Andries Bezuidenhout

Andries Bezuidenhout. Ewigdurende uit die vlietende

Monday, September 16th, 2019

Ewigdurende uit die vlietende

Andries Bezuidenhout, Boodskap ter herdenking van Breyten Breytenbach se tagtigste verjaarsdag, Tuin van Digters, Breytenbach-sentrum, Wellington
13 September 2019

Ek sien so daarna uit om te hoor wat ander mense gaan sê en gaan sing dat ek hierdie inleiding kort en lig gaan hou – ʼn voorgereg, of  ʼn aperitief. Dis egter nie so kort soos Breyten Breytenbach se gedig “Andries se besinning” nie. [1] Ek het my besinning neergeskryf om dit die sweem van gewigtigheid te gee, maar ook omdat ek die geleentheid om vanaand iets te sê so intens waardeer. Wat ek sê kom uit die hart, omdat dit is waar gedigte, skilderye en sketse uiteindelik kom lê.

Wat kom eerste: die beeld of die woord? Grotendeels lees ʼn brief van Breytenbach, per elektroniese pos of soms gebundel, eerder soos ʼn gedig. Soms is gedigte briewe, soms dra skilderye woorde saam. Gedigte word soms met etswerk, skildery of foto gebundel. Meestal, met ʼn kunstenaarsverbeelding soos dié van Breytenbach, sukkel jy met kanon, klassifikasie, of die netjiese verpakking van sy gedigte, opstelle, skilderye, briewe en klankopnames in kartondose met etikette. Met die kunstenaarsverbeelding gaan dit nie oor beeld of woord, hoender of eier, pampoen of pit nie, nee, dit gaan oor dít wat jy sukkel om vás te vát.

Vir Breytenbach kan jy dus nie vasvat nie. Hy’s die nomadiese kunstenaar, wat sy verbeelding in tussenin ruimtes vind. Hy’s die een met vele mombakkies en name, hy’s die reisiger, hy’s die nie-burger van die middelwêreld, soos hy self daaroor skryf – die drywende wêreld, “the floating world”, soos daarna in Japan verwys word, dalk die vlietende wêreld in Afrikaans. Die ewigdurende, die standhoudende, kom vir Breytenbach as kunstenaar juis uit die vlietende, uit die besef dat die niet solied is, dat die niks ook als behels.

Nee man, gee ʼn oorsig van sy lewe, sê Francois Lötter. Vir diegene wat jonger as tagtig is, of selfs veel jonger, dus ʼn kort oorsig, as onbeholpe poging om tóg iets vas te vat:

Gebore op Bonnievale op 16 September 1939, ouers Hans en Kitty Breytenbach (Oubaas en Ounooi), broers Jan, Cloete, Sebastiaan (Basjan), suster Rachel. Verhuis op ouderdom vyf na die plaas Kafferkuilsrivier, distrik Riversdale, en in 1948 na Wellington, waar die familie ʼn winkel en ʼn losieshuis – hierdie huis – tot en met 1970 bedryf.

Matrikuleer in 1957, studeer daarna Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit van Kaapstad (Boerneef en Opperman as dosente), asook beeldende kunste aan die Michaelis-kunsskool.

Werk in ʼn boekwinkel, by ʼn uitgewer, ontmoet mense soos Jan Rabie en Marjorie Wallace, Peter Clarke, Ingrid Jonker, Abraham de Vries en Marius Schoon.

Reis in 1960 per skip na Europa, rondom die Middellandse see, gee Engels by ʼn skool in Noorweë.

Begin in Junie 1961 om in Parys te skilder, hoe dan anders?

Ontmoet vir Huâng Liên Ngo, of Yolande, wat ook aan die Sorbonne studeer, hulle trou in 1962 in Londen. Hulle koop ʼn woonstelletjie in Parys, het dit maar skraps. Skilder, raak in die anti-Apartheidsbeweging betrokke.

Chris Barnard kom kuier in Parys, por Breyten oor skryfwerk, stuur twee manuskripte Suid-Afrika toe. Dit word in 1964 as Die ysterkoei moet sweet en Katastrofes gepubliseer, albei bekroon met broodnodige kontantpryse.

Nog bundels volg, groot drama rondom sensuur en komitees oor pryse, veral die ontwykende Hertzogprys.

Breyten en Yolande kan Suid-Afrika nie besoek nie weens die Wet op Gemengde Huwelike (1949). ʼn Visum word toegestaan in 1973. Lewer ʼn toespraak: “Ons is ʼn bastervolk met ʼn bastertaal. Ons aard is basterskap. Dis goed en mooi so. Ons moet kompos wees, ontbindend om weer in ander vorme te kan ontbind.” Pandemonium.

Stig terug in Frankryk Okhela, besoek Suid-Afrika in 1975 as Christian Galaska, word gevang en gevonnis, tronk toe, twee jaar in eensame aanhouding. Mag skryf, maar nie skilder nie.

Ounooi sterf in 1978, mag nie die begrafnis bywoon nie, hulle hou die sel se lig aan, kyk deur die loergat.

Publiseer gedigte, pryse oorsee, plaaslik verban.

Op 2 Desember 1982 verbygelaat, terug Frankryk toe, word Franse burger in 1983.

In 1984 kom die Hertzogprys uiteindelik, maar nee dankie. [2]

Besoek Suid-Afrika saam met Yolande in 1986 vir die Rapport-prys.

Speel in die laat-1980s ʼn belangrike rol om gesprekvoering tussen Suid-Afrikaanse opponente aan te help, geskiedkundige ontmoeting by Dakar.

In 1989 weer ʼn gestoei oor visums om Oubaas se begrafnis by te woon.

Belangrike toesprake vanaf 1990, bedank uit die openbare lewe.

Stal in 1993 vir die eerste keer in Suid-Afrika uit.

Kwessies oor taal: “Net omdat die Fascis in ons midde in die water gepis het, beteken nie julle mag nie meer die woord water in die mond neem nie.”

Poetry International in 1994 in Rotterdam, te veel pryse om op te noem volg.

Die toneelstuk Boklied in 1998 by die KKNK, pandemonium.

In die 2000s, klasgee in New York, Kaapstad, voortgesette betrokkenheid by die Goreé-instituut.

Word in die 2000s ʼn rockster, met klankopnames soos Mondmusiek en Lady One.

Wys in 2005 weer ʼn toekenning van die hand, dié keer aan die hand van Pallo Jordan.

In Februarie 2007 word die Breytenbach-sentrum in Wellington geopen, Yolande stal van haar werk uit.

Sedertdien nuwe digbundels, essays, versamelbundels, pryse, al gaan hy net sy gedigte aan ʼn paar vriende wys. [3]

Dat die Breytenbach-sentrum hier in Wellington ʼn kunsgalery het, is dus nie om dowe neute nie. Ek het twee jaar gelede by die Johannesburgse Kunsbeurs in Sandton ʼn plesierige oomblik beleef, toe ek William Kentridge stip na ʼn akrielskildery van Breyten Breytenbach sien staar het. Ek wou ʼn foto met my selfoon neem, maar ek is bly dat ek daarteen besluit het – jy respekteer ander mense se tweegesprekke met kunswerke. Is dit effe banaal om die oomblik dan in woorde te beskryf? Ek hoop so. As Kentridge na ʼn kunswerk kyk, kyk hy stip – hy staan terug, sit dan sy neus amper teenaan die werk, bestudeer die tegniek. Sy gesigsuitdrukking verraai nie wat hy dink of voel nie.

Met Breytenbach se eerste kunsuitstalling in Suid Afrika is ʼn pragtige bundel, Painting the Eye, met afdrukke van skilderye en opstelle oor Breytenbach se kuns gepubliseer. In sy opstel gebruik John Miles die beeld van ʼn blinde bergklimmer uit ʼn Breytenbach gedig om oor sy kuns te skryf. Hoe kan ʼn blinde mens dan ʼn landskap waardeer? Miles skryf oor hoe Breytenbach in sy kuns probeer wys wat ons nie kan sien nie – die wind, liefde, toeval, verhoudings. As die wind jou hoed van jou kop af waai, gryp jy die hoed, nie die wind nie. Hoe skilder jy dít wat ons nie kan sien nie? Hoe skryf jy oor dít wat ons nie kan sê nie. Jy skilder daaroor, jy skryf daaroor. John Miles kom tot die gevolgtrekking: “Dit alles word geldig gemaak op die utopie van die papier en die doek. Utopie: die nie-plek, die groot ontstellende leegte. Want daar is niks buiten die bewussyn nie en die bewussyn is niks.” [4]

In dieselfde bundel skryf Breytenbach oor die kunsmaakproses as anargie: “Only anarchy can save us from mayhem. Our innocence was to believe in the kindness of the human spirit and the perfectibility of the human intellect. The anarchy I’m proposing has to do with the unremitting questioning of all shapes and exercises of power. The human condition, as far as I’m concerned, ought to be that self-incendiary moment of uprising and derision in the no-time void. You have to work through the layering of painting to attain the nakedness of non-being. Along the way the I must be ceaselessly invented, if only to have a (disintegrating) observation post.” [5] Ek dink hierdie aanhaling praat oor kuns, maar ook oor ʼn politieke verbeelding. Is dit waaraan Kentridge staan en dink het? Jy vat Breytenbach se kuns nie maklik vas nie.

