Andries Bezuidenhout

Andries Bezuidenhout. Nocturnes

Monday, November 14th, 2016

20161114_204746

1.

NAGSKAP

 

As ek ʼn kleur donkerder as swart kon vind

sou ek ʼn doek daarmee beskilder

en dan swart gebruik

om my landskap mee op te helder

 

ʼn Karakter in Kazuo Ishiguro se kortverhaal Nocturne aan die woord: “If it’s pop they want, it’s pop I play. R&B? Fine. Car commercials, the walk-on theme for a talk show, I’ll do it. I’m a jazz player these days only when I’m inside my cubicle.” Die karakter, ʼn musikant, is besig om van kosmetiese chirurgie aan sy gesig in ʼn hotel aan te sterk en ontmoet ʼn baie bekende aktrise wat soortgelyke chirurgie ondergaan het. Hulle kan mekaar se gesigsuitdrukkings nie lees vanweë die verbande nie. Hul nagtelike uitstappies en eskapades is vol misverstande, wankommunikasie en onbeholpe pogings om daarvoor te vergoed. Die musikant kan enige deuntjie speel, maar sukkel met menslike kontak.

 

20161114_204945

2.

Ek dink die afgelope tyd aan Suzanne Vega se “Night Vision”, ʼn lied van lank gelede. Uittreksels:

 

The table, the guitar

The empty glass

All will blend together when

Daylight has passed

 

Find the line, find the shape

Through the grain

Find the outline, things will

Tell you their name

 

Die olieverftegniek wat gebruik word om lig en donker te kontrasteer staan bekend as chiaroscuro – “chiaro” beteken lig en “scuro” donker. Rembrandt, Da Vinci en Caravaggio word gewoonlik as meesters van die chiaroscuro-tegniek genoem. Olieverf se glanskwaliteit – weens roulynolie en ander olies wat as basis gebruik word – maak dat die medium dit tot skerp kontraste leen. Suid-Afrikaanse landskapskilders soos Henk Serfontein en MJ Lourens gebruik die tegniek suksesvol – laasgenoemde werk egter meestal in akriel.

Dis baie moeilik om olieverfwerke in die chiaroscuro tradisie af te neem, omdat die oppervlak geneig is om te blink en lig terug te kaats, eerder as donker. Dis ʼn verdere kuns om hierdie tipe werke korrek te belig, sodat die kunswaardeerder nie deur gereflekteerde swart oppervlaktes verblind word nie.

Marsswart en ivoorswart is die mees algemene swart olieverfkleure. Kunsstudente leer tipies dat swart as suiwer kleur selde in die natuur voorkom. Min mense maak dus van suiwer swart gebruik en meng eerder ʼn donker kleur deur middel van ander kleure wat reeds deel van die gekose palet vorm. Indigo en gebrande omber maak ʼn heerlike swart. Indigo en Indiese rooi ook, maar dit het ʼn pers ondertoon. Om dit swarter te kry, kan ʼn mens ʼn leksel geel oker byvoeg. Hoe donkerder die donker, hoe donkerder kan kontrasterende kleure wees. As mens dan, op só ʼn donker doek, ʼn leksel helder byvoeg, gebeur die toorkrag van chiaroscuro.

Lig in die werklike lewe gloei, anders as op ʼn skilderdoek. Die ironie is dat donker kleure in olieverf beter gloei as ligte kleure, omdat dit lig beter reflekteer. Daarom kry die skilder slegs die effek van lig wat gloei as die kontras tussen lig en donker werklik tot die uiterste gedryf word. In skildertegniek gaan kontras nie net oor lig en donker nie, maar ook verskille tussen koue en warm kleure, asook versadigde (suiwer) en onversadigde (troebel) kleure.

Swart is die afwesigheid van ʼn oppervlak wat kleur terugkaats. Tog is daar altyd ʼn tipe weerkaatsing. As iemand swart klere aanhet, lyk dit nie asof die persoon se lyf verdwyn nie, behalwe as die persoon teen ʼn pikswart agtergrond staan en ʼn ultravioletlig sy of haar gesig belig. In sekere vertonings word hierdie effek gebruik sodat dit byvoorbeeld lyk asof iemand se hand (met ʼn wit handskoen aan) in die lug ronddryf. Die effek werk omdat die kontras tussen die swart en die wit so groot is.

 

20161114_205229

3.

NOCTURNE IN ROADSIDE LODGE MAJEUR

(of: die ontwykende balkesaag polka)

 

Hierdie hotelkamer. Watter melodie kan slaaptyd loop haal?

Sans klavier, plaat of kompakskyf, maar wel met wifi-sjibbolet

soek ek Chopin se Nokturne in E-mol majeur

wat op aanvraag aan skootrekenaarluidsprekers kom vyl –

 

toepaslik, die gevyl, die pianis saag immers deur klawer-ivoor.

Na hiérdie houtwerk is amper 23 miljoen keer geluister

en kommentaar gelewer, soos ene Crab, twee dae gelede:

 

Oh

My

Fucking

God.

 

ʼn Kwatryn? Waarderingstaal dun, so dun dat dit

deur optiese vesel ʼn ongelukstoneel tot hier kan frees:

“Meneer, asseblief, kyk anderpad, ry net verby.

Daar het niks in hierdie hotelkamer gebeur nie.”

 

Hierdie hotelkamer en ‘n heldere maannag se vrees

dat ‘n leegwit neonskerm my droom sal wees.

 

20161114_205026

4.

Om ʼn kleur donkerder as swart te vind is nie ʼn oorspronklike gedagte nie. My skoonma het my vertel van die outistiese seun wat knaend wou weet of daar ʼn kleur donkerder as swart was. Om hom te stil te kry, het sy ma bevestig dat daar wel so kleur bestaan. Die kind was verheug: “Dan gaan ek die huis daardie kleur verf, maar die gang swart verf – net om dit op te vrolik.”

Sedert 2014 bestaan daar wel ʼn kleur wat donkerder as swart is, omdat dit slegs 0.035% van lig terugkaats. Dit word “vantaswart” genoem, maar sommige mense noem dit “swartste”. ʼn Britse maatskappy genaamd Surrey NanoSystems het dit uitgevind. Die kleur donkerder as swart (vantaswart of swartste) is egter baie moeilik en duur om te vervaardig en bestaan nog nie as kommersiële produk in die mode- of kunswêreld nie. Dis jammer, want ʼn vantaswart T-hemp sal enige bierpens kan laat verdwyn.

Oor ʼn paar jaar gaan iemand ʼn kleur prakseer wat dalk selfs swarter as “swartste” gaan wees en dan gaan iemand uitwys dat “swartste” dalk eerder as “swarter” bekend moes staan. Dis egter nog in die toekoms. Die digterlike moontlikhede is natuurlik legio.

In haar nuwe digbundel skryf Susan Smith:

 

jy leer jou oë

om die donker te lees

om nagloper te wees

 

die begeerte

om die tuin vir laas

 

in besonderheid te herhaal

om die onthoude aarde

 

in biesies toe te vou

in pikbestrykte woorde agter te laat

 

Die gedig se titel is “Om die donker te lees”. Ek hou van hoe die digkuns die donker op ‘n ander wyse as die skilderkuns kan binnedring – die mooi beeld van Moses se waterdigte mandjie. Susan Smith natuurlik digter, maar ook skilder.

 

Aanhalings:

Kazuo Ishiguro, Nocturnes: Five Stories of Music and Nightfall (2006, Faber & Faber), p. 127.

Susan Smith, die aarde is ʼn eierblou ark (2016, Protea), p. 20.

Andries Bezuidenhout. Then you got away

Friday, November 11th, 2016

songs-of-love-and-hate

Daar is Leonard Cohen toe nou dood. Ek het gister sy nuwe plaat gaan koop en in die kar rondgery om daarna te luister. Dis pragtig. Ek treur nie oor sy dood nie. Almal het dit verwag en hy het dit self voorspel – dis die tema van sy laaste plaat. Op Facebook plak mense memes met aanhalings uit sy musiek en gedigte. Ek plaas self ʼn skakel na ʼn lewendige opname van “Avalanche”, een van sy mooiste en donkerste liedere, asook ʼn blog van lank gelede wat handel oor hoe hy Lorca vertaal het.

