Versindaba
~ die Afrikaanse digkuns in een kraal ~

Die een voordeel van universiteitskampusse is middagetekonserte - stukkies vrede so tussendeur merkwerk en kleinlike akademiese politiek. Ek het ʼn paar weke gelede ʼn pragtige weergawe van Schubert se toonsetting van Der Erlkönig in die Musaion gehoor. Die Musaion, op die kampus van die Universiteit van Pretoria, is deur die argitek Brian Sandrock ontwerp en het sterk Brasilies-modernistiese invloede; ʼn lieflike stukkie argitektuur, saam met die Amfiteater, wat daaraan vas is. Hierdie Woensdag en Donderdag word daar ʼn Chopin en Schumann Fees aangebied. Vir besonderhede loer hier in.

As ʼn mens by ʼn nuwe kantoor intrek, word jy deur al jou ou lêers gekonfronteer - hetsy elektroniese houers of bokse vol stowwerige velle papier. Soms is stukke verlore papier nog elektronies opspoorbaar, soos die stel grafiese gedigte hier onder, wat in ʼn ander formaat in my bundel Retoer opgeneem is.

Ek het die gedigte geskryf in ʼn tyd toe ek V.Y. Mudimbe se boek The Invention of Africa gelees het - onder andere oor hoe die “ander” in sketse voorgestel word. Voor ʼn kunstenaar die “ander” as anders kan voorstel, moet die “eie” eers vasgepen word. Dis deels hoekom ek die “Drawn from life” by die skets wat ʼn besigtiging van Sara Baartman adverteer so interessant vind. Dis die dae voor fotografie.

Maar fotografie is natuurlik ook nie onskuldig nie. Dit hang af waarna jy mik, komposisie, wat jy beklemtoon. Ek kom op die volgende aanhaling af: “The photographer, like the artist and the scientist, seeks to control color. Often this means recording as accurately as possible the hues in a given scene. At other times it means achieving the color that best evokes the mood he seeks in an image - by manipulating light sources or angles and by controlling the processing and printing of the film. Far from being simple to control, color is as transient as light itself.”

Ek het in hierdie tyd die Musée d’Orsay besoek en oor die meng van kleure deur vroeë skilders begin oplees. Vir wit het hulle byvoorbeeld witlood gebruik en vir swart bitumen, of teer. ʼn Probleem met beide is egter dat die kleur redelik vinnig verslaan.

Die tema van verganklikheid - wie se woorde bewaar word, en wie s’n verslaan - is iets wat my nog altyd gefassineer het. Ek het hierdie gegewens en my jeugdelike obsessie met postkoloniale teorie toe in die reeks gedigte ingemeng en sketse gemaak om daarmee saam te gaan. Toevallig vind ek dit vandag tussen ander lêers op ʼn ou laserskyf.

Ek hang dit hier op, meer vir my eie rekord as enigiets anders. Pixels teen die verganklikheid. Ek wou dit destyds net so in die bundel insluit, maar is geveto. Seker maar beter so. Die meerderheid van die bundel se resensente was negatief oor die pensketse.

Aanhaling uit: John Hedgecoe. 1978. The Art of Colour Photography. New York: Simon and Schuster.

ONS DOEN NET ONS WERK

by watter verdieping sou die hyser stilhou in die nag?
buik vol reënjasse, donkerbrille vir irisse
- hoëveld winterbleek -
verstarde onbegrip
wat tot waansin in pupille spiraal

by watter verdieping sou die hyser stilhou in die nag?
nekke deur senings aan handskoene verbind
druk hysbak- en tweerigtingradioknoppies
gespe boeie om polse, wurg strotte, plathand oorskulpe
ysterhande in kunsleer met nylon nate

by watter verdieping sou die hyser stilhou in die nag?
die antwoord in leggerkabinette
growwe grein op foto’s, onbehendige sketse
deur ooggetuies dikteer, aantygings, bystanders,
organogramme, beskrywings deur “bronne”

ek vra weer:
by watter verdieping gaan die hysbak stilhou in die nag?