Tóg is hierdie ontwykende Breytenbach ook lyflik. Hy’s gebore en soos almal van ons het hy met sy geboorte reeds begin sterf. As hy skryf oor toe hy op 16 September 1939 op Bonnievale uit sy ma se skoot gebeur het, was die verderf reeds in sy pa se saad. Sy heel eerste gedigte gaan oor doodgaan – ons weet die dood begin by die voete – en sy heel laaste gedigte, oor so paar dekades, sal steeds oor die dood gaan. Hy moet sy vyandige voete paai, skryf Breyten, “want ek moet nog leer om te sterf/ want ek moet nog besluit omtrent die wyse waarop”. [6]

Telkens bewonder ek hierdie sterwende Breytenbach wat so met sy vyandige voete kan dans, wat so soepel beweeg. Ek onthou hoe Breyten en Bibi Slippers by die Dansende Digters-fees kon dans, Ko Un wat al Koreaans om hulle draai. Is daardie gedigte oor die dood ʼn tipe portret van Dorian Greyten Greytenbach? Nee, ek dink dit het meer met die dissipline van joga te doen. Om immers vir die dood reg te maak, is juis om te lewe.

As Breytenbach oor die middelwêreld skryf – daardie wêreld van nie-burgers, diegene sonder staat, vlugtelinge, kunstenaars wat deur hul eie mense onteien is – verwys hy na Hannah Arendt se beskrywing van Heimatlosen en Jacques Derrida wat beskryf hoe die wêreld se gasvryheid teenoor vreemdelinge taan. [7] Ontheemdes as kunstenaars, as reisigers, as mense wat aansukkel sonder visums en ander papiere. Juis uit daardie vlietende wêreld kom betekenis, nuwe vorme van bestaan en begrip – ʼn kunstenaarsverbeelding, maar ook ʼn politieke verbeelding.

Breytenbach is Parys, waar hy skilder, hy’s Vietnam, van waar hy liefde vind en voorvadergrafte besoek, hy’s New York, waar hy in kreatiewe skryfkuns klas gee, hy’s Goreé Eiland, waar hy help om kerkers en kettings in ontmoeting en verbeelding te omvorm, hy’s Spanje, waar, vermoed ek, hy werklik tuis voel as sy buurman hom uiteindelik nooi om uit sy eie vaatjie wyn te drink, maar ook ʼn plek is waar taal en identiteit so onverbiddelik aan die vorm van die nasiestaat beur soos hier ter plaatse, sodat mens daaraan herinner word dat ʼn tuiskoms altyd tentatief is.

Tog sukkel ek met die idee van Breyten Breytenbach as ʼn ligvoetige kosmopoliet, iemand wat van nêrens vandaan kom nie en daarom orals tuis kan wees. Ek beleef hom as ʼn Bolander – jy hoor dit in hoe hy praat, jy sien dit in hoe hy lyk – niemand kan die Boland in Breyten mis hoor of mis kyk nie. Dis in sy brei, dis in hoe hy beweeg, dis in sy wynglas. Telkens is ek jaloers op daardie tipe behoort aan ʼn plek met ʼn diep geskiedenis – ewenwel een van baasskap en slawerny, maar ook een van ʼn wedersydse verstaan en verstandhouding, gevorm deur berge en plase waar die sakrament van brood en wyn in die seisoenale ritme van winterreën verbou word. Dis ʼn stuk Mediterreense beskawing wat die noorde van Afrika, die suide van Europa en die weste van Asië hier in die suide van Afrika oorvertel. Daardie klimaat, daardie boustyl, daardie handelsroetige hibriditeit van menswees, is ég Boland. My indruk van Breytenbach is dat hy so nomadies kan wees júis omdat sy menswees so diep in die Boland lê.

Dis net dat die see hier rond so anders as die Middellandse See is, soos Breytenbach in “Septembersee”, ʼn gedig oor exile, skryf: “onthou jy hoe witmaan-hoë branders/ flink agtermekaar/ soos muilspanne op ʼn skou/ af kon donder op die Strand se sand …” Dit teenoor die exile see, die een aan die Italiaanse kus, “ʼn ander, platter see, ʼn see sonder tornyne, ʼn see sonder skop” waar ʼn vissersboot “oor die einder kraal […] ʼn druppel aan die wimper van ʼn groen oog”. [8]

Om een van die belangrikste digters uit die vlietende wêreld effe aan te pas: ʼn Mens sou seker kon sê dat die Boland aan Breyten ʼn wonderlike reis geskenk het, sonder die Boland se helder berge sou hy nooit vertrek het nie, ook dat die Boland nou niks meer oor het om aan Breyten terug te gee nie. Om te kan vertrek, moet jy behoort. Deur te vertrek, behoort jy egter aan baie plekke – elk met ooreenkomste, maar ook ʼn eiesoortigheid wat die verbeelding op hol neem – ʼn wêreld met losieshuise, of dit nou Wellington of Ithaka is.

Laat ek dan afsluit met ʼn verwysing na ʼn gedig oor jeug en oudword, daardie gedig as vorm van berou, die een oor die “babelaasoggende” waar Breytenbach skryf oor toe hy en sy vriend “uit kon stap met ge-oliede koppe en lywe met nuwe krake in iedere sit en lit.” Waar hy skryf oor ’n “bliksemse son” wat “naaldskerp ’n wit doek aan die aarde probeer stik”:

om met spesiale lippe ’n eerste

bewerige koppie koffie af te sluk –

destyds, tjom, toe ons nog jonk genoeg was

om ons dronk vás te kon vát! [9]

Notas

[1] Uit die bundel Huis van die dowe (1967)

[2] Breytenbach het die prys van die hand gewys, omdat hy nie ʼn prys van die Akademie wou ontvang terwyl Nelson Mandela in die tronk was nie. Toe die Hertzogprys vir poësie veel later weer aan hom toegeken is, het Mandela hom persoonlik gebel om hom te oortuig om die prys in ontvangs te neem. Sien ook Francis Galloway se hoofstuk hieroor in breyten breytenbach: woordenaar woordnar (2019, Protea), hoofstuk 9.

[3] Hierdie kort oorsig saamgestel uit LitNet se biografie van Breytenbach, asook Francis Galloway se Breyten Breytenbach as openbare figuur (1990, HAUM-Literêr) en haar meer onlangse hoofstuk in breyten breytenbach: woordenaar woordnar (2019, Protea), hoofstuk 8.

[4] John Miles, “Ons reis deur die landskap, die groot-groot nie-plek.” Painting the Eye (1993, David Philip), pp. 51-52.

[5] Breyten Breytenbach, “The first hand-story (working notes).” Painting the Eye (1993, David Philip), p. 70-72.

[6] “Die dood begin by die voete” en “geb. 16 Sept. 1939, Bonnievale” uit Die ysterkoei moet sweet (1964).

[7] Sien Breyten Breytenbach, Notes from the middle world (2009, Haymarket Books), pp. 138-139.

[8] Uit die bundel Kouevuur (1969).

[9] Uit nege landskappe van ons tye bemaak aan ’n beminde (1993).

Andries Bezuidenhout. Elke oog sien anders

Thursday, January 18th, 2018

Twee weergawes van Matisse se skildery van olyfbome by Collioure

Pas klaar met Hilary Spurling se dubbelvolume biografie van Matisse. Soveel om oor na te dink, maar een interessante tema is Matisse se soeke na landskappe wat hom anders oor kleur laat dink het. Matisse het in dieselfde deel van Vlaandere as Van Gogh grootgeword. Soos Van Gogh was sy hele lewe ʼn reis na die suide – op soek na ʼn ander tipe landskap, landskappe met lig wat ʼn helderder palet in die verbeelding kon laat gloei. Matisse het in Bohain-en-Vermandois grootgeword, aanvanklik ʼn bakermat vir die verbouing van beet en later ʼn nywerheidsdorp vol tekstielfabrieke en werkswinkels. Matisse het sy belangstelling in tekstiel en ontwerp behou, maar wou ʼn ander tipe palet as die een van die landskap en die lae lig, om Brel aan te haal, rondom hom gebruik.