Dis eers toe iemand ʼn skakel na ʼn ou, ou opname uit 1970 op Facebook plaas dat ek emosioneel word – “Solidarity forever”, ʼn ou vakbondlied. Toe besef ek hoe verlore daardie wêreld is – in tye van Donald Trump, ons eie Plunderpresident, ʼn homofobiese NG Kerk vol hatige patriarge, studente wat geboue, klaviere en orrels afbrand.

Ek het ʼn paar jaar gelede al die pad Berlyn toe gereis om Leonard Cohen in lewende lywe te kon hoor speel. Hy sou Suid-Afrika toe gekom het, maar toe wil die land nie ʼn visum aan die Dalai Lama toestaan nie. Hy het die geskeduleerde konsert stilweg gekanselleer. As alternatief het ons Berlyn gekies, omdat dit ʼn stad met soveel historiese trauma is en omdat dit dalk juis toepaslik is om na ʼn Joodse sanger in die Waldbühne te luister. First we take Manhattan, then we take Berlin.

Nou is ons terug in die 1930s, aan die einde van Weimar – ter plaatse en elders in die wêreld. Dis dalk goed dat Cohen net die begin van die al die gruwels beleef het en toe besluit het om sy rug op dit als te keer.

Andries Bezuidenhout. In Wellington brand ʼn klavier – ʼn verleentheidsgedig

Wednesday, October 26th, 2016

Weer ʼn doenige dag vir joernaliste.
In Braamfontein brand Eybers se busse
en in Kaapstad loop studente en ʼn rektor parlement toe
waar die Minister van Finansies ʼn koek met ʼn graaf moet sny.
Ook in Wellington vlamme.
Bekommerd oor almal daar tik ek ʼn rooksein.
Ons is okay, sê Anne-Ghrett.
Dis net so neerdrukkend wat aangaan, sê sy
Een van die oudste, mooiste geboue
met die oudste klavier in die land
in as.
Wat sê mens hieroor?
In Bloemfontein se oorlogsmuseum
staan ʼn klavier wat die Tommiebarbare verniel het
toe hulle die aarde verskroei het.
ʼn Klavier lê ʼn hele wa vol
en staan ewe swaar op ʼn landskap as ʼn verhoog.
Die klavier stem my onrustig
maar ek weet watter vrae kom volgende:
Gee jy meer vir ʼn klavier om as vir mense?
As die saal brand, wie red jy – die mens of die klavier?
Ek bieg. Ek huiwer en oorweeg die opsies.
Dalk is dit die verkeerde vraag. Eerder:
Is jy bereid om jou lewe vir ʼn klavier te gee?

 

26 Oktober 2016, om 13:30. Soveel kan nog op een dag gebeur

Andries Bezuidenhout. ʼn Boekery in gemeen

Tuesday, October 25th, 2016

1.

Hierdie is ʼn blog oor boeke en ʼn man. Sy storie is deel van my gesin se oorlewerings, deels omdat ʼn hele aantal van die boeke wat op ons studeerkamer se rakke was, uit sy biblioteek gekom het. Die boeke se teenwoordigheid moes deur my ouers aan ons kinders verduidelik word, omdat sy naam voorin soveel daarvan geskryf gestaan het: “Ulrich”, soms “Ulrich Verster” – in ʼn kenmerkende handskrif.

20161025_135459

Ek weet nie hoe my ouers hom geken het nie. Dalk was hy net ʼn vriend van ʼn vriend, of só iets. Nietemin, volgens oorlewering sou Ulrich Verster Suid-Afrika verlaat om by ʼn monnikeorde in Frankryk aan te sluit. Hy het al sy boeke agtergelaat en eerder as om daarvan ontslae te raak (ek dink een weergawe van die oorlewering wil dit hê dat die boeke verbrand sou word), het my ouers en ʼn ander persoon aangebied om die versameling oor te neem. Die boeke is gevolglik in twee gedeel en ons het die helfte van die Verster-biblioteek ontvang. Ek weet Ulrich Verster het later ʼn aantal boeke oor filosofie gepubliseer, maar nie veel meer as dít nie.

20161025_135714

Ons huis is in die 1950s gebou en is deur die modernistiese argitek Norman Eaton ontwerp. Dis oorspronklik vir ʼn akademikus (dink ek – Dr. Hoffman, of só iets) en sy vrou gebou en was heeltemal te klein vir óns gesin – twee ouers en vyf kinders. Op hoërskool het ek en my oudste broer in die buitekamers gaan woon. Die huis is teen een van Pretoria se koppies staangemaak en moes, weens die helling en rotse, op verskillende vlakke ontwerp word. ʼn Somerstorm het ʼn vloed veroorsaak, wat teen die koppie afgespoel het en reg deur die huis gestroom het. Die parkethoutblokkies het op die grasperk uitgespoel en is, helaas, deur my ouers met keramiekteëls vervang.

Die studeerkamer en die boeke het egter oorleef. Dit was een van die mooiste vertrekke en was op ʼn hoër vlak as die sitkamer gebou. Dit het deur ʼn groot opening aan die een kant van die vertrek op die sit- en eetkamer neergekyk. Twee van die studeerkamer se mure het pragtige hout boekrakke gehad. Dis dalk om hierdie rakke vol te maak dat my ouers aangebied het om die boeke te neem.

Ulrich Verster, te oordeel aan die boeke, het ʼn diep belangstelling in klassieke letterkunde en filosofie gehad. Op hoërskool het ek Nietzsche (Engelse vertaling van “Also sprach Zarathustra”) en Kierkegaard (Engelse vertaling van “Enten-Eller”) probeer lees. Die “probeer” hier is belangrik. Sonder sukses. Dis dalk die verkeerde twee filosowe om op ʼn vroeë ouderdom en sonder ʼn sistematiese bekendstelling te kombineer. Marx se “Das Kapital” was ook daar, die Everyman’s Library se Engelse vertaling, maar my pa het dit in ʼn kas weggesteek, saam met baie ander verbode boeke (Mao, Guevara, Engels, Stalin, ens). Ook dít moes aan die kinders verduidelik word – dat daar sekere boeke was wat ʼn mens nie mog besit nie.

Toe my pa dood is en my ma besluit het om na ʼn kleiner woonplek te verhuis, het ek en Irma ʼn hele aantal van die boeke gekry. (Twee van die vyf kinders woon op ander kontinente en ʼn ander een het ʼn klavier gekry. Laat ek nou nie uitbrei en familievetes oor boeke en musiekinstrumente ontketen nie.) As ek nou so na ons boekrakke kyk, is die grootste deel van ons versameling klassieke werke steeds aan Ulrich Verster te danke.

DIE WOORD ARGITEK

Norman Eaton, van kleins af ken ek jou naam
en die woord Argitek. Dis ons wat onder jou skuinsdak woon –
die een in Pretoria wat teen ʼn koppie staan
in ʼn rotstuin met aalwyn, stamvrug, mispelboom.

Norman Eaton, jou huis van klippe, hout en glas,
vlakke, terrasse, biblioteek en buffet
staangemaak in Hoëveldse rant en gras.
– Mense met kinders laat ruimtes ander mates kry –

Norman Eaton, jy’t vir tralievensters nie beplan,
nog vloede wat die vloere breek,
teëls wat blokkies kil vervang,
prieel wat vrot, korrels hael wat verf afsteek.

Norman Eaton, al lê die tipuana op ʼn motorwrak,
sypel water deur mure en skinder die bure,
verdor die rose, versuip die geute, lek die dak,
kon ons darem betekenisvol sê: óns woon in ʼn Eaton.

2.

Nou die dag besoek iemand ons woonstel om afmetings te neem vir een of ander kwotasie. Hy steek op die drumpel vas, beduie na die boekrakke en sê: “Het julle nog nie van die internet gehoor nie?” Ek dink nie ek het ʼn volledige antwoord gegee nie, eerder iets gemompel: “Ons is albei dosente”. Dit was ʼn fout, want toe moes ons die studente-opstande bespreek – die lááste onderwerp waaroor ek op die oomblik ligte geselsies wil aanknoop.

