Blogs

De Waal Venter. Deur die eeue het vroue gedig

Monday, May 21st, 2018

 

Sappho. Skildery deur August Mengin

Vroue was digters van die vroegste tye toe ons beskawing begin het. Trouens, die heel eerste digter wie naam aan ons bekend is, is ’n vrou1. Ongeveer 2 300 v.C is ’n dogter van koning Sargon van Akkadië gebore. Die koning het haar as jong vrou aangestel as ’n priesteres van die maan en sy het die naam Enheduanna gekry. Haar gedigte is op kleitablette aangeteken en baie daarvan het tot vandag toe behoue gebly.

Deur die eeue was daar vrouedigters, en afhangende van die kultuur waarin hulle geleef het, was hulle bekend en geëerd, in ander gevalle onbekend en onderdruk. Die beroemde Griekse digter, Sappho is ’n voorbeeld van die eerste geval. ’n Voorbeeld van die tweede geval is die Griekse digter Praxilla wat ongeveer 450 v.C. gebore is. Haar manlike tydgenote het haar werk as “nonsens” beskryf.

Selfs in die huidige tyd het alle vrouedigters dit nie ewe gemaklik nie. 

Eavan Boland is ’n bekroonde digter en professor aan Stanford University, Kalifornië. In ’n onderhoud met Stanford News2, het sy gepraat oor die “Status of Woman” klousule in die Ierse grondwet. Sy is in Ierland gebore en het die eerste deel van haar lewe daar deurgebring.Hierdie klousule definieer die vrou se bydrae tot die staat duidelik as ’n tuisteskepper. Dit is een van die baie min grondwette in Europa wat bepaal dat die vrou se plek in die huis is. Daar word tans in Ierland gedebatteer om hierdie “anachronistiese” klousule uit die grondwet te verwyder.3Sy het verder gesê dat die verwagtinge van die staat, sowel as die gemeenskap, dit vir haar moeilik gemaak het om haar droom te verwesenlik – om ’n digter te word. Hierdie probleem was nie beperk tot Ierland nie, maar het ook ’n rol gespeel in die lewens van baie jong vroue in Boland se geslag. Sy praat van “’n interne gevoel van toestemming om die digter te word wat sy wou”. 

7e – 6e deeu v.C.

Sappho

Sy is in haar tyd baie hoog aangeslaan deur haar tydgenote oral in die destydse beskaafde wêreld. Die filosoof Plato het haar die “Tiende Muse” genoem. Hier is een van haar liriese gedigte. Daar is geen bekende titel vir die gedig nie.

Kom weg uit Kreta en kom na hierdie heilige tempel

waar die grasieuse laning appelbome

kronkel om die altaar met geurende wierook.

.

Hier maak die rose skadu’s op die grond

en koel fonteine fluister tussen appelbome

waar trillende blare diep slaap laat neerdaal.

.

In ons weiveld waar perde wei

en veldblomme bloei in die lente,

vul anyslote die lug met geur.

.

En hier giet Aphrodite

hemelse nektar in goue bekers

en vul hulle met wonderlike, skielike vreugde.

ca. 450 v.C.

Praxilla

Praxilla 

Praxilla was van die Argolis-gebied van Griekeland. Sy het baie poësie geskryf in verskilende metrums. Wat van haar oeuvre oorgebly het, is grootliks aanhalings van destydse kritici van haar werk. Hulle het die “nonsens” in haar poësie aangeval. Op hierdie ompad het haar verrassend vars beelde en sensualiteit behoue gebly. Zenobios, een van die toentertydse kritici, het byvoorbeeld gesê: “Net ’n dwaas sal komkommers en diesmeer gelyk stel aan die son en die maan.

Die fragment waarna hy verwys is hieronder:

Die pragtigste ding waarvan ek weet, is sonlig;

dan is daar glansende sterre en die maan se gesig;

dan ryp komkommers en appels en pere.

Middeleeuse Latyn

Die skrywer van hierdie vroue-klaaglied (planctus) is onbekend. Dit kom uit die “Cambridge Songs” van ca. 1 000 n.C. en is die bekendste vroue-weeklag uit die Latynse middeleeue.

Wind is yl,

son warm,

die aarde vloei oor

met goeie dinge.

Lente is purper

juwele;

blomme op die grond,

groen in die woud.

Diere leef

en loop rond. Voëls

maak nes. Op bloeiseltakke

sing hulle van vreugde!

My oë sien, my ore

hoor so baie, en

ek is verruk.

Tog hou ek sugte in.

Hier sit ek alleen

en word bleek. Wanneer

ek sterk genoeg is om kop te lig,

hoor en sien ek niks nie.

Lente, hoor my.

Ten spyte van groen woude,

bloeisels en saad,

vergaan my siel.

Franse Middeleeue

Christine de Pisan

Christine de Pisan

Christine de Pisan het geleef van 1363 tot 1430. Sy is in Venesië gebore, die dogter van Thomas Pisani, ’n dokter en astroloog aan die hof van Karel V van Frankryk. Sy trou op vyftienjarige ouderdom met Étienne de Castel. Tien jaar later sterf haar man en sy moes hard werk om haarself en haar drie kinders van die nodige te voorsien. Sy het in die Frans van daardie periode geskryf.

Sy was ’n stoere verdediger van vroue en het ’n verhandeling geskryf oor die opvoeding van vroue. Sy het inkomste verdien deur haar skryfwerk, die eerste Franse vrou wat soiets gedoen het. Christine het haar laaste jare in ’n nonneklooster deurgebring.

Haar gedigte is hoofsaaklik aan mans gerig. Sy het ook die styl van adellike liefdesverhoudinge gebruik om met ’n manstem ’n minnares in gedigte aan te spreek. In die volgende gedig kan dit ’n man of ’n vrou wees wat die verlies van liefde bekla.

Alleen is ek

Alleen is ek, en alleen wil ek wees;

Alleen en my liefling het my verlaat,

Alleen is ek, sonder vriend of metgesel,

Aleen is ek, treurend en woedend.

Alleen is ek, lusteloos wag ek,

Alleen is ek, verdwaal in die verte.

Alleen is ek, sonder my liefling.

Twintigste eeu

Iran

Forugh Farrokhzad

Forugh Farrokhzad

Die digter Forugh Farrokhzad (1935 – 1967) is in Teheran, Iran, gebore. Sy word beskou as een van die beste digters in die Midde-Ooste. Sy was ook ’n filmmaker en kritikus. Sy is op die toppunt van haar loopbaan oorlede in ’n motorongeluk.

Op die aarde

Ek wou nooit ’n ster wees nie

in die lug se newelbeeld,

’n verkose siel

of ’n woordelose vriend van engele nie.

Ek het nooit die aarde verlaat 

of met sterre gesels nie.

Ek staan op die aarde

en soos ’n plant

absorbeer my liggaam wind, son en water

om te bly lewe.

Ek kyk by die venster uit.

Ek is ’n eggo,

nie ewig nie,

en soek na net ’n lied se eggo.

In die kermende treursang is vreugde

en beter as die eenvoudige stilte van pyn.

Ek soek na geen skuiling

in die dou op die lelie van my liggaam nie.

Mense wat verbyloop het geskrewe herinneringe

met ’n swart reël van liefde

op die mure van my lewe se huisie.

Daar is pyle in my hart,

die kers is onderstebo.

Wat oorgebly het is stil kolletjies vervaagde kleure

in onverstaanbare woorde van waansin.

Elke lip teen my lippe

het ’n ster verwek

en het gedryf op die nagrivier van my herinneringe.

Wat is ’n ster werd?

Hedendaagse digters

De sus ojos ornados de arenas vítreas

Coral Bracho

Coral Bracho

Desde la exhalación de estos peces de mármol,
desde la suavidad sedosa
de sus cantos,
de sus ojos ornados
de arenas vítreas,
la quietud de los templos y los jardines

Van hulle oë versier met sandkorrels van kristal.

Van die uitaseming van hierdie visse van marmer,

van die sysagtheid

van hulle sye,

van hulle oë versier

met sandkorrels van kristal,

die stilte van die tempels en tuine

.

(in hulle akante* skadu’s in die klippe

waaraan hulle raak en mee saamsmelt)

.

hulle het hulle rivierbeddings oopgemaak,

hulle het hulle weg gevind

onder die louwarm blare van die amandels.

.

Hulle vertel van die aanraking

van hulle skittering,

die stil spelery wat aan die kant verbyglip,

by die stadige rand van die sonsondergang.

Van hulle bevrore lippe.

.

Oë van edelgesteentes.

.

Van die skuim wat hulle uitskiet, die geur wat hulle uitgiet

(In die voorkamers: die kerse, die amarante**.)       

op die veerligte altaar van die saaityd.

.

(Van die tempel: 

die geur van koringare.

visskubbe,

takbokke. Hulle vertel ons van hulle weerkaatsings.)

.

In die nagte,

die delikate marmer van hulle stilte,

die kosbare tatoeëring, die skoon lyne

( hulle het die lig oorweldig

aan die kus; in die sand)

. 

op daardie marmergladde beeld,

die roerlose offerandes

van die lande.

Op die webruimte Poetry Translation Centre is daar die volgende inligting oor die digter:

Coral Bracho was born in Mexico City in 1951. She has published six books of poems: Peces de piel fugaz [Fish of Fleeting Skin] (1977), El ser que va a morir [The Being that is Going to Die] (1981), Tierra de entraña ardiente [Earth of Burning Entrails] (in collaboration with the painter Irma Palacios, 1992), La voluntad del ámbar [The Will of Amber] (1998), Ese espacio, ese jardín [That Space, That Garden] (2003), and Cuarto de hotel (2007). Her poems were translated for the PTC’s 2005 World Poets’ Tour by Tom Boll and the poet Katherine Pierpoint.

A selection from her first two collections was included in the definitive anthology of contemporary neo-baroque writing from Latin America, Medusario (1996), edited by Roberto Echavarren, José Koser and Jacobo Sefamí. Like many of the writers who operate in this line that runs from Luis de Góngora through José Lezama Lima, Bracho’s early poems marry verbal luxuriance with a keen intelligence and awareness of artistic process. Yet that artistic consciousness doesn’t lose sight of world. When she visited London in 2005 she described the way that her tour-de-force‘Agua de bordes lúbricos’ [Water of Jellyfish] operates: ‘It tries to get close to the movement of water’ with images that are ‘fleeting’; ‘you can’t grasp them, they are very fluid. What remains is that continuity of water.’