Soos Picasso en baie van die vroeë moderniste is Matisse klassiek opgelei. Skilders moes meesterwerke in die Louvre kon namaak en moes oneindige figuurstudies met gipsbeelde of mense as modelle skets en skilder. Leerlingskilders moes perspektief, vorm, proporsie en tekstuur bemeester. Die donker palet van die Nederlandse en Vlaamse skole is gebruik, met gebrande omber en ander skakerings van bruin as grondtoon.

Matisse, die meester van kleur, het baie van sy deurbrake gemaak as hy Parys verlaat het om op ander plekke te gaan werk: Belle Île, Korsika, Collioure in die Franse deel van Katalonië, Marokko, Tahiti en uiteindelik Nice, waar hy oorlede en begrawe is. Vir Matisse was die landskappe en die ander tipe lig telkens ʼn inspirasie om anders oor kleur en vorm te dink. Sy laaste werk het uit blokke suiwer kleur bestaan – sy ikoniese collages en die loodglasvensters van die Katolieke kapel buite Nice.

*

Sunny Skies se omslag met Walter Meyer skildery

“Ndinomntu Ngelendibik’ Ezulwini.” (As iemand tog net die hemel van my kon vertel)
– Ngqika, soos aangehaal deur S.E.K. Mqhayi

Ek dink op die oomblik baie oor landskappe, lig en kleur na, omdat ek Oos-Kaap toe verhuis het. Ek woon in ʼn klein universiteitsdorpie genaamd Alice, vernoem na Koningin Victoria se dogter. Die magistraatsdistrik heet steeds “Victoria East”, besef ek toe ek ʼn fotokopie by die hof laat waarmerk. Die stadsaal is die Victoria Memorial Hall. Die beroemde Lovedale College is hier, met pragtige Skotse klipwerk in van die neoklassieke geboue, asook die Universiteit van Fort Hare se kampus, wat nou meer as ʼn eeu oud is. Dit als was produkte van die Britte se koloniale sendingskooltradisie, wat teen die 1950s stoom verloor het en toe deur die Afrikanernasionaliste oorgeneem is. Ek wil egter nie nou veel meer oor die sosiale en argitektoniese geskiedenis sê nie – storie vir ʼn ander dag.

Dis die lig wat my fassineer. Alice is naby die Amatolaberge, omring deur heuwels met akasiabome en aalwyne. Die Groot-Visrivier en die Katrivier loop hier naby verby. As jy van hier af Hogsback toe ry, waar die laaste Engelse heen gevlug het, gaan jy ʼn inheemse woud binne. Soos die warm lug bo die Karoo styg, is daar lae wolke wat van die see se kant af aangerol kom, soms onder hoër vlieswolke in. Sonsondergange is asemrowend, op die manier wat pogings om dit te skilder kitsch sal laat lyk. Ek gebruik ʼn animasieprogram om die wolke se beweging te bestudeer.

Ek maak ʼn punt daarvan om nie ʼn plek te skilder as ek dit nie self besoek het nie. Hoe lank moet mens ʼn plek ken voor jy dit werklik kan skilder? Hoeveel skakerings lig moet jy eerstehands ervaar? Daar is soveel van die plante hier waarvan ek die name nog nie ken nie. Vir eers skilder ek dus die binnekant van Healdtown se kerk en nagtonele van Victoria se saal en ʼn meubelwinkel – plekke lyk eerderster as lig deur klein vensters filtreer word, of as daar straatligte is.

*

Sunnyside Flats deur Walter Meyer

“Indlebe ziya kubetabetana.” (Elke oor hoor anders)
– Ndlambe, soos aangehaal deur S.E.K. Mqhayi

Kort na Kersfees word die skilder Walter Meyer vermoor. Die eerste skildery wat ek van hom gesien het, is op die omslag van James Phillips en die Lurchers se album “Sunny Skies”. Die skildery se titel is “Huis met wit boom”. Vir my bly dit ʼn belangrike verwysingspunt. Omdat James Phillips van Springs af kom, het ek my altyd verbeel dat die skildery ʼn Hoëveldtoneel is – waarskynlik die Oos-Rand. Dit kon ook Yeoville wees, waar Walter Meyer in die vroeë-1990s gewoon het. Ek luister steeds elke nou en dan na Phillips se lied “Fun’s not over” – dit herinner my daaraan dat daar in Suid-Afrika nooit besliste breuke met die verlede gemaak word nie: “Just when we thought it’s over, we found it’s only just begun. Just when we thought it’s over, we’re still dying like flies underneath the sun …” Die uittreksel klink waarskynlik meer dramaties op oog as wat die lied op die oor is. Dit kom uit die vroeë-1990s, die tyd van die Derde Mag en die menseslagtings rondom die Oos-Rand se munisipale hostelle. Ek dink nie Suid-Afrika is ooit ʼn plek van nuwe beginne nie, al wil ons onsself verbeel dat daar soms wonderwerke gebeur. Daar is niemand om die hemele van ons te vertel nie. Op Facebook noem Catharina Scheepers, wat voorheen met Walter Meyer getroud was, dat die skildery op “Sunny Skies” van ʼn huis in Beaufort-Wes is.

Gus Silber skryf ʼn pragtige stuk oor Walter Meyer op Facebook, wat hy saam met ʼn foto van ʼn skildery, wat ek nog nie vantevore raakgeloop het nie, plaas. Dis van ʼn woonstelblok, een van daardie regte Johannesburgse modernistiese blokke wat so naby aan mekaar in Hillbrow staan, klinkerstene mynhoopgeel. Later noem Gus Silber die skildery se titel: “Sunnyside Flats”.

My Springs-toneel is toe Beaufort-Wes en my Hillbrow is toe eintlik ʼn voorstad van Pretoria. Die lug en lig in hierdie vier plekke lyk heel verskillend, tog is ek nie in staat om die twee plekke korrek te identifiseer nie. Met die opening van een van Walter Meyer se uitstallings het ek so ewe verduidelik hoe akkuraat hy met die afbeelding van Suid-Afrikaanse lig is. As ek my verbeel dat Beaufort-Wes Springs is, en Sunnyside Hillbrow, moet ek dalk meer versigtig oor Meyer se werk praat en skryf.

Soos Marlene van Niekerk in Louis Esterhuizen se onderhoud met haar noem, moet mens skilderye verkieslik persoonlik leer ken. Mens moet stip na kwasmerke in olie kan kyk, omdat olieverfwerke nie tweedimensionele objekte is nie – ʼn mens verf immers deels op doek omdat dit ʼn tipe tekstuur verkry. Verder lyk digitale afdrukke van kleur verkillend op elke bladsy of skerm, afhangende van die kleurskeidings wat met drukwerk gebruik word of die skerm se kleur- en ligverstellings (afbeeldings heel bo ter illustrasie). Ek troos my daaraan dat ek nog net afbeeldings van die betrokke twee skilderye van Walter Meyer gesien het.

Tog wonder ek oor my letterlike benadering tot die weergee van lig in olieverf en die idee dat elke plek ʼn unieke ligskakering het. Vir Matisse het lig en atmosfeer meer oor ʼn tipe inspirasie gegaan, soos sy naak modelle en vrugtebakke wat hy tot skakerings op sy doeke verwring het. Die realistiese skildertradisie gaan in elk geval deels oor oëverblindery. Doeke skyn nie soos wolke of straatligte nie en daardie vibrasie van lig word deels deur die kontrastering van ligte met donker kleure verkry. Vir eers wil ek nie die idee van plekgebonde lig opgee nie – dat ek die landskap hier veel beter moet bestudeer voor ek dit met oortuiging kan verf.

Bronne:

S.E.K. Mqhayi, Abantu Besizwe: Historical and Biographical Writings, 1902-1944 (geredigeer en vertaal deur Jeff Opland, Wits University Press, 2009). My vertalings is telefoontjiestyl met behulp van Opland se Engelse vertalings gedoen.

Hillary Spurling, The Unknown Matisse: A Life of Henri Matisse: The Early Years, 1869-1908 (Alfred A. Knopf, 2005).

Hillary Spurling, Matisse the Master: A Life of Henri Matisse: The Conquest of Colour, 1909-1954 (Alfred A. Knopf, 2007).

Andries Bezuidenhout. Nocturnes

Monday, November 14th, 2016

20161114_204746

1.

NAGSKAP

 

As ek ʼn kleur donkerder as swart kon vind

sou ek ʼn doek daarmee beskilder

en dan swart gebruik

om my landskap mee op te helder

 

ʼn Karakter in Kazuo Ishiguro se kortverhaal Nocturne aan die woord: “If it’s pop they want, it’s pop I play. R&B? Fine. Car commercials, the walk-on theme for a talk show, I’ll do it. I’m a jazz player these days only when I’m inside my cubicle.” Die karakter, ʼn musikant, is besig om van kosmetiese chirurgie aan sy gesig in ʼn hotel aan te sterk en ontmoet ʼn baie bekende aktrise wat soortgelyke chirurgie ondergaan het. Hulle kan mekaar se gesigsuitdrukkings nie lees vanweë die verbande nie. Hul nagtelike uitstappies en eskapades is vol misverstande, wankommunikasie en onbeholpe pogings om daarvoor te vergoed. Die musikant kan enige deuntjie speel, maar sukkel met menslike kontak.