Die staatsdienswerkers se staking duur voort. Ek werk nog saam met die beeldende kunstenaar Jaco van den Heever aan ʼn opdragstuk wat ʼn gedig en ʼn houtskoolskets met mekaar laat praat. Die onderwerp wat ons gekies het, is JG Strijdom/Helen Joseph-hospitaal in Johannesburg. Dis waar Jaco gebore is. Hy teken die hospitaal van agter, met ʼn verbrandingsoond in die voorgrond.

Die gedig waaraan ek werk om daarmee saam te gaan worstel met temas van geboorte, dood, en taal - woorde soos “elmboog” en “sjibbolet”.

Vrydagaand in die Centurion-teater opgetree, met Erika Strydom op agtergrondstem en kitaar. Saterdagoggend na ʼn bespreking van my kollega Sakhela Buhlungu se nuwe boek oor COSATU (”The Paradox of Victory”) by die Boekehuis in Aucklandpark gaan luister.

Daar’s ʼn aantal insidente wat by Helen Joseph-hospitaal afspeel. Stakers wat weier om pasiënte deur te laat. ʼn Dokter kruip onder ʼn draad deur om by die hospitaal in te kom. Die polisie skiet met rubberkoeëls. Stakers brand bande in die straat. Dit gee Jaco se skets ʼn heel ander spin.

Saterdagmiddag saam met Erika en Drikus Barnard (ook bekend as Brixton Barnard) in my dieseltrok geklim om Modimolle toe te ry; om vir die Nuwe Hervormers te gaan optree by ʼn naweekkamp by ʼn oord buite die dorp. Die tema van die Nuwe Hervormers se naweek is: “Hoe lewe ek voluit in hierdie land?”

Op pad stop ons by ʼn nedersetting bestaande uit ʼn truck stop en ʼn hotel, net van die N1 af, om Drikus se vloeibare verversings aan te vul. Luister na die countrysangeres Mary Gauthier terwyl ons ry:

Fish swim, birds fly
Daddys’ yell, mommas’ cry
Old men sit and think
I drink

Buite Modimolle lekker gesprekke om die braaivleisvure, ook vir Sakkie Spangenberg ontmoet en ʼn paar mense raakgeloop wat ek lank gelede geken het. Al neem ek nie aan georganiseerde religie deel nie, is hierdie my “kerk” se mense - mense wat dink, al is baie van hulle nie “old men” wat sit en d(r)ink nie.

Val om 11-uur die aand weer in die pad terug Johannesburg toe, want ek moet Sondagoggend 8-uur by die SAUK in Aucklandpark wees vir ʼn opname. Mary Gauthier sing:

Chicken T.V. dinner
Six minutes on defrost three on high
Beer to wash it down with then another
Some whiskey on the side

Ek hou van die halfrym - “high” met “side” en “dinner” met “another”. Ek hou ook van hoe sy die “high” beklemtoon deur dit op ‘n hoër noot te sing en dit uit te rek.

Ry Sondagmiddag weer Centurion-teater toe vir ʼn optrede oor die werk van Antjie Krog - saam met Coenie de Villiers, Jak de Priester en Herman van den Berg - deur Jannie Moolman georganiseer. Dis ʼn groot sukses - vol saal en nege splinternuwe toonsettings van Antjie Krog-gedigte.

ʼn Besige naweek dus. Dit neem ure se slaap om te herstel. Vanoggend bied die regering die stakers meer geld aan. Maar die bande buite Helen Joseph-hospitaal hou aan brand. En Mary Gauthier sing:

Fish swim, birds fly
Lovers leave, by and by
Old men sit and think
I drink…

Of is dit nou: I fiddle? Een van my studente kom sit in my kantoor om oor die staking te praat, oor die gevegte in die ANC: “The center isn’t holding,” sê hy. Onwillekeurig dink ek aan een van my eie lirieke van lank gelede: “‘n Stad wat brand lyk van ver af mooi.”

Ek stel voor ons almal ondersteun Brink en Gordimer in hierdie aksie.

Ek het hierdie foto by Liezl Steffens gesteel, uit Oopmond se Facebook-biblioteek. Vir die rekord: Ons het verlede Saterdagaand, 14 Augustus 2010, nog ʼn Oopmond by Steak & Ale in Lyttelton gehou. Dis ‘n poetry slam met ‘n verskil, want die gedigte word op die plek getoonset ook. So ontstaan twee nuwe songs by elke geleentheid. 