Coral Bracho is also a translator of poetry and has been a member of the Sistema Nacional de Creadores since 1994.

’n Duitse digter

Eva Ström

Eva Ström is in 1947 in Lindingö, Stockholm distrik, in Swede gebore. Sy is ’n liriese digter, romanskrywer en literêre kritikus. Haar eerste gedigte is in 1977 gepubliseer in versameling Den brinnande zeppelinaren (Die brandende zeppelins). 

Sy is opgelei as ’n mediese dokter en het in hierdie professie gewerk van 1974 tot 1988. Daarna het sy haar voltyds toegespits op haar skryfwerk.Sy het in 2003 die Nordiese Raad se Literatuurprys verwerf vir haar bundel Revbensstäderna (Ribbebeen-stede). In Januarie is sy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Wetenskap.

Hier is een van haar kort gedigte:

Moeder sê dis ’n herinnering

Moeder sê dis ’n herinnering

en ek kan dit kry

Ek kan haar herinnering kry

en dit vaswerk aan myne, dit het uitgerafelde kante

Dis nie ’n grys lap nie, dis van sy

en jy sal my sekerlik nie verlaat nie, sê moeder

Wonderwerke gebeur, sê sy en ek sê

ek sal ’n soom insit en die serp heelmaak.

Vars uit die Afrikaanse oond

In 2017 het René Bohnen se jongste digbundel, “Op die vingerpunte van die heelal” by die uitgewer Naledi verskyn.

Die digter het my die vriendelike vergunning gegee om die volgende gedig van haar te plaas.

Die bundel kan direk by die uitgewer bestel word.

Mensboom

(my bloed fluister name)

laas nag het wortels uit my lyf gespruit,

in skynlote oor ’n vleiland gekruip

ek was magies en hoog ’n haselboom –

my oë het vervloei en gestol tot murg van neut

tot roomkwaliteit en die pit van weet

ek groei voor die aangesig

van die oppergees van ’n gedig

ek is ’n haseldroom en ek is salm-oud

oor mý heers mercurius en die see

daarom swem visse en ’n god stroomop in my takke

daarom is die name silwer in my bloed

(René Bohnen)

Bronne

1. Verwys na my vorige essay “Die eerste digter was ’n vrou” op Versindaba gepubliseer.

2. Stanford News

3. The Irish Times

Inligting

* Akant – blomplant

** Amarant – blomplant (Hanekam)

Nota

Die gedigte van Sappho, Praxilla, die gedig uit “Cambridge Songs”, Christine de Pisan en Forugh Farrokhzad is uit Engels verwerk deur De Waal Venter.

Coral Bracho se gedig is uit Spaans vertaal en Eva Ström s’n uit Duits deur De Waal Venter.

Marlies Taljard: Wie was Bra Willie?

Tuesday, May 8th, 2018

 

Wanneer hy ingekom het, het daar altyd ʼn eerbiedige stilte (hushed silence) oor ons gedaal. Die glimlag, dáárdie glimlag, het almal ingesluit. Dit het vanuit die siel, deur die oë na die mond, na die hele gesig versprei. As sy arms vir jou oopgaan, het jy gevoel jy ís íémand. Hy het ons almal by die naam en die beroep geken – die hele SALA-beoordelingspaneel. Hy was een van die mín mense wie se uitstraling van liefde, deernis en respek ʼn mens nie onaangeraak kón laat nie. Hy was oor baie jare ʼn vader en ʼn mentor vir ons, soos vir honderde ander hier en orals ter wêreld. Sy plek is akuut leeg. Dit is my indrukke van ʼn onvergeetlike mens. Wat hierna volg, kan enige iemand op Google gaan naspeur. Tog dink ek is hierdie blog op ʼn Afrikaanse webwerf nodig, aangesien ek glo baie min Afrikaanssprekendes bekend was met die lewe en die werk van hierdie enigmatiese digter.

Keorapetse William Kgositsile (algemeen bekend as Bra Willie)  is op 19 September 1938 in die agterplaas van ʼn voorstedelike huis in Johannesburg gebore. Sy ma het destyds as ʼn meid bekend gestaan. Sy het hom met haar karige inkomste deur matriek gehelp. Op 3 January 2018 sterf hy op 79-jarige ouderdom na ʼn kort siekbed in die Milparkkliniek. Benewens sy bekendheid as digter (hy het 10 digbundels die lig laat sien), is Kgositsile veral bekend as politieke aktivis wat gedurende die 1960’s en 1970’s in Amerika in ballingskap geleef het. Hy was onder andere getroud met Baleka Mbete, die Speaker van die Parlement. Ten spyte van die feit dat daar in die biblioteke waartoe hy op skool toegang gehad het (en selfs in sg. “blanke” biblioteke) baie min boeke oor Afro-Amerikaanse literatuur en kultuur te vinde was, het hy reeds as skoolseun ʼn studie darvan gemaak, veral van jazz. Terwyl hy in Amerika geleef het, het hy dikwels in New Yorkse jazzklubs sy eie gedigte en dié van ander Afrikadigters voorgelees en sodoende die aandag gevestig op Afrikakuns. Hy het destyds kultusstatus in New York beklee.

Sy eerste kennismaking met die politieke beleid van uitsluiting van die destydse Suid-Afrikaanse regering was dat hy nie verstaan het waarom hy nie saam met sy wit maatjies kon skoolgaan nie. Nadat hy in ʼn bakleiery met ʼn wit seun betrokke was omdat hulle hom nie in hulle boksklub wou toelaat nie, het sy outsider-status tot hom begin deurdring. Dat hy na dié voorval nie meer toegelaat is om saam met die wit kinders van die buurt te speel nie, het daartoe gelei dat hy al hoe meer begin lees het. Langston Hughes en Richard Wright het sy gunstelingskrywers geword, maar sy werk is ook beïnvloed deur ander Europese skrywers soos Charles Dickens en D. H. Lawrence. Reeds op ʼn vroeë ouderdom het hy stories begin skryf, maar nie met die doel om te publiseer nie. Omdat sy ma hom nie verder as matriek kon laat leer nie, het hy na skool ʼn verskeidenheid werke verrig, maar uiteindelik het sy skryfvermoë vir hom ʼn werk by die radikale anti-apartheidskoerant New Age besorg. Een van sy eerste gedigte verskyn in dié koerant:

Remember in baton boot and bullet ritual

The bloodhounds of Monster Vorster wrote

SOWETO over the belly of my land

with the indelible blood of infants

So the young are no longer young

Not that they demand a hasty death.

 

In 1961 verlaat hy die land en werk eers in Dar es Salaan, toe in Tanzanië en emigreer later na die VSA. Daar studeer hy onderskeidelik aan die Lincoln University, Pennsylvania University, University of New Hampshire en verwerf ʼn Meestersgraad in Kreatiewe Skryfkuns aan die Columbia University. In hierdie tyd publiseer hy sy debuut, Spirits unchained wat besonder goed ontvang word en waarvoor hy bekroon word met die Harlem Cultural Council Poetry Award, asook met die  National Endowment for the Arts Poetry Award. In 1971 verskyn My Name is Afrika wat deur sommige kritici as sy beste werk beskou word. Hierdie bundel vestig hom as een van die bekendste Afro-Amerikaanse digters. The Last Poets, ʼn groep rewolusionêre Afro-Amerikaanse digters se naam is aan ʼn gedig uit dié bundel ontleen. Hy publiseer in die tyd waarin hy in New York klasgee ook akademiese artikels oor Amerikaanse jazz en stig die Black Arts Theatre in Harlem waar hy legendariese status verwerf vir sy dinamiese voorlesings van Afrikaskrywers in downtown klubs. In 1974 stig hy, saam met ander vooraanstaande Afrikaskrywers, onder andere Mazisi Kunene, die African Literature Association.

Kgositsile se oeuvre word gekenmerk deur sy liefde vir jazz, ʼn musiekgenre wat hy beskou as die universele swart stem wat alle swartmense in die diaspora saambind in hulle sug na vryheid. Sigmund Ro haal Kgositsile in ʼn 1985-artikel in ʼn Amerikaanse tydskrif soos volg aan:

There is nothing like art—in the oppressors sense of art. There is only movement. Force. Creative power. The walk of Sophiatown tsotsi or my Harlem brother on Lenox Avenue. Field Hollers. The Blues. A Trane riff. Marvin Gaye or mbaqanga. Anguished happiness. Creative power, in whatever form it is released, moves like the dancers muscles. [sic.]

In New York ontmoet hy verskeie beroemde jazzkunstenaars. Hy dra onder andere een van sy bekende gedigte op aan Johnny Dyani:

 

For Johnny Dyani

When I swim in my music

a harmattan of colours

becomes an area of feeling

where a rainbow of feathers

peoples all space

dancing in my heart

 

Here I do not even know

what flowers pop out of my eye

I move

without even touching air

 

Johnny you take us out there

where we gasp silently

amidst a bombardment of sound

in the spell of the witchdoctor’s son

where I cannot even ponder

how a witch and a doctor paradox

could be one entity

 

Your bass

Johnny pins nothing down. Your bass

rides on wave or height or rock

or depth or crevice of sound

to bathe us in music

 

And we are moved

where we cannot even

hear ourselves gasp

 

In 1975 kry hy ʼn aanstelling as professor by die universiteit in Dar es Salaam (Tanzanië). Daar ontmoet hy sy tweede vrou, Baleka Mbete. Later werk hy ook in Kenia, Botswana en Zambië. In 1990 – die jaar waarin When clouds clear verskyn – kom hy terug na Suid-Afrika waar hy na die 1994-verkiesing Adviseur van die Minister van Kuns en Kultuur word. Hoewel hy tydens die apartheidsregime fel kritiek teen apartheid en die regering uitspreek, is hy nie blind vir die vergrype van die nuwe ANC-regering nie. Tot sy dood sou hy onreg, korrupsie en wanadministrasie ten sterkste veroordeel en persoonlike onderhoude met ministers aanvra ten einde raad, leiding en kritiek te verskaf.