 

20161114_204945

2.

Ek dink die afgelope tyd aan Suzanne Vega se “Night Vision”, ʼn lied van lank gelede. Uittreksels:

 

The table, the guitar

The empty glass

All will blend together when

Daylight has passed

 

Find the line, find the shape

Through the grain

Find the outline, things will

Tell you their name

 

Die olieverftegniek wat gebruik word om lig en donker te kontrasteer staan bekend as chiaroscuro – “chiaro” beteken lig en “scuro” donker. Rembrandt, Da Vinci en Caravaggio word gewoonlik as meesters van die chiaroscuro-tegniek genoem. Olieverf se glanskwaliteit – weens roulynolie en ander olies wat as basis gebruik word – maak dat die medium dit tot skerp kontraste leen. Suid-Afrikaanse landskapskilders soos Henk Serfontein en MJ Lourens gebruik die tegniek suksesvol – laasgenoemde werk egter meestal in akriel.

Dis baie moeilik om olieverfwerke in die chiaroscuro tradisie af te neem, omdat die oppervlak geneig is om te blink en lig terug te kaats, eerder as donker. Dis ʼn verdere kuns om hierdie tipe werke korrek te belig, sodat die kunswaardeerder nie deur gereflekteerde swart oppervlaktes verblind word nie.

Marsswart en ivoorswart is die mees algemene swart olieverfkleure. Kunsstudente leer tipies dat swart as suiwer kleur selde in die natuur voorkom. Min mense maak dus van suiwer swart gebruik en meng eerder ʼn donker kleur deur middel van ander kleure wat reeds deel van die gekose palet vorm. Indigo en gebrande omber maak ʼn heerlike swart. Indigo en Indiese rooi ook, maar dit het ʼn pers ondertoon. Om dit swarter te kry, kan ʼn mens ʼn leksel geel oker byvoeg. Hoe donkerder die donker, hoe donkerder kan kontrasterende kleure wees. As mens dan, op só ʼn donker doek, ʼn leksel helder byvoeg, gebeur die toorkrag van chiaroscuro.

Lig in die werklike lewe gloei, anders as op ʼn skilderdoek. Die ironie is dat donker kleure in olieverf beter gloei as ligte kleure, omdat dit lig beter reflekteer. Daarom kry die skilder slegs die effek van lig wat gloei as die kontras tussen lig en donker werklik tot die uiterste gedryf word. In skildertegniek gaan kontras nie net oor lig en donker nie, maar ook verskille tussen koue en warm kleure, asook versadigde (suiwer) en onversadigde (troebel) kleure.

Swart is die afwesigheid van ʼn oppervlak wat kleur terugkaats. Tog is daar altyd ʼn tipe weerkaatsing. As iemand swart klere aanhet, lyk dit nie asof die persoon se lyf verdwyn nie, behalwe as die persoon teen ʼn pikswart agtergrond staan en ʼn ultravioletlig sy of haar gesig belig. In sekere vertonings word hierdie effek gebruik sodat dit byvoorbeeld lyk asof iemand se hand (met ʼn wit handskoen aan) in die lug ronddryf. Die effek werk omdat die kontras tussen die swart en die wit so groot is.

 

20161114_205229

3.

NOCTURNE IN ROADSIDE LODGE MAJEUR

(of: die ontwykende balkesaag polka)

 

Hierdie hotelkamer. Watter melodie kan slaaptyd loop haal?

Sans klavier, plaat of kompakskyf, maar wel met wifi-sjibbolet

soek ek Chopin se Nokturne in E-mol majeur

wat op aanvraag aan skootrekenaarluidsprekers kom vyl –

 

toepaslik, die gevyl, die pianis saag immers deur klawer-ivoor.

Na hiérdie houtwerk is amper 23 miljoen keer geluister

en kommentaar gelewer, soos ene Crab, twee dae gelede:

 

Oh

My

Fucking

God.

 

ʼn Kwatryn? Waarderingstaal dun, so dun dat dit

deur optiese vesel ʼn ongelukstoneel tot hier kan frees:

“Meneer, asseblief, kyk anderpad, ry net verby.

Daar het niks in hierdie hotelkamer gebeur nie.”

 

Hierdie hotelkamer en ‘n heldere maannag se vrees

dat ‘n leegwit neonskerm my droom sal wees.

 

20161114_205026

4.

Om ʼn kleur donkerder as swart te vind is nie ʼn oorspronklike gedagte nie. My skoonma het my vertel van die outistiese seun wat knaend wou weet of daar ʼn kleur donkerder as swart was. Om hom te stil te kry, het sy ma bevestig dat daar wel so kleur bestaan. Die kind was verheug: “Dan gaan ek die huis daardie kleur verf, maar die gang swart verf – net om dit op te vrolik.”

Sedert 2014 bestaan daar wel ʼn kleur wat donkerder as swart is, omdat dit slegs 0.035% van lig terugkaats. Dit word “vantaswart” genoem, maar sommige mense noem dit “swartste”. ʼn Britse maatskappy genaamd Surrey NanoSystems het dit uitgevind. Die kleur donkerder as swart (vantaswart of swartste) is egter baie moeilik en duur om te vervaardig en bestaan nog nie as kommersiële produk in die mode- of kunswêreld nie. Dis jammer, want ʼn vantaswart T-hemp sal enige bierpens kan laat verdwyn.

Oor ʼn paar jaar gaan iemand ʼn kleur prakseer wat dalk selfs swarter as “swartste” gaan wees en dan gaan iemand uitwys dat “swartste” dalk eerder as “swarter” bekend moes staan. Dis egter nog in die toekoms. Die digterlike moontlikhede is natuurlik legio.

In haar nuwe digbundel skryf Susan Smith:

 

jy leer jou oë

om die donker te lees

om nagloper te wees

 

die begeerte

om die tuin vir laas

 

in besonderheid te herhaal

om die onthoude aarde

 

in biesies toe te vou

in pikbestrykte woorde agter te laat

 

Die gedig se titel is “Om die donker te lees”. Ek hou van hoe die digkuns die donker op ‘n ander wyse as die skilderkuns kan binnedring – die mooi beeld van Moses se waterdigte mandjie. Susan Smith natuurlik digter, maar ook skilder.

 

Aanhalings:

Kazuo Ishiguro, Nocturnes: Five Stories of Music and Nightfall (2006, Faber & Faber), p. 127.

Susan Smith, die aarde is ʼn eierblou ark (2016, Protea), p. 20.

Andries Bezuidenhout. Then you got away

Friday, November 11th, 2016

songs-of-love-and-hate

Daar is Leonard Cohen toe nou dood. Ek het gister sy nuwe plaat gaan koop en in die kar rondgery om daarna te luister. Dis pragtig. Ek treur nie oor sy dood nie. Almal het dit verwag en hy het dit self voorspel – dis die tema van sy laaste plaat. Op Facebook plak mense memes met aanhalings uit sy musiek en gedigte. Ek plaas self ʼn skakel na ʼn lewendige opname van “Avalanche”, een van sy mooiste en donkerste liedere, asook ʼn blog van lank gelede wat handel oor hoe hy Lorca vertaal het.

Dis eers toe iemand ʼn skakel na ʼn ou, ou opname uit 1970 op Facebook plaas dat ek emosioneel word – “Solidarity forever”, ʼn ou vakbondlied. Toe besef ek hoe verlore daardie wêreld is – in tye van Donald Trump, ons eie Plunderpresident, ʼn homofobiese NG Kerk vol hatige patriarge, studente wat geboue, klaviere en orrels afbrand.

Ek het ʼn paar jaar gelede al die pad Berlyn toe gereis om Leonard Cohen in lewende lywe te kon hoor speel. Hy sou Suid-Afrika toe gekom het, maar toe wil die land nie ʼn visum aan die Dalai Lama toestaan nie. Hy het die geskeduleerde konsert stilweg gekanselleer. As alternatief het ons Berlyn gekies, omdat dit ʼn stad met soveel historiese trauma is en omdat dit dalk juis toepaslik is om na ʼn Joodse sanger in die Waldbühne te luister. First we take Manhattan, then we take Berlin.

Nou is ons terug in die 1930s, aan die einde van Weimar – ter plaatse en elders in die wêreld. Dis dalk goed dat Cohen net die begin van die al die gruwels beleef het en toe besluit het om sy rug op dit als te keer.

