Andries Bezuidenhout

Andries Bezuidenhout. Peau noire, masques blancs

Wednesday, May 18th, 2016
"Stillewe met Breytenbach se 'Die na-dood', 'Die singende hand' en bottel terpentyn", olie op doek, 25x25cm

“Stillewe met Breytenbach se ‘Die na-dood’, ‘Die singende hand’ en ‘n bottel terpentyn”, olie op doek, 25x25cm

I

staan poppie staan
en laat jou gedagtes gaan
sodat jy vir my kan sê
hoe ver die liefde lê

Die masker, in Grieks prosopon, was ʼn integrale deel van antieke Griekse teateropvoerings. Op ʼn praktiese vlak het maskermondstukke as luidsprekers gedien, sodat gehore in groot amfiteaters kon hoor wat akteurs kwytraak. Een akteur kon verskillende rolle in ʼn teaterstuk speel deur van masker te verwissel. Omdat alle akteurs manlik was, het maskers hulle in staat gestel om vroulike rolle te speel.

Benewens maskers het sekere antieke Griekse teaterstukke ook van poppe gebruik gemaak. Die Griekse woord vir pop is nevrospastos. Nevron verwys na ʼn tou of ʼn sening en spao na trek – m.a.w. ʼn pop is iets wat aan ʼn tou getrek word. Deesdae noem ons sulke poppe marionette. Griekse teatermarionette is tipies van terracotta gemaak. Daar is ʼn lang tradisie waarin poppe as spelers in satiriese teater gebruik word om dinge te sê wat te gevaarlik vir menslike akteurs sou wees. In Lübeck is daar ʼn museum wat aan teaterpoppe toegewy is. Benewens marionette kry mens deesdae verskillende tipes poppe: Vingerpoppe, skadupoppe, kouspoppe en handpoppe.

"Poppedans", olie op doek, 25x20cm

“Poppedans”, olie op doek, 25x20cm

II

Breyten Breytenbach skryf:

was dit dan Rimbaud wat die digkuns
aan die vooraand van sy vertrek
Afrika toe
op sy knieë moes neem sodat sy
kon ween?

want in Afrika
is die voorreg van digter te wees
immers dat jy nie pa hoef te staan
vir jou opinies nie

jy maak die gedig sit op jou skoot
ʼn lieflike
buikpop:
laat haar dan al dansdansende
vryheidsliedere sing vir Afrika

Buiksprekers gebruik gewoonlik armpoppe, sodat dit lyk asof die pop op die poppemeester se skoot sit. Die twee kan dan ʼn gesprek voer. Buiksprekers verander klanke effens, sodat hulle nie hul lippe hoef te gebruik as hulle praat nie. Die m-klank word byvoorbeeld as “ng” uitgepreek. “Ma” word byvoorbeeld “Nga” en “nader” word “ngader”. Die b-klank word tipies ʼn “d” of “gh”, die w-klank word “th” (soos die Engelse “they”), die s-klank word “th” (soos die Engelse “third”) en ek het nou vergeet wat om met ʼn p-klank aan te vang, dalk ʼn “k”. Buiksprekers verander met ander woorde hul lipklanke met soortgelyke, maar liplose klanke. “So kan ngens thir jou duikkok the thoorde ka staan.”

"Poppespel", olie op doek, 25x25cm

“Poppespel”, olie op doek, 25x20cm

III

ʼn Paar weke gelede woon ek ʼn werkswinkel in die skilder Andries Gouws se ateljee in Jamestown (naby Stellenbosch) by. Dit handel oor die gebruik van olieverfkleure (meer oor die werkswinkels hier). Eers meng mens verskillende kleurskakerings met die drie primêre kleure: magenta, siaan en suurlemoengeel. Plus wit, want wit is nie ʼn kleur nie. Dan gebruik mens hierdie kleure om aan ʼn stillewe te werk. Later word die drie primêre kleure met ander kleure vervang: soos indigo, Indiese rooi en rou sienna. Plus wit, want wit is nie ʼn kleur nie. Of magenta, viridien en gebrande omber. Plus wit, want wit is nie ʼn kleur nie. Die teorie is dat ʼn beperkte palet die skilder uitdaag om versigtig oor kleur en kleurkombinasies na te dink. Dis soos om ʼn lied in ʼn sekere sleutel te komponeer, of om ʼn gedig in ʼn vaste vorm te moet skryf.

In Andries se ateljee is uie, eiers, rissies – objekte wat die skilder van stillewes verder uitdaag om, benewens kleur, oor vorm en tekstuur na te dink. Dis die tweede keer dat ek die werkswinkel oor kleur bywoon en voel effe verveeld met uie, eiers en rissies. Ek sou foto’s kon gebruik om aan landskappe te werk, maar ek weet ʼn belangrike deel van die werkswinkel se metodiek is om fyn waar te neem. Wat kan ek as monster vir my volgende stillewe gebruik?

"Poppekas", olie op doek, 25x20cm

“Poppekas”, olie op doek, 25x25cm

IV

Terug in Kaapstad, ná die werkswinkel se eerste dag, gaan loer ek wat op Versindaba aangaan. Breyten Breytenbach se nuwe digbundel, Die na-dood, en ʼn nuwe versamelbundel, Die singende hand, is pas gepubliseer. Elke oggend hou ek by ʼn winkelsentrum net buite Jamestown stil om koffie te drink en om iets vir middagete te koop (ʼn lekker ongeskikte kaas, tamaties en sommer ʼn fles rooiwyn as digestief – wit, rooi, rooi). Daar is ʼn boekwinkel in die sentrum, nie die tipe winkel waar mens sou verwag om poësie aan te tref nie. Ek waag ʼn kans en doen navraag. Hulle het kopieë van albei Breytenbach se nuwe boeke (Jammer Louis, ek kon nie wag nie). Ek vat sommer die twee boeke ateljee toe saam en besluit om ʼn stillewe daarvan aan te pak. ʼn Bottel gedistilleerde terpentyn (in Kleinmond vervaardig) beland saam met die boeke in die prent.

Die volgende dag hou ek weer by die winkelsentrum stil om koffie te drink en om iets vir middagete te koop (dolmades, groenboontjies en maaskaas – groen, groen, wit). Op die winkelrak loop ek ʼn reeks poppe raak. Ek haal een af. Sy lyk soos ʼn Barbie, maar kos R36-90, goedkoper as gister se ongeskikte kaas. In Ronelda Kamfer se bundel “Hammie” skryf die digter-spreker oor haar suster Allisen wat in ʼn winkel “tussen/ Barbies en Ninja Turtles” afdwaal en dan wegloop. Hierdie laaste gedig in die bundel se titel is “Wees lief vir mekaar, kyk agter haar Neldie, sy’s jou suster…” In die inhoudsopgawe word die gedig egter as “Bonusvers” aangedui. Ek dink ek hou dalk meer van “Bonusvers” as titel vir die gedig, juis omdat hierdie laaste gedig so belangrik vir die digbundel as geheel is. Ek lees dit as ʼn tipe sleutelvers. Ek hou ook van die feit dat die twee titels verskil. Eindes is waarskynlik selde eenselwig. Die laaste gedig in Die na-dood se titel is ook “die na-dood”. Dit verwys na “lig wat lankal weg is/ en nou eers brand”. Alhoewel die inhoudsopgawe dit as laaste gedig aandui, is daar ʼn leë bladsy daarna, gevolg deur vier reëls wat in kursief gedruk is – ʼn tipe motto as laaste woord of refrein. Die laaste gedig is nie die laaste gedig nie.