BLACK HISTORY MONTH

sê die man se T-hemp
wat op kampus by my verbystap.
Gewapen met latté en croissant
gee ek die glimlag, daardie skinny decaf een
wat sê: “ons is nie almal so nie”
maar weet dat ons eintlik almal so is
al dink nie ek of hy so nie –
ek en die man met die T-hemp
wat op kampus by my verbystap.

3.

Ek sukkel om te slaap. In die kamer wat ek in ʼn ateljee omskep het, staan die boekrak met Engelse en ander nie-Afrikaanse poësie, asook dramatekste. Ek haal ʼn Penguin kopie van die Aeneïs van die rak af. Daar is twee kopieë van presies dieselfde uitgawe. Die een kom van Irma se kant van die familie en die ander kom van Ulrich Verster.

In die boek vind ek ʼn klein papiertjie. Dis ʼn faktuur van ʼn sportwinkel: Logan’s Sports, van Burgstraat in Kaapstad. Die faktuur is op 18 Augustus 1966 uitgemaak vir ʼn paar van iets wat soos “Dunlop” lyk – waarskynlik tennisskoene teen ʼn koste van R3.20. Dis egter die sketse op die faktuur wat my aandag trek, als met ʼn inkpen aangebring:

Die syaansig van ʼn vrou se gesig, haarstyl ʼn bob – diep uit die 1960s. ʼn Vrou wat by ʼn balkon se muur staan, moontlik in tennisdrag. Dalk is dit Seepunt se promenade. Nietemin, sy het ʼn kort minirok aan. Op die papiertjie se agterkant is ook ʼn aantal sketse. Weer ʼn vrou se gesig, maar omring deur geometriese partone van ʼn meer abstrakte aard. Die woord “knus” of “kuns” vorm deel van die skets. Langsaan ʼn rowwe figuurstudie van ʼn vrou in ʼn meer formele rok – moontlik ʼn aandrok, of dalk ʼn dagrok, met ʼn strik.

Daar staan ook geskryf:

MARGA

Dan, in ʼn reghoekige raam:

Greenpoint
Busstop 10
Mainhill
205

Dít als uit 1966 – twee jaar voor die Franse studente se opstande. Ek wonder wanneer het Ulrich Verster Frankryk toe vertrek. Van die boeke in ons rak kom nog uit 1969, so dalk was dit eers later. Nietemin, die sketse is vaardig en die handskrif op die faktuur lyk vir my soos dié van Ulrich Verster. Of dalk is dit Marga wat die Dunlop tennistekkies gekoop het en haar adres op die faktuur neergeskryf het.

20161025_13555220161025_135601

4.

Wat het van Ulrich Verster geword? Jare gelede, toe ek ʼn vorige keer wou uitvind, was die internet nog nie so ensiklopedies nie. Dalk weer probeer. Van sy vele publikasies het ek geweet, maar van die feit dat Verster ook ʼn visuele kunstenaars is, was ek onbewus. As skilder staan hy bekend as Ulrich de Balbian. In ʼn onderhoud beskryf hy homself soos volg:

“I am in my sixties, born of a German mother and Dutch-French father… I lived and studied in a number of countries, including Great Britain, France, Germany and Spain. I have doctorates in Philosophy and Theology and qualifications in Social Science and Fine Art. When I was young I did sociological research in South Africa, so I know certain areas, of this vast and very diverse (culturally and geographically) country. I worked as an academic (philosophy, art and world religions) so that I did not have to be dependent on the Art Industry for a living… Through philosophy I reflected deeply on many aspects of existence, including culture and more specially art, and the Western painting genre […] As social scientist and philosopher (I published fifteen books in that discipline, two in theology and others) researched socio-cultural aspects of art, for example the code of the discourse or socio-cultural; practice of Western Painting […] Too many artists, similar to the rest of the popular entertainment industry, felt the need to produce sensational work, so as to be noticed. I never was dependent on the art industry as I had other spruces of income as academic. I retired at forty from that so as to work full time on my art, and writing… I have studios in South Africa, Spain and France.”

Sy werk het ʼn sterk modernistiese inslag, amper soos ʼn nostalgiese hunkering na die tipe modernisme van die draai van die vorige eeu. Dis abstrak, maar met ekspressionistiese elemente. Verster beskyf dit self soos volg:

“I intentionally choose to paint, in the Western tradition, instead of working in the so-called New Media, creating installations, performance art, ready made, etc. I think and hope that there still is mileage in the Western tradition of painting… I see my work as totally experimental and a kind of serious research. Not merely in a cerebral or rational manner, but first of all on a sub-conscious level, exploring how we think about objects, how we perceive them, etc. […] The only other artist I have come across who works in this manner is the German Gerhard Richter. If someone wishes to understand my work better they should study his work (as well as Paul Klee, Kandinsky and the ideas of the Bauhaus) as he is my predecessor. I do not follow or copy him, but work in the same tradition as he, and they, did.”

Lees die volledige onderhoud hier. Daar is ook foto’s van ʼn hele aantal van sy werke. Dan is daar ʼn werf met nog meer foto’s van sy werk – dit is hier beskikbaar. Die onderhoud waaruit ek aanhaal is in 2012 gepubliseer. In Augustus hierdie jaar lewer Ulrich Verster kommentaar op die aantal kommentaarinskrywings:

“Thanks for the MANY kind remarks emailed to me… I literally paint 24/7 and ALL the time, while writing in between (philosophy), apart from feeding the many homeless who come to my place. I spend all my money on the latter.”

Die onderhoud het verwysings na ʼn Facebook-bladsy, maar dié bestaan nie meer nie. Van die ander skakels met kontakbesonderhede eindig ook in kuberdoodloopstraat.

5.

Uncanny in Engels. Seker “onthutsend” in Afrikaans. Ulrich Verster het ʼn agtergrond in sosiologie, alhoewel sy versameling boeke in ons rak eerder filosofie se kant toe gestaan het. Ek onthou ʼn paar boeke, onder ander Daniel Bell se “The End of Ideology” en miskien iets van Alvin Gouldner, wat as sosiologiese literatuur beskou sou kon word. Marx is een van die vaders van sosiologie, maar die twee ander belangrike figure (Max Weber en Emile Durkheim) was nie op ons rakke verteenwoordig nie. Ek dink daardie drie is in die 1960s reeds as die hoofkanon beskou. Dalk was dit deel van die ander helfte van die versameling.

Verder was Verster ook ʼn akademikus wat as kunstenaar gemoonlight het. Vir hom is daar ook ʼn wisselwerking tussen wetenskap en kuns. Die twee voed mekaar. Ek kan met daardie benadering identifiseer. Indien hy op die ouderdom van veertig kon aftree en die instandhouding van ateljees in drie lande kan behartig, moet hy op kommersiële vlak ook uitstekend vaar. Hy praat afwysend oor die besigheidskant van die kunsmark, maar hy doen dit waarskynlik as iemand wat reeds aansienlike kommersiële sukses behaal het. In die onderhoud praat hy byvoorbeeld oor die verskuiwing van die Weste na die Ooste en persoonlike kunsversamelings in die Ooste wat sekere openbare museums in die Weste ewenaar. Sy publikasieuitsette as akademikus laat blyk dat hy dit nie net om den brode gedoen het nie.

Ek weet nie mooi hoe om hierdie nuwe inligting te verwerk nie. As kunstenaar laat Verster my ʼn bietjie aan Karel Schoeman dink. Ek verwys hier na die feit dat Verster, soos Schoeman, deel van ʼn monnikeorde was (indien my gesinsoorlewerings korrek is), die ongelooflike volume uitsette, ʼn amper nostalgiese ingekeerdheid op die Westerse tradisie en ʼn oënskynlike verbintenis tot ʼn kluisenaarsbestaan.