In 1996 word Kgositsile deur die South African Literary Awards (SALA) aangewys as die Suid-Afrikaanse hofdigter (Poet Laureate) en in 2008 word hy vereer met die National Order of Ikhamanga vir sy bydrae tot die Suid-Afrikaanse letterkunde en kultuur. Tydens dié geleentheid word hy ook geloof vir sy rol in die bekendstelling van Afrikaletterkunde en veral diasporaliteratuur aan die Amerikaanse publiek.

Hoewel sy diasporagedigte, soos die meeste versetliteratuur, soms ongebreidelde woede en sterkbewoorde veroordelings van apartheid bevat wat die kwaliteit van gedigte negatief beïnvloed, is sy poësie na 1990 van ʼn meer gematigde aard, asook beter afgewerk en deurdag. Ek dink byvoorbeeld aan frases soos die volgende uit sy “Random notes to my son”:

Beware, my son, words

that carry the loudnesses

of blind desire also carry

the slime of illusion (…)

 

… today it is fashionable to scream

of pride and beauty as though it were not known that

‘slaves and dead people have no beauty’ (…)

 

… I have

fallen with all the names I am

but the newborn eye, old as

childbirth, must touch the day

that, speaking my language, will

say, today we move, we move?

 

Ontnugtering en sinisme word in later jare kenmerkend van Kgositsile se digterstem. Gematigdheid raak ook al hoe meer deel van sy lewensfilosofie, soos spreek uit sy later digterlike werk, maar veral ook uit sy openbare optredes en sy ander skryfwerk. Hoewel Bra Willie ʼn Amerikaanse kultusfiguur was en veral in downtown New York bekend was tydens sy rewolusionêre fase, word hy in Suid-Afrika onthou as vegter vir menseregte en kenner van Afrikaletterkunde, maar ook vir sy ander bydraes op kulturele gebied. Hoe hoog hy geag is, blyk onder andere uit president Cyril Ramaphosa se huldeblyk na sy dood.

Ek sal hom onthou vir sy wysheid, vir sy menslikheid … en die glimlag wat ek glo hom selfs in die dood nie sou verlaat het nie.

Hamba kahle, Bra Willie.

 

(Hierdie blog is ʼn opsomming van ʼn aantal internetartikels wat na Bra Willie se dood verskyn het.)

Wicus Luwes. Om verf te meng

Saturday, May 5th, 2018

Ek pen hierdie woorde neer met die doel om voornemende self-doen entoesiaste te laat besin oor die verfproses. As jy nie weet dat ‘duck egg’ en ‘coral’ beide kleure is nie, sal jy vinnig moet leer. Woorde soos ‘groen’, ‘blou’ of selfs ‘rooi’ sal uit jou woordeskat moet verdwyn. Ek verwys hier spesifiek na die verf van mure in jou woonstel of huis. Die kleur wat ‘n mens ook meer dikwels sien, is ‘n kleur genaamd ‘rose gold’. Ek is nie seker of benamings soos ‘eend-eier’ of ‘roosgoud’ in jou area verstaan sal word nie, maar probeer gerus.

Soos met enigiets, word die meeste van die tyd aan voorbereiding spandeer. Jy wil seker maak dat jy die regte kleur kies. Miskien iets wat jou opbeur of kalmeer. Ek is op die oomblik besig om die bokse in ons garage se dak uit te sorteer. Ek kom toe af op my ma se ‘Çolor me Beautiful’-boek. Dis die boek wat vrouens in die 80’s volgens seisoene aan laat trek het. (Ek neem aan dat sommige vrouens ook hul mans met die seisoenkwas geverf het.) Dit was die tyd toe skouerkussings hoogmode was. ‘n Mens het seker ‘n geneigdheid tot verskillende kleure in die winter of somer. Die winter sou miskien meer kleure met ‘n bruin ondertoon oproep.

In my onderbewussyn wonder ek natuurlik of daar ‘n verwantskap tussen verf en digkuns is. Wat is die ooreenkomste? Wat is die verskille?

geel

die oggend trek die son
soos ‘n hemp aan
elke straal
soos ‘n knoop
deur ‘n knoopsgat

bo-oor die skouers van die paaie
om die nek en valleie
oor die nag se naaktheid

asof dit nog altyd so was

 

Die ondertoon

Die veiligste is miskien om ‘n wit verf te kies, met ‘n skynsel van die kleur wat jy eintlik wou gehad het. Daardie skynsel is die ondertoon. Dit is soos ‘n mineur of majeur in musiek – dit wag vir jou by elke kruis en mol. Die skynsel is bloot ‘n ondertoon, maar in die onderbewussyn is dit deur elke verfblik gemeng. Daar is duisende soorte skakerings. Dit is hoekom ek vir jou aanbeveel om die standaard benaming van kleure liefs te vermy as jy verf wil laat meng. My wit motor se kleur word ‘candy white’ genoem. Die enigste probleem is dat my motor ouer as vyf jaar is en gevolglik kan ek nie meer ‘candy white’ bestel om skrape op my motor uit te poleer nie. Die son en omgewing het my motor al te veel laat verouder. ‘Candy white’ is dus nie meer ‘candy white’ nie.

Daar is natuurlik iets soos ‘n fokus-muur, wat ‘n ander of donkerder kleur kan wees. Jy kan op die fokus-muur jou ondertoon na die oppervlak bring – miskien kontras skep. Die verfwinkels het dikwels tydskrifte en boeke wat jou kan begelei oor watter kontraste bymekaar sou pas.

“Ek het jou ontmoet in al daai geel”
– uit Geel (Julie) van Spoegwolf

 

Van al my liggeel dae
teken ek hierdie een op;
dat ek later kan weet hoe swerms
duiwe van die dakke waai,
en dat ek, as ek wil,
later kan lees van ‘n liggeel
dag en van jou hier langes my.

– deur Wilma Stockenström uit ‘Vir die bysiende leser’

 

Die soort verf

Die verfwinkels verkoop hoofsaaklik twee soorte verf aan voornemende kopers – waterbasis en emalje. Waterbasis verf kan bo-oor waterbasis verf aangewend word. Jou kwaste en rollers kan ook met water skoon gewas word. Emalje verf kan oor waterbasis of ander emaljeverf aangewend word. Die kwaste moet met terpentyn skoongemaak word. Geen verf sal lank hou as dit oor verkrummelende of klam mure geverf word nie.

Verf wat jy vir portrette of skilderye gebruik verskil so ‘n bietjie. Die skilder meng net genoeg water by die waterverf om dit te laat uitkring. As ouer het ek so bietjie waterverf gebruik om items vir my kinders se konsert te maak – visse en voëls! Ek het weer besef hoeveel talent en geduld skilders moet hê om die medium te bemeester. Verder kan ek net dink hoeveel blydskap en satisfaksie daarmee gepaard gaan as die water net genoeg uitkring om die regte lyne te vorm!

Die kleur van ‘n gedig

Die kleur van ‘n gedig werk so bietjie anders as verf. Wat is die ooreenkomste tussen verf en ‘n gedig? ‘n Mens sien die kleur van die verf deur die lig wat daarop val. Ek wonder so by myself hoe die kleur van ons bestaan verander word deur die gedigte wat ons lees of skryf. Sou die kleur van die verf werklik saakgemaak het as ons dit nie gesien het nie? Sou die woorde wat ons lees werklik anders gelyk het as dit nie deur die verfkwas van die digkuns geverf was nie? Kan die mees sombere omstandighede ingekleur word deur die verfkwas van die gedagtes?

“Let me, O let me bathe my soul in colours; let me swallow the sunset and drink the rainbow.”
– Kahlil Gibran

 

Colour Of Water

the water I drink
from the bowl of the moon
silver as the stream

– deur Charl  JF Cilliers uit ‘Grains of Sand’

 

Die winkel-opsie

Die verfwinkels meng jou ‘rustic yellow’ of ‘sandy brown’ klaar volgens ‘n formule – 2 dele geel, 5 dele wit en 3 dele bruin. Dit is die veiligste manier om te verseker dat jy altyd dieselfe kleur kry. Jy kan natuurlik verf self meng totdat jy tevrede is met die kleur. Dit kan wel vir klein hoeveelhede verf werk. En een ding om in gedagte te hou – daar is noodwendig ‘n klein verskil tussen die manier hoe nat verf en droë verf lyk.

Verf is ‘n langtermyn projek. Roer die blik goed – eers kloksgewys en dan anti-kloksgewys. Kies ‘n lang genoeg stok, sodat die onderste verf saam met die boonste dele geroer word. Die verf van die mure is slegs een van die stappe. Kies die verf wat jy meng baie goed, want jy
gaan sekerlik ten minste vyf jaar daarteen vasstaar. Die digkuns lê in die meng van die verf. Digkuns is ‘n langtermyn projek. ‘n Mens sien die kleur van die gedig deur die lig wat daarop val. Ek wou eers my ma se ‘Colour me Beautiful’-boek weggooi, maar besef toe dat dit my in die stilligheid iets geleer het: dit gaan nie altyd oor die seisoen nie, maar oor die manier waarop jy op die seisoen reageer. Die winterlig wat op die gedig val verskil van die somerlig. Daar is meer as een seisoen om te meng in jou gedig – moenie net op die somer-oppervlak roer nie, want miskien is dit juis die winter-kleur wat dit mooi gaan laat lyk teen die muur.

verf

die hale oliekruine val kwistig oor ‘n doek,
die hand het ‘n glas rooiwyn in en die lyf ‘n hele paar

opera is in die agtergrond (en soms sagte lig) –
mens moet gereeld verf om jou tegniek te temper

nog voor die hand aan die kwas raak
laat hy sagte nek- en keel-kleure vloei

net voor die nat punt die kaal doek ‘n eerste keer
betree kom die huiwering van lig en tyd saam

‘n vlietende oomblik – ‘n duif se afdruk wat wasig teen
‘n ruit sit net nadat hy hom daarteen te pletter vlieg

die klein dood van die nou
wanneer die lyf sag die ongesêde stilte ritmies vorm gee

 

– deur Johannes Prins uit ‘een hart’

Bronnelys
1. Cilliers, CJF. Grains of Sand. Malgas Uitgewers. 2013
2. Prins, J. Een Hart. Lapa Uitgewers. 2009
3. Stockenström, W. Vir die bysiende leser. Reijger Uitgewers. 1970

De Waal Venter. Die eerste digter was ‘n vrou

Thursday, April 12th, 2018

 

                                                   ‘n Voorstelling van Enheduanna

Die eerste digter was ’n vrou

Ongeveer 2 300 v.C is ’n dogter van koning Sargon van Akkadië gebore. Die koning het haar as jong vrou aangestel as ’n priesteres van die maan en sy het die naam Enheduanna gekry. Hierdie vrou het gedigte geskryf in die spykerskrif wat destyds gebruik is. Van die kleitablette met haar gedigte het deur die eeue behoue gebly. Enheduanna is die eerste digter wie se naam aan ons bekend is en so verdien sy dan die titel van die “Eerste Digter”.