Hierdie gedagtes tussen die speelgoedrakke ter syde; dalk kan ek vandag die Barbie look-alike pop as model gebruik. Die probleem met só ʼn pop is egter dat dit baie maklik kitsch kan lyk as mens dit in ʼn skildery gebruik. Dis egter die tipe uitdaging waarvan ek hou – ek werk immers meestal aan landskapskilderye. Ek dink aan die versameling Afrika-maskers in Andries se ateljee. Dalk kan die pop met die maskers in gesprek tree. Wat sou hulle vir mekaar kon sê?

Verwysings:

“(die buikspreker)” uit Breyten Breytenbach, Die singende hand: Versamelde gedigte 1984-2014 (2016, Human & Rousseau), p. 702.

“Wees lief vir mekaar, kyk agter haar Neldie, sy’s jou suster…” uit Ronelda S. Kamfer, Hammie (2016, Kwela), pp. 94-95.

Andries Bezuidenhout. Dis my geheim

Monday, May 9th, 2016
Selfportret van Lucian Freud

Selfportret van Lucian Freud

I

“Dis my geheim” was ʼn program op Suid-Afrikaanse televisie in die 1980s. Die aanbieder was Cobus Robinson, ʼn radio omroeper, TV-aanbieder en stemkunstenaar. Hy was ook die eerste aanbieder van die radio aktualiteitsprogram “Monitor”. Die ander deelnemers was Carel Trichardt, Sybil Coetzee een Alewyn Lee. Trichardt en Coetzee is bekende akteurs. Lee was ʼn kultuurman en was legendaries by die SAUK vir sy pogings om goeie Afrikaans te bevorder. Hy was ʼn lid van die Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge (FAK), asook die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. Hy was ʼn taaladviseur aan die SAUK en het die program “Skrywers en boeke” vir jare aangebied. Hy het Anton Tsjekof se dramas Die seemeeu, Die kersieboord, Drie susters, Oom Wanja, Die buffel en Die groot vraag in Afrikaans vertaal en is ook hiervoor bekroon.

Ek het die web gefynkam vir video-uittreksels uit “Dis my geheim”. Helaas, daar is niks te vinde nie. Ek maak dus hier op my geheue staat. Met elke episode van “Dis my geheim” is ʼn gas aan die kykers voorgestel. ʼn Vreemde spookstem het die gas se beroep aangekondig. Carel Trichardt, Sybil Coetzee en Alewyn Lee moes dan uitvis oor die persoon se beroep en kon na ʼn aantal vrae raai wat die beroep was.

Uitnodiging na verlede jaar se voorlesing

Uitnodiging na verlede jaar se voorlesing

II

Loftus Marais reël ʼn poësievoorlesing in The Whippet in Linden, Johannesburg. Hy vra Bibi Slippers, Melt Myburg en my om saam met hom te werk aan gedigte oor Lucian Freud se windhond (volg skakels op hul name na hul gedigte). Ek het nog altyd ʼn fassinasie met Freud se werk. Hy was ʼn tipe kultusfiguur en na sy dood is daar vele stories oor sy legendariese veelwywery en misogenie gepubliseer. Sommige mense ervaar sy portretstudies as wreed en beweer dat hy meer simpatie vir sy honde as vir sy menslike modelle gehad het. Julian Barnes is besonder krities op Freud in ʼn bundel opstelle oor kuns wat onder die titel Keeping an Eye Open gepubliseer is: “Freud’s men, on the whole, keep their clothes on, and lead with their faces; Freud’s women, on the whole, (are made to) take their clothes off, and lead with their pudenda. His animals, which are allowed to keep their genitalia hidden, come out best of all…” Miskien kan dit ʼn onderwerp vir ʼn gedig wees. Ek werk aan een met Barnes se aanhaling as motto. Ek sukkel om met oortuiging te skryf. In my navorsing kom ek onder die indruk van hoe koud Freud se hantering van beide mans en vroue in sy naakstudies is. Wat Barnes oor die windhonde skryf is ook nie heeltemal waar nie, alhoewel die dubbele gebruik van “on the whole” seker die gat in sy argument toestop.

Dan is daar liefdesbriewe tussen ʼn jong Freud en Stephen Spender wat eers na Freud se dood gepubliseer is. Freud is nog altyd as heteroseksueel gesien, dalk omdat hy na bewering ten minste veertien kinders gehad het. Die briewe veroorsaak ʼn mediasensasie. Hieroor skryf Jonathan Jones in die Guardian: “The Freud/Spender letters are not just another bit of tittle-tattle. They are a caution that we should not crudely interpret art by biographical assumptions. Freud clearly liked sex, of that we can be sure. But as a painter, he achieves something stranger and more universal than lust. He sees people beyond the constraints not merely of clothes, but of gender.” ʼn Ander moontlike onderwerp vir ʼn gedig. Probeer weer. Onsuksesvol, maar ʼn idee bly iewers hang.

Skildery met David Dawson as model

Skildery met David Dawson as model

III

As mens onderhoude met Freud se modelle lees, is daar meestal net deernis en waardering vir die ervaring. Van sy vele kinders kon deur vir hom te poseer ʼn tipe gespreksverhouding met hom opbou. Veel ander tyd vir kuier het hy nooit gehad nie, omdat hy dag en nag gewerk het. Dit kan ook ʼn onderwerp vir ʼn gedig wees. Freud as vader en sy oupagrootjie se psigoanalise. Flake white was een van Lucian Freud se gunstelingkleure, maar verskaffers het opgehou om dit te vervaardig omdat dit giftige lood bevat. Freud het egter ʼn massiewe voorraad van Winsor & Newton aangekoop. Ek probeer om ʼn gedig hieroor te skryf en kom die verste. Dis egter flou, te “obvious”.

FLAKE WHITE

Sondagmiddag, voorstedelike motorwasroetine –
trek die tuig in, vensters toe, sitplek teruggeslaan.
Maak my oë toe, hoor hoe kompressor
bakwerk blaas, dan, seepskuim teen vensters en die wieg,
wieg van die afsponsproses. Vrye-assosiasie.

Flake white, olieverfkleur vol lood.
Baie, baie giftig, maar die witste wit onder die wittes,
só wit dat Lucian Freud honderd buisies
by Winsor & Newton bestel het vir ingeval
titanium lood finaal sou vervang.

Flake white, lankal in Suid-Afrika onbekombaar.
Hier meng jy loodvrye witte by jou flesh tint
as jy jou ma of minnaar moet skilder.

