslike kondisie is inderdaad  ’n tragiese een.

 

Hoekie vir eensames

 

Hoe tintel die bloed as die hormone ontwaak

en ’n vreemde gloed die liggaam laat ontdooi.

Nou roer die rower met kwyl aan sy kaak

nou sidder die sag en gewillige prooi.

Ek droom van ’n slagter met bloed aan sy mes –

kom kalmeer die bewing van Bakvissie op S.

 

Die blom het ontvou met ’n bedwelmende geur

om die oesman na die tuin te lok.

Die soet trosse hang vol geswel en verkleur

aan die gewillige loot van die wingerdstok.

Die ganse oes sal ek gewilliglik gee –

dis die aanbod van Jong Dame op E.

 

Ek word stadig gesetter maar steeds leef die hoop

dat ’n ridder sal kom om my te verlos.

Die swaaibrug is af en die poort staan oop

en die preutse bewaarder het sy greep laat los.

Hoe lank moet ek nog vrugteloos kla –

dis die noodsein van Middeljarige Dame op K.

 

Die rimpels vermeerder en die spiere verslap

net die een beklemming bly leef om die hart.

Aan wie kan ek die geheim verklap

van die één begeerte wat die ouderdom tart?

Voordat ek sterf moet ek die groot dors les –

dis die wanhopige bede van Ou Dame op S.

 

M.M. Walters

 

Verwysing

 

Brink, A.P. 2008. Groot Verseboek. Deel 2. Kaapstad: Tafelberg.

 

Nini Bennett. Voetstoots

Sunday, August 19th, 2018

 

1.

 

Die reuk van vrees is altyd bekend.

Die diere het dit eerste geweet. Hulle het begin hardloop met platgetrekte ore en neusvleuels wydgesper. Dae voor die ramp was die waarskuwing daar: ’n subtiele verandering in lugdruk. Lae frekwensieklank was duideliker hoorbaar as normaalweg. Niemand weet presies hoe diere dit weet nie, maar diere is fyner gekallibreer.

Die aarde se magneetveld het opgelaai, prikkelbaar soos ’n lading statiese elektrisiteit. Daar is foutlyne en frakture in die aardkors.

Huiskatte het dit ook vermoed, en soos die diere van die veld, dae vantevore reeds verkas – uiteindelik getrou aan hulle wilde natuur. Net honde, die mens se beste vriend, het by hulle eienaars gewag en gewaak, hulle gesigte gelek en getjank; bondgenote tot die dood.

Ook die voëls was hiervan bewus. Hulle het laat spaander met ’n gekrys en die skerp kringfluit van fladderende veerstof; ’n brokkeling vlerke wat die lug, die wolke, en later die son sou klad. Die drang om te lewe is brutaal.

Tydens ’n aardbewing word alle menslike kapasiteit opgeskort. Tyd ontspil. Iets verskrikliks is op pad, die zero-uur is op hand.

In sy oerste wese herken iedereen ’n natuurramp. Strate spleet oop, afgryslik en swart soos ’n adder of rolgolf wat reg onder die oppervlak kronkel. Monde gaap oop in gille maar nié die getjank van sirenes en alarms, nié die geskreeu uit stembande maak enige verskil nie.

Geboue steier; tuimel op mekaar in soos domino’s. Die stad sneuwel voor hierdie aanslag, nietig soos ’n diorama; tragies, soos ’n kind se geografieprojek by die skool.

Die kosmiese afslaer is elke oomblik van die dag bedrywig. Op wie word die hoogste bod toegestaan? Wie word tweedehands opgeveil, en wie word voetstoots uitverkoop aan die noodlot? Wié van ons het die afslaer se simpatie?

Dan rammel die aarde finaal in ’n reuse grand mal – die gebeur en gekreun van skuiwende tektone. Die chaos is ontsagwekkend. ’n Kraak beitel vanself af in die pad tot by ’n vulstasie en ontvlam in ’n oogwink. Die ontploffingshitte van die brandstof se opgaartenks lig die motors op en slinger dit skuins die bruisende vure in, die insittendes soos vlermuise in ’n swart inferno.