Enheduanna se gedigte het hoofsaaklik oor haar persoonlike geskiedenis gehandel. Haar kosmiese visie en standpunte oor moraliteit in haar gedigte herinner aan die Bybelse Jesaja. Sy het talle gedigte geskryf waarin sy die Sumeriese godin van liefde, Inanna, aanspreek. Sy praat met ’n godheid wat afgekom het aarde toe as ’n bondgenoot en ’n vriendin wat haar in haar nood gehelp het.

Die sensualiteit, verrassende metafore en intimiteit in die gedigte laat mens dink aan die Griekse digteres, Sappho, se gedigte wat sy gerig het aan haar bondgenoot, Aphrodite.

Die gedigte wat volg, het ek verwerk uit die Engelse weergawes van Aliki en Willis Barnstone.

Inanna en Ninshuhur

Inanna en die goddelike wesenlikhede

Vrou van al die wesenlikhede, volle lig,

goeie vrou geklee in helderheid

bemin deur die hemel en aarde,

tempelvriendin van An,

u dra wonderlike versierings,

u begeer die tiara van die hoëpriesteres

in wie se hand die sewe wesenlikhede lê.

O my meesteres, bewaker van al die groot wesenlikhede,

u het hulle gevat

in u hand.

U het die heilige wesenlikhede bymekaargevat en styf

op u borste gedra.

Engelse titel: Inanna and the Divine Essences

Inanna en An

Soos ’n ondier het u die land gevul

met gif.

U brul soos donder oor die aarde,

bome en plante vee u weg voor u.

U is ’n vloedgolf wat stort uit ’n berg,

o hoogste wese,

maangodin Inanna van die hemel en die aarde!

U vuur vlam uit en kom oor ons volk.

Vrou wat ry op ’n wilde dier,

An skenk u vermoëns, heilige opdragte,

en u besluit.

U is in al ons belangrike rites.

Wie kan u verstaan?

Inanna en Enlil

Storms gee u vlerke, verwoester van lande.

Bemin deur Enlil, vlieg u oor ons volk.

U voer die dekrete van An uit.

O my meesteres, heuwels en vlaktes buig

wanneer hulle u klank hoor.

Wanneer ons voor u kom,

beangs, bewend in u stormagtige helder lig,

ontvang ons geregtigheid.

Ons sing, treur en huil voor u

en loop nader aan u op ’n pad

vanaf die huis van geweldige sugte.

Egipties

Naamlose hiërogliewe-tekste

Daar was ook ander vroue-digters in antieke tye in ander wêrelddele. Egiptiese liefdesgedigte (ca. 1 500 v.C.) klink merkwaardig persoonlik, intiem en modern, selfs in die letterlike vertalings uit die hiërogliewe-tekste. Poësie deur vroue van die Midde-Ooste van daardie tydperk kom hoofsaaklik uit Egipte. Baie van die lirieke herinner aan die Shir Hashirim, die Bybelse Hooglied van Salomo.

Vreugdevolle lied

O blomme van Mekhmekh, skenk ons vrede!

Vir julle sal ek doen wat my hart sê.

Wanneer jy my omhels

is die lig wat uit jou skyn so helder

dat my oë salf moet kry.

Ek is seker jy is lief vir my,

ek lê snoesig langs jou.

My hart is seker dat van alle mans

jy die beste een is vir my.

Die hele wêreld is glansend.

Ek wens ons kan aanhou by mekaar slaap,

soos nou, tot die einde van die tyd.

Ek het hierdie gedig verwerk uit die Engelse weergawes van Ezra Pound en Noel Stock

‘n Voorstelling van Sappho deur William Adolphe

Grieks

Sappho

Sappho is op die eiland Lesbos gebore in die 7e of 6e eeu v.C. Sy het getrou en het een dogter gehad wat sy Kleis gedoop het. Sy het verskeie van haar gedigte aan hierdie dogter toegewy.

Sy het liefdesgedigte aan verskeie vriendinne geskryf. Plato het van haar gesê: “Mense praat van nege Muse – maar tel weer. Die tiende een is Sappho van Lesbos.” As gevolg hiervan het dit mode geword om ’n besonderse vrouedigter die “Tiende Muse” te noem. Hierdie titel is al toegeken aan Sor Juana Inés de la Cruz, Louise Labé, Alfonsina Storni, Gabriela Mistral en ander.

Sappho word beskou as die belangrikste liriese digter van die Westerse oudheid. Catullus, die Romeinse digter, het haar styl nageboots en sy belangrikste liefdesgedigte aan Lesbia gerig.  Baie van die Griekse en Latynse digters van daardie tyd kon Sappho se hele kanon uit hulle geheues voordra.

Haar werk het bly voortbestaan tot die jaar 1 000 n.C. Maar toe het die Rooms Katolieke kerk alles wat hulle van haar in die hande kon kry, vernietig. In 1073 is haar werk in die openbaar verbrand in Rome en Konstantinopel in opdrag van Pous Gregorius VIII.

Die meeste van Sappho se oorgeblewe werk is fragmentaries. Dit is opgeteken in verweerde papirus hoofsaaklik ontdek in Crocodilopolis in Egipte, of in aanhalings deur skrywers uit die antieke tyd. Daar is een gedig wat as geheel behoue gebly het. Dit is “Gebed aan Aphrodite” in ’n boek van Dionysius van Halicarnassus met die titel “Literêre Komposisie”. Nog ’n beroemde gedig van haar, “Vir my is hy soos ’n god”, is deur die eeue vertaal deur digters van Catullus tot William Carlos Williams.

Willis Barnstone het baie van Sappho se gedigte in Engels vertaal. Die gedigte hieronder het ek uit Engels in Afrikaans verwerk. Die gedigte het nie titels nie.

My moeder het altyd gesê

dat sy in haar jeug

hoog in die mode was

sy het ’n purper lint

in haar hare gedraai. Maar die meisie

wie se hare meer glansend geel is

as fakkellig het nie nodig

om gekleurde linte uit Sardis te dra nie –

maar ’n krans van vars blomme.

My liewe Atthis, alhoewel ons geliefde Anaktoria

is die verre Sardis woon,

dink sy voortdurend aan ons, en

van ons lewe saam in die dae toe sy

jou gesien het as ’n wonderlike godin,

en jou sang haar diep vreugde gegee het.

Nou is sy glansend tussen die Lidiese vroue

soos wanneer die rooi vinger van die maan

opstyg ná sonsondergang, en die sterre

rondom haar uitwis, en lig ewematig uitgiet

oor die sout see

en oor blombegroeiede velde;

en skitterende dou sprei oor die aarde om rose

te laat blom en ook die tingerige tiemie

en soet-geurende heuninglotus.

Nou terwyl ons liefling rondstap dink sy aan

ons beminde Atthis se liefde,

en verlange gryp diep in haar bors.

Sy roep hard uit na ons om te kom! Ons hoor,

want die nag se vele tonge

dra haar roep oor die see.

Op jou glansryke troon, Aphrodite,

listige dogter van Zeus,

ek smeek jou: moet my nie verpletter

met droefheid nie

maar kom na my – soos jy altyd

my daar ver hoor roep het, en toegegee het,

en weggeglip het

uit jou vader se huis

om die voëls voor jou

goue strydwa in te span, en na my te kom.

Sierlike swane het jou

vinnig afgevlieg donker aarde toe,

hulle vlerke swiepend deur die middelruimte.

Vreugdevol, met onsterflike lippe, het jy geglimlag:

“Wat is verkeerd, Sappho,

hoekom roep jy my?

Wat begeer jou deurmekaar hart?

Wie moet ek jou laat liefkry,

wie draai haar rug

na jou?

Laat haar weghardloop, netnou kom sy jou soek;

jou presente is geweier, maar netnou gee sy vir jou,

sy sal jou liefhê, alhoewel

onwillig.”

Kom dan na my en bevry my

van angstige smart. Wees

aan my deurmekaar hart se kant, en wees

my bondgenoot.

Indië

Sanskrit

Sanskrit was ’n literêre taal en lingua franca in antieke tye in Suid-Asië. Dit was ook ’n taal van hoë kultuur gedurende die vroeë Middeleeue in Sentrale en Suidoos-Asië. Dit was die hoftaal in verskeie koninkryke in daardie gebiede en was dus die taal van die adellikes.

Die taal is ’n gestandaardiseerde dialek van Oud Indo-Aries en het ongeveer twee duisend jaar v.C. ontwikkel uit Proto Indo-Europees. Dit is die oudste Indo-Europese taal wat goed gedokumenteer is en gevolglik is dit ’n belangrike studieveld vir Indo-Europese taalnavorsing.

Die meeste Europese tale het ontwikkel uit Indo-Europees. Dit sluit Nederlands in en dus Afrikaans ook.

Die presiese tye waarin die meeste Sanskrit digters in antieke tye geskryf het, is taamlik onbekend. Vidya (ca. 659) was ’n koningin, die vrou van Candraditya (’n seun van Pulakesin II) van Nerur.

Vidya

Vriende,

julle is gelukkig julle kan praat

oor wat julle as minnaars gedoen het:

die fratse, gelag, die woorde,

die ekstase.

Ek sweer dat sodra my liefling

vat aan die knoop van my rok,

vergeet ek alles.

Hou jou oë op my huis vir ’n rukkie,

goeie vrou en buurvrou.

My kind se pa hou nie van putwater

wat geen smaak het nie,

nou gaan ek rivier toe,

alleen,

na die oewer donker van die tamala bome

en die dwergwoud van suikerriet

met hulle skerp, gebreekte stingels,

wat my borste kan krap.