 

Freud aan die werk

Freud aan die werk

IV

Danksy David Dawson, Freud se assistent, kan mens die skilder se werksprosesse op ʼn dokumentêre film bestudeer. Dawson was ook die onderwerp van ʼn hele aantal naakstudies waarin een van die windhonde figureer. Die ateljee was vol lakens wat deur hotelle weggegooi is. Van die modelle het op hierdie lakens gesit of gelê. Repe is afgeskeur en voor by Freud se broek ingedruk om kwasse en paletmesse mee af te vee. Hy het altyd sy blou serp gedra en stadig gewerk. Kwaspunte is korter geknip en hy het nooit sy verfbuisies se proppies teruggedraai nie, bloot die droë verf teen ʼn muur in sy ateljee afgekrap. Hy het kleure op sy palet gemeng, dan een streep op die doek getrek. Eers weer verder gemeng. Kyk, talm. Gesels met die model. Dan nog ʼn kwashaal. ʼn Portretstudie kon maande duur en sy modelle moes maande aan hom afstaan vir die proses.

Freud het sy huis aan David Dawson nagelaat. Dawson het die ateljees – een met ʼn glasplafon, vir dagwerk en een met helder ligte teen die plafon, vir nagwerk – net so gelos soos Freud dit gelaat het toe hy een middag moeg word, gaan lê en toe sterf. Die laaste kleurbuisie wat hy gebruik het, was terra verte.

Hoekom onthou mens sulke onbenullige detail? En wat het my aan Dis my geheim laat dink? Dalk die feit dat dit bitter moeilik is om iemand wat so kontroversieel, maar tog so kompleks soos Lucian Freud is, in ʼn gedig op te som. Ek is steeds nie tevrede met die gedig nie, maar dis gangbaar. Dit kan in ʼn koffiewinkel voorgelees word.

DIS MY GEHEIM

Eliot said that art is the escape from personality.
– Lucian Freud

Linden woonkamer, 1980s. Ferweelgordyne,
diefweringskaduwee op parketvloer.

TV-stelbuis pruttel aan. In ʼn snoekertafelhoeksak
verskyn ʼn ligroos bal. O, dis Cobus Robinson:

“Welkom by, Dis my geheim!”
Naderskoot van ʼn maer man met ʼn blou serp.

Dan die gebruiklike spookstem:
“Lucian Freud is ʼn skilder.”

Hm, anders as die gewone vertikale-gebou-vervoeroperateur,
varksemenkoerier of akwatiele veearts.

Alewyn Lee, Sybil Coetzee en Carel Trichardt
moet nou uitvis, die gas se nering raai.

(Natuurlik sien ons deur die skerm. Dis volksberoepsleiding
as game show gemaskeer. Nietemin, ongeloof opgeskort.)

Alewyn eerste aan die word:
“Is dit binnenshuis of buitenshuis?”

Freud mompel iets oor beide,
interieure landskappe, dagskof met Londen-lig.

Sybil se beurt:
“Werk u met mense of met diere?”

Freud mompel iets oor beide,
stillewe as natuurtoneel, kind, windhond, moeder.

Nou Carel Trichardt:
“Werk u ekspressionisties of realisties?”

Freud mompel iets oor beide,
dat sy subjekte meer soos sy portrette lyk

soos hulle ouer word en of dít nou
ekspressionisties of realisties is

of selfs konseptueel en anyway,
wat het dit met júlle uit te waai?

Dis Suid-Afrika in die tagtigs en julle is gefok,
kyk net die Bettie Cilliers Barnard bo die kaggel.

Skree Alewyn:
“Veelwywer, afwesige vader!”

Gil Sybil:
“Pervert – daai wydsbeenvroue!”

Bulder Carel:
“Wat van die Spender-briewe, Luscious Fruit?”

Kug Cobus:
“Meneer Freud, u reaksie?”

[Vertaalde transkripsie van Freud se antwoord]:

“Julle meld van ʼn ander tyd, ʼn ander land, ʼn ander taal aan
en op daardie noot is dit lood wat my witte

witter as julle maak, my linne is met terra verte besmeer
so gaan blaas my halfleë buisieproppies

as ek droë verf teen kosyne afskraap en met varkhaar
merke op my sitters laat, hulle oor weggooilakens

drapeer en interrogeer, maar wat maak dit saak?
Ek bely:

Lucian Freud was skilder van beroep
en die res is sy geheim.”

Cobus Robinson

Cobus Robinson

V

Alewyn Lee is in 1993 op die ouderdom van 66 in Johannesburg aan lewerkanker oorlede. Cobus Robinson het na sy aftrede by die SAUK saam met sy lewensmaat Albert Venter in Bedford in die Oos-Kaap gaan woon, waar hulle ʼn gastehuis bedryf het. Robinson is in 1996 met terminale longkanker gediagnoseer, maar het nogtans oorleef. In Januarie 2005 is Robinson weens ʼn abses in sy maag geopereer en is kort na die operasie in Port Elizabeth oorlede. Kort na sy dood het Albert Venter selfmoord gepleeg. ʼn Vriend van Robinson en Venter is in die media aangehaal: “Cobus het al die jare sy oorlede ouers se as saam met hom rondgekarwei. Hy het altyd gesê sy as moet ná sy afsterwe saam met dié van sy ouers oor die see gestrooi word. Ek vermoed Albert se as sal nou ook bygevoeg word.” (Rapport, 13.02.2005)

Andries Bezuidenhout. Dag/reis – oor Willem Pretorius se uitstalling

Sunday, April 17th, 2016

10399874_1896457167247266_2107555253421030291_n

Met die bekendstelling van Willem Pretorius se uitstalling Day trip / Dagreis by die Tina Skukan Galery, Pretoria, 17 April 2016

“Dag” verwys na tyd en “reis” verwys na ruimte, die aksie om deur ruimte te beweeg.

  1. Newton

“Absolute space is fixed and we record or plan events within its frame. This is the space of Newton and Descartes and it is usually represented as a pre-existing and immoveable grid amenable to standardized measurement and open to calculation. Geometrically it is […] the space of all manner of cadastral mapping and engineering practices […] Socially this is the space of private property and other bounded territorial designations (such as states, administrative units, city plans and urban grids).”

Ruimte is absoluut. Dit gaan oor die afstand tussen twee punte op ʼn kaart. In die Europese Middeleeue het ʼn dorp se invloed so ver gestrek soos die oor ʼn kerkklok kon hoor lui. Hier in die kolonies was dit so ver soos die oor ʼn kanonskoot kon hoor. ʼn Plaas se grense is bepaal deur die afstand wat ʼn perd in ʼn dag kon drafstap – ʼn dagreis te perd. In hierdie absolute ruimte moet jy van Punt A na Punt B, sê maar van Stella na Rosendal, bloot as voorbeeld. Jy kan nie vlieg nie (daar is nie lughawens in Stella of Rosendal nie) so jy moet ry. Per kar. Die treinspoor is geroes en op plekke reeds verwyder, grensdrade bo-oor gespan, wat ook reeds roes. Jy kan reguit ry, of met ʼn ompad via Londen, maar dit sal lank duur, langer as ʼn dag en dan is dit nie meer ʼn dagreis nie. Dalk ontmoet jy iemand in Londen wat die koers van jou lewe sal verander en dan is die ompad die moeite werd. Om deur Pretoria te ry sou ook kon sin maak, dalk om ʼn kwalifikasie in grafiese ontwerp in byvoorbeeld jaar 2000 te behaal.