Oor een ding is ek bitter spyt. Te oordeel aan die res van Verster se Suid-Afrikaanse versameling, moes sy boeke oor kuns en kunsgeskiedenis voorwaar indrukwekkend gewees het. Ek wens my ouers het eerder daardie deel van die biblioteek gekies.

Andries Bezuidenhout. Dorpsaal van dertigs (waarskuwing: kru taal in van die foto’s)

Thursday, August 25th, 2016

20160818_111423

Daar’s ʼn hele fotografieveld wat as “ruin porn” bekendstaan. Sommige van hierdie pornograwe neem foto’s van vervalle geboue in transisiesamelewings, plekke wat iewers heen op pad is vanaf kommunisme, kolonialisme en ander (nou) onwelvoeglike moderniseringsprojekte. Al wat bly staan, maar wat aan die verval is, is eertydse modernistiese betonmonumente. In die toekoms lê demokrasie, kredietkaarte en winkelsentrums.

In die Afrika-konteks kan mens seker na die werk van iemand soos Guy Tillim verwys, wat vervalle betonkonstruksies en omgevalle standbeelde in plekke soos Hillbrow, die Demokratiese Republiek van die Kongo en Mosambiek afneem (ek moet byvoeg dat Tillim ook mense afneem en dat mens hom daarom nie eintlik van ruin porn kan beskuldig nie – ruin porn gaan juis oor verval weens die afwesigheid van mense).

Die genre is nie net tot transisiesamelewings beperk nie. Ook in die VSA, waar demokrasie, kredietkaarte en winkelsentrums nou al gevestig is, is daar fotograwe wat tussen die beendere van reeds uitgediende winkelsentrums gaan rondmik, op soek na ʼn ongewone hoek, ʼn ligstraal wat teen ʼn gebreekte roltrap weerkaats, die afarm van ʼn lendelam winkelpop.

20160818_111202

Dis nie wat ek hier probeer doen nie, al ruik die foto’s dalk soos ruin porn. Die gebou het my diep geraak. Dis in Belfast, nou bekend as eMakhazeni, op die Hoëveld, ʼn entjie van die hoofpad wat Walvisbaai aan Maputo verbind. Mens ry die dorp binne en draai by die polisiestasie links. Daar’s ʼn park in die middel van die dorp. Munisipale werkers is besig om winterblare op te hark en dit aan die brand te steek. Outentieke Hoëveld wintertoneel. Daar’s ʼn klinkersteenkerk, seker uit die veertigs, en ʼn klokboog wat waarskynlik veel ouer is. Die bel is nie meer daaraan vas nie.

20160818_111528

Draai jy om, sien jy dit. Glenn Adler, wat jare gelede saam met my aan die Universiteit van die Witwatersrand gewerk het, het die styl “Highveld municipal deco” gedoop, met verwysing na Melville se openbare swembad wat plek moes maak vir ʼn winkelsentrum. Hierdie gebou was seker ʼn dorpsaal, maar is nou plek-plek sonder dak en heeltemal sonder deure of vensters. Dit het waarskynlik afgebrand. Eens was dit ʼn openbare ruimte. Anders gestel, dit was ʼn openbare ruimte vir sommige, nie almal nie. Twee graniettablette teen die muur – een in Afrikaans, een in Engels – beweer dat die gebou in 1934 voltooi is en deur Raadslid F.C. de Wit, Voorsitter van die Raad, “aangebied” is.

20160818_111740

Ek is nie seker of dit die dorpsaal was nie. Ek kry geen inligting oor die gebou – of bouval – opgespoor nie. ʼn Naambord bo die voordeur dui aan dat dit eens die Funda Community Hall was. Dalk is daar in Afrikaans na verwys as “gemeenskapsaal”. ʼn Ander kennisgewing verwys na die “Funda Development & Human Rights Resource Centre”. Daar’s ʼn tipe wapen wat ʼn gebalde vuis en ʼn ster voorstel. Verder lees dit: “Peace, Justice and Prosperity”, gevolg deur twee telefoonnommers en dan ʼn aanduiding dat befondsing van die National Development Agency af gekom het. Onderaan die kennisgewing staan: “Vera Stimulation Centre” (met ʼn latere draai deur die dorp het ek weer op die naam afgekom en dit blyk na ʼn kleuterskool, in die ou taal, te verwys).

Belfast is vernoem na Richard Charles O’Neill, op wie se plaas die dorp aangelê is – hy was ʼn Ier van Belfast afkomstig. Die dorp is in 1890 gestig. Die Ierse naam was waarskynlik in die Zuid-Afrikaansche Republiek aanvaarbaar weens die Iere se politieke goedgesindheid, of dalk eerder omdat die twee entiteite ʼn gemeenskaplike vyand gehad het. Twee belangrike veldslae, die Slag van Leliefontein en die Slag van Bergendal, het tydens die Anglo-Boereoorlog hier plaasgevind. Laasgenoemde was die laaste konvensionele veldslag tussen Brit en Boer, aan die einde van 1900, toe die Boere se tydelike hoofstad na Machadodorp en uiteindelik na Nelspruit teruggeval het en die oorlog tot die guerrilla-fase oorgegaan het. Hier was ʼn konsentrasiekamp.

Ek vind twee historiese foto’s. Die eerste is van ʼn spoorwegkanon wat blykbaar te laat aangekom het om deur die Britte tydens die Slag van Bergendal gebruik te word. Dit was nie nodig nie – die Britte het in elk geval gewen (bron).

BL_9.2_inch_railway_gun_Belfast_August_1900

Die tweede is van ʼn treinwa wat met “Boer refugees” by Belfast aankom, waarskynlik om hulle by die konsentrasiekamp af te laai (bron).

Telfer-dunbar_J_Q72488

Deesdae boer hulle met tulpe hier. Die verkeer van die jaarlikse Tulpfees het een keer veroorsaak dat ons vir twee ure op die hoofweg in ʼn verkeersknoop verstrengel geraak het en dat ons Kaapse vriende hul vlug ná ʼn naweek in Maputo verpas het. Hier’s ook steenkoolmyne en graniet word ontgin. Toeriste uit Johannesburg vang forel in die omgewing se damme.

Ek voel nie lus om woorde aan die dorp se bevolkingsamestelling af te staan nie – belangstellendes kan hier daarna gaan kyk.

Die bevolkingsamestelling se kategorieë is egter heel lewendig in die gesprek wat teen die bouval se mure gevoer word. Alhoewel die ruimte nie meer amptelik as gemeenskapsaal dien nie, gebruik die gemeenskap dit ruimskoots om met mekaar te kommunikeer. Een gesprek vind in die bouval se eertydse voorportaal plaas, teen vier muurpanele (in die foto’s hier bo). Oor wat mens van die kommunikasie kan maak, is ek onseker. ʼn Interpretasie hang seker af van hoeveel outeurs daarby betrokke is. Indien dit meer as een outeur is, is dit ʼn gesprek. Indien dit slegs een outeur is, is dit ʼn boodskap. Ek sukkel om van die handskrif(te) afleidings oor outeurskap te maak.

ʼn Teks of gebou kan op verskillende maniere gelees word. Een manier om hierdie gebou te lees – as gedig, of andersins – is seker maar om dit as metafoor vir ʼn bouvallige en gebroke nasie aan te bied. Die buitekant praat van vrede, geregtigheid en voorspoed. Die binnekant is eerliker en praat van onopgelosde trauma, ewigdurende haat en oorlog. Ek sou ‘n gedig hieroor wou skryf, maar ek dink nie ek is nou in staat om dit te doen nie. Dis ‘n pragtige bouval. Dalk hoef mens niks by te voeg nie.

Andries Bezuidenhout. Skilder, komponeer, dig – ʼn liefdesdriehoek

Thursday, July 21st, 2016

20160715_105623

I

In sy biografie van Arnold Schönberg beskryf Malcolm MacDonald die Oostenrykse skilder Richard Gerstl só: “In recent years he has come to be recognized as one of the most original and underrated painters of the early Expressionist period.” Hierdie relaas oor liefdesdriehoeke begin dan met ʼn skildery deur Gerstl in die Leopold-museum in Wene, ʼn selfportret. Die werk is na alle waarskynlikheid in 1902 geskilder, toe Gerstl nog maar 19 jaar oud was. Die jong kunstenaar staan teen ʼn blou agtergrond met ʼn doek om sy lyf gedraai. Sy hare is kort teen sy kop gesny en hy het ʼn effe aansitterige snor wat waarskynlik deur ʼn pedantiese barbier gesnoei is. Die lig in die galery maak dat die blou agtergrond effe pers lyk, met ʼn rooi blerts lig aan die bokant van die doek. Die jong skilder het waarskynlik voor ʼn vollengte spieël gestaan en verf.