Uit die lug vlie wrakstukke, stukke dak en puin en glas en skerp metaal en tuimel op die weerloses neer. ’n Verdwaalde skoen. Uit gebarste pypleiding pomp water, surrealisties mooi, en verdeel in kleiner fonteine. So ver as die oog kan kan sien, blits die kragdrade. Sweisvuur.

En argeloos, hoog bo die verwoesting, draal ’n kind se heliumballon steeds hoër die wolke in.

Ek is uit my seismiese diepte geruk.

Vanoggend vroeg was ek by die rivier. Dit was stil. Loodstil. Ek het vorentoe gebuk en gekyk hoe rimpels oor die wateroppervlak breek: konsentriese sirkels soos vinnig uitkringende wentelbane. Daar was geen geluid, geen stoornis. Toe het ek die hadidas hoor skree. Was dit nader, dringender as tevore? Ek weet nie. Dalk was dit die wanklank van dissonante sirenes wat doof op die menslike oor val. Maar soos ek sê, niemand weet hoe diere dit weet nie. Plotseling het ’n vrees my beetgepak en ek wou wegkom, maar ek het nie geweet waarom, waarheen nie. Ek was weerloos, net ’n mens. “Die kind is weer ongedurig vandag,” sou my ouma gesê het.

*

“Die kind is weer ongedurig vandag,” het sy ’n paar dae tevore voorspel.

Ek staan styf teen haar kamerdeur met my kinderlyf teen die raam, my oor sentimeters van die deurslot af. Dis donker; dis nag, ’n dag losgeskeur uit die somer van 1985.

Die geluid van ’n outydse vanity case wat ooprits. Ek verbeel my sy kyk in die dowwe bedlamp na die geheime goetertjies wat haar vrouwees definieer. Sakdoekies met kantpatrone, in presiese vierkante gestryk. Parfuum. Lipstiffie. Ek rek my oë in die stilte wat volg. Tjieng…kirrr. Klonk. Die fyn perkussie van ys in ’n glas. Die halfjack is oop: die goudstof stort nou oor die glas se rand.

Ek beweeg my oor nader aan die deurknop. Voor sy die eerste sluk whisky vat, is daar ’n siddering; die geluid van ’n vrou wat geluidloos huil, verdriet wat in een golfbeweging deur haar skouers breek.

Teug diep, my matriarg: drink, en laat die eufemisme oor jou spoel. Versigtig; haal versigtig asem nou. Die godedrank is sterk, dit blus jou keel, dit vlam hoog deur die sinusholtes, dit brand salig in die slukderm. Dit streel jou stembande; dit herken jou stemlose pyn. Sjuut. Die bekende lafenis is op hand.

Sekondes later volg die neweling van die brein. Die sig versag in dowwer piksels. Stiller nou, my ou moeder. Voel jy dit? Ek weet; ek weet jy huil nie voor mense nie.

*

Sy vee oor haar bolip. “My ma se dogters huil nie voor mense nie.”

Hy frons. “Jou neus bloei,” en hy leun besorg vorentoe.

Hulle is anders grootgemaak,” hou sy vol.

“Jy het nie agtergekom nie,” val hy haar weer in die rede. “Jou neus bloei.”

“Nie óns nie. Nee, ons huil nie in die openbaar nie.” Sy hou onverwags op met praat en kyk minagtend na die bloedstreep op die rugkant van haar hand.

(Bostaande fragment is geneem uit ’n groter teksgeheel.)

2.

Desember 2006 het ek die noodlot leer ken. En dis nie ’n vriend wat jy intiem wil leer ken nie: nié deur die onverwagse dood van ’n eggenoot; nié op die wyse waarop jy oornag padgee van ’n groot kleinhoewe omdat dit bloot te gevaarlik geword het om alleen daar te bly nie. Ook nie die finansiële terugslae of die aanslag op jou gesondheid nie. Ek onthou dit was kort voor kersfees en ek het in die straat gaan staan en vir ’n halfuur aaneen gelag, ’n leë lag tot net my maagspiere later geruk het en daar geen lag meer wou uitkom nie. Die naskokke van ’n noodlotsgebeurtenis besoek jou nog vir jare daarna in jou drome: dit bly herhaal in swoel en donker drome. En dit herhaal wéér wanneer jy hoor van die moord op ’n vriend; die siekte van ’n geliefde.