20160417_123806

Dáár in die hoek is Willem Pretorius se ma. Dis ʼn kombinasie van landskap en portret. Die landskap is Stella, iewers tussen ʼn soutpan, Eybers se Wes-Transvaal en die Kalahari. Die portret is die skilder se ma. Is dit die negentien sewentigs, die sestigs? Die kleredrag lyk sestigs of sewentigs. Die son op die fotografiese papier is moeg en word flouer. Dit skyn reeds vanaf die sestigs of sewentigs op daardie foto, skuif oor huis-, skool- en poskantoorstoep, Cobra-politoer wat lou word, smelt en stof vergader. Dis ʼn belangrike deel van Pretorius se werk, hierdie tweegesprek tussen fotografie en skilder, die son op ʼn lens, die son op die skilder se oogbal, die son in olie op doek. Wit lig loop ook van Punt A na Punt B, maar as jy dit buig, ʼn dagreis vir lig ʼn bietjie van koers af stuur met prisma, lens, of die aarde se koepelatmosfeer, breek dit in kleure uit. Van die sestigs of sewentigs na die onlangse verlede. So van portrette gepraat, Willem Pretorius het twee keer al die top 40 gehaal met Sanlam se portretstudietoekenning en so van die spoed van lig gepraat kom ons by:

  1. Einstein

“Space is relative in the double sense: that there are multiple geometries from which to choose and that the spatial frame depends crucially upon what it is that is being relativized and by whom […] All forms of measurement depended upon the frame of reference of the observer […] We know, given the differential frictions of distance encountered on the earth’s surface, that the shortest distance (measured in terms of time, cost, energy expended) between two points is not necessarily given by the way the legendary crow flies over physical distance. Furthermore the standpoint of the observer plays a critical role.”

Wat is dit wat maak dat kunstenaars anders na die werklikheid kyk as ander mense? Jy let op. Jy kyk stip en soms vanuit ʼn ander hoek. Oor hierdie uitstalling skryf Willem Pretorius: “ʼn Dagreis verwys hoofsaaklik na ʼn uitstappie êrens in jou nabye omgewing gewoonlik om te kuier of besienswaardighede rondom jou te besoek… Die uitstalling is van dinge wat die kunstenaar op sulke ‘Dagreise’ teëgekom het, dus ʼn tipe van visuele dagboek. Dit bring die kyker tot stilstand by dié dinge waarby die kunstenaar stilgestaan het en sien dit as’t ware deur sy oë, ʼn oomblik gevries in tyd. Die ironie lê daarin dat dit juis die gewone, onopvallende goed is wat dan verhef word tot ʼn olieverfskildery. So wil die kunstenaar sy gehoor dwing om die mooi te sien in die alledaagse, dikwels onder ons neuse, waarby ons so maklik verby jaag.”

20160416_162626

Mens kan van Stella af Rosendal toe jaag, of jy kan jou tyd vat en stilhou. Jy kan by kollegas gaan inloer. Mense saam met wie jy al jou werke uitgestal het: Hanneke Benadé, Walter Meyer, Ingrid Winterbach, Henk Serfontein. Jy kan so ver gaan om eers ʼn draai in Piketberg te maak, by Clare Menck, die einste een wat daar anderkant op ʼn skildery in haar gang af loop. Jy kan nadink oor die invloede in jou werk en die hele tradisie van Suid-Afrikaanse kontemporêre realisme. Menck, as sy oor Willem Pretorius se werk praat, verwys na “South African rural vernacular”. Pretorius se oogpunt, die plek van waar hy af waarneem, is vanuit die platteland. Hy is nie ʼn stedeling wat soontoe reis vir vinnige besoeke aan klein dorpies nie. Daar is iets aan die skilderye wat eg voel – dis nie ʼn buitestander wat Smithfield in die nag skilder nie, of die T-aansluiting as jy Trompsburg in die nag binnery nie. Dis hoe dit lyk en voel.

13007343_1904800833079566_3228943033736591174_n

Relatiewe ruimte is tyd en ruimte. Milan Kundera skryf in sy boek Slowness dat as mens iets wil onthou, jy instinktief stadiger loop. As jy wil vergeet, klim jy op jou motorfiets en jy jaag. Die geheue werk langsaam, vergeet gebeur spoedig. Tegnies, as jy baie vinnig kon ry, vinniger as die spoed van lig, sou jy na die verlede kon terugkeer. Willem Pretorius spesialiseer in lig en die kwaliteit van lig. Die skilderye in hierdie dagreis gaan oor stadig ry, tyd verwyl, nie spandeer nie. Dit gaan oor onthou, soms ʼn wêreld wat vir stedelinge verlore is, maar soms ʼn tyd wat vir altyd verlore is – mansbroeke het in die sewentigs gesit soos hulle net in die sewentigs kon sit.

12321230_1863884267171223_7247721182798758441_n

  1. Leibniz

“The relational view of space holds there is no such thing as space outside of the processes that define it. Processes do not occur in space but define their own spatial frame […] The relational notion of space-time implies the idea of internal relations; external influences get internalized in specific processes or things through time […] In a way, relational conceptions of space-time bring us to the point where mathematics, poetry, and music converge […] If I ask the question: what does Tiananmen Square or ‘Ground Zero’ mean, then the only way I can seek an answer is to think in relational terms.”

12717868_1900039273555722_4694690556626264282_n

Soms wonder ek oor die Vrystaat se stapelwolke – ʼn lug vol helder wolke, soos Karel Schoeman dit noem. Hoekom beur hulle so boontoe? Is dit omdat hulle vir die plat, uitgestrekte landskap skrik as hulle van die Malutiberge af see toe waai? Dis ʼn kuns om daardie wolke as brekers en weerkaatsers van lig te verf. Een van die belangrikste denkers oor kuns in die moderne era is seker die Duits-Joodse filosoof Walter Benjamin. Lank terug lees ek ʼn opstel deur die antropoloog Michael Taussig oor sy besoek aan Benjamin se graf by Port Bou, op die grens tussen Frankryk en Spanje. Benjamin was in September 1940 besig om van die Nazi’s te vlug. Toe dit duidelik word dat hulle nie oor die grens sou kon ontsnap nie, het hy selfmoord gepleeg. Niemand het ooit die tas met geskrifte gevind wat een van sy oorlewende reisgenote gesê het hy gedra het nie. Volgens oorlewering het Benjamin gesê die manuskrip daarin is belangriker as sy lewe.

Hy is onder die naam Benjamin Walter in die Katolieke deel van die begraafplaas begrawe. Hannah Arendt kon nie die graf opspoor toe sy Port Bou besoek nie. Ten spyte daarvan het sy geskryf: “Dit is by verre een van die mooiste en mees fantastiese plekke wat ek nog in my lewe gesien het.” Taussig skryf dat die inwoners van Port Bou ʼn naam vir die wind daar het: transmontaña. “Dit maak jou mal, sê hulle.” In 1994 is ʼn monument ter ere van Benjamin hier opgerig.