Die radikale geograaf David Harvey noem Parys die hoofstad van moderniteit. Dis seker waar as mens aan Haussmann se massiewe openbare werke dink, asook die pogings om ʼn sekulêre, republikeinse staat tot stand te bring. Hierteenoor het Wene, ten minste vir ʼn tyd lank, gestaan vir die idee van ʼn terugkeer na die Ou Orde (Metternich en die Kongres van Wene). Teen die laat-1800s het dinge in Wene drasties verander. As ek nou vir ʼn oomblik so aansitterig soos Gerstl se snor mag wees (en die geleentheid gegun word om hare te kloof), kan mens seker beweer dat Wene die hoofstad van modernisme is. Parys is veel vroeër met baksteen en troffel herbou, maar Wene was die plek waar vele van die impulse vir modernistiese revolusies in die kunste gebore is. Dink maar aan die impak van iemand soos Schönberg. Die vierde beweging van sy Tweede Strykkwartet, op. 10, word beskou as een van die belangrikste keerpunte in die ontwikkeling van modernistiese komposisie (luister hier daarna). Die eerste drie bewegings is in bepaalde sleutels gekomponeer, maar in die vierde beweging begin hy om sy eksperimente met atonale musiek in werking te stel. Hierdie stuk is in 1908 gekomponeer en die laaste twee bewegings verwys na gedigte deur Stefan George. In die vierde beweging:

Ich fühle luft von anderem Planeten.
Mir Blassen durch das dunkel sterven gesichter
Die Freundlich eben noch sich zu mir drehten.

[…]

Ich verliezen mich in Tönen, kreisend, webend,
Ungründigen Danks und unbenamten lobben
Dem grossen atem Wunschlos mich ergebend.

[…]

Ich fühle wie ich über letzter wolke
In einem meer kristallnen glanzes schwimme –
Ich bin ein Funke nur vom heiligen feuer
Ich bin ein dröhnen nur der heiligen stimme.

ʼn Vonk uit ʼn heilige vuur, ʼn fluistering van ʼn heilige stem – heel dramaties. Stefan George se gedigte is net die jaar voor Schönberg die komposisie voltooi het, gepubliseer. Hot off the press, soos hulle sê. Die feit dat Schönberg ʼn sopraanstem by die strykkwartet gevoeg het, was ook onkonvensioneel. Die tweede beweging verwys na ʼn ander teks, in hierdie geval die deuntjie van die bekende tradisionele Weense lied “Ach, du lieber Augustin”:

Ach, du lieber Augustin, Augustin, Augustin,
Ach, du lieber Augustin, alles ist hin.

Volgens oorlewering verwys die lied na Marx Augustine, ʼn balladesanger en doedelsakspeler uit die 1600s, wat as Lieber Augustin bekendgestaan het. Volgens hierdie oorlewering het hy per abuis tydens die pes in ʼn massagraf buite die dorp beland (hy was dronk – Augustin is nie dood nie, hy’s net uitgepass, om Koos Kombuis te verdraai). Toe hy wakker word, omring deur lyke, het hy begin om sy doedelsak te bespeel en is toe gevind. Wonder bo wonder het hy nie self aan die pes omgekom nie en die lied word, ten spyte van die uitsiglose inhoud van die liriek, deur inwoners van Wene as ʼn oproep om hoop te midde van donker tye gesien:

Geld ist weg, Mäd´l ist weg,
Alles hin, Augustin.
Ach, du lieber Augustin,
Alles ist hin.

[…]

Jeder Tag war ein Fest,
Und was jetzt? Pest, die Pest!
Nur ein groß’ Leichenfest,
Das ist der Rest.

Augustin, Augustin,
Leg’ nur ins Grab dich hin!
Ach, du lieber Augustin,
Alles ist hin!

Voor elke vers word die refrein, waarmee die lied begin, herhaal. Die lied is deur B.A. de Wet in Afrikaans vertaal en Doris Brasch het dit opgeneem (luister hier daarna – op eie risiko). Die herhaling van die refrein verdwyn uit hierdie weergawe, asook die historiese konteks van die besope Augustin wat tydens die pes in ʼn massagraf beland. Die Afrikaanse weergawe verwys eerder na liefdesteleurstellings:

O, die liewe Martatjie, Martatjie, Martatjie!
O, die kleine vabondjie het my laat staan.
Geld is weg, nooi is weg,
als is weg, alles weg!
O, die kleine vabondjie,
wat nou gedaan?

O, die liewe meisietjies, meisietjies, meisietjies!
O, die kleine skelmpies, skaam tog vir jul!
Gooi ons weg, maak ons sleg,
breek ons hart, maak ons kwaad.
Kan die liewe engeltjies
tog nie laat staan.

ʼn Mens wonder of De Wet iets van die geskiedenis van Schönberg en Gerstl geweet het, maar dis waarskynlik heeltemal vergesog. Alhoewel, die feit dat die Tweede Strykkwartet, op. 10, ten dele deur die krisis in Schönberg se huwelik geïnspireer is, kon tog bekend gewees het aan iemand wat tradisionele Europese musiek na Afrikaans toe getransponeer het.

II

Die tweede deel van die relaas gaan meer oor skilderye as oor musiek en digkuns. Dis ʼn tussenspel. Daar is twee skilderye deur Richard Gerstl wat hier van belang is. Die eerste is nog ʼn selfportret wat waarskynlik as voorstudie vir ʼn ander skildery voltooi is.

20160715_105649

Dis ʼn growwe werk, deels omdat dit met Leimfarbe (“distemper” in Engels) geverf is. Die doek is uitgesny en teen ʼn ander stuk gespande linne geplak. Gerstl se snor is weg en hy lyk minder ingenome met homself. Hy dra ʼn netjiese pak, maar die kwaswerk is losser en vryer, dalk weens die growwe medium. Die werk dateer waarskynlik uit 1906, dalk 1907. Dit bring ons by die volgende werk. Dis ʼn landskapskildery van geboue langs die Donou-kanaal.

20160715_105730

Gerstl se kwaswerk is nou heeltemal chaoties. ʼn Mens kan seker op verskillende maniere daarna kyk. Dalk voel hy vryer as ʼn paar jaar vantevore, of dalk is hy woedend. Ewenwel, die skildery is ʼn voorbeeld van Oostenrykse ekspressionisme. Tewens, sommige mense beskou Gerstl as die eerste Oorstenrykse ekspressionis, alhoewel sy werk eers in 1931 in die openbaar uitgestal is.

III

In sy biografie van Schönberg beskryf Malcolm MacDonald die komponis se verhouding met Gerstl:

“[Schoenberg] began to feel the need to express himself through a second medium: that of paint on canvas. Perhaps there were some inspirations for which he could find no musical outlet. Certainly, like other artists of the period, he believed the immediacy and intensity of his ideas made it possible to embody them directly and in creative form. He lacked technical proficiency, however, and began taking lessons from a friend, the charming, highly strung young painter Richard Gerstl, a forerunner of the Austrian Expressionists, who had rejected the prevailing style of Art Nouveau. Although Schoenberg never became as adept as Gerstl, his brushwork and approach to portraiture do show the latter’s influence.”