Sila (tussen 700 en 1050)

My man is dieselfde man

wat my die eerste keer binnegedring het.

Ons het lang aande geniet, nat van die maan.

Wind uit die heuwels van Vindhya

was belaai met vars jasmyngeur.

Ek is dieselfde vrou

en tog verlang ek na die stroom en sy riete

wat ons so gelukkig gesien het. Wat ons

so grasieus gesien het

in die eindelose aande van liefde maak.

Hierdie gedigte het ek verwerk uit die Engelse weergawes van Willis Barnstone.

De Waal Venter. Die gedig stap uit sy skoene

Tuesday, March 6th, 2018

Charl-Pierre Naudé

Die gedig stap uit sy skoene

Elke digter het ’n unieke aanslag, ’n unieke “stem”. As iemand homself of haarself aanbied as digter en daardie persoon het nie daardie unieke werkwyse nie, is daardie persoon nie ’n digter nie, maar ’n nabootser van ander.
Daar is wel sekere temas, konsepte en situasies wat telkens deur digters gebruik word en wat op verskillende maniere uiting vind in hulle gedigte. Ek wil in hierdie essay ’n paar sulke konsepte uit die oeuvres van verskillende digters bekyk en vergelyk. Die doel is nie om die gedigte krities te bespreek of waardebepalings te maak nie, maar om te kyk na die verskillende werkwyses en benaderings van die digters.
Ek gebruik Charl-Pierre Naudé se gedig “Glas” as die kerngedig. (Die digter het toestemming gegee om die gedig hier te gebruik). Die ander digters wat ter sprake kom is: Tomas Tranströmer, Coral Bracho, en David Huerta.
Hier is Charl-Pierre Naudé se gedig:
Glas
Svendborg, 2017

Wat my opval
is die aanleunbousels van glas
teenaan die baksteenhuisies –

om ʼn blertsie winterson in op te vang
sonder die koue wat inbreuk maak van buite.

Verder kuslangs
staan van dié skoonkykende winterhutte amper óp die water
en die effek van hul refleksies is soos “glas op glas”.

Op die dag van my aankoms
het ek langs die seesoom gaan staan
om in die wye stil vlak te staar
nét toe die laatlig skuins tref
só dat die buurt volmaak

daar in die oomblik
sowel as in die ewigheid
vasgelê word:

soos die gesinsfoto wat nimmer verweer
omdat dit op die maan
deur ʼn ruimteman vergeet is.

(Praat liefs nie oor ʼn vlag
wat nie kan wapper nie.)

En, toe. Rampspoed!
Die veerboot vaar verby.
Klaarpraat, korte mette.
Die universele oomblik
implodeer net daar.
Noem dit maar: ʼn opskroef (van gewone wette).
Bousels verwring, mure rek soos kougom en val om
en vervaard kom al wat straat is op my af gehardloop.
So goed as ʼn tsunami! Net so sleg.
Boonop is týd die medium, nie bloot water nie;

die soort prentjie wat ʼn Van Gogh sou geskilder het.

Nou kyk, om te vertoef in die huis waarin Brecht
gewoon toe hy van die Nazis gevlug het,
en dan ingesuig te word – deur wat – ʼn terugtrekkende
tydgolf? Dis nie ʼn ligte rimpeling nie.

Bertolt kyk nou op na die verlede, nie die toekoms nie.
En Amerika gaan hom nie red nie, nie eens
vir ʼn gwano-sekonde nie.
Amerika gaan hom verraai, soos wat dit óns verraai.
Die deining groei, krul om
en donder met ʼn soliede massa neer.

Daar word gesê dat weens die vogtige lug
sommige skeeftrekkende wonings
hier soos ʼn moerstadig wapperende Deense vlag lyk –
sélle blokpatroon:
tipies van weerspieëlings; ʼn kwessie van omkering.
Dus hardloop ons vir ons lewe. Agteruit,

dieselfde huis in
wat ek in die water gesien het.
Waar die wynbottels volloop, nie leeg nie,
en die muurhorlosie, getroue meul-eseltjie, teenkloksgewys arbei.

En in ál die beddens slaap die blou lug.

In die leeskamer staan en wieg
ʼn man heen en weer in ʼn gety.
Hy’t ʼn toom uit die rak getrek oor “ewige wederkeer”.
Onbekend is hy soos môre heeldag
(tipies van die arme Nietszche),
en hy lees nou oor sy voorganger, die vername Naudé.
(Wat in die boek, dis algemeen bekend, ʼn klap
van ʼn vis se stert kry.)

Die kamerdeure word in die woud gekap.
En die dekriet groei wild op die grasvlakte.
Al die deursigtige huisornamente
moet nog gegiet word.
Ek sien dit, so duidelik soos gesmelte glas,

golf ná golf ná golf:
Eers kom die einde nader, dan weer ʼn begin.

Die lewe is ʼn nagmerrie waaruit mens wakker word
selfs al is dit so mooi.

*Die “blokpatroon”: 19de eeuse boumetode: Fachwerk (Duits), Bindingsværk (Deens), waarin houtbalke die struktuur verskaf wat deur klei- of baksteen gevul word.

©Charl-Pierre Naudé / 2017
Weerkaatsings
Ek lig ’n moment uit Naudé se gedig wat iets te sê het oor die begrip “weerkaatsing” of “refleksie”. Dit word op verskeie maniere ingespeel reg deur die gedig:
“Verder kuslangs
staan van dié skoonkykende winterhutte amper óp die water
en die effek van hul refleksies is soos ‘glas op glas’”.
Mens sien in jou geestesoog die rye huise wat weerkaats lê in ’n spieël, en onwillekeurig kry jy Arvo Pärt se “Spiegel im Spiegel in jou gedagte. Die musiek skep ’n reeks “oneindige spieëls” wat jou intrek maar op ’n ander manier agteruit laat beweeg.
Met hierdie “verdieping” van die leser se ervaring, stap die gedig as’t ware uit sy skoene en stap ’n ander wêreld binne.
Tomas Tranströmer

Tomas Tranströmer

Uit: Die droewe gondel (1996)
Sorgegondolen

April en stilte

Die lente lê verlate.
Die fluweelswart sloot
kruip hier langs my
sonder weerkaatsings.

Die enigste iets wat glinster
is geel blomme.

Ek is geborge in my skadu
soos ‘n viool
in sy swart kas.

Die enigste ding wat ek wil sê
glinster buite bereik
soos silwerware
in ‘n pandjieswinkel.

Hoe werk Tomas Tranströmer met die idee van weerkaatsing? In een van sy gedigte keer hy die idee om van beelde wat teruggekaats word:
“Die lente lê verlate.
Die fluweelswart sloot
kruip hier langs my
sonder weerkaatsings.”
Hier speel die weerkaatsing ’n meevoerende rol deurdat dit afwesig is. Die sloot is “fluweelswart” en kaats niks terug aan die leser nie. Dit behou die geheime wat daarin verborge is. Die mens neem iets waar as “swart” wanneer ’n voorwerp baie min lig terugkaats na die kyker. Die fluweelswart sloot ontvang al die lig wat daarnatoe teruggekaats word en gee niks terug nie. Maar juis hierdie gebrek aan die oordra van kommunikasie, kommunikeer heelwat: daar is baie wat vir die mens onkenbaar is en sal bly. Hoe meer ons kennis uitbrei hoe groter word die misterië van die wêreld waarin ons onsself bevind.

Coral Bracho

Coral Bracho

Agter die gordyn

Agter die gordyn is ’n wêreld van kalmte,
agter daardie groen
’n skuilplek,
’n diep stilte.
Dit is ’n onaangetaste koninkryk, met sy stilte.
Vanuit die vloeiende verskyning
van ’n ander wêreld,
vanuit daardie ander werklikheid
van verstrooide geluide; vanuit daardie ander tyd
vasgevang, roep hulle my.

Coral Bracho beskryf ’n gordyn in ’n vertrek en onmiddellik verskuif die waarneming na ’n abstrakte register.
“Vanuit die vloeiende verskyning
van ’n ander wêreld,
vanuit daardie ander werklikheid van verstrooide geluide; vanuit daardie ander tyd”
Coral Bracho ervaar ’n “ander werklikheid” verskuil agter die gordyn. Hierdie ander werklikheid word weliswaar “teruggekaats” na die spreker in die gedig. Verder is daar ook ’n “ander tyd” wat geassosieer word met die terugkaatsing. Die verskyning van tyd in verskeie vorme kom ook in Naudé se gedig te berde.
In Naudé se gedig begin die reeks besinnings oor “weerkaatsing” met ’n beskrywing van ’n werklike verskyndel wat visueel waargeneem kan word – die weerkaatsing van huise op stil water. Geleidelik word dit geabstraheer tot dit lei na “omkering” en agteruit beweeg in die tyd. Die wynbottels “loop weer vol”.
In die Bracho gedig is die benadering onmiddellik meer abstrak. Al wat in die werklikheid waargeneem kan word, is die gordyn. Agter dit is die abstraksie van ’n ander wêreld. In albei gedigte word dus ’n konkrete beeld gebruik wat dan geabstraheer word. Die wyse hoe dit gebeur is egter verskillend.
David Huerta

David Huerta

Klanke

Besoedelde ryp uit die luidspreker
in die nomadiese skemerte
van die motor;
’n moeras van klanke
waarin die naald van gehoor
skaars kan beweeg.
Skielik ’n torch singer
bars deur Wittgenstein
met die vurke van de Cante …
Hoe doen sy dit? Hoe
ontkoppel, ontbind sy tale,
laat die wêreld vloei – en bo en behalwe dit
voeg sy grasie
en tragedie by?
Die motor
gaan die nag in
gesalf met musiek.