Andries Bezuidenhout. In Wellington brand ʼn klavier – ʼn verleentheidsgedig

Wednesday, October 26th, 2016

Weer ʼn doenige dag vir joernaliste.
In Braamfontein brand Eybers se busse
en in Kaapstad loop studente en ʼn rektor parlement toe
waar die Minister van Finansies ʼn koek met ʼn graaf moet sny.
Ook in Wellington vlamme.
Bekommerd oor almal daar tik ek ʼn rooksein.
Ons is okay, sê Anne-Ghrett.
Dis net so neerdrukkend wat aangaan, sê sy
Een van die oudste, mooiste geboue
met die oudste klavier in die land
in as.
Wat sê mens hieroor?
In Bloemfontein se oorlogsmuseum
staan ʼn klavier wat die Tommiebarbare verniel het
toe hulle die aarde verskroei het.
ʼn Klavier lê ʼn hele wa vol
en staan ewe swaar op ʼn landskap as ʼn verhoog.
Die klavier stem my onrustig
maar ek weet watter vrae kom volgende:
Gee jy meer vir ʼn klavier om as vir mense?
As die saal brand, wie red jy – die mens of die klavier?
Ek bieg. Ek huiwer en oorweeg die opsies.
Dalk is dit die verkeerde vraag. Eerder:
Is jy bereid om jou lewe vir ʼn klavier te gee?

 

26 Oktober 2016, om 13:30. Soveel kan nog op een dag gebeur

Andries Bezuidenhout. ʼn Boekery in gemeen

Tuesday, October 25th, 2016

1.

Hierdie is ʼn blog oor boeke en ʼn man. Sy storie is deel van my gesin se oorlewerings, deels omdat ʼn hele aantal van die boeke wat op ons studeerkamer se rakke was, uit sy biblioteek gekom het. Die boeke se teenwoordigheid moes deur my ouers aan ons kinders verduidelik word, omdat sy naam voorin soveel daarvan geskryf gestaan het: “Ulrich”, soms “Ulrich Verster” – in ʼn kenmerkende handskrif.

20161025_135459

Ek weet nie hoe my ouers hom geken het nie. Dalk was hy net ʼn vriend van ʼn vriend, of só iets. Nietemin, volgens oorlewering sou Ulrich Verster Suid-Afrika verlaat om by ʼn monnikeorde in Frankryk aan te sluit. Hy het al sy boeke agtergelaat en eerder as om daarvan ontslae te raak (ek dink een weergawe van die oorlewering wil dit hê dat die boeke verbrand sou word), het my ouers en ʼn ander persoon aangebied om die versameling oor te neem. Die boeke is gevolglik in twee gedeel en ons het die helfte van die Verster-biblioteek ontvang. Ek weet Ulrich Verster het later ʼn aantal boeke oor filosofie gepubliseer, maar nie veel meer as dít nie.

20161025_135714

Ons huis is in die 1950s gebou en is deur die modernistiese argitek Norman Eaton ontwerp. Dis oorspronklik vir ʼn akademikus (dink ek – Dr. Hoffman, of só iets) en sy vrou gebou en was heeltemal te klein vir óns gesin – twee ouers en vyf kinders. Op hoërskool het ek en my oudste broer in die buitekamers gaan woon. Die huis is teen een van Pretoria se koppies staangemaak en moes, weens die helling en rotse, op verskillende vlakke ontwerp word. ʼn Somerstorm het ʼn vloed veroorsaak, wat teen die koppie afgespoel het en reg deur die huis gestroom het. Die parkethoutblokkies het op die grasperk uitgespoel en is, helaas, deur my ouers met keramiekteëls vervang.

Die studeerkamer en die boeke het egter oorleef. Dit was een van die mooiste vertrekke en was op ʼn hoër vlak as die sitkamer gebou. Dit het deur ʼn groot opening aan die een kant van die vertrek op die sit- en eetkamer neergekyk. Twee van die studeerkamer se mure het pragtige hout boekrakke gehad. Dis dalk om hierdie rakke vol te maak dat my ouers aangebied het om die boeke te neem.

Ulrich Verster, te oordeel aan die boeke, het ʼn diep belangstelling in klassieke letterkunde en filosofie gehad. Op hoërskool het ek Nietzsche (Engelse vertaling van “Also sprach Zarathustra”) en Kierkegaard (Engelse vertaling van “Enten-Eller”) probeer lees. Die “probeer” hier is belangrik. Sonder sukses. Dis dalk die verkeerde twee filosowe om op ʼn vroeë ouderdom en sonder ʼn sistematiese bekendstelling te kombineer. Marx se “Das Kapital” was ook daar, die Everyman’s Library se Engelse vertaling, maar my pa het dit in ʼn kas weggesteek, saam met baie ander verbode boeke (Mao, Guevara, Engels, Stalin, ens). Ook dít moes aan die kinders verduidelik word – dat daar sekere boeke was wat ʼn mens nie mog besit nie.

Toe my pa dood is en my ma besluit het om na ʼn kleiner woonplek te verhuis, het ek en Irma ʼn hele aantal van die boeke gekry. (Twee van die vyf kinders woon op ander kontinente en ʼn ander een het ʼn klavier gekry. Laat ek nou nie uitbrei en familievetes oor boeke en musiekinstrumente ontketen nie.) As ek nou so na ons boekrakke kyk, is die grootste deel van ons versameling klassieke werke steeds aan Ulrich Verster te danke.

DIE WOORD ARGITEK

Norman Eaton, van kleins af ken ek jou naam
en die woord Argitek. Dis ons wat onder jou skuinsdak woon –
die een in Pretoria wat teen ʼn koppie staan
in ʼn rotstuin met aalwyn, stamvrug, mispelboom.

Norman Eaton, jou huis van klippe, hout en glas,
vlakke, terrasse, biblioteek en buffet
staangemaak in Hoëveldse rant en gras.
– Mense met kinders laat ruimtes ander mates kry –

Norman Eaton, jy’t vir tralievensters nie beplan,
nog vloede wat die vloere breek,
teëls wat blokkies kil vervang,
prieel wat vrot, korrels hael wat verf afsteek.

Norman Eaton, al lê die tipuana op ʼn motorwrak,
sypel water deur mure en skinder die bure,
verdor die rose, versuip die geute, lek die dak,
kon ons darem betekenisvol sê: óns woon in ʼn Eaton.

2.

Nou die dag besoek iemand ons woonstel om afmetings te neem vir een of ander kwotasie. Hy steek op die drumpel vas, beduie na die boekrakke en sê: “Het julle nog nie van die internet gehoor nie?” Ek dink nie ek het ʼn volledige antwoord gegee nie, eerder iets gemompel: “Ons is albei dosente”. Dit was ʼn fout, want toe moes ons die studente-opstande bespreek – die lááste onderwerp waaroor ek op die oomblik ligte geselsies wil aanknoop.

BLACK HISTORY MONTH

sê die man se T-hemp
wat op kampus by my verbystap.
Gewapen met latté en croissant
gee ek die glimlag, daardie skinny decaf een
wat sê: “ons is nie almal so nie”
maar weet dat ons eintlik almal so is
al dink nie ek of hy so nie –
ek en die man met die T-hemp
wat op kampus by my verbystap.

3.

Ek sukkel om te slaap. In die kamer wat ek in ʼn ateljee omskep het, staan die boekrak met Engelse en ander nie-Afrikaanse poësie, asook dramatekste. Ek haal ʼn Penguin kopie van die Aeneïs van die rak af. Daar is twee kopieë van presies dieselfde uitgawe. Die een kom van Irma se kant van die familie en die ander kom van Ulrich Verster.

In die boek vind ek ʼn klein papiertjie. Dis ʼn faktuur van ʼn sportwinkel: Logan’s Sports, van Burgstraat in Kaapstad. Die faktuur is op 18 Augustus 1966 uitgemaak vir ʼn paar van iets wat soos “Dunlop” lyk – waarskynlik tennisskoene teen ʼn koste van R3.20. Dis egter die sketse op die faktuur wat my aandag trek, als met ʼn inkpen aangebring:

Die syaansig van ʼn vrou se gesig, haarstyl ʼn bob – diep uit die 1960s. ʼn Vrou wat by ʼn balkon se muur staan, moontlik in tennisdrag. Dalk is dit Seepunt se promenade. Nietemin, sy het ʼn kort minirok aan. Op die papiertjie se agterkant is ook ʼn aantal sketse. Weer ʼn vrou se gesig, maar omring deur geometriese partone van ʼn meer abstrakte aard. Die woord “knus” of “kuns” vorm deel van die skets. Langsaan ʼn rowwe figuurstudie van ʼn vrou in ʼn meer formele rok – moontlik ʼn aandrok, of dalk ʼn dagrok, met ʼn strik.