Alex Ross, in sy boek The Rest is Noise, gee ʼn bondige opsomming van ʼn hele aantal komplekse gebeure wat hierop gevolg het:

“Schoenberg had admitted into his circle an unstable character named Richard Gerstl, a gifted painter of brutal Expressionist tendencies. Under Gerstl’s direction, Schoenberg had taken up painting and found that he had a knack for it: his canvas The Red Gaze, in which a gaunt face stares out with bloodshot eyes, has come to be recognized as a minor masterpiece of its time and place. In May 1908 Schoenberg discovered that Gerstl was having an affair with his wife, Mathilde, and that summer he surprised the lovers in a compromising position. Mathilde ran off with Gerstl, then returned to her husband, whereupon Gerstl proceeded to stage a suicide […]: he burned his paintings and hanged himself naked in front of a full-length mirror, as if he wanted to see his own body rendered in Expressionist style. The suicide took place on November 4, 1908, on the night of a Schoenberg concert to which Gerstl had not been invited; evidently, that rejection was the final straw.”

Nie net het Gerstl homself opgehang nie, hy het op een of ander wyse daarin geslaag om homself met ʼn mes te steek. Dit moes ʼn grusame toneel gewees het. Hy was skaars 25 jaar oud. In hierdie tyd het Schönberg sy Tweede Strykkwartet voltooi en dit opgedra aan sy vrou.

IV

Twee skilderye deur Gerstl uit 1908, die jaar van sy dramatiese dood. Albei skilderye is met wilde hale van die kwas geverf.

Die eerste ʼn studie van Mathilde in ʼn tuin. Gerstl se minnares het ʼn blou rok aan. Haar gesig is met ʼn donkerder kleur as die res van haar vel geskilder. Dis moeilik om haar gesigsuitdrukking te bepaal. Is daar iets van ʼn terughoudendheid? Ons weet sy het ʼn sterk persoonlikheid gehad, dalk heeltemal te sterk vir iemand soos Schönberg se tipiese kunstenaarstemperament met ʼn groot skeut fyngevoeligheid en die tipiese patriargiese bombasme wat daaruit voortspruit. Die twee het getroud gebly tot en met haar dood aan kanker in 1923. Volgens oorlewering was die atmosfeer in die Schönberg huishouding giftig en gespanne. Arnold Schönberg sou ʼn requiem ter nagedagtenis aan sy vrou skryf, maar elf maande na haar dood is hy met Gertrud Kolisch getroud, wat 23 jaar jonger as hy was. Van die requiem het niks gekom nie.

20160715_105602

Die tweede ʼn naakte selfportret. Hier is Gerstl se geslagsdele met ʼn donkerder kleur as die res van sy lyf geskilder, asof hy dit wil beklemtoon. Tog is dit die skilder se gesigsuitdrukking wat opval. As mens dit vergelyk met die selfstudie van ʼn paar jaar terug, is daar baie min van vroeëre selfversekerdheid in die jong kunstenaar oor.

20160715_105542

V

Die skandaal waarby Gerstl betrokke was, het gemaak dat sy familie dít wat van sy skilderwerk oor was in ʼn pakhuis toegesluit het. In 1931 kon hulle nie meer die pakhuis se huur bekostig nie en is die skilderye vir die eerste keer in die openbaar uitgestal. Die Tweede Wêreldoorlog het gemaak dat daar min aandag aan die herontdekte voorloper van ekspressionisme geskenk kon word en mense het eers veel later weer werklik van sy werk notisie geneem. Die drama van die liefdesdriehoek het eers na Schönberg se dood in 1951 uitgelek en daar is sedertdien veel daaroor bespiegel en geskryf, ook oor die belangrikheid daarvan in die onstaan van atonale komposisie.

Skilderye:

Richard Gerstl, “Selbsbildnis (Akt auf blauem Grund)” [Selfportret (naakstudie teen blou agtergrond)], olie op doek, 159x109cm, 1902

Richard Gerstl, “Selbsbildnis (Studie)”, [Selfportret (Voorstudie), grondverf (distemper) op doek, 69x55cm, 1906/07

Richard Gerstl, “Am Donaukanal” [Langs die Donoukanaal], olie op doek, 63x47cm, 1907

Richard Gerstl, “Mathilde Schönberg im Garten” [Mathilde Schönberg in die tuin], olie op doek, 170x61cm, 1908

Richard Gerstl, “Selbstakt mit Palette” [Naak selfportret met palet], olie op doek, 140x119cm, 1908

Aanhalings uit:

Malcolm MacDonald, Schoenberg (Oxford University Press, 2008), bls. 6-7, 339.

Alex Ross, The Rest is Noise (Harper Perennial, 2009), bl. 54.

Sien ook:

Die kunshistorikus Raymund Coffer se webwerf oor Gerstl.

Marlies Taljard: In die begin was die woord ʼn naam wat uit sy nate bars

Saturday, June 11th, 2016

Sloper

in-die-niks-al-om

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hierdie blog is deel van ʼn reeks rondom die Ars Poetica’s van digters wat onlangs gepubliseer het. In hierdie en die volgende paar blogs bespreek ek eers temas wat dikwels in Ars Poetica-gedigte voorkom. Daarna sal ek gedigte bespreek van afsonderlike digters, soos Daniel Hugo, wat dikwels metatekstuele kommentaar lewer deurdat hulle oor die skryfambag as sodanig reflekteer.

Die eerste bestaande Ars Poetica is dié van Horatius wat die digkuns as ambag beskou en die gedig as iets wat gemaak word. Hy verskaf praktiese raad aan digters wat hy – anders as byvoorbeeld Aristoteles en Plato – binne die sosiale orde besonder hoog aanslaan. Na hom het letterlik duisende gedigte in alle moontlike tale en tradisies verskyn waarin die digter oor die skryf van poësie kommentaar lewer. Die volgende twee strofes van Pablo Neruda is sekerlik van die bekendstes in die moderne poësie:

I did not know what to say, my mouth

had no way

with names,

my eyes were blind,

and something started in my soul,

fever or forgotten wings,

and I made my own way,

deciphering

that fire,

and I wrote the firts faint line,

faint, without substance, pure

nonsense,

pure wisdom

of someone who knows nothing,

and suddenly I saw

the heavens

unfastened

and open,

planets,

palpitating plantations,

shadow perforated,

riddled

with arrows, fire and flowers,

the winding night, the universe.

 

And I, infitesimal being,

drunk with the great starry

void,

likeness, image of

mystery,

for myself a pure part of the abyss,

I wheeled with the stars,

my heart broke loose on the wind.

 

Hierdie bekende Ars Poetica handel oor ʼn oomblik van transformasie: een oomblik is die spreker nog besig om te sukkel met sy woorde; die volgende oomblik is dit asof die hemele geopen is – die tipiese spirituele ervaring wat dikwels by profete, groot meesters en bekeerlinge voorkom. Die gedig, of dan die skryf van gedigte, – so blyk dit – is blykbaar in staat om ʼn spitituele dimensie te aktiveer.

Spiritualiteit is ʼn baie breë begrip, maar hou byna altyd verband met die besef dat daar iets groters as onsself iewers, onsigbaar, teenwoordig is. Dikwels word spiritualiteit in verband gebring met die soeke na die self, na ʼn dieper dimensie van bestaan, na dit wat heilig en verborge is of selfs net die soeke na betekenis (van die lewe). As sodanig is dit ʼn universele belewenis, iets waarmee die meeste mense kan assosieer – nie noodwendig in ʼn religieuse sin nie. Dikwels ondervind digters dat hulle die spirituele dimensie die beste kan aktiveer deur die skryf van ʼn gedig. Waarskynlik omdat ʼn goeie gedig – soos ʼn spirituele ervaring – ook staatmaak op implisiete betekenis, selfs ʼn liggaamlike belewenis, wat nie volledig deur (objektiewe) woorde uitgesê kan word nie – dit wat, aldus Van Wyk Louw “om die grense flikker van my duister woorde”.

Die bekende Amerikaanse digter, Henry David Thoreau beskou die digter as dié persoon in die samelewing wat in staat is om die geestelike dimensie deur poësie te aktiveer. Hy skryf: “Where the most beautiful wild flowers grow, there man’s spirit is fed, and poets grow.” Ek verstout my om te beweer dat solank die mens die skoonheid van die natuur deur liedere en verse besing het, het digters (en sangers) besef dat die poëtiese oor die vermoë beskik om dieper dimensies van bestaan by luisteraars (vandag: lesers) te aktiveer. Trouens, alle goeie kuns beskik oor dié vermoë.