David Huerta maak eweneens gebruik van die tegniek om iets wat waarneembaar is in die werklike lewe, te abstraheer en metafories om te bou. Die “torch singer1” “ontkoppel en ontbind tale” en laat die wêreld vloei.
“Hoe doen sy dit? Hoe
ontkoppel, ontbind sy tale,
laat die wêreld vloei – en bo en behalwe dit”
Hier het ons nie heeltemal te doen met ’n weerkaatsing nie, maar die “vloeiing” van ’n situasie, soos dit in Naudé se gedig gebeur waar die man staan en wieg soos seewier met ’n boek (toom) in sy hande. Die sangeres in Huerta se gedig “bars deur Wittgenstein” met haar lied. Hier is dit ’n klankervaring in die werklike lewe wat geabstraheer word tot die “ontbinding van tale” en die “vloeiing” van die wêreld.
In hierdie vier gedigte sien ons hoe elke digter ’n werklike ervaring, visueel en klankmatig, a uitgangspunt neem en dit met ’n handomkeer abstraheer sodat daar verdieping kom en die verwysingsgebied van die abstraksie en metafoor geweldig uitgebrei word. Elke digter hanteer hierdie proses egter op ’n unieke wyse. In Naudé se gedig is die oorgang geleidelik, in Tranströmer vinniger en in Bracho en Huerta se gedigte is dit oombliklik.
Dit lyk vir my of alle poësie berus op herkenbare ervaringe, gewaarwordinge, emosies en waarnemings. ’n Suiwer abstrakte gedig wat nie in die menslike ervaring gegrond is nie, kan nie sin maak nie. Dit is wel moontlik om in ’n suiwer abstrakte taal te kommunikeer – in wiskundige begrippe en formules. Maar dan weet mens dat wiskunde nie poësie is nie.
Einde
1. ’n “torch singer” is iemand wat sing van onbeantwoorde liefde. Dis taamlik droewig, maar ook sensueel en verlangend. Bekende sangeresse wat dikwels in hierdie styl sing, is byvoorbeeld Adele en Judy Garland.

Die digters
Coral Bracho was born in Mexico City in 1951. She has published six books of poems: Peces de piel fugaz [Fish of Fleeting Skin] (1977), El ser que va a morir[The Being that is Going to Die] (1981), Tierra de entraña ardiente [Earth of Burning Entrails] (in collaboration with the painter Irma Palacios, 1992), La voluntad del ámbar [The Will of Amber] (1998), Ese espacio, ese jardín [That Space, That Garden] (2003), and Cuarto de hotel (2007). Her poems were translated for the PTC’s 2005 World Poets’ Tour by Tom Boll and the poet Katherine Pierpoint.
David Huerta was born in Mexico City in 1949. He is one the leading poets of the generation that first came to prominence during the 1970s in Mexico. He published his first book of poems, El Jardín de la luz [The Garden of Light] (1972), while still a student in the Faculty of Philosophy and Arts at Mexico’s Autonomous National University (UNAM). It has been followed by numerous collections.
Bron: Poetry Translation Centre
Tomas Tranströmer
Sweedse digter en Nobelpryswenner. Sy gedigte is in meer as 50 tale vertaal.

Die gedigte is uit Spaans en Sweeds vertaal deur De Waal Venter

De Waal Venter. Deel III Macchu Piccchu

Thursday, February 8th, 2018

Macchu Picchu

Deel III Hoogtes van Macchu Picchu

Dit is die derde, en laaste, essay in hierdie reeks oor Neruda se “Hoogtes van Macchu Picchu”. Die ander twee essays het vroeër op Versindaba verskyn en belangstellende lesers kan hulle maklik opdiep. Die drie essays bevat volledige vertalings van al twaalf canto’s van die Macchu Picchu reeks, gepaard met toeligting en kommentaar oor die gedigte.

Neruda wou ’n Latyns-Amerkaanse mitologie skep met “Hoogtes van Macchu Picchu” en die hele “Canto General”. Hy het nie die bestaande mites van die inheemse bevolking geïgnoreer nie, maar baie van die simbole van hierdie kulture in twaalf canto’s gebruik.

Hy is ontroer deur die armoede van die Suid-Amerikaanse bevolking insluitend dié in sy land, Chile, toe hy in 1943 teruggekeer het. Dit, gepaard met sy verskriklike ervaringe in Spanje gedurende die Spaanse Burgeroorlog, het die digter, wat altyd geneig was tot optimisme en populisme, aangespoor om antwoorde en oplossings te soek. Dit het hy gekry op die begspits in Macchu Picchu in 1943.

Caroll Ullman, ’n skrywer en redakteur, sê die volgende in haar essay oor Neruda:

“Neruda’s journey, from his early manhood to the day he saw Macchu Picchu, was an expedition of mythic quality and he indeed includes this as the first half of the poem. Joseph Campbell, the renowned mythographer, writes about the hero’s journey in his book The Hero with a Thousand Faces. The hero’s journey begins with a summons; throughout his quest he is offered help and he meets with tribulation. He encounters gods, who are simultaneously aid and tribulation to him; he looses friends; and eventually acquires the boon that he seeks. This journey, is, of course, not about the material object the hero returns home with; it is about the hero’s spiritual growth, often symbolic in specific tales as a boy becoming a man, or a prince becoming king.”

Die taal wat Neruda gebruik, is skouspelagtig. Werkwoordtye verskuif, aanspreekvorme verander, party selfstandige naamwoorde het veelvuldige betekenisse en sommige kom reg deur al die gedigte voor. Dit is moeilik om te vertaal.

Robert Pring-Mill skryf in sy inleiding tot Tarn-uitgawe van Neruda vertalings:

“Neruda works with ambiguities, not stating but suggesting, and usually suggesting a number of different lines of thought and feeling at any given time. It is this feature of his approach which makes his poetry so extraordinarily hard to translate.”

Canto IX

Hierdie canto is ’n verbluffende uitstorting van idees en metafore in die vorm van ’n soort dreunsang. Dit wil die leser betrek in ’n religieuse of spirituele – en ook poëtiese belewing. Macchu Picchu en die talle afgestorwenes wat die die stad gebou het en daarin gewoon het, word hierdeur opgeroep. Hierdie canto is die een wat hom die beste daartoe leen om voorgedra te word, selfs as ’n dreunsang. Die gedig bestaan uit ’n lang reeks epitetons, een na die ander: “Sterre-arend, mistige wingerd / Verlore bastion, blink kromswaard …”

Chileense arend

Canto IX

Águila sideral, viña de bruma.

Bastión perdido, cimitarra ciega.

Cinturón estrellado, pan solemne.

Sterre-arend, mistige wingerd.

Verlore bastion, blink kromswaard.

Sterbesaaide gordel, heilige brood.

Stormagtige trapleer, reuse ooglid.

Driehoekige tuniek, stuifmeel van klip.

Granietlamp, brood van klip.

Mineraalslang, roos van klip.

Maanperd, lig van klip.

Tekendriehoek-middernag, damp van klip.

Dak aangeval deur vere.

Vertakte spieëls, basisse van storms.

Trone platgetrek deur klimoppe.

Oorheersing van die bloedige klou.

Stormwind ondersteun op die skuinste.

Roerlose turkoois stroomversnelling.

Vaderlike klok van die slapendes.

Ring van oorheerste sneeu.

Yster wat lê op hulle standbeelde.

Onbereikbare, afgeslote storm.

Puma-hande, bloeddorstige klip.

Skadutoring, gesprek van sneeu.

Die nag opgelig in vingers en wortels.

Venster van die newels, verharde duif.

Nagtelike plant, standbeeld van donder.

Essensie van die bergreeks, dak van die see.

Argitektuur van verlore arende.

Koord van die lug, heuningby van die hoogtes.

Bebloede waterpas, saamgestelde ster.

Andes-slang, voorkop van hanekam.

Koepel van stilte, suiwer vaderland..

Bruid van die see, katedraal-boom.

Tak van sout, swartvlerkige kersieboom.

Besneeude tande, koue donder.

Geskraapte maan, dreigende klip.

Kruin van die koue, stuwing van die lug.

Vulkaan van hande, donker waterval.

Silwer golf, rigting van die tyd.

Inca adel

Canto X

Piedra en la piedra, el hombre, dónde estuvo?

Aire en el aire, el hombre, dónde estuvo?

Tiempo en el tiempo, el hombre, dónde estuvo?

Klip in klip

Klip in klip, en die mens, waar was hy?

Lug in lug, en die mens, waar was hy?

Tyd in tyd, en die mens, waar was hy?

Was jy ook die gebroke stukkie

van die onklaar mens, van die leë arend

wat deur vandag se strate, deur die voetstappe,

wat deur die blare van die dooie herfs

aanhou die siel vergruis tot by die graf?

Die arme hand, die voet, die arme lewe …

Het die dae van ontrafelende lig

in jou, soos die reën

op die vaandels van die fees,

het hulle blomblaar na blomblaar van hulle donker voedsel

in die leë mond laat val?

Honger, koraal van die mens,

honger, geheime plant, wortel van die houtkappers,

honger, het die rand van jou rif opgeklim

tot hierdie hoë drywende torings?

Ek ondervra jou, sout van die paaie,

wys my die lepel, laat my, argitektuur,

laat my klip-meeldrade uitkerf met ’n stokkie,

terwyl ek teen al die trappe opklim tot in die niks

en skraap aan die kern tot ek raak aan die mens.

Macchu Picchu, het jy

klip op klip gepak en heel onder, lappe?

Laag bo laag steenkool en op die bodem die traan?

Vuur na goud, en binne dit, die sidderende rooi

reëndruppel van bloed.

Gee my terug die slaaf wat jy begrawe het!

Skud die harde brood

van die armsaliges, wys my die klere

van die bediende en sy venster.

Vertel my hoe hy geslaap het terwyl hy geleef het.

Vertel my of hy gesnork het, of sy drome

half oop was soos ’n swart gat

deur uitputting gemaak op die muur.

Die muur! Die muur! As elke klipvloer

neersak op sy drome, en as hy onder haar,

soos onder die maan, aan die slaap raak!

Antieke Amerika, versonke bruid,

gaan weg uit die oerwoud na die leë hoogtes van die gode,

onder die bruidsbaniere van lig en respek,

smelt saam met die gedreun van tamboere en lanse,

ook, jou vingers ook,

hulle met die abstrakte roos en die rand van die koue,

dat die bebloede bors van die nuwe koring gevat word

na die net van stralende materiaal, tot die verharde holtes,

ook, ook, begrawe Amerika, het jy wag gehou in die diepste dieptes,

in die bitter binnegoed, soos ’n arend, die honger?