Daar staan ook geskryf:

MARGA

Dan, in ʼn reghoekige raam:

Greenpoint
Busstop 10
Mainhill
205

Dít als uit 1966 – twee jaar voor die Franse studente se opstande. Ek wonder wanneer het Ulrich Verster Frankryk toe vertrek. Van die boeke in ons rak kom nog uit 1969, so dalk was dit eers later. Nietemin, die sketse is vaardig en die handskrif op die faktuur lyk vir my soos dié van Ulrich Verster. Of dalk is dit Marga wat die Dunlop tennistekkies gekoop het en haar adres op die faktuur neergeskryf het.

20161025_13555220161025_135601

4.

Wat het van Ulrich Verster geword? Jare gelede, toe ek ʼn vorige keer wou uitvind, was die internet nog nie so ensiklopedies nie. Dalk weer probeer. Van sy vele publikasies het ek geweet, maar van die feit dat Verster ook ʼn visuele kunstenaars is, was ek onbewus. As skilder staan hy bekend as Ulrich de Balbian. In ʼn onderhoud beskryf hy homself soos volg:

“I am in my sixties, born of a German mother and Dutch-French father… I lived and studied in a number of countries, including Great Britain, France, Germany and Spain. I have doctorates in Philosophy and Theology and qualifications in Social Science and Fine Art. When I was young I did sociological research in South Africa, so I know certain areas, of this vast and very diverse (culturally and geographically) country. I worked as an academic (philosophy, art and world religions) so that I did not have to be dependent on the Art Industry for a living… Through philosophy I reflected deeply on many aspects of existence, including culture and more specially art, and the Western painting genre […] As social scientist and philosopher (I published fifteen books in that discipline, two in theology and others) researched socio-cultural aspects of art, for example the code of the discourse or socio-cultural; practice of Western Painting […] Too many artists, similar to the rest of the popular entertainment industry, felt the need to produce sensational work, so as to be noticed. I never was dependent on the art industry as I had other spruces of income as academic. I retired at forty from that so as to work full time on my art, and writing… I have studios in South Africa, Spain and France.”

Sy werk het ʼn sterk modernistiese inslag, amper soos ʼn nostalgiese hunkering na die tipe modernisme van die draai van die vorige eeu. Dis abstrak, maar met ekspressionistiese elemente. Verster beskyf dit self soos volg:

“I intentionally choose to paint, in the Western tradition, instead of working in the so-called New Media, creating installations, performance art, ready made, etc. I think and hope that there still is mileage in the Western tradition of painting… I see my work as totally experimental and a kind of serious research. Not merely in a cerebral or rational manner, but first of all on a sub-conscious level, exploring how we think about objects, how we perceive them, etc. […] The only other artist I have come across who works in this manner is the German Gerhard Richter. If someone wishes to understand my work better they should study his work (as well as Paul Klee, Kandinsky and the ideas of the Bauhaus) as he is my predecessor. I do not follow or copy him, but work in the same tradition as he, and they, did.”

Lees die volledige onderhoud hier. Daar is ook foto’s van ʼn hele aantal van sy werke. Dan is daar ʼn werf met nog meer foto’s van sy werk – dit is hier beskikbaar. Die onderhoud waaruit ek aanhaal is in 2012 gepubliseer. In Augustus hierdie jaar lewer Ulrich Verster kommentaar op die aantal kommentaarinskrywings:

“Thanks for the MANY kind remarks emailed to me… I literally paint 24/7 and ALL the time, while writing in between (philosophy), apart from feeding the many homeless who come to my place. I spend all my money on the latter.”

Die onderhoud het verwysings na ʼn Facebook-bladsy, maar dié bestaan nie meer nie. Van die ander skakels met kontakbesonderhede eindig ook in kuberdoodloopstraat.

5.

Uncanny in Engels. Seker “onthutsend” in Afrikaans. Ulrich Verster het ʼn agtergrond in sosiologie, alhoewel sy versameling boeke in ons rak eerder filosofie se kant toe gestaan het. Ek onthou ʼn paar boeke, onder ander Daniel Bell se “The End of Ideology” en miskien iets van Alvin Gouldner, wat as sosiologiese literatuur beskou sou kon word. Marx is een van die vaders van sosiologie, maar die twee ander belangrike figure (Max Weber en Emile Durkheim) was nie op ons rakke verteenwoordig nie. Ek dink daardie drie is in die 1960s reeds as die hoofkanon beskou. Dalk was dit deel van die ander helfte van die versameling.

Verder was Verster ook ʼn akademikus wat as kunstenaar gemoonlight het. Vir hom is daar ook ʼn wisselwerking tussen wetenskap en kuns. Die twee voed mekaar. Ek kan met daardie benadering identifiseer. Indien hy op die ouderdom van veertig kon aftree en die instandhouding van ateljees in drie lande kan behartig, moet hy op kommersiële vlak ook uitstekend vaar. Hy praat afwysend oor die besigheidskant van die kunsmark, maar hy doen dit waarskynlik as iemand wat reeds aansienlike kommersiële sukses behaal het. In die onderhoud praat hy byvoorbeeld oor die verskuiwing van die Weste na die Ooste en persoonlike kunsversamelings in die Ooste wat sekere openbare museums in die Weste ewenaar. Sy publikasieuitsette as akademikus laat blyk dat hy dit nie net om den brode gedoen het nie.

Ek weet nie mooi hoe om hierdie nuwe inligting te verwerk nie. As kunstenaar laat Verster my ʼn bietjie aan Karel Schoeman dink. Ek verwys hier na die feit dat Verster, soos Schoeman, deel van ʼn monnikeorde was (indien my gesinsoorlewerings korrek is), die ongelooflike volume uitsette, ʼn amper nostalgiese ingekeerdheid op die Westerse tradisie en ʼn oënskynlike verbintenis tot ʼn kluisenaarsbestaan.

Oor een ding is ek bitter spyt. Te oordeel aan die res van Verster se Suid-Afrikaanse versameling, moes sy boeke oor kuns en kunsgeskiedenis voorwaar indrukwekkend gewees het. Ek wens my ouers het eerder daardie deel van die biblioteek gekies.

Andries Bezuidenhout. Dorpsaal van dertigs (waarskuwing: kru taal in van die foto’s)

Thursday, August 25th, 2016

20160818_111423

Daar’s ʼn hele fotografieveld wat as “ruin porn” bekendstaan. Sommige van hierdie pornograwe neem foto’s van vervalle geboue in transisiesamelewings, plekke wat iewers heen op pad is vanaf kommunisme, kolonialisme en ander (nou) onwelvoeglike moderniseringsprojekte. Al wat bly staan, maar wat aan die verval is, is eertydse modernistiese betonmonumente. In die toekoms lê demokrasie, kredietkaarte en winkelsentrums.

In die Afrika-konteks kan mens seker na die werk van iemand soos Guy Tillim verwys, wat vervalle betonkonstruksies en omgevalle standbeelde in plekke soos Hillbrow, die Demokratiese Republiek van die Kongo en Mosambiek afneem (ek moet byvoeg dat Tillim ook mense afneem en dat mens hom daarom nie eintlik van ruin porn kan beskuldig nie – ruin porn gaan juis oor verval weens die afwesigheid van mense).

Die genre is nie net tot transisiesamelewings beperk nie. Ook in die VSA, waar demokrasie, kredietkaarte en winkelsentrums nou al gevestig is, is daar fotograwe wat tussen die beendere van reeds uitgediende winkelsentrums gaan rondmik, op soek na ʼn ongewone hoek, ʼn ligstraal wat teen ʼn gebreekte roltrap weerkaats, die afarm van ʼn lendelam winkelpop.

20160818_111202

Dis nie wat ek hier probeer doen nie, al ruik die foto’s dalk soos ruin porn. Die gebou het my diep geraak. Dis in Belfast, nou bekend as eMakhazeni, op die Hoëveld, ʼn entjie van die hoofpad wat Walvisbaai aan Maputo verbind. Mens ry die dorp binne en draai by die polisiestasie links. Daar’s ʼn park in die middel van die dorp. Munisipale werkers is besig om winterblare op te hark en dit aan die brand te steek. Outentieke Hoëveld wintertoneel. Daar’s ʼn klinkersteenkerk, seker uit die veertigs, en ʼn klokboog wat waarskynlik veel ouer is. Die bel is nie meer daaraan vas nie.

20160818_111528

Draai jy om, sien jy dit. Glenn Adler, wat jare gelede saam met my aan die Universiteit van die Witwatersrand gewerk het, het die styl “Highveld municipal deco” gedoop, met verwysing na Melville se openbare swembad wat plek moes maak vir ʼn winkelsentrum. Hierdie gebou was seker ʼn dorpsaal, maar is nou plek-plek sonder dak en heeltemal sonder deure of vensters. Dit het waarskynlik afgebrand. Eens was dit ʼn openbare ruimte. Anders gestel, dit was ʼn openbare ruimte vir sommige, nie almal nie. Twee graniettablette teen die muur – een in Afrikaans, een in Engels – beweer dat die gebou in 1934 voltooi is en deur Raadslid F.C. de Wit, Voorsitter van die Raad, “aangebied” is.