Heel voor sit Emile Swiegers van die Tuindwergies, wat sopas ʼn buiging by Oppikoppi gemaak het. Agter, van links na regs, is Melt Sieberhagen, Dawie de Jager (ook van die Tuindwergies), Ronel Nel, Nardus du Plooy (van die Kaalkop Waarheid), Johannes Prins, Rene Bohnen, Johannes van Jerusalem, Jaco Lotter (ook van die Kaalkop Waarheid), Niel van Deventer en ek, met die wynglas in die hand en die hartseer uitdrukking onder die National Union of Mineworkers-pet.

Dis die eerste keer dat een van my pogings getoonset is - deur Emile en Dawie van die Tuindwergies - en ek is heeltemal stomgeslaan oor wat hulle daarmee kon doen. Ek skat as die Oopmond-span genoeg nuwe komposisies het, moet hulle ʼn CD opneem.

Ek dink die volgende een vind op 23 September om 18:00 in Nelspruit se stadsaal plaas.

Die jaar 2002. Dis vreemd, as ʼn mens nou gaan krap in die onlangse geskiedenis, hoe ver terug dit voel. In Januarie daardie jaar neem Doctors Without Borders standpunt teen die Suid-Afrikaanse regering in en voer generiese medisyne vir HIV-lyers in; in weerwil van Suid-Afrikaanse patentewetgewing.

In Februarie teken ek ʼn skets van ʼn art deco porseleinbak met ʼn sonbril en motorsleutels:

Uit watter gedig kom dit? Die sonbril en die motorsleutels? “Soek na sonbril en motorsleutels…” Mense is by ʼn vakansieoord. Daar is ʼn tragedie. Hare, bloed. Die digter soek sy sonbril en motorsleutels.

Aan die einde van Maart vra die minister van gesondeheid, Manto Tshabalala-Msimang, die grondwetlike hof om die verskaffing van nevirapine aan HIV-pasiënte te staak. In Julie spreek Nelson Mandela homself, heel subtiel, teen die regering se gebrek aan konkrete optrede teen HIV uit.

Op 1 Junie sterf die omstrede krieketspeler Hansie Cronjé in ʼn vliegongeluk. In Oktober ontplof ʼn aantal bomme in Soweto en een in Bronkhorstspruit. Die Boeremag aanvaar verantwoordelikheid. Ek moet in Harare wees, want ek het ʼn skets uit Oktober 2002, wat dit aandui:

Ek hou van Harare, veral die inheemse bome. Ek ruil geld by ʼn man met ʼn kattebak vol banknote. By ʼn winkelsentrum laai ʼn vrou met kakieklere en bruingebrande bene saailinge by ʼn kwekery van haar bakkie af. Sy noem aan die werkers wat die plastiekhouers met die boompies in ontvang dat die “veterans” gister by haar plaas opgedaag het. Ek ry suide toe, gaan besoek die Great Zimbabwe.

Mbongani Ngema maak neem ʼn lied op wat Indiërs kritiseer. Dit word verban. Een of ander tyd in 2002 stel die Brixton Moord & Roof Orkes ons eerste CD Spergebied vry. Resensente is mal daaroor, maar ons verkoop nie duisende eenhede daarvan nie.

In 2002 vind die eerste Coca Cola Pop Stars kompetisie ook plaas. Die wenners, so sê die web se orakel, was ʼn groep genaamd 101. Ek wonder waar hulle vandag is. Ek sou ook verbaas wees as enige van die voormalige lede (of lede?) van 101 al ooit gehoor het van die Brixton Moord & Roof Orkes.

Ek leer ʼn lewensles: As resensente van iets hou, is die kanse goed dat dit nie goed gaan verkoop nie.

Ek probeer eerskomende Vrydagaand (20 Augustus) iets nuuts, by die Centurionteater. Ek het twee van Antjie Krog se gedigte, “Huwelikslied 2″ uit die bundel Verweerskrif en “Verhuising” uit Beminde Antarktika, getoonset en die talentvolle kitaarspeler Erika Strydom gevra om saam met my op te tree. Ons gaan hierdie twee toonsettings opvoer, asook songs van my twee CD’s Insomniak se droomalmanak (2003) en die meer onlangse Bleek berus (2009). Ek en Erika het ook besluit om ʼn paar Brixton Moord & Roof Orkes-treffers in te sluit, maar effe te herinterpreteer. Die vertoning is deel van ʼn woord- en sangweek waaraan kunstenaars soos Coenie de Villiers, Jak de Priester en Herman van den Berg ook deelneem. Kaartjies kos R100 en is by Computicket beskikbaar. Ek en Erika begin 20:00 speel.