Van Punt A na Punt B kan soms so met die geskiedenis verstrengel wees dat dit nie ʼn eenvoudige reis is nie, maak nie saak waar jy staan of heen vlug nie. Walter Benjamin het eens geskryf:

“Daar is ’n skildery van Klee, getiteld Angelus Novus. ’n Engel in die afbeelding lyk of hy stip oor iets nadink, maar op die punt is om daarvandaan weg te beweeg. Sy oë is gesper, sy mond oop, sy vlerke gespan. Dít is hoe die engel van die geskiedenis moet lyk. Sy aangesig is na die verlede toe gedraai. Waar iets vir ons soos ’n ketting van opeenvolgende gebeure lyk, sien hy ’n enkele katastrofe wat onophoudelik soos wrakstukke voor sy voete neergesmyt word. Die engel sou graag wou verpoos, die dooies opwek en dit wat gebreek is, weer heelmaak. Maar ’n storm woed vanuit die Paradys, het hom aan die vlerke beet en waai so onstuimig dat die engel hulle nie weer kan sluit nie. Die storm dryf hom genadeloos die toekoms in, waarop sy rug gekeer is, terwyl die rommelhoop voor hom ten hemele aangroei. Hierdie storm is dit wat ons vooruitgang noem.”

Oor Benjamin se laaste dagreis het Breyten Breytenbach geskryf:

deur die nag gekom

en gemompelweet

dat om te leef nie ʼn opsie is nie,

van die maan nou die uitsmyter se iewerse oog,

dat dit nie genoeg is om te luister

na die gang van die bewe-asem nie,

jy die selfbegeleier as gids vooruit moet kan stuur,

al is dit ook net verby nag se gesig oor die grens

na waar daar daglig en see en mense is

12928155_1901178080108508_2860062030059822020_n

Ons weet Suid-Afrika se landskap lê vol wrakstukke. Van ons landskappe is so deur menslike onnoselheid en gierigheid omvorm dat dit wat voorheen daar was soms onherkenbaar geword – gedwonge verskuiwings, suurwater wat by myne uitsypel en dreig om die Wieg van die Mensdom in die Graf van die Mensdom te verander, ontwikkelaars wat historiese geboue sloop om winkelsentrumtempels op te rig. Soms vind mens egter ook, soos Hannah Arendt, die skoonheid te midde van gruwels en storms (dalk júis): ʼn Vulstasie in die nag waar jy stilhou ten spyte van die feit dat jou kinders reeds slaap omdat die petrol amper klaar is, daardie sonderlinge Vrystaatse donderstorm, die pad net voor sononder as die son só in jou oë skyn dat jy stilhou en dan ʼn foto neem en ʼn motor toevallig die prentjie binnery die oomblik as die sluiter agter jou kameralens knip. Dan gaan sit jy by die huis in Rosendal met die foto en jy vang ʼn vlietende oomblik in olie op doek vas – die kuns se mees duursame medium – en jy weet wat jy pas gedoen het nie net is om van Stella af hierheen toe te ry nie.

12512403_1898714263688223_1530466617273984792_n

Aanhalings uit:

Walter Benjamin, uit Über den Begriff der Geschichte (eie vertaling).

Breyten Breytenbach, “Eine kleine Nachtmusik”, Uit: Vyf en veertig skemeraandsange uit die eenbeendanser se werkruimte (2014, Human & Rousseau)

David Harvey, “Space as a Key Word.” Uit: Spaces of Global Capitalism: Towards a Theory of Uneven Geographical Development (2004, Verso).

Michael Taussig, Walter Benjamin’s Grave (2006, University of Chicago Press).

Erkenning: Van die idees is in hierdie toespraak is deur gesprekke en referate by ʼn colloquium oor ruimtelike geregtigheid in postkolonies by die Universiteit van Kaapstad geïnspireer. Dankie aan Jaco Barnard-Naudé en Julia Chryssostalis, die sameroepers van die colloquium.

Besoek gerus die Tina Skukan Galery. Die uitstalling kan besigtig word tot 12 Mei 2016. Die foto’s is van skilderye deur Willem Pretorius wat deel vorm van die uitstalling, almal olie op doek.

11148712_1897202233839426_1128468829740099352_n

Andries Bezuidenhout. Die soeke na Salome, ʼn onderhoud met Albert de Vos (AD)

Thursday, April 14th, 2016

wolfman artwork

Ek beskou Albert de Vos (ook bekend as AD) as die kaliber Afrikaanse liriekskrywer wat saam met mense soos Koos du Plessis, Anton Goosen, David Kramer, Amanda Strydom en Valiant Swart genoem behoort te word. Ten spyte van ʼn sterk kultusgevolg, het AD tot nou toe nog nie vergelykbare openbare erkenning vir sy bydrae gekry nie. Dis dalk deels omdat hy glad nie in bemarking belangstel of sy albums by hoofstroom (of selfs alternatiewe) platemaatskappye uitgegee of laat versprei het nie. Gelukkig maak die web dat musiek nou makliker bekombaar is as in die verlede. Ek luister al lank na AD se musiek en ʼn hele aantal komposisies van sy drie albums (elkeen persoonlik by hom gekoop) bly in die “best of” lêer op die geheuestokkie in my kar. Met my tydelike verhuising na Kaapstad loop ek AD toevallig raak en ons drink ʼn koppie koffie by die Sidewalk Café in Vredehoek se Derrylaan. Hy bly in dieselfde woonstelblok as ek en Irma, twee verdiepings boontoe, maar aan die hawe se kant van die gebou (beter uitsig, minder wind as ons). Na ʼn paar oor en weer kuiers vra ek hom heel diplomaties of hy bereid sou wees om ʼn onderhoud oor sy musiek toe te staan. Wonder bo wonder stem hy in. Aangesien hierdie ʼn blad die digkuns as fokus het, het ek met die vrae probeer om veral op die wisselwerking tussen liriek en die Afrikaanse letterkunde in AD se werk te fokus – ʼn kenmerk van sy musiek wat reeds met die eerste luisterslag opval. Hier is my volgende blog dan, in die vorm van ‘n onderhoud en ‘n interaktiewe gids van AD se musiek wat op die web beskikbaar is.

Andries Bezuidenhout (AB): Ek het jou in die laat-1990s in Brixton in Johannesburg leer ken. As ek reg onthou het ons by die Abelarde Sanction – daardie berugte underground kroeg op die hoek van Ripley en Fulham – ontmoet. Jy het toe pas jou eerste CD, Diep Karoo, uitgereik (luister hier na Diep Karoo se titelsnit). Dis deur Willem Möller van die destydse Gereformeerde Blues Band opgeneem, soos al jou albums daarna. Sal jy iets meer oor hierdie CD vertel?

diepkaroo

Albert de Vos (AD): Ek dink dit is die gunsteling van my drie CD’s, waarvan ek nog net my eie kopie oor het. Dit is opgeneem in Willem se huis in Sharpstraat, Yeoville, nog op die ou manier met ‘n reel-to- reel bandopnemer. Behalwe vir Willem was daar ook baie goeie musikante ingeroep soos Barry van Zyl op dromme en Ian Cohen op baskitaar. Daar was nie baie geld vir lang studio-tyd nie, maar Willem was baie geduldig met my, wat met my skrale kennis van musiekteorie soms gesukkel het om presies op die regte plek in te val. Een van my goeie herinneringe van die maak van daardie CD was die lewendige opname van “Kan Dit Nie Verloor Nie” in Willem se sitkamer. Ek dink dit is die enigste keer wat ek nog ooit ‘n eie liedjie saam met ‘n rock ‘n roll band gedoen het. In Etienne Leroux se roman Onse Hymie praat hy van die “diep karoo” en dit is waar ek die titel vir die CD gesteel het. Vir my het die diep karoo ook betekenisse soos die onderbewuste of die finale Groot Stilte.