20160818_111740

Ek is nie seker of dit die dorpsaal was nie. Ek kry geen inligting oor die gebou – of bouval – opgespoor nie. ʼn Naambord bo die voordeur dui aan dat dit eens die Funda Community Hall was. Dalk is daar in Afrikaans na verwys as “gemeenskapsaal”. ʼn Ander kennisgewing verwys na die “Funda Development & Human Rights Resource Centre”. Daar’s ʼn tipe wapen wat ʼn gebalde vuis en ʼn ster voorstel. Verder lees dit: “Peace, Justice and Prosperity”, gevolg deur twee telefoonnommers en dan ʼn aanduiding dat befondsing van die National Development Agency af gekom het. Onderaan die kennisgewing staan: “Vera Stimulation Centre” (met ʼn latere draai deur die dorp het ek weer op die naam afgekom en dit blyk na ʼn kleuterskool, in die ou taal, te verwys).

Belfast is vernoem na Richard Charles O’Neill, op wie se plaas die dorp aangelê is – hy was ʼn Ier van Belfast afkomstig. Die dorp is in 1890 gestig. Die Ierse naam was waarskynlik in die Zuid-Afrikaansche Republiek aanvaarbaar weens die Iere se politieke goedgesindheid, of dalk eerder omdat die twee entiteite ʼn gemeenskaplike vyand gehad het. Twee belangrike veldslae, die Slag van Leliefontein en die Slag van Bergendal, het tydens die Anglo-Boereoorlog hier plaasgevind. Laasgenoemde was die laaste konvensionele veldslag tussen Brit en Boer, aan die einde van 1900, toe die Boere se tydelike hoofstad na Machadodorp en uiteindelik na Nelspruit teruggeval het en die oorlog tot die guerrilla-fase oorgegaan het. Hier was ʼn konsentrasiekamp.

Ek vind twee historiese foto’s. Die eerste is van ʼn spoorwegkanon wat blykbaar te laat aangekom het om deur die Britte tydens die Slag van Bergendal gebruik te word. Dit was nie nodig nie – die Britte het in elk geval gewen (bron).

BL_9.2_inch_railway_gun_Belfast_August_1900

Die tweede is van ʼn treinwa wat met “Boer refugees” by Belfast aankom, waarskynlik om hulle by die konsentrasiekamp af te laai (bron).

Telfer-dunbar_J_Q72488

Deesdae boer hulle met tulpe hier. Die verkeer van die jaarlikse Tulpfees het een keer veroorsaak dat ons vir twee ure op die hoofweg in ʼn verkeersknoop verstrengel geraak het en dat ons Kaapse vriende hul vlug ná ʼn naweek in Maputo verpas het. Hier’s ook steenkoolmyne en graniet word ontgin. Toeriste uit Johannesburg vang forel in die omgewing se damme.

Ek voel nie lus om woorde aan die dorp se bevolkingsamestelling af te staan nie – belangstellendes kan hier daarna gaan kyk.

Die bevolkingsamestelling se kategorieë is egter heel lewendig in die gesprek wat teen die bouval se mure gevoer word. Alhoewel die ruimte nie meer amptelik as gemeenskapsaal dien nie, gebruik die gemeenskap dit ruimskoots om met mekaar te kommunikeer. Een gesprek vind in die bouval se eertydse voorportaal plaas, teen vier muurpanele (in die foto’s hier bo). Oor wat mens van die kommunikasie kan maak, is ek onseker. ʼn Interpretasie hang seker af van hoeveel outeurs daarby betrokke is. Indien dit meer as een outeur is, is dit ʼn gesprek. Indien dit slegs een outeur is, is dit ʼn boodskap. Ek sukkel om van die handskrif(te) afleidings oor outeurskap te maak.

ʼn Teks of gebou kan op verskillende maniere gelees word. Een manier om hierdie gebou te lees – as gedig, of andersins – is seker maar om dit as metafoor vir ʼn bouvallige en gebroke nasie aan te bied. Die buitekant praat van vrede, geregtigheid en voorspoed. Die binnekant is eerliker en praat van onopgelosde trauma, ewigdurende haat en oorlog. Ek sou ‘n gedig hieroor wou skryf, maar ek dink nie ek is nou in staat om dit te doen nie. Dis ‘n pragtige bouval. Dalk hoef mens niks by te voeg nie.

Andries Bezuidenhout. Skilder, komponeer, dig – ʼn liefdesdriehoek

Thursday, July 21st, 2016

20160715_105623

I

In sy biografie van Arnold Schönberg beskryf Malcolm MacDonald die Oostenrykse skilder Richard Gerstl só: “In recent years he has come to be recognized as one of the most original and underrated painters of the early Expressionist period.” Hierdie relaas oor liefdesdriehoeke begin dan met ʼn skildery deur Gerstl in die Leopold-museum in Wene, ʼn selfportret. Die werk is na alle waarskynlikheid in 1902 geskilder, toe Gerstl nog maar 19 jaar oud was. Die jong kunstenaar staan teen ʼn blou agtergrond met ʼn doek om sy lyf gedraai. Sy hare is kort teen sy kop gesny en hy het ʼn effe aansitterige snor wat waarskynlik deur ʼn pedantiese barbier gesnoei is. Die lig in die galery maak dat die blou agtergrond effe pers lyk, met ʼn rooi blerts lig aan die bokant van die doek. Die jong skilder het waarskynlik voor ʼn vollengte spieël gestaan en verf.

Die radikale geograaf David Harvey noem Parys die hoofstad van moderniteit. Dis seker waar as mens aan Haussmann se massiewe openbare werke dink, asook die pogings om ʼn sekulêre, republikeinse staat tot stand te bring. Hierteenoor het Wene, ten minste vir ʼn tyd lank, gestaan vir die idee van ʼn terugkeer na die Ou Orde (Metternich en die Kongres van Wene). Teen die laat-1800s het dinge in Wene drasties verander. As ek nou vir ʼn oomblik so aansitterig soos Gerstl se snor mag wees (en die geleentheid gegun word om hare te kloof), kan mens seker beweer dat Wene die hoofstad van modernisme is. Parys is veel vroeër met baksteen en troffel herbou, maar Wene was die plek waar vele van die impulse vir modernistiese revolusies in die kunste gebore is. Dink maar aan die impak van iemand soos Schönberg. Die vierde beweging van sy Tweede Strykkwartet, op. 10, word beskou as een van die belangrikste keerpunte in die ontwikkeling van modernistiese komposisie (luister hier daarna). Die eerste drie bewegings is in bepaalde sleutels gekomponeer, maar in die vierde beweging begin hy om sy eksperimente met atonale musiek in werking te stel. Hierdie stuk is in 1908 gekomponeer en die laaste twee bewegings verwys na gedigte deur Stefan George. In die vierde beweging:

Ich fühle luft von anderem Planeten.
Mir Blassen durch das dunkel sterven gesichter
Die Freundlich eben noch sich zu mir drehten.

[…]

Ich verliezen mich in Tönen, kreisend, webend,
Ungründigen Danks und unbenamten lobben
Dem grossen atem Wunschlos mich ergebend.

[…]

Ich fühle wie ich über letzter wolke
In einem meer kristallnen glanzes schwimme –
Ich bin ein Funke nur vom heiligen feuer
Ich bin ein dröhnen nur der heiligen stimme.

ʼn Vonk uit ʼn heilige vuur, ʼn fluistering van ʼn heilige stem – heel dramaties. Stefan George se gedigte is net die jaar voor Schönberg die komposisie voltooi het, gepubliseer. Hot off the press, soos hulle sê. Die feit dat Schönberg ʼn sopraanstem by die strykkwartet gevoeg het, was ook onkonvensioneel. Die tweede beweging verwys na ʼn ander teks, in hierdie geval die deuntjie van die bekende tradisionele Weense lied “Ach, du lieber Augustin”:

Ach, du lieber Augustin, Augustin, Augustin,
Ach, du lieber Augustin, alles ist hin.

Volgens oorlewering verwys die lied na Marx Augustine, ʼn balladesanger en doedelsakspeler uit die 1600s, wat as Lieber Augustin bekendgestaan het. Volgens hierdie oorlewering het hy per abuis tydens die pes in ʼn massagraf buite die dorp beland (hy was dronk – Augustin is nie dood nie, hy’s net uitgepass, om Koos Kombuis te verdraai). Toe hy wakker word, omring deur lyke, het hy begin om sy doedelsak te bespeel en is toe gevind. Wonder bo wonder het hy nie self aan die pes omgekom nie en die lied word, ten spyte van die uitsiglose inhoud van die liriek, deur inwoners van Wene as ʼn oproep om hoop te midde van donker tye gesien:

Geld ist weg, Mäd´l ist weg,
Alles hin, Augustin.
Ach, du lieber Augustin,
Alles ist hin.