Vandag, as ek my oë toemaak, dink ek aan daardie tyd as ’n aardbewing. Dit is die enigste metafoor, simbool, allegorie, analoog, of wat ook al wat reg laat geskied aan die impak en ontwrigting van soveel kataklismiese lewensgebeurtenisse. Vrees en respek beweeg baie ná aan mekaar. Die Moment Magnitude, noem kenners dit – die omvang van ’n aardskok.

Tog is ’n aardbewing nie ’n onderwerp waaroor digters dikwels dig nie, waarskynlik as gevolg van die gelokaliseerdheid van so ’n ramp. ’n Aardbewing word eerder geassosieer met distopiese en apokaliptiese romans en films. Of die eindtye, aldus die Bybel.

Tog is daar ’n groot voorkoms van aardbewingpoësie onder Japannese digters. Na die katastrofiese aardbewing, gevolg deur ’n seebewing wat Japan 11 Maart 2011* getref het, het verskeie digters dwarsoor die wêreld aangesluit by webtuistes as deel van ’n gemeenskapsprojek om hierdie slagoffers en oorlewendes by te staan. Die verse is oorwegend kort. Ook Twitter-poësie het oornag ’n nuwe impetus gekry, en verse, wat kwalik as poësie in die ware sin van die woord geklassifiseer kan word maar wat as “pebble poetry” bekend staan, het vir weke lank deur die Net geblits. Eenreël-verse wat poog om die skok en ongeloof oor die onlangse gebeure poëties te verwoord. ’n Mens kan iets hiervan verstaan: na ’n aardbewing is die topografie verwoes. Samehang ontbreek. Dit is moeilik om ’n lang vers oor ’n aardbewing te skryf. Japannese vertalers het op hul beurt van die verse vertaal na Engels, en uit alle tale en dwarsoor die wêreld het opkomende en gevestigde digters die Tohokoe-ramp uit een mond in versfragmente betreur.

Enkele voorbeelde, en ek haal aan vanuit die webtuistes.

The earthquake and tsunami that devastated Tôhoku last March and the nuclear crisis that followed continue to affect every aspect of Japanese life. Literature is no exception. Struggling against a despairing sense that this was no time for literature, contemporary writers have responded in a variety of ways since disaster struck on March 11.

Almost immediately, a number of poets responded with lines that were plain, poignant, and fierce. Wago Ryoichi, a Fukushima-based poet previously known for rather abstruse contemporary verse, suddenly shifted gears after the disaster, using Twitter to publish a succession of short pieces that rapidly gained a substantial following:

 

Radiation is falling. The night is quiet.

In the end, there are only tears. I want to write furiously, like a man possessed.

 

*

 

Will we meet again?

Here at your flowering grave:

two white butterflies

 

― Matsuo Basho. Vertaal deur Michael R. Burch.

 

*

 

Spring has come:

the nameless hill

lies shrouded in mist

 

― Matsuo Basho. Vertaal deur Michael R. Burch.

 

*

 

A kite floats

at the same place in the sky

where yesterday it floated …

 

― Buson Yosa. Vertaal deur Michael R. Burch.

 

*

 

We cannot see the moon

and yet the waves still rise

 

― Shiki Masaoka. Vertaal deur Michael R. Burch.

 

*

 

What indeed is Earth but a Nest

from whose rim we are all falling?

 

—Emily Dickinson.

 

*

 

To see a World in a grain of sand

And a Heaven in a wild flower,

Hold Infinity in the palm of your hand

And Eternity in an hour.

 

—William Blake.

 

*

 

Ring the bells that still can ring

Forget your perfect offering

There is a crack in everything

That’s how the light gets in.

 

—Leonard Cohen.

 

*

 

I took one Draught of Life—

I’ll tell you what I paid—

Precisely an existence—

The market price, they said.

 

—Emily Dickinson.

 

*

 

Our life here on earth:

to what shall we compare it?

It is not like a rowboat

departing at daybreak,

leaving no trace of us in its wake?

 

― Takaha Shugyo. Vertaal deur Michael R. Burch.

 

*

 

The snake slipped away

but his eyes, having held mine,

still stare in the grass

 

― Kyoshi Takahama. Vertaal deur Michael R. Burch.