AB: Diep Karoo het ʼn besonderse mooi omslag. Iets daaroor?

AD: Die kraan kom uit die tuin op Matjiesfontein waarvan my gewese vrou, Carine, ‘n skets gemaak het. Dit het mooi gepas by die Diep Karoo-tema: die dorheid van die “wye en droewe” land en ook ‘n verwysing na die groter dors. Op die agterste omslag staan ek by ‘n ou kerk in Sentraal, Port Elizabeth met ‘n klein draagbare radio in my hand op soek na ‘n sein. Dit was ook veronderstel om een of ander dieper betekenis te hê, but search me.

AB: Die musiek op Diep Karoo was meestal introspektief (bv. die titelsnit), maar dit het ook sosiale kommentaar gelewer. Ek dink nou spesifiek aan “Wie’s jy nou?” (luister hier daarna), ʼn ironiese blik op wit manlikheid na die oorgang van apartheid na ʼn nuwe bestel. Van jou latere werk verwys ook na hierdie onderwerp (bv. “Een setlaar, een kitaar” – luister hier daarna en die tragikomiese “Spierwit blues” – luister hier daarna). Wil jy iets oor protes en musiek sê?

AD: In die sewentigs toe ek begin kitaar speel het, het ek die gewilde folkmusiek konserte in P.E. met groot opgewondenheid bygewoon en daar kennis gemaak met protes in musiek. Dit was deur die bank Engelse musikante wat hulle uitgespreek het teen apartheid en ek sou nog meer as tien jaar moes wag om te hoor dat dit in Afrikaans ook gedoen kan word. Daardie jare het ek ook net Engelse liedjies gesing, om Afrikaans te sing was vir my bloot outyds of uncool soos hulle vandag sou sê. Toe teen die einde van die tagtigs kom daar mense soos Johannes Kerkorrel wat die toneel verander het, maar teen die tyd dat ek Afrikaanse liedjies begin skryf het, ná 1994, was protes uit die aard van die saak nie meer so aktief nie. Ek het begin besef dat die land se probleme baie diep lê en dat oplossings moeilik gaan kom en aldus kan sommige van daardie liedjies dalk beter onder klaagliedere geklassifiseer word. Of is die klaaglied ‘n soort indirekte vorm van protes?

AB: Na Diep Karoo het jy Wolfman uitgereik, in 2003. Daar was weer ʼn kunswerk op die omslag – ʼn foto van ʼn beeldhouwerk. Iets hieroor?

wolfmancover

AD: Daar was iemand in P.E. wat daardie houtbeeldjies gemaak het , ons het een gekoop vir die huis, en dit het toe jare later goed aangesluit by die konsep van die nuwe CD wat ek opgeneem het. Nadat ek gekla het oor die toestand van die land, het ek my gewend tot die mens asook my eie innerlike psige wat natuurlik net so problematies was: die mens met sy siel en sy dierlike drange wat gedurig in ‘n toestand van oorlog is. Ek moes die titel van die CD dalk met ‘n koppelteken geskryf het: Wolf-Man of dalk Wolf/Man.

AB: Baie van jou lirieke vind aansluiting by Afrikaanse letterkunde en letterkundige figure. Ek dink nou aan die soektog na Salome (ʼn verwysing na Etienne Leroux se Silbersteins) asook die lied “Strate van Oudtshoorn” waarin die spreker op soek is na Breyten Breytenbach tydens ʼn kunsfees. Albei hierdie lirieke is op Wolfman. Dalk iets oor jou werkswyse met sulke verwysings?

AD: Musiek en lees het nog altyd saamgeloop vir my en die skrywers wat geskryf het oor die dinge waarin ek belang gestel het, of wat tot my gespreek het, was dus my verwysingveld. Ek het natuurlik gou besef dat nie baie mense hierdie boeke gelees het nie of daarin belangstel nie, maar ek dink ek het die lirieke darem so geskryf dat op verskillende vlakke verstaan kan word. Dit was veral Etienne Leroux, met sy romans wat in verskillende lae geskryf is, by wie ek gaan kers opsteek het vir sommige van my liedjies. Om Leroux se boeke te verstaan moet ‘n mens iets weet van Jung se sielkunde, die Griekse mitologie ensovoorts, maar jy kan sy boeke ook net lees as blote stories en dit so geniet.

AB: Daar is ook verwysings na Hennie Aucamp in van jou lirieke, bv. “Langafstandliefde.” Kan jy uitbrei oor Aucamp en hoe jy hom sien en as invloed in jou eie werk? Hy was immers ʼn groot invloed in ʼn sekere genre van Afrikaanse musiek.

AD: Hier vanwaar ek sit en tik kan ek aan die anderkant, teen Seinheuwel, die woonstelblok sien waar Hennie gebly het; hy het vir my selfs na sy afsterwe nog steeds ‘n teenwoordigheid in hierdie deel van die stad. Daar is vir my twee Hennie Aucamps: Die Hennie met die plaas agtergrond en dan Hennie die flâneur (stadswandelaar) en die romantiese stedeling wat dikwels geskryf het oor die alleenloperman as jagter midde in die eensaamheid van die stad. Dit is by laasgenoemde Hennie Aucamp wat ek aanklank vind. Ja in “Langafstandliefde” vertel ek van die Hennie Aucamp boek wat ek nie kon opspoor nie. Uiteindelik het ek egter by daardie einste boekwinkel oorkant Ant Café die boek gevind. Dit was “Wolwedans”.

AB: Dan is daar Karel Schoeman. Ek is nie bekend met enige direkte verwysings na hom in jou lirieke nie, maar met die oor en weer kuier het ek opgemerk dat jy ʼn groot versameling van sy romans het. Hier in Kaapstad is die apokaliptiese landskap van “Afskeid en vertrek” natuurlik ʼn onstemmende teenwoordigheid. Dalk iets oor Schoeman en hoe jy hom lees?

AD: (Hennie Aucamp verwys êrens na Karel Schoeman as “die ou non”!) Karel Schoeman se stiltes spreek seker tot die introvert wat ek is. Daar gebeur mos nooit enigiets dramaties in sy verhale nie. Sy verhale het die gevoel van ‘n doodse Sondagmiddag met net ‘n strepie sonlig wat oor die vloer val. Dikwels in sy verhale is daar ook die karakter wat soek na iets, sonder dat die persoon regtig weet wat daardie iets is. Ken ek dit nie! In Karel Schoeman se boeke is daar gewoonlik ook die alleenloper wat homself afsonder van ander mense en daarmee kan ek myself nogal vereenselwig. (Dit is natuurlik nie ‘n gewensde lewensstyl as ‘n mens veronderstel is om die kollig op te soek as ‘n musiekmaker nie.) “Afskeid en vertrek” is uit druk maar uiteindelik ná ‘n lang soektog het ek ‘n tweedehandse kopie by ‘n boekwinkel in die hande gekry. Dit is nogal ‘n ontstellende boek en by die lees daarvan hoop ek altyd dat dit nie profeties van aard is nie.