Die jaar 2000 is ʼn skrikkeljaar. Ek en Irma woon in Brixton, Johannesburg. Ons huis, uit die 1920s, is kruipafstand van ʼn kroeg genaamd die Abelarde Sanction. Ons het eers gedink dis ʼn karateklub, maar by nadere ondersoek vind ons bottels bier en ʼn pooltafel. Ook ʼn kroegeienaar met ʼn geweer. Sy naam is Taz en later sou ons uitvind dat sy van Viljoen is.

In die Abelarde Sanction hang trade unionists en voormalige huursoldate uit. Sommige het gewere (nie die trade unionists nie). Een aand kom Kader Asmal met ʼn gevolg ook ʼn besoek aflê, die hemele alleen weet hoekom. Teen die mure hang koerante se lokplakkate, wat nuus aankondig soos: “Pastor drowns during baptism.”

Taz het ʼn klankstelsel en ʼn verhoog. Ek en ʼn vriendin, Liela Groenewald (wat ook in Brixton woon), begin om gigs daar te doen. Ons sing ons eie komposisies, meestal in Afrikaans. Net stem en kitaar.

Ek voel geïntimideerd op die verhoog, al is daar nooit honderde mense wat na die gigs toe kom nie. Ek dink ʼn naam vir ʼn denkbeeldige band uit - die Brixton Moord en Roof Orkes - en vra om verskoning dat hulle nie saam met my op die verhoog kan wees nie, aangesien hulle: sokker kyk/ dronk op die solder by die huis rondlê/ te moeg is om op te daag.

Min het ek geweet dat hulle een vir een sou aanmeld vir diens - in die Abelarde Sanction in Brixton.

In Februarie veroorsaak ʼn sikloon vloede in Mosambiek, waar my jonger broer Jan woon. Zimbabwe maak die Kariba-dam se sluise oop. In Maart tref nóg ʼn sikloon Mosambiek. Jan help met die pogings om hulp te verleen aan mense in nood. Ek en Liela neem ʼn show Oudtshoorn toe, vir die Klein Karoo Nasionale Kunstefees, Eeue in een teug. Om te beweer dat ons vir vol sale gespeel het, sou sake effe oordryf. Koos Kombuis kom luister darem wat ons aanvang. Ockert Greeff, ook van Brixton, speel djembe vir ons. Hy word die eerste lid wat by die Brixton Moord & Roof Orkes aansluit. Sy naam word Moord Greef en ek word Roof Bezuidenhout.

In April word Hansie Cronjé en ander daarvan beskuldig dat hulle krieketwedstryde gooi. In Junie sterf Mary Benson, wat onder andere ʼn biografie van Nelson Mandela geskryf het.

Ek werk aan ‘n digbundel oor Pretoria en Johannesburg.

Om van Oppikoppi te herstel is soos om van jet lag aan te sterk ná daardie lang vlug van Sydney na Johannesburg. Dis egter die moeite werd, veral gegewe die musiek wat ʼn mens daar hoor, die ou vriende wat jy raakloop.

Ek het reeds iets genoem oor die baniere met gedigte wat aan die luidsprekertorings langs die hoofverhoog gehang het. Dit het indrukwekkend gelyk. Die organiseerders sê hulle wil meer poësie op vele meer plekke ophang in die toekoms.

Maar die gedigte is ʼn side show. Oppikoppi gaan in die eerste plek oor musiek. Hoogtepunte?

Gil Hockman, die baskitaarspeler van The Buckfever Underground, het ʼn mooi solo set gedoen - net stem en akoestiese kitaar. Hy’t heel eerste gespeel, op die James Phillips Main Stage en afgesluit met ʼn cover weergawe van James Phillips se “Shot down.” Heel gepas. Ek’s bly ek het my donkerbril opgehad.