 

*

 

Which plunderer’s hand

ransacked the pure gold statute of your dreams

In this horrendous storm?

 

—Nadia Anjuman, Afghaanse digter.

 

*

 

Meanwhile, Henmi Yo published a series of vivid, almost grotesque poems titled “Me no umi—Watashi no shisha tachi ni (Sea of Eyes: To My Departed)”. For the author, who grew up in one of the Tôhoku towns devastated by the tsunami, the work is at once an act of mourning, a requiem, and above all, a poet’s desperate attempt to summon the power of poetic expression and pit it defiantly against the violent forces of the universe.

 

My departed dead:

You must sing your poems alone.

Let the shore daisies keep from flowering,

Let the yellow plants that cling to the cliffs refrain

from mourning—

Until the right words have been found, each one unique

and singular,

And assigned to the lungs

Of my departed dead.

* Op Vrydag 11 Maart 2011 het ‘n katastrofiese aardbewing, gevolg deur ’n seebewing, Japan getref. Met die episentrum diep onder in die see sowat 70 km van die Osjika-skiereiland van Tohokoe, het dit die aarde met ‘n krag van 9.0 op die MM-skaal geruk en die planeet se as na berekening met byna tien sentimeter laat skuif. Duisende mense is gedood en vermis en minstens drie kernkragreaktors is beskadig.

 

Verwysings

 

https://japan-afterthebigearthquake.blogspot.com/2012/04/poetry-after-march-2011.html

http://www.thehypertexts.com/Japan%20Earthquake%20Tsunami%20Poetry.htm

http://www.asahi.com/ajw/articles/AJ201804140021.html

 

 

 

De Waal Venter. Herfsdigters: elkeen kyk anders

Tuesday, August 7th, 2018

                                                                            Foto: De Waal Venter

Digters in hierdie essay. In volgorde:

Pablo Neruda

Antjie Krog

NP van Wyk Louw

Joan Hambidge

Tomas Tranströmer

Octavio Paz

Jacques Roubaud

Pablo Neruda

 

Elke digter het sy of haar eie, kenmerkende lewensuitkyk, benadering tot die werklikheid en skryfstyl. Moontlik is daar ooreenkomste tussen die style van digters in ’n bepaalde tydperk en in ’n bepaalde taal. Mens sal waarskynlik kan aandui hoe digters in byvoorbeeld Spaans in ’n soort toonaard skryf wat kenmerkend is van die taal en tydperk. Moontlik kan dit geld vir Afrikaans en Frans en alle ander tale. 

In hierdie essay kyk ons hoe digters uit verskillende taalgebiede en tydperke skryf oor dieselfde onderwerp, die herfsgety. Ons kyk eerstens na Pablo Neruda se bekende gedig “Die herfs kom terug”.

In “Vuelve el otoño” (Die herfs kom terug) beskryf hy op verskillende maniere hoe die herfs terugkom ná die somer. Hy verbind byvoeglike naamwoorde met selfstandige naamwoorde wat baiekeer eienaardig en onlogies lyk, bv. “vertrapte angs” en “walglike ore”. Maar in die konteks van die gedig is dit sinvol. Die spreker in die gedig peins oor sy vervlietende lewe en die naderende winter van die ouderdom.

In reëls 1 tot 6 is daar “treurende klokke” wat daarop dui dat iemand gesterf het. Die klank van die klokke is soos die fladderende kleed van ’n weduwee. Dit is die simboliese sterwing van die somer.

Vuelve el otoño

Un enlutado día cae de la campanas

como una temblorosa de vaga viuda,

es un color, un sueño

Herfs kom terug

’n Treurende dag val uit die klokke

soos ’n sidderende kleed van ’n dwalende weduwee,

dit is ’n kleur, ’n droom

van kersies weggesak in die aarde,

dit is ’n rookstreep wat rusteloos aankom

om die kleur van water en soene te verander.

Ek weet nie of jy my verstaan nie: wanneer die nag

uit die hoogte aankom, wanneer die eensame digter

by die venster die hings van die herfs hoor galop

en die blare van vertrapte angs ruis in sy are,

is daar iets in die lug, soos die tong van lywige osse, 

iets in die twyfel van die lug en die atmosfeer.