ʼn Bundel waarin bewustheid van die numineuse en die gewyde in byna al die gedigte teenwoordig is, is in die niks al om van René Bohnen. Vir hierdie digter is die skryf van ʼn gedig ʼn inisiasie- of transformasieproses. Die skryf van ʼn gedig word in die metafoor van die San-kuns van die Drakensberge aangebied:

brand die bondels soet mpepho

brand die bergwierook

 

met die koors in my

word ek

elandbul mpofu

 

word ek bruin

en motwit pigment

op kwarts of perkament

 

koggelmanders by die kambergkrans

die dassies in amfiteaters rots

groot lammergeier in sy oker vlug

mierleeutjies onder warm sand

 

hoe flikker hulle

in my hande as ek in sirkels

binne sirkels binne sirkels

die oerpad vat

 

ja my voete verf ʼn gedig

oor die gedugte gang

van tyd en lig

 

o die muse is ʼn maalklip

en alle bokke stof[.]

 

Die vat van die oerpad in sirkels is ʼn erkende simbool van die betreding van ʼn alternatiewe bewustheidsvlak wat byna altyd ʼn spitituele betekenis het. Skryf is vir die spreker in hierdie gedig dus ʼn wyse om die grense van die suiwer aardse bestaan te transendeer en ʼn spirituele reis (“die oerpad”) aan te pak. Enersyds is die begin van dié reis natuurlik ʼn aflegging of dood, maar andersyds is dit ook ʼn geboorte, soos blyk uit ʼn ander gedig, “inspeel met Dylan Thomas”:

net soos hy

het ek die beginklanke

van dood en geboorte

uit ʼn vakuum getoor[.]

 

Die laaste gedig van die bundel vat die tema van inisiasie (wat sowel ʼn dood as ʼn geboorte impliseer) saam deur na die skeppingsverhaal en die begin van die Johannes-evangelie te verwys:

want alles was see

en alles was leeg

voor die sterre losgeskeur het

uit die niks alom

 

in die begin

was die woord

ʼn naam wat uit sy nate bars.

 

Die woordspeling op “naam” is belangrik: op die basies vlak van betekenis verwys die woord na identiteit. Die frase “ʼn naam wat uit sy nate bars” sou dan kon verwys na identiteitskepping of -uitbreiding (wat met individuasie verband hou). In die Evangelie van Johannes word egter na die heilige Woord van God verwys – die Woord wat kennis van die verborge dinge openbaar. In sommige Oosterse spirituele tradisies verwys die woord “naam” ook na die woord van God, maar hier is dit direkte kontak met God deur die geluid van Stilte (of van die sterre) wat reeds aan Pythagoras en sy dissipels bekend was. Deur te luister na die Naam, word karma verbrand (en sondes dus vergewe).

ʼn Ander heilige woord uit die Oosterse tradisie (wat gesing word om ʼn meditatiewe toestand te bereik), is die woord Om, soos dit onder andere in “vlamtong” gebruik word:

en toe hy die woord ukhahlamba

spreek

was daar vuur in

sy mond

 

berg

het hy gesê en

om

het die pieke geantwoord om

eggo

die amfiteater om

 

Die heilige woord Om aktiveer ook in hierdie gedig die spirituele dimensie. Dit is eweneens, net soos Johannes se Woord, die begin waaruit alle geskape dinge hulle ontstaan het.

In die bundel Sloper van Louis Esterhuizen word verskeie temas wat ek hierbo uitgewys het, eweneens aangeraak:

Sakramente

 

Gebreekte woord en wyn,

die sakramente van verwisseling

en hoop. Dít is ʼn gedig.

 

ʼn Stad wat jy graag besoek,

maar waar jy nie mag bly nie, ʼn stad waar strate

verslinger lê en tempels

van verlange en verlies. Só is ʼn gedig, ja –

 

ʼn plek om van te vlug met krummels

en gekurkte drome as enigste sakrament

by die afreis. En lees jy terug

 

word jy steen, en die steen

sout. Ook dít is ʼn gedig: ʼn rigtingwyser

vir hulle wat gaan volg

op hierdie beskeie bedevaart

 

sonder punt.

 

Hierdie gedig speel in op verskeie belangrike Bybelse temas, soos die vermeerdering van die brode, die instelling van die sakrament van die nagmaal, Lot se vrou wat teruggekyk het na die brandende stede Sodom en Gomorra en toe in ʼn soutpilaar verander het …

Die titel van die gedig, “Sakrament”, dui op ʼn heilige teken of simbool – iets wat vir die meeste groot wêreldgodsdienste belangrik is. In die gereformeerde Christelike tradisie dink mens hier veral aan die sakramente van die doop en die nagmaal. Sowel die doop as die nagmaal kan beskou word as ʼn vorm van inisiasie of inlywing in die gemeenskap van ʼn bepaalde geloofstradisie. Sakramente is (in die Christelike tradisie) die uiterlike tekens van Christus se genade wat ʼn innerlike, spirituele ervaring (en verandering van ingesteldheid) by die gelowige veronderstel. Die simbole van brood en wyn wat tydens die nagmaal deur gelowiges geniet word, word dikwels op sigself ook as heilig beskou. Aangesien alle spirituele lig van dieselfde bron afkomstig is, is daar eweneens ʼn fundamentele, universele bron waaruit alle spirituele handelinge voortspruit. Daarom sou ʼn mens weliswar kon beweer dat sakramente en handelinge wat daarmee gepaard gaan, deel van die mens se primordiale belewenis uitmaak en daarom in staat is om alle mense op ʼn besondere wyse aan te spreek. Sakramente word in baie spirituele praktyke beskou as handelinge van God self en is nie slegs tot die Christelike kerk beperk nie.

In Esterhuizen se gedig (hierbo) word dit eksplisiet gestel dat die gedig iets van ʼn inisiasie (“verwisseling”) bevat – dit kan die leser/skrywer transformeer en tot nuwe insigte bring. Dit is egter ook hoop – soos wat die viering van die nagmaal vir deelnemers herinner aan die hoop van ʼn geestelike bestaan van die siel na die dood, soos inderdaad deur Strofe 2 geïmpliseer word. Die gedig is egter – soos ʼn sakrament – ook ʼn rigtingwyser na ʼn transendentale dimensie op ʼn “bedevaart sonder punt”. ʼn Bedevaart is ʼn pelgrimstog of soeke wat verband hou met morele en spirituele aangeleenthede. Dikwels is refleksie oor die verlede (sondes wat gepleeg is) deel van so ʼn bedevaart, soos dit uit die laaste deel van die gedig blyk. Ook dít is ʼn gedig – ʼn soektog na insig op ʼn dieper dimensie, wat ons weer terugbring na die inisiasie wat in die eerste strofe gesuggereer word … Die gedig dien in dié soektog as rigtingwyser.

Die gedig as genade – verwysend na die vermeerdering van die brode en visse by die See van Galilea – kom tot uiting in ʼn verdere gedig uit die bundel “Sloper”:

Soos skuite, die woorde

op ʼn stand uitgesleep, dan gebreek

om as stukkies uitgedroogde vis

 

aan die menigte anderkant geduld

op te dis: korsies brood

vir hulle wat vra na ʼn vangs

 

wat grootliks sal kan

vermeerder.

 

Maar tussen die skuit

en die skare

 

lê die nette steeds en wag

om heel te word.

 

Die son skuif aan.