In Canto X vra Neruda of die manne en vroue wat lank gelede geleef het ooreenkom met die mense wat vandag leef. Was hulle ook honger? Die digter praat met ’n persoonlikheid wat Macchu Picchu kan wees of die gevoel van honger. Ten spyte van die vrae oor die dooies in hierdie canto, is die beweging boontoe:

“ …het die rand van jou rif opgeklim …”

Die digter wil verder weet wat die mense se betrokkenheid was by die geskiedenis van Macchu Picchu:

“Honger, koraal van die mens,

honger, geheime plant, wortel van die houtkappers

honger, het die rand van jou rif opgeklim

tot hierdie hoë drywende torings?”

Werkers

Canto XI

A través del confuso esplendor,

a través de la noche de piedra,

déjame hundir la mano

y deja que en mí palpite, como un ave mil años prisoniera

Deur verwarde pragtonele,

deur ’n nag van klip, laat ek my hand wegsink

en laat dit in my klop soos ’n voël gevange vir ’n duisend jaar,

die ou en vergete hart!

Laat my vandag hierdie geluk vergeet, wyer as die see,

want die mens is wyer as die see en al sy eilande

en moet in hom inval soos af in ’n put om terug te klim

met ’n tak van geheime water en verborge waarhede.

Laat ek vergeet, wye klip, die magtige afmetings,

die transendentale wydte, die heuningkoek se fondamentklip,

en laat my hand toe om vandag vanaf die tekendriehoek te gly

oor die skuins sy van ruwe bloed en ’n boetekleed.

Wanneer, soos ’n perdeskoen van rooi dekvlerke,die woedende kondor

my slape toetakel in vlugorde

en ’n orkaan van vleisvretende vere die donker stof

afvee teen skuins trappe, sien ek nie die stormende gedierte nie,

en ook nie die blinde siklus van sy kloue nie,

ek sien die oeroue wese, die slaaf, die slapende

in die veld, ek sien ’n ligaam, ’n duisend liggame, ’n mens, ’n duisend vroue,

neergevel deur die swart rukwind, verdonker deur die reën en die nag,

met die massiewe klip van die beelhouwerk:

Juan Klipkapper, seun van Wiracocha,

Juan Kouemaag, seun van die groen ster,

Juan Kaalvoet, kleinseun van die turkoois,

styg boontoe om saam met my gebore te word, my broer.

Canto XI

In Canto XI keer die digter terug na die primêre aksie van Canto I met die woorde:

Deur verwarde pragtonele,

deur ’n nag van klip, laat ek my hand wegsink

en laat dit in my klop soos ’n voël gevange vir ’n duisend jaar,

die ou en vergete hart!”

Hierdie “hart” is nie dié van die skouspelagtige Macchu Picchu nie, maar eerder die hart van die mense van vervloë dae, die slawe en arbeiders wat Maccu Picchu gebou het. Neruda toon sy meegevoel met die verweerde hande en geboë rûe van hierdie mense. Hy spreek hulle direk aan in die laaste reël van die canto:

“Juan Kaalvoet, kleinseun van die turkoois,

staan op en word gebore saam met my, broer.

Die armes se blyplekke

Canto XII

Sube a nacer conmigo, hermano.

Dame la mano dese la rofunda

zona de tu dolor diseminando

Staan op en word gebore saam met my, broer.

Gee my jou hand vanuit die diepte

van die wêreld van jou uitgestrekte smart.

Jy sal nie terugkom uit die dieptes van rots nie.

Jy sal nie terugkom uit ondergrondse tyd nie.

Dit sal nie jou verharde stem terug gee nie.

Hulle sal nie jou uitgeboorde oë terug gee nie.

Kyk na my uit die dieptes van die aarde,

boer, wewer, stil veewagter:

temmer van die beskermende guanacos:

bouer van die uitdagende steier:

waterdraer van Andes-trane:

juwelier van verpletterde vingers:

boer bewend in die saad:

pottebakker uitgedruk in jou klei:

bring al jou ou begrawe smarte

na die beker van hierdie nuwe lewe.

Wys my jou bloed en jou ploegvoor,

Vertel my: hier is ek gestraf,

want die juweel het nie geskitter op die aarde nie

nie die klip of die graankorrel betyds gelewer nie:

wys my die rots waarop jy geval het

en die hout waarop hulle jou gekruisig het,

laat die oeroue vuurstene vir my brand,

die oeroue lampe, die swepe

wat eeue lank vassit aan die wonde

en die byle glansend van bloed.

Ek kom om deur jou dooie mond te praat.

oor die aarde verenig

al die stil en verstrooide lippe

en uit die diepte praat hulle met my die hele nag deur

asof ons aan mekaar vasgeanker is,

vertel my alles, ketting na ketting,

skakel na skakel, en voetstap na voetstap,

slyp die messe wat julle gehou het,

plaas hulle in my bors en in my hand,

soos ’n rivier van geel weerlig,

soos ’n rivier van begrawe luiperds,

en laat my ween, ure, dae, jare,

blinde eeue, sterbesaaide tydperke.

Gee my stilte, water, hoop.

Gee my stryd, yster, vulkane.

Sit julle liggame aan my vas soos magnete.

Kom na my are en my mond.

Praat deur my woorde en my bloed.

Canto XII

In die laaste canto herhaal die digter die laaste reël van die vorige canto as ’n soort inkantasie: “Staan op en word gebore saam met my, broer.” Die arbeiders en slawe van die verre verlede word aangespreek. ’n Reeks epitetone kom voor waarmee hierdie mense se werk en lewens beskryf word. Dit is baie soos die eptone wat Neruda in Canto IX aangewend het om die aanskoulikheid van Macchu Picchu te beskryf.

Die digter wil die mense weer deur hom laat herleef:

“Sit julle liggame aan my vas soos magnete.

Kom na my are en my mond.

Praat deur my woorde en my bloed.”

Hy wil hulle swaarkry en leed deel en deur oor hulle te skryf, wil hy hulle onsterflik maak. Een van Neruda se bekendste vertalers in Engels, John Felstiner, skryf:

“When the poet says ‘rise to be born with me, brother,’ he is not only summoning the past to the present but urging the present into the future. ‘The Heights of Macchu Picchu’ as mythology is as much about what has already happened as it is about what is yet to come.”

einde

Andries Bezuidenhout. Elke oog sien anders

Thursday, January 18th, 2018

Twee weergawes van Matisse se skildery van olyfbome by Collioure

Pas klaar met Hilary Spurling se dubbelvolume biografie van Matisse. Soveel om oor na te dink, maar een interessante tema is Matisse se soeke na landskappe wat hom anders oor kleur laat dink het. Matisse het in dieselfde deel van Vlaandere as Van Gogh grootgeword. Soos Van Gogh was sy hele lewe ʼn reis na die suide – op soek na ʼn ander tipe landskap, landskappe met lig wat ʼn helderder palet in die verbeelding kon laat gloei. Matisse het in Bohain-en-Vermandois grootgeword, aanvanklik ʼn bakermat vir die verbouing van beet en later ʼn nywerheidsdorp vol tekstielfabrieke en werkswinkels. Matisse het sy belangstelling in tekstiel en ontwerp behou, maar wou ʼn ander tipe palet as die een van die landskap en die lae lig, om Brel aan te haal, rondom hom gebruik.

Soos Picasso en baie van die vroeë moderniste is Matisse klassiek opgelei. Skilders moes meesterwerke in die Louvre kon namaak en moes oneindige figuurstudies met gipsbeelde of mense as modelle skets en skilder. Leerlingskilders moes perspektief, vorm, proporsie en tekstuur bemeester. Die donker palet van die Nederlandse en Vlaamse skole is gebruik, met gebrande omber en ander skakerings van bruin as grondtoon.

Matisse, die meester van kleur, het baie van sy deurbrake gemaak as hy Parys verlaat het om op ander plekke te gaan werk: Belle Île, Korsika, Collioure in die Franse deel van Katalonië, Marokko, Tahiti en uiteindelik Nice, waar hy oorlede en begrawe is. Vir Matisse was die landskappe en die ander tipe lig telkens ʼn inspirasie om anders oor kleur en vorm te dink. Sy laaste werk het uit blokke suiwer kleur bestaan – sy ikoniese collages en die loodglasvensters van die Katolieke kapel buite Nice.

*

Sunny Skies se omslag met Walter Meyer skildery

“Ndinomntu Ngelendibik’ Ezulwini.” (As iemand tog net die hemel van my kon vertel)
– Ngqika, soos aangehaal deur S.E.K. Mqhayi

Ek dink op die oomblik baie oor landskappe, lig en kleur na, omdat ek Oos-Kaap toe verhuis het. Ek woon in ʼn klein universiteitsdorpie genaamd Alice, vernoem na Koningin Victoria se dogter. Die magistraatsdistrik heet steeds “Victoria East”, besef ek toe ek ʼn fotokopie by die hof laat waarmerk. Die stadsaal is die Victoria Memorial Hall. Die beroemde Lovedale College is hier, met pragtige Skotse klipwerk in van die neoklassieke geboue, asook die Universiteit van Fort Hare se kampus, wat nou meer as ʼn eeu oud is. Dit als was produkte van die Britte se koloniale sendingskooltradisie, wat teen die 1950s stoom verloor het en toe deur die Afrikanernasionaliste oorgeneem is. Ek wil egter nie nou veel meer oor die sosiale en argitektoniese geskiedenis sê nie – storie vir ʼn ander dag.

Dis die lig wat my fassineer. Alice is naby die Amatolaberge, omring deur heuwels met akasiabome en aalwyne. Die Groot-Visrivier en die Katrivier loop hier naby verby. As jy van hier af Hogsback toe ry, waar die laaste Engelse heen gevlug het, gaan jy ʼn inheemse woud binne. Soos die warm lug bo die Karoo styg, is daar lae wolke wat van die see se kant af aangerol kom, soms onder hoër vlieswolke in. Sonsondergange is asemrowend, op die manier wat pogings om dit te skilder kitsch sal laat lyk. Ek gebruik ʼn animasieprogram om die wolke se beweging te bestudeer.

Ek maak ʼn punt daarvan om nie ʼn plek te skilder as ek dit nie self besoek het nie. Hoe lank moet mens ʼn plek ken voor jy dit werklik kan skilder? Hoeveel skakerings lig moet jy eerstehands ervaar? Daar is soveel van die plante hier waarvan ek die name nog nie ken nie. Vir eers skilder ek dus die binnekant van Healdtown se kerk en nagtonele van Victoria se saal en ʼn meubelwinkel – plekke lyk eerderster as lig deur klein vensters filtreer word, of as daar straatligte is.