Dinge kom terug na hulle plekke,

die onmisbare advokaat, hande, olie, die bottels,

al die tekens van lewe: beddens, bo alles,

is hulle vol van ’n bloederige vloeistof,

mense plaas hulle geheime in walglike ore,

sluipmoordenaars kom met trappe af,

maar dit is nie dit nie, dit is die ou galop, 

die perd van die ou herfs wat sidder en verduur.

Die perd van die ou herfs het ’n rooi baard

en die skuim van vrees bedek sy wange

en die lug wat hom volg, is gevorm soos die see

en die reuk van vae begraafde verrotting.

Elke dag kom daar die kleur van as uit die lug

wat die duiwe oor die aarde moet versprei:

die tou gevleg deur uitwissing en trane,

tyd wat lang jare in die klokke geslaap het,

alles,

die ou klere stukkend gebyt, die vroue wat die sneeu sien kom,

die swart papawers wat niemand kan bepeins sonder om te sterf nie,

alles val in die hande wat ek oplig

in die middel van die reën.

 

In reëls 7 tot 12 wil die digter seker maak ons verstaan hom. Hy beskryf die naderende nag, die donkerte. Die spreker in die gedig staan alleen by die venster. Hy hoor “Die perd van die ou herfs” nader galopeer.

Omdat die titel van die gedig suggereer dat dit handel oor ’n jaargety, verwag mens talle natuurbeelde. Maar die teenoorgestelde is waar. Die digter gebruik hoofsaaklik beelde en metafore wat nie wesenlik natuurverskynsels is nie. Voorbeelde: 

“dit is ’n rookstreep wat rusteloos aankom

om die kleur van water en soene te verander.”

“daar is iets in die lug, soos die tong van lywige osse, 

iets in die twyfel van die lug en die atmosfeer.”

“die onmisbare advokaat, hande, olie, die bottels,

al die tekens van lewe: beddens, bo alles,

is hulle vol van ’n bloederige vloeistof,”

Neruda is ’n digter wat intens die menslike ervaring beleef en beskryf. Dis is asof hy in hierdie gedig die natuur self vermenslik.

Antjie Krog

Antjie Krog

onvertaalde teleks

VIII

die bolandse herfs word nou eers myne

met die winterreëns wat dae al oor die dakke skif

en snags slaap ek weer alleen

die kraanvoëlblom blits druppels in die tuinhoek rond

vaal vogtige veertjies tussen die dooie kannas in

nog babalaas van die jaar se dop

roes plek-plek ranonkelrooi

die wingerde in die reën

die nat stamme trek bakkoppie onder oulaas blare in

en snags slaap ek weer alleen

langs die uitgeswelde rame groei voetkombersies

en mossige oulappe teen die eike

ons mymer saam oor die legkaart van blare

my oë het skielik vat gekry

met herfsklawer bottend in die kaal boorde

met gladde vel kieliekaal reën aan wit koejawels

alles behoort nou

en die herfs word eindelik myne

  • net soms nog die helder gil van lemoene tussen die droefgroen blare …

 

In Antjie Krog se gedig kom natuurbeelde diggesaai. Die kraanvoëlblom se “vogtige 

veertjies”, en nat stamme wat “bakkoppie trek”. Anders as Neruda wat die natuur 

mensgestalte gee deur beelde te gebruik wat nie direk verband hou met natuurvers

kynsels nie (tonge van lywige osse) word natuurdinge in hierdie gedig op ’n meer konvens

ionele manier vermenslik : die koejawels het “’n gladde kieliekaal vel” en die “helder gil” 

van lemoene.

In Neruda se gedig word die herfs ’n simbool en metafoor van die naderende dood, die ver

ganklikheid van alles. Dieselfde geld in Krog se gedig, maar op ’n heel ander toon. Daar is 

’n atmosfeer van peinsende, ietwat droewige beskouing van die lewe. In hierdie gedig is 

die spreker in die gedig ook baie sterk op die voorgrond. “Snags slaap ek weer alleen” en 

“ons mymer saam oor die legkaart van blare” en uiteindelik “word die herfs uiteindelik 

myne”.

Vir Krog word die universele gedagte van verganklikheid in baie groter mate ’n persoonlike 

ervaring as wat mens in die Neruda gedig aantref. Die idee van dronkenskap “nog babalaas van die jaar se dop”, kom weer voor in ’n gedig later in die essay.