Volgens die bogesiteerde gedig, sou gedigte as sodanig die vermoë bevat om as klein stukkies genade wat “grootliks sal kan vermeerder” te dien. Helaas is diegene aan wie gedigte gerig is, selde in staat om daardeur getransformeer te word …

Andries Bezuidenhout. Peau noire, masques blancs

Wednesday, May 18th, 2016
"Stillewe met Breytenbach se 'Die na-dood', 'Die singende hand' en bottel terpentyn", olie op doek, 25x25cm

“Stillewe met Breytenbach se ‘Die na-dood’, ‘Die singende hand’ en ‘n bottel terpentyn”, olie op doek, 25x25cm

I

staan poppie staan
en laat jou gedagtes gaan
sodat jy vir my kan sê
hoe ver die liefde lê

Die masker, in Grieks prosopon, was ʼn integrale deel van antieke Griekse teateropvoerings. Op ʼn praktiese vlak het maskermondstukke as luidsprekers gedien, sodat gehore in groot amfiteaters kon hoor wat akteurs kwytraak. Een akteur kon verskillende rolle in ʼn teaterstuk speel deur van masker te verwissel. Omdat alle akteurs manlik was, het maskers hulle in staat gestel om vroulike rolle te speel.

Benewens maskers het sekere antieke Griekse teaterstukke ook van poppe gebruik gemaak. Die Griekse woord vir pop is nevrospastos. Nevron verwys na ʼn tou of ʼn sening en spao na trek – m.a.w. ʼn pop is iets wat aan ʼn tou getrek word. Deesdae noem ons sulke poppe marionette. Griekse teatermarionette is tipies van terracotta gemaak. Daar is ʼn lang tradisie waarin poppe as spelers in satiriese teater gebruik word om dinge te sê wat te gevaarlik vir menslike akteurs sou wees. In Lübeck is daar ʼn museum wat aan teaterpoppe toegewy is. Benewens marionette kry mens deesdae verskillende tipes poppe: Vingerpoppe, skadupoppe, kouspoppe en handpoppe.

"Poppedans", olie op doek, 25x20cm

“Poppedans”, olie op doek, 25x20cm

II

Breyten Breytenbach skryf:

was dit dan Rimbaud wat die digkuns
aan die vooraand van sy vertrek
Afrika toe
op sy knieë moes neem sodat sy
kon ween?

want in Afrika
is die voorreg van digter te wees
immers dat jy nie pa hoef te staan
vir jou opinies nie

jy maak die gedig sit op jou skoot
ʼn lieflike
buikpop:
laat haar dan al dansdansende
vryheidsliedere sing vir Afrika

Buiksprekers gebruik gewoonlik armpoppe, sodat dit lyk asof die pop op die poppemeester se skoot sit. Die twee kan dan ʼn gesprek voer. Buiksprekers verander klanke effens, sodat hulle nie hul lippe hoef te gebruik as hulle praat nie. Die m-klank word byvoorbeeld as “ng” uitgepreek. “Ma” word byvoorbeeld “Nga” en “nader” word “ngader”. Die b-klank word tipies ʼn “d” of “gh”, die w-klank word “th” (soos die Engelse “they”), die s-klank word “th” (soos die Engelse “third”) en ek het nou vergeet wat om met ʼn p-klank aan te vang, dalk ʼn “k”. Buiksprekers verander met ander woorde hul lipklanke met soortgelyke, maar liplose klanke. “So kan ngens thir jou duikkok the thoorde ka staan.”

"Poppespel", olie op doek, 25x25cm

“Poppespel”, olie op doek, 25x20cm

III

ʼn Paar weke gelede woon ek ʼn werkswinkel in die skilder Andries Gouws se ateljee in Jamestown (naby Stellenbosch) by. Dit handel oor die gebruik van olieverfkleure (meer oor die werkswinkels hier). Eers meng mens verskillende kleurskakerings met die drie primêre kleure: magenta, siaan en suurlemoengeel. Plus wit, want wit is nie ʼn kleur nie. Dan gebruik mens hierdie kleure om aan ʼn stillewe te werk. Later word die drie primêre kleure met ander kleure vervang: soos indigo, Indiese rooi en rou sienna. Plus wit, want wit is nie ʼn kleur nie. Of magenta, viridien en gebrande omber. Plus wit, want wit is nie ʼn kleur nie. Die teorie is dat ʼn beperkte palet die skilder uitdaag om versigtig oor kleur en kleurkombinasies na te dink. Dis soos om ʼn lied in ʼn sekere sleutel te komponeer, of om ʼn gedig in ʼn vaste vorm te moet skryf.

In Andries se ateljee is uie, eiers, rissies – objekte wat die skilder van stillewes verder uitdaag om, benewens kleur, oor vorm en tekstuur na te dink. Dis die tweede keer dat ek die werkswinkel oor kleur bywoon en voel effe verveeld met uie, eiers en rissies. Ek sou foto’s kon gebruik om aan landskappe te werk, maar ek weet ʼn belangrike deel van die werkswinkel se metodiek is om fyn waar te neem. Wat kan ek as monster vir my volgende stillewe gebruik?

"Poppekas", olie op doek, 25x20cm

“Poppekas”, olie op doek, 25x25cm

IV

Terug in Kaapstad, ná die werkswinkel se eerste dag, gaan loer ek wat op Versindaba aangaan. Breyten Breytenbach se nuwe digbundel, Die na-dood, en ʼn nuwe versamelbundel, Die singende hand, is pas gepubliseer. Elke oggend hou ek by ʼn winkelsentrum net buite Jamestown stil om koffie te drink en om iets vir middagete te koop (ʼn lekker ongeskikte kaas, tamaties en sommer ʼn fles rooiwyn as digestief – wit, rooi, rooi). Daar is ʼn boekwinkel in die sentrum, nie die tipe winkel waar mens sou verwag om poësie aan te tref nie. Ek waag ʼn kans en doen navraag. Hulle het kopieë van albei Breytenbach se nuwe boeke (Jammer Louis, ek kon nie wag nie). Ek vat sommer die twee boeke ateljee toe saam en besluit om ʼn stillewe daarvan aan te pak. ʼn Bottel gedistilleerde terpentyn (in Kleinmond vervaardig) beland saam met die boeke in die prent.

Die volgende dag hou ek weer by die winkelsentrum stil om koffie te drink en om iets vir middagete te koop (dolmades, groenboontjies en maaskaas – groen, groen, wit). Op die winkelrak loop ek ʼn reeks poppe raak. Ek haal een af. Sy lyk soos ʼn Barbie, maar kos R36-90, goedkoper as gister se ongeskikte kaas. In Ronelda Kamfer se bundel “Hammie” skryf die digter-spreker oor haar suster Allisen wat in ʼn winkel “tussen/ Barbies en Ninja Turtles” afdwaal en dan wegloop. Hierdie laaste gedig in die bundel se titel is “Wees lief vir mekaar, kyk agter haar Neldie, sy’s jou suster…” In die inhoudsopgawe word die gedig egter as “Bonusvers” aangedui. Ek dink ek hou dalk meer van “Bonusvers” as titel vir die gedig, juis omdat hierdie laaste gedig so belangrik vir die digbundel as geheel is. Ek lees dit as ʼn tipe sleutelvers. Ek hou ook van die feit dat die twee titels verskil. Eindes is waarskynlik selde eenselwig. Die laaste gedig in Die na-dood se titel is ook “die na-dood”. Dit verwys na “lig wat lankal weg is/ en nou eers brand”. Alhoewel die inhoudsopgawe dit as laaste gedig aandui, is daar ʼn leë bladsy daarna, gevolg deur vier reëls wat in kursief gedruk is – ʼn tipe motto as laaste woord of refrein. Die laaste gedig is nie die laaste gedig nie.

Hierdie gedagtes tussen die speelgoedrakke ter syde; dalk kan ek vandag die Barbie look-alike pop as model gebruik. Die probleem met só ʼn pop is egter dat dit baie maklik kitsch kan lyk as mens dit in ʼn skildery gebruik. Dis egter die tipe uitdaging waarvan ek hou – ek werk immers meestal aan landskapskilderye. Ek dink aan die versameling Afrika-maskers in Andries se ateljee. Dalk kan die pop met die maskers in gesprek tree. Wat sou hulle vir mekaar kon sê?

Verwysings:

“(die buikspreker)” uit Breyten Breytenbach, Die singende hand: Versamelde gedigte 1984-2014 (2016, Human & Rousseau), p. 702.

“Wees lief vir mekaar, kyk agter haar Neldie, sy’s jou suster…” uit Ronelda S. Kamfer, Hammie (2016, Kwela), pp. 94-95.