AB: In “Soek na Salome” (luister hier daarna, of kyk hier na ‘n akoestiese weergawe wat in ‘n hotel in Lambertsbaai opgeneem is) verwys die spreker na ʼn man met ʼn huis in die “stille baai” en dat hy nie daar kan woon nie, omdat hy na Salome soek. Wil jy iets oor jou persoonlike geskiedenis en die tyd wat jy in Port-Elizabeth gewoon het sê? Ek is veral in die beroemde folk klub daar geïnteresseerd. Jy het nou die dag genoem dat van Johnny Clegg se eerste optredes by hierdie klub was. Ek dink ek het ook iewers gelees dat David Kramer vroeg in sy loopbaan daar opgetree het.

AD: Port Elizabeth is bekend vir sy wind en die die folk klub daar het dan ook die gepasde naam, The Four Winds Folk Club, wat al in 1969 gestig is. Eenmaal per jaar het hulle die vernaamste folkmusikante van regoor die land genooi en in die vroeë sewentigs is hierdie konserte in ‘n groot saal gehou wat volgepak was. Ek het in verwondering en aandagtig gesit en luister en kyk na die vingers van die kitaarspelers soos Syd Kitchen, Edi Niederlander, Johnny Clegg en baie ander. Later het ek ook dikwels by die folk club opgetree, meestal liedjies van mense soos Bob Dylan gesig. Dit was veral nadat die vernuwing in Afrikaanse musiek begin het in die tagtigs, dat ek baie gefrustreerd in P.E. begin voel het, omdat die stad so afgesonderd was van wat besig was om te gebeur. Tog het ek daar ook baie aangename mense ontmoet en in die laaste jare voordat ek P.E. verlaat het, was ek lid van ‘n bluesband. Ons het onsself The Backyard Howlers genoem en alhoewel daar dikwels meer mense op die verhoog as in die gehoor was, was dit goeie pret. In 1981 tydens my dienspligjare in Simonstad, het ek te wete gekom dat Edi Niederlander kitaarlesse gee vir beginners en ek dit het my ‘n kans gegee om haar op ‘n persoonlike vlak te ontmoet. Sy het egter gou agtergekom dat ek nie heeltemal ‘n beginner was nie en my lesse diplomaties beëindig.

AB: “Strate van Oudtshoorn” (luister hier daarna) is vir my ʼn tipe motto as dit kom oor dink oor hoe ek met my eie sosiale identiteit spook. Laat ek dit hier aanhaal:

die plakkate is teen die vensters, ’n ballon dryf in die lug
deur die tralies van die stede het ons na die Klein Karoo gevlug
Afrikaners raak plesierig, hulle speel en wroeg en lag
ek loop deur die strate van Oudtshoorn,
ek soek na Breyten Breytenbach

ek dwaal in Jan van Riebeeck, raak verlore in Voortrekker
my Sarie Marais is in die wolke, dis nie van witblits nie — dis iets sterker
is daar ’n storm aan die broei? ek weet nie, want die wind waai nou nog sag
ek loop deur die strate van Oudtshoorn,
ek soek na Breyten Breytenbach

gou verdwyn die name van Botha, Biko en Hani
nooit sal jou kinders wat nou is eers na hulle vra nie
na die blou van ons hemel staar ek sonder om iemand te verwag
ek loop deur die strate van Oudtshoorn,
ek soek na Breyten Breytenbach

ek is Boer, ek is Brit, ek is vry en vreemd
ek is al die kleure van die reënboog nou
ek is lig soos die son, ek is donker soos die nag
ek loop deur die strate van Oudtshoorn,
ek soek na Breyten Breytenbach

in die verte flikker die vlamme van gister se vreugdevure
eers was hier graffiti, nou net afgebreekte mure
ek voel so half leeg nou, al die heilige beeste geslag
ek loop deur die strate van Oudtshoorn,
ek soek na Breyten Breytenbach.

Ek weet Koos Kombuis het ook al ʼn rubriek daaroor geskryf. Het jy toe vir Breyten Breytenbach gevind? Op ʼn ernstiger noot, dalk iets meer oor waar die liriek vandaan kom?

AD: Dit was in Oudtshoorn by KKNK in die laat negentigs toe daardie lirieke ontstaan het. Ek onthou daar het iets gebeur en dus was daar sprake dat Breytenbach nie weer na Suid-Afrika sou kom vir openbare optredes nie. Dit was ongeveer tien jaar ná die Voëlvry-toer en die opgewondenheid van daardie protesjare was aan die kwyn. Breyten het op ‘n manier die hoop en opwinding van daardie oorgangsjare verpersoonlik, iemand wat ek nie saam met my hoop wou sien verdwyn nie. Gelukkig het ek egter ‘n paar jaar gelede deur die strate van Stellenbosch geloop en toe onverwags op Breyten Breytenbach afgekom en hom woordeloos gegroet. (Ek het nogal gevlei gevoel toe Koos Kombuis daardie lirieke volledig aangehaal het in sy rubriek, alhoewel hy my toe effens terug aarde toe gebring het, deur by te voeg: maar die ou kan nie sing nie!)

AB: In 2008 het Gemengde gevoelens uitgekom. Daar is drie pragtige liefdesliedere (soms met ʼn twist) wat my bybly – “Vol son”, “Judy” en “Weet jy hoe dit voel?” (luister hier daarna). Ek sou graag iets meer oor een of elkeen van hierdie liedere wou weet. Die verwysing na daardie lieflike film Bagdad Café in “Judy”, bv.

gemengde gevoelens1

AD: Ek sal liefs aanhalingstekens gebruik wanneer ek van daardie “liefdesliedere” praat, want ek was maar in ‘n redelike twisted state of mind toe ek dit geskryf het! Daardie jare was ek minder van ‘n kluisenaar as nou met die gevolg dat interessante avonture hulle aangemeld het wat goeie materiaal vir liedjies verskaf het. Ja,so byvoorbeeld was daar wel ‘n meisie met die naam Judy wat tydens ons laaste ontmoeting vir my haar lewensverhaal vertel het. Sy was ‘n soort wêreldburger, ‘n swerwer en haar gunsteling rolprent was Bagdad Café en by ons laaste samesyn het sy het vir my ‘n reëltjie gesing uit die klankbaan: I am calling you can’t you hear me, I am calling you…Mens kan mos nou nie anders as om ‘n liedjie oor so iets te skryf nie. Ek het taamlik bewolk gevoel tydens my Jozi-jare en die liedjie “Vol son” is opgedra aan twee mense wat son vir die donker en suiker vir die bitter gebring het. Die “sugar babe” in die refrein is nie dieselfde persoon as die vrou met die nagswart hare wat met haar demone baklei nie, maar hulle kom altwee uit daardie tydperk en toe plaas ek hulle saam in die liedjie. “Weet jy hoe dit voel” is ‘n mengsel van verskillende Stellenbosch-herinneringe en een van die bestanddele is ‘n onskuldige insident wat toe deel van die liedjie geword het: Ek onthou ek het saam met ‘n groep jong mense om ‘n tafel by die Dros gesit. Ná ‘n paar biere het ek die moed bymekaar geskraap en een van die studente gevra om saam met my daardie aand te gaan uiteet. Sy het ingestem, en ek het haar later die aand voor haar woonstel in die straat ontmoet, en ons het saam na ‘n Indiese restaurant in Dorpstraat gestap onder ‘n volmaan in die hemel. Vir ‘n paar ure was ek weer ‘n jong student op sy eerste date. Ek het haar nooit weer gesien nie en ek kan nie onthou wat haar naam was nie, maar ek onthou hoe mooi sy gelyk het in haar swart rok.