NP van Wyk Louw

NP van Wyk Louw

Vroegherfs

Die jaar word ryp in goue akkerblare,

in wingerd wat verbruin, en witter lug

wat daglank van die nuwe wind en klare

son deurspoel word; elke blom word vrug,

tot selfs die traagstes; en die eerste blare val

so stilweg in die rook-vaal bos en laan,

dat die takke van die lang populiere al

teen elke ligte môre witter staan.

O Heer, laat hierdie dae heilig word:

laat alles val wat pronk en sieraad was

of enkle jeug, en vér was van die pyn;

laat ryp word, Heer, laat U wind waai, laat stort

my waan, tot al die hoogheid eindelik vas

en nakend uit my teerder jeug verskyn.

 

Hierdie bekende gedig van NP van Wyk Louw is, soos die ander “gebede by jaargetye” in 

sonnetvorm geskryf. Die digter bid dat sy “Heer” hom “rypheid” gee en sy “waan laat stort”.  

Die spreker in die gedig wil gestroop word, soos die bome gestroop word, van alles wat 

hom verhoed om “hoogheid” te bereik – moontlik die hoogste vorm van moraliteit en ook 

digterskap.

Daar is al heelwat oor hierdie gedig geskryf en besin en ek wil nie meer as dit sê nie, 

eerder kyk na ’n interessante soort intertekstuele herdigting van Johan Hambidge, ook met 

die titel “Vroegherfs”.

Joan Hambidge

Joan Hambidge

Uit: Die somber muse 1990. Kaapstad: Jutalit

Vroegherfs

Die jaar word ryp in wrede ontnugtering,

in woede wat verkil, en bitter idees

wat daglank deur my nuwe minagting

uitgespoel word; alle idees word reëls,

tot selfs die slustes; en die eerste beelde val

so stilweg in my donker depressiewe drome uit

sodat die dendriete in my brein al

teen elke ligte môre ooreis, ópspruit.

O muses, laat hierdie dae nooit verbygaan:

laat alles val wat poësie of stilte verbreek

of cliché is, en vér was van die pyn;

laat ryp word, muses, laat jul verwoesting nimmer taan,

vir ewig, tot al my demone afgebreek

word in relevante, tydgebonde skyn.

 

Hierdie gedig is ook in sonnetvorm geskryf, maar die rympatroon is losser as die Van Wyk 

Louw gedig. Hier tref ons nie natuurbeelde aan nie, maar emosies en idees: “Wrede ontn

ugtering” en “minagtig” asook “bitter idees” en “depressiewe drome”.

Die gedig is ook ’n soort gebed, maar nie ’n Christelike gebed soos Louw s’n nie. Die 

spreker vra (bid) van die muses dat alles wat “poësie of stilte verbreek” moet “laat val 

word”. Die digter soek ook, soos Louw, na ’n groter en sterker digterskap, maar uit heelt

emal ’n ander kultuuragtergrond.

Tomas Tranströmer

Tomas Tranströmer

Storm

Plötsligt möter vandraren här den gamla
jätteeken, lik en förstenad älg med
milsvid krona framför septemberhavets
svartgröna fästning.

Storm

Meteens kom jy af op ‘n geweldige ou

eikeboom, ‘n roerlose takbok, met

sy kroon wat ver uitstrek oor die Septembersee,

swartgroen vesting.

Noordestorm. Nou is die tyd wanneer die lysterbessie

in trosse rypword. Wanneer jy in die donker wakker word

hoor jy die sterrebeelde stamp in hulle stalle

hoog bokant die bome.

 

In hierdie kort gedig tref mens die kenmerkende natuurbeelde uit die Skandinawiese woude aan en die byna mistieke ineenvlegting van beeld en en betekenis. Die ou eikeboom is ook ’n roerlose takbok. Die sterrebeelde word lewendig en stamp in hulle stalle soos perde.

Anders as in Louw en Hambidge se gedigte word hier nie gevra of gebid nie. Hier word die leser getref deur ’n klompie sterk sinne met ’n intense ervaring van die natuur wat uitgebrei word tot ver buite die aarde, na die sterre, ligjare van ons verwyder. Daar is ook geen sprake van die verganklikheid en afsterwing wat in die vorige gedigte aangetref word nie.