*

Sunnyside Flats deur Walter Meyer

“Indlebe ziya kubetabetana.” (Elke oor hoor anders)
– Ndlambe, soos aangehaal deur S.E.K. Mqhayi

Kort na Kersfees word die skilder Walter Meyer vermoor. Die eerste skildery wat ek van hom gesien het, is op die omslag van James Phillips en die Lurchers se album “Sunny Skies”. Die skildery se titel is “Huis met wit boom”. Vir my bly dit ʼn belangrike verwysingspunt. Omdat James Phillips van Springs af kom, het ek my altyd verbeel dat die skildery ʼn Hoëveldtoneel is – waarskynlik die Oos-Rand. Dit kon ook Yeoville wees, waar Walter Meyer in die vroeë-1990s gewoon het. Ek luister steeds elke nou en dan na Phillips se lied “Fun’s not over” – dit herinner my daaraan dat daar in Suid-Afrika nooit besliste breuke met die verlede gemaak word nie: “Just when we thought it’s over, we found it’s only just begun. Just when we thought it’s over, we’re still dying like flies underneath the sun …” Die uittreksel klink waarskynlik meer dramaties op oog as wat die lied op die oor is. Dit kom uit die vroeë-1990s, die tyd van die Derde Mag en die menseslagtings rondom die Oos-Rand se munisipale hostelle. Ek dink nie Suid-Afrika is ooit ʼn plek van nuwe beginne nie, al wil ons onsself verbeel dat daar soms wonderwerke gebeur. Daar is niemand om die hemele van ons te vertel nie. Op Facebook noem Catharina Scheepers, wat voorheen met Walter Meyer getroud was, dat die skildery op “Sunny Skies” van ʼn huis in Beaufort-Wes is.

Gus Silber skryf ʼn pragtige stuk oor Walter Meyer op Facebook, wat hy saam met ʼn foto van ʼn skildery, wat ek nog nie vantevore raakgeloop het nie, plaas. Dis van ʼn woonstelblok, een van daardie regte Johannesburgse modernistiese blokke wat so naby aan mekaar in Hillbrow staan, klinkerstene mynhoopgeel. Later noem Gus Silber die skildery se titel: “Sunnyside Flats”.

My Springs-toneel is toe Beaufort-Wes en my Hillbrow is toe eintlik ʼn voorstad van Pretoria. Die lug en lig in hierdie vier plekke lyk heel verskillend, tog is ek nie in staat om die twee plekke korrek te identifiseer nie. Met die opening van een van Walter Meyer se uitstallings het ek so ewe verduidelik hoe akkuraat hy met die afbeelding van Suid-Afrikaanse lig is. As ek my verbeel dat Beaufort-Wes Springs is, en Sunnyside Hillbrow, moet ek dalk meer versigtig oor Meyer se werk praat en skryf.

Soos Marlene van Niekerk in Louis Esterhuizen se onderhoud met haar noem, moet mens skilderye verkieslik persoonlik leer ken. Mens moet stip na kwasmerke in olie kan kyk, omdat olieverfwerke nie tweedimensionele objekte is nie – ʼn mens verf immers deels op doek omdat dit ʼn tipe tekstuur verkry. Verder lyk digitale afdrukke van kleur verkillend op elke bladsy of skerm, afhangende van die kleurskeidings wat met drukwerk gebruik word of die skerm se kleur- en ligverstellings (afbeeldings heel bo ter illustrasie). Ek troos my daaraan dat ek nog net afbeeldings van die betrokke twee skilderye van Walter Meyer gesien het.

Tog wonder ek oor my letterlike benadering tot die weergee van lig in olieverf en die idee dat elke plek ʼn unieke ligskakering het. Vir Matisse het lig en atmosfeer meer oor ʼn tipe inspirasie gegaan, soos sy naak modelle en vrugtebakke wat hy tot skakerings op sy doeke verwring het. Die realistiese skildertradisie gaan in elk geval deels oor oëverblindery. Doeke skyn nie soos wolke of straatligte nie en daardie vibrasie van lig word deels deur die kontrastering van ligte met donker kleure verkry. Vir eers wil ek nie die idee van plekgebonde lig opgee nie – dat ek die landskap hier veel beter moet bestudeer voor ek dit met oortuiging kan verf.

Bronne:

S.E.K. Mqhayi, Abantu Besizwe: Historical and Biographical Writings, 1902-1944 (geredigeer en vertaal deur Jeff Opland, Wits University Press, 2009). My vertalings is telefoontjiestyl met behulp van Opland se Engelse vertalings gedoen.

Hillary Spurling, The Unknown Matisse: A Life of Henri Matisse: The Early Years, 1869-1908 (Alfred A. Knopf, 2005).

Hillary Spurling, Matisse the Master: A Life of Henri Matisse: The Conquest of Colour, 1909-1954 (Alfred A. Knopf, 2007).

Wicus Luwes. Wat is ‘n tuiste?

Friday, January 5th, 2018

‘n Tuiste as plek

“Ek verkies droë landskappe. Ek hou meer van oopgestrekte veld as tropiese plantegroei,” was ‘n bekende filosoof se woorde aan my. Ek probeer gewoonlik die voor- en nadele van ‘n plek teen mekaar opweeg voordat ek kies. Ek hou van kaggelvure in die Drakensberg se winter. Ek hou van die doringbome in die Noord-Kaap en die Bosveld in die somer. Ek hou van die reuk van die see – selfs die verskil in die reuk van die see by die Wes-Kaap, Oos-Kaap en Kwazulu Natal. Ek kom gewoonlik nie ver met die negatiewe punte nie, want ek is ‘n seisoenale reisiger of toeris: Ek hou van verskillende plekke op verskillende tye.

Ek kan wel sien dat iemand ‘n plek aan ‘n tuiste kan koppel. Daar is mos ‘n verskil tussen ‘n huis en ‘n tuiste. Die vraag raak interessant wanneer jy dink aan die huis van jou jeug of die plek waar jy graag vakansie hou. Die vraag raak interessant, aangesien die tuiste miskien eerder emosioneel is. ‘n Tuiste is dus eerder ‘n emosie as ‘n plek, maar die plek dien as sneller om die emosie los te wikkel.

‘n Tuiste as sintuig

Ek onthou nog goed die dag toe ek en my pa na ‘n motor gaan soek het. Iets omtrent die verkoopsman het ‘n sneller by my laat afgaan. Ek kon net nie besluit wat die sneller veroorsaak het

nie. Die verkoopsman het my tuis laat voel, alhoewel ek hom nog nie langer as dertig minute geken het nie. Toe die verkoopsman sy pyp begin stop het ek besef wat die sneller was: die verkoopsman het dieselfde tabak as my oupa gerook. Sy reuksintuig was dus ‘n sneller om die gevoel van geborgenheid te aktiveer.

Mense gebruik die krag van die sintuig dikwels by die verkoop van ‘n huis. Ek is seker dat die meeste van ons al gehoor het dat jy koffie moet maak of uie moet braai net voordat voornemende kopers jou huis kom besigtig. Ek is dus redelik oortuig daarvan dat die sintuig van reuk gebruik kan word om ‘n ‘tuiste’te skep. Hoe die ander sintuie gebruik kan word is ‘n ope vraag. Sou jy van ‘n plek hou omdat sy tuinhek op dieselfde manier kraak as die tuinhek van jou jeug? Sou jy ‘n plek as ‘n tuiste sien omdat die klanke van die verkeer jou aan ‘n plek herinner waar jy gelukkig en tevrede was?

‘n Tuiste as persoon

Kerstyd is net nie dieselfde as jy dit nie met jou familie of vriende kan spandeer nie. Goed of sleg, dra die persone wat die huis met jou deel elk by tot jou ervaring van die tuiste. ‘n Mens sou die verhuising van ‘n ouer of grootouer hier as voorbeeld kon gebruik. Die ouer of grootouer trek weg van die huis met die groen grasperk en gaan bly in die woonstelblok met die goeie sekuriteit. ‘n Groot invloed op die gevoel van ‘tuiskoms’ lê in die persoon wat jy by die ‘tuiste’sou ontmoet. Die vraag is dus of die huis voel soos ‘n tuiste omdat ouma, oupa, ma of pa daar teenwoordig is.

Die tyd waarin die plek en die persoon die ‘tuiste’ verlaat, het seker ‘n mate van wisselwerking. ‘n Kind en ‘n volwassene ervaar ook dinge op verskillende maniere. Die plek en die persoon is nie noodwendig twee kante van dieselfde muntstuk nie, maar ervaring word gewoonlik in kombinasie gebou. Ek dink terug aan ‘Siener in die Suburbs’se ‘Wat is ‘n huis sonder ‘n vader’.

Die tuiskoms

Die komponente van ‘n tuiste is belangrik, want dit sou net miskien moontlik wees om die brein te fnuik deur jou eie tuiskoms te skep. Dit kan so eenvoudig wees as om na ‘n gunsteling liedjie uit jou verlede te luister. Dit kan ook gedoen word deur ‘n foto-album nader te trek of ‘n gunsteling gereg te maak. Ek het ‘n paar gunsteling spreekwoorde: Blom waar jy geplant is / `roeien met de riemen die je hebt`. In hierdie tyd waar mense somtyds verlang na ‘n tuiste of ‘n tuiskoms, wil ek die spreekwoord ‘n bietjie aanpas: kom tuis waar jy ookal is. Die brein is ‘n kragtige gereedskapstuk en goeie herinneringe is ‘n tuiskoms. Jou tuiste is miskien nader as wat jy dink en jou tuiskoms is ‘n plek waar jy jou gedagtes kan lei.

tuiste

waar ek vandaankom
is die veld nie oker nie
daar is nie smarag sonsondergange
of omhaal van woorde nie
die veld is geel in die winter
groen in die somer
daar is miershope
en doringbome
ek dink baie daaroor
jy kan dit nie beskryf nie
want die grond
waar ek vandaankom
is hard
dit moet omgeploeg word
met moeite
dit laat jou nie inkom sonder sweet
nie

Bron van foto: http://platinumrealestate.vegas/wp-content/uploads/2017/02/buying-a-home.jpg