[…]

Jeder Tag war ein Fest,
Und was jetzt? Pest, die Pest!
Nur ein groß’ Leichenfest,
Das ist der Rest.

Augustin, Augustin,
Leg’ nur ins Grab dich hin!
Ach, du lieber Augustin,
Alles ist hin!

Voor elke vers word die refrein, waarmee die lied begin, herhaal. Die lied is deur B.A. de Wet in Afrikaans vertaal en Doris Brasch het dit opgeneem (luister hier daarna – op eie risiko). Die herhaling van die refrein verdwyn uit hierdie weergawe, asook die historiese konteks van die besope Augustin wat tydens die pes in ʼn massagraf beland. Die Afrikaanse weergawe verwys eerder na liefdesteleurstellings:

O, die liewe Martatjie, Martatjie, Martatjie!
O, die kleine vabondjie het my laat staan.
Geld is weg, nooi is weg,
als is weg, alles weg!
O, die kleine vabondjie,
wat nou gedaan?

O, die liewe meisietjies, meisietjies, meisietjies!
O, die kleine skelmpies, skaam tog vir jul!
Gooi ons weg, maak ons sleg,
breek ons hart, maak ons kwaad.
Kan die liewe engeltjies
tog nie laat staan.

ʼn Mens wonder of De Wet iets van die geskiedenis van Schönberg en Gerstl geweet het, maar dis waarskynlik heeltemal vergesog. Alhoewel, die feit dat die Tweede Strykkwartet, op. 10, ten dele deur die krisis in Schönberg se huwelik geïnspireer is, kon tog bekend gewees het aan iemand wat tradisionele Europese musiek na Afrikaans toe getransponeer het.

II

Die tweede deel van die relaas gaan meer oor skilderye as oor musiek en digkuns. Dis ʼn tussenspel. Daar is twee skilderye deur Richard Gerstl wat hier van belang is. Die eerste is nog ʼn selfportret wat waarskynlik as voorstudie vir ʼn ander skildery voltooi is.

20160715_105649

Dis ʼn growwe werk, deels omdat dit met Leimfarbe (“distemper” in Engels) geverf is. Die doek is uitgesny en teen ʼn ander stuk gespande linne geplak. Gerstl se snor is weg en hy lyk minder ingenome met homself. Hy dra ʼn netjiese pak, maar die kwaswerk is losser en vryer, dalk weens die growwe medium. Die werk dateer waarskynlik uit 1906, dalk 1907. Dit bring ons by die volgende werk. Dis ʼn landskapskildery van geboue langs die Donou-kanaal.

20160715_105730

Gerstl se kwaswerk is nou heeltemal chaoties. ʼn Mens kan seker op verskillende maniere daarna kyk. Dalk voel hy vryer as ʼn paar jaar vantevore, of dalk is hy woedend. Ewenwel, die skildery is ʼn voorbeeld van Oostenrykse ekspressionisme. Tewens, sommige mense beskou Gerstl as die eerste Oorstenrykse ekspressionis, alhoewel sy werk eers in 1931 in die openbaar uitgestal is.

III

In sy biografie van Schönberg beskryf Malcolm MacDonald die komponis se verhouding met Gerstl:

“[Schoenberg] began to feel the need to express himself through a second medium: that of paint on canvas. Perhaps there were some inspirations for which he could find no musical outlet. Certainly, like other artists of the period, he believed the immediacy and intensity of his ideas made it possible to embody them directly and in creative form. He lacked technical proficiency, however, and began taking lessons from a friend, the charming, highly strung young painter Richard Gerstl, a forerunner of the Austrian Expressionists, who had rejected the prevailing style of Art Nouveau. Although Schoenberg never became as adept as Gerstl, his brushwork and approach to portraiture do show the latter’s influence.”

Alex Ross, in sy boek The Rest is Noise, gee ʼn bondige opsomming van ʼn hele aantal komplekse gebeure wat hierop gevolg het:

“Schoenberg had admitted into his circle an unstable character named Richard Gerstl, a gifted painter of brutal Expressionist tendencies. Under Gerstl’s direction, Schoenberg had taken up painting and found that he had a knack for it: his canvas The Red Gaze, in which a gaunt face stares out with bloodshot eyes, has come to be recognized as a minor masterpiece of its time and place. In May 1908 Schoenberg discovered that Gerstl was having an affair with his wife, Mathilde, and that summer he surprised the lovers in a compromising position. Mathilde ran off with Gerstl, then returned to her husband, whereupon Gerstl proceeded to stage a suicide […]: he burned his paintings and hanged himself naked in front of a full-length mirror, as if he wanted to see his own body rendered in Expressionist style. The suicide took place on November 4, 1908, on the night of a Schoenberg concert to which Gerstl had not been invited; evidently, that rejection was the final straw.”

Nie net het Gerstl homself opgehang nie, hy het op een of ander wyse daarin geslaag om homself met ʼn mes te steek. Dit moes ʼn grusame toneel gewees het. Hy was skaars 25 jaar oud. In hierdie tyd het Schönberg sy Tweede Strykkwartet voltooi en dit opgedra aan sy vrou.

IV

Twee skilderye deur Gerstl uit 1908, die jaar van sy dramatiese dood. Albei skilderye is met wilde hale van die kwas geverf.

Die eerste ʼn studie van Mathilde in ʼn tuin. Gerstl se minnares het ʼn blou rok aan. Haar gesig is met ʼn donkerder kleur as die res van haar vel geskilder. Dis moeilik om haar gesigsuitdrukking te bepaal. Is daar iets van ʼn terughoudendheid? Ons weet sy het ʼn sterk persoonlikheid gehad, dalk heeltemal te sterk vir iemand soos Schönberg se tipiese kunstenaarstemperament met ʼn groot skeut fyngevoeligheid en die tipiese patriargiese bombasme wat daaruit voortspruit. Die twee het getroud gebly tot en met haar dood aan kanker in 1923. Volgens oorlewering was die atmosfeer in die Schönberg huishouding giftig en gespanne. Arnold Schönberg sou ʼn requiem ter nagedagtenis aan sy vrou skryf, maar elf maande na haar dood is hy met Gertrud Kolisch getroud, wat 23 jaar jonger as hy was. Van die requiem het niks gekom nie.

20160715_105602

Die tweede ʼn naakte selfportret. Hier is Gerstl se geslagsdele met ʼn donkerder kleur as die res van sy lyf geskilder, asof hy dit wil beklemtoon. Tog is dit die skilder se gesigsuitdrukking wat opval. As mens dit vergelyk met die selfstudie van ʼn paar jaar terug, is daar baie min van vroeëre selfversekerdheid in die jong kunstenaar oor.

20160715_105542

V

Die skandaal waarby Gerstl betrokke was, het gemaak dat sy familie dít wat van sy skilderwerk oor was in ʼn pakhuis toegesluit het. In 1931 kon hulle nie meer die pakhuis se huur bekostig nie en is die skilderye vir die eerste keer in die openbaar uitgestal. Die Tweede Wêreldoorlog het gemaak dat daar min aandag aan die herontdekte voorloper van ekspressionisme geskenk kon word en mense het eers veel later weer werklik van sy werk notisie geneem. Die drama van die liefdesdriehoek het eers na Schönberg se dood in 1951 uitgelek en daar is sedertdien veel daaroor bespiegel en geskryf, ook oor die belangrikheid daarvan in die onstaan van atonale komposisie.

Skilderye:

Richard Gerstl, “Selbsbildnis (Akt auf blauem Grund)” [Selfportret (naakstudie teen blou agtergrond)], olie op doek, 159x109cm, 1902

Richard Gerstl, “Selbsbildnis (Studie)”, [Selfportret (Voorstudie), grondverf (distemper) op doek, 69x55cm, 1906/07

Richard Gerstl, “Am Donaukanal” [Langs die Donoukanaal], olie op doek, 63x47cm, 1907

Richard Gerstl, “Mathilde Schönberg im Garten” [Mathilde Schönberg in die tuin], olie op doek, 170x61cm, 1908

Richard Gerstl, “Selbstakt mit Palette” [Naak selfportret met palet], olie op doek, 140x119cm, 1908

Aanhalings uit:

Malcolm MacDonald, Schoenberg (Oxford University Press, 2008), bls. 6-7, 339.

Alex Ross, The Rest is Noise (Harper Perennial, 2009), bl. 54.

Sien ook:

Die kunshistorikus Raymund Coffer se webwerf oor Gerstl.