Octavio Paz

Octavio Paz

Ontoño

En llamas, en otoños incendiados,

arde a veces mi corazón,

puro y solo. El viento lo despierta,

toca su centro y lo suspende

en luz que sonríe para nadie:

cuánta belleza suelta!

Herfs

Vlammend, in die herfs, brandend,

partykeer brand my hart,

suiwer en alleen. Die wind maak hom wakker,

raak aan sy middelste en laat hom hang

in lig wat vir niemand glimlag nie:

watter wilde prag!

Ek soek na ’n hand

’n teenwoordigheid, ’n liggaam,

wat deur mure breek

en geboorte gee aan bedwelmde vorms,

’n aanraking, ’n klank, ’n draaiing, nouliks ’n vlerk;

ek soek binne my,

bene, onaangeraakte viole,

delikate, skaduagtige werwels,

lippe wat lippe droom,

hande wat voëls droom …

En iets wat onbekend is en sê “nou”

val uit die lug,

van jou af, my Heer en my teenstander.

 

Octavio Paz se herfs is harstogtelik en diep emosioneel. Vir hom is dit geïnternaliseer. Sy hart is “vlammend” en “brandend”. Hy soek binne homself na “bene, onaangeraakte viole, delikate, skaduagtige werwels, lippe wat lippe droom, hande wat voëls droom …”

Ook in hierdie gedig kom ’n godheid voor. Maar hier word daar nie gebid tot die godheid nie, dit word eerder gesien as iets wat onbekend is en teen iemand aan wie weerstand gebied moet word: “my Heer en my teenstander.” Hierdie Heer is nie ’n menslike persoon soos ’n edelman of hooggeplaaste wat respek verdien nie. In Spaans is dit “mi Dios y mi adversario”, dus ’n godheid.

Jacques Roubaud

Jacques Roubaud

La Grive

Quand s’achève le mois d’octobre
quand les vendanges sont passées
quand les vignes rouges blessées
par l’automne saignent sombres

Die lyster

Wanneer Oktobermaand verby is

en die druiweoes in is

wanneer die rooi ranke verwond is

deur die donker herfsbloeding

wanneer die sipresse met swart skadu’s

op die steil heuwels

veg teen die rukwinde

sien ons die nugter klein lyster

sit in die wingerd onder die blare

met haar druiwemandjie

met haar slim snawel versamel sy

muskate, granches, wyne in hout verouder

sy proe so baie daarvan dat sy naderhand

in die stof rondrol, heerlik dronk.

 

Om mee af te sluit, een van Jacques Roubaud se satiries-humoristiese gedigte. Hy is ’n vooraanstaande wiskundige en ook een van Frankryk se belangrikste digters. Behalwe die groot hoeveelheid diepsinnige verse wat hy geskryf het, het hy ook kinderverse en lig-satierise gedigte geskryf.

“Die lyster” (’n voël wat ook in Suid-Afrika aangestref word) begin nogal baie soos Van Wk Louw se “goue akkerblare”. Die blare wat verkleur is ’n “verwonding” deur die herfs, weer die sinspeling op die einde van ’n tyd en verganklikheid van alles.

Die gedig vorder as nugter natuurbeskrywing en dit lyk vir die leser asof dit ’n stemmige en diepsinnige vers gaan word. Maar dan kom ’n wending. Die lyster, moontlik ’n metafoor vir die mens in die algemeen, versamel wyne en begin drink daaraan. En dan die klugtige slot: “sy proe so baie daarvan dat sy naderhand/in die stof rondrol, heerlik dronk.” Dit herinner aan Antjie Krog se gedig!

So sien verskeie digters die herfs, die tyd van verganklikheid en afsterwe. Vir party is daar ’n religieuse element in die bepeinsing van die situasie, vir ander is dit intens emosioneel en innerlik. 

Daar sal seker nog baie gedig word oor die herfs deur huidige en toekomstige digters. En elkeen sal iets nuuts bring. Die menslike gees is onbeperk in sy vermoë om skeppend na die wêreld te kyk.

Nota:

Die gedigte in Europese tale is uit die oorspronklike vertaal deur De Waal Venter.

einde