Vusi Mahlasela en Albert Frost. Vusi sing oor die feit dat hy altyd sal weet hy kom van Afrika, al loop hy in die strate van New York of Londen. Die mense sing saam, hande in die lug. Op die verhoog se backdrop is die gesig wat soos Jacob Zuma s’n lyk, wat gemaak het dat stommerikburokrate van beide Johannesburg en Pretoria die mense van Oppikoppi verbied het om die festival se plakkate op te hang. As die regime se politieke kommissarisse tog net ʼn blaadjie uit Vusi Mahlasela se song book kan neem… En ‘n sin vir humor iewers kan gaan aanskaf (dalk by Milan Kundera).

Cortina Whiplash. Hierdie vroue mag maar rock ‘n roll. Sommige van die band was voorheen lede van Rokkeloos. Daar’s veel meer aan hulle musiek as Loandi se bravade op die verhoog. Luister fyn.

Blk Jks. Wow! As daar een band is wat die grense van rock verskuif, is dit hierdie ouens. Four piece - drums, bass, lead kitaar, rhythm kitaar. Al vier sing, selfs die drummer. Kombinasie van Engels en Sotho. Weird, weird, weird, maar deksels mooi. Rock, jazz, mbaqanga, opera? Geen wonder dis een van die min Suid-Afrikaanse bands wat Uncut Magazine haal nie.

Van Coke Kartel se cover van Koos du Plessis se “Skadu’s teen die muur”. Hulle speel laat Sondagaand, net voor Jack Parow.

Ek was bekommerd dat ek nie van Die Heuwels Fantasties live sal hou nie, want dis moeilik op pop live te doen. Ek luister al ʼn rukkie daarna in die kar. Maar dit werk. “Ek soek pille vir Kersfees…” en:

As die donker my kom haal
en die here my nie soek nie
as die osoonlaag vergaan
en in ʼn kandelaar van sterre val
begrawe my hart op Klein Tambotieboom
en strooi my as oor die Bosveld-horison

Die tribute vir Valiant Swart. Ek hou veral van Francois van Coke se weergawe van “Buitenkant”. Hy begin met ʼn lae stem, skiet dan ʼn oktaaf op en skree:

Die wit kinders dans met die rastas vanaand,
hoor hoe sing daai boer van Babilon, hey hey,
Vrydagaand met ʼn bottel in die hand, Buitenkant…

Valiant klim self op die verhoog met Mystic Boer. Lumart en Bibi gaan mosh, maar die jonger fans verstaan helaas nie wat hulle doen nie.

Jack Parow? Ek het gemengde gevoelens. Interessante visuals, sommige heel pornografies. Aan die einde van sy set lyk dit amper asof hy moeg vir homself raak. Hy doen nie die songs met meer intelligente lirieke op sy CD nie. Te moeilik om die woorde te onthou? Nie crowd pleasers nie?

All in all ʼn lekker naweek. Ek’s bly ek het my overdraft verder laat sak om in die Kreef Hotel te bly, waar hulle tente vir ʼn mens opslaan met ʼn lekker dik matras in. Dis elke pennie werd, veral die ontbyt by ʼn tafel met ʼn skoon bord, die warm storte waar hulle musiek speel sodat jy nie self hoef te sing nie. Ek raak te oud vir Distrik 9, of Mordor, waar vyftienduisend mense met hulle tente en koelbokse en motorradio’s kamp (Dis die eerste keer dat al die kaartjies uitverkoop is).

Vriende vertel van ʼn toneel wat by ʼn vorige Oppikoppi afgespeel het. Mense in die tent langsaan raas ʼn bietjie (of baie) in oomblikke van passie. (Onthou tog, tente het nie baksteenmure nie!) Toe die jubelkreune ophou, vra die een toe die ander wat haar naam is.

“Amanda,” antwoord sy en vra: “And what is your name?”

“Robert,” antwoord hy.

“So, where do you come from?” wil hy van Amanda weet.

“Pretoria,” antwoord sy.

“O, is jy ook Afrikaans!” sê Robert toe heel ingenome.*

Heeltemal te veel mense in die Bosveld-horison se stof en as, heeltemal te veel pret. Ek dink aan die T-hemp wat Oppikoppi jare gelede gemaak het: “Young, gifted, and staying.”

Soms is dit darem moer lekker in Afrika.

__________________________________________
* Name verander vir obvious redes.