AB: Sonja Badenhorst het jou in ʼn onderhoud op LitNet ʼn “woordskilder en sosiale kommentator” genoem. Julle het gesels oor die feit dat Gemengde gevoelens meer persoonlik as die vorige twee albums was, asook die feit dat die verwerkings meer gestroop was (nader aan jou solo optredes). Enige kommentaar hieroor?

AD: Toe ek besig was met die lirieke van Gemengde gevoelens was ek geslaan met die koors van die sogenaamde midlife-crisis en een van die simptome is ‘n teruggryp na die verlore jeug. Dit het beide positiewe en negatiewe episodes en emosies tot gevolg gehad, en een van die maniere waarop ek dit hanteer het, was om liedjies daaroor te skryf. Ja, so die liedjies se lirieke is feitlik almal persoonlik van aard, behalwe vir “Een Setlaar, Een Kitaar”, wat seker sosiale kommentaar op ‘n manier is. Al die wit mans met hulle kitare wat ek daardie jare in Pretoria ontmoet het en my laat wonder het oor my setlaarskap. Is ek ‘n setlaar in wese of omdat ek so gebrandmerk word deur sommige mense? Wat die gestroopte verwerkings betref: ek het besluit omdat ek altyd solo optree, ek meeste van die musiek op die CD sonder of met min begeleiding gaan hou, sodat dit sal klink soos wat mense my gewoonlik hoor.

AB: In dieselfde onderhoud noem jy dat die onderwerp van vroue in jou lirieke die moeilikste vraag is wat sy jou vra. Sonja Badenhorst vra of vroue “ʼn belangrike (en moontlik onontbeerlike) katalisator tot jou musiek” is en jy antwoord dat jou lirieke “negentig persent outobiografies” is, maar dat “om die stories agter die liedjies te vertel… van die magic [sal] wegneem – elkeen wat daarna luister moet maar sy eie storie opmaak.” Jy voeg by: “Ek kan ook probeer slim wees en sê dat die vrouens simbole is vir die vroulike skaduwee in my onderbewuste… of so iets.” Ek lees ʼn bietjie Jung daarin. Wil jy nie tog die geleentheid gebruik om iets meer hieroor te sê nie?

AD: Daar is interessante leesstof te vinde op die internet onder die opskrif: Romantic love is a hoax! In hierdie artikel word die die Franse minnesangers van die Middeleeue daarvan beskuldig dat hulle met hulle liefdesliedere, romantiese liefde uitgevind en versprei het en dat hierdie soort “liefde” maar eintlik ‘n klug is. Ek is seker daarvan dat daar ‘n sekere soort liefde is wat verklaar kan word met Jung se teorie en in “Soek na Salome” het ek met daardie idee gespeel. En as ek aan die liedjie “Langafstandliefde” dink, kom fluister Hennie Aucamp in my oor: Ek weet al hoe minder wat liefde is, maar ek het ‘n sterk suspisie dat dit onbeantwoorde seks kan wees. Was daardie lang liefdesgedigte met komplekse ritmes en ryme in days of yore nie maar bliksemafleiers vir die frustrasie van mans wat nie onder die baie rokke van hul geliefde kon inkom nie? (Aanhaling uit Allersiele ). Dan dink ek egter aan Woody Allen wat ten spyte van sy erge sinisme elke jaar ‘n rolprent maak met romantiese liefde as tema, soos die onlangse Magic in the Moonlight. Die magic moet bly, ek wil darem nie te veel Jung of Freud in my liedjies sit nie. (Met die bontspringery en systappe hoop ek darem ek het jou vraag oor vroue op ‘n manier beantwoord.)

AB: Daar was ʼn rukkie terug ʼn debat oor die vertaalbaarheid van Bob Dylan toe ʼn kommersiële kunstenaar ʼn hele album met Dylan vertalings opgeneem het (hy’t voorheen Leonard Cohen gedoen). Jy het Dylan al vertaal en opgeneem. Is Dylan vertaalbaar?

AD: Ek dink ek het daardie kunstenaar voorgespring met my vertaling van Bob Dylan se “I Want You” en ek het daardie liedjie gekies omdat ek baie hou van die stadige weergawe daarvan te vinde op Bob Dylan at Budokan. Dit was nogal ‘n proses met die kopiereg en ek dink nie ek sal weer so iets aanpak nie. My opinie is dat hy wel vertaalbaar is. Ek sal egter ‘n onderskeid maak tussen ‘n liriekskrywer en ‘n digter; met my beperkte letterkundige agtergrond sal ek byvoorbeeld nie ‘n groot digter soos T.S. Eliot probeer vertaal nie.

AB: Jy vind sterk aanklank by Dylan en ons het nou die aand na Tom Waits in jou woonstel geluister. Wie is jou musikale rolmodelle?

AD: Daar is so baie rolmodelle en ek gaan nou heelwat name uitlaat: Toe ek op hoërskool was, was daar net een band vir my en dit was Creedence Clearwater Revival en toe ná skool het ek skielik ‘n kopverskuiwing ondervind van rock na folkmusiek. My groot held van daardie tyd was Dave Cousins (hooflid van Strawbs ) met sy melankoliese lirieke en liedjies. Daar was baie ander ook soos Paul Simon, Neil Young, Cat Stevens, selfs John Denver! Ek het gereeld ‘n vriend besoek wat by ‘n platewinkel gewerk het om hierdie plate te koop en op ‘n dag het hy vir my gesê: “Albert why do you always listen to this sensitive shit?!” Toe stel hy my voor aan mense soos Bob Dylan, Bruce Springsteen, the Doors en later het ek ook kunstenaars soos Nick Cave en Tom Waits ontdek. Gedurende my dienspligjare het ek vir Willem Möller ontmoet wat toe al reeds ‘n uitstekende blues kitaarspeler was en daardie styl, afkomstig van al die groot blues geeste van Amerika, het my ook later beïnvloed. Dan natuurlik die Afrikaanse grotes: Gert Vlok Nel, David Kramer, Koos Kombuis, Johannes Kerkorrel… Iemand anders na wie ek dikwels luister en wat moeilik geklassifiseer kan word, is Van Morrison met sy mistiese lirieke en sy kragtige stem. Daar is nou vir jou ‘n ou wat kan sing, Koos!

AB: Jy het al in Port Elizabeth, Johannesburg en Pretoria gewoon, asook Kaapstad, op meer as een geleentheid (as ek reg is). Hoe beïnvloed die stede waar jy woon jou musiek? Is jy sensitief vir die stedelike landskappe waar jy jou bevind? Ek merk op dat jy ook verkies om in groot woonstelblokke te woon.

AD: Ek het groot geword op ‘n heuwel wat uitkyk oor Port Elizabeth se straatligte en dit is seker hoekom ek nou nog steeds daarvan hou om hoog in die lug te bly. Daar is eintlik net twee stede waarna ek direk verwys in my lirieke, Port Elizabeth en Johannesburg. Toe ek begin liedjies skryf het in P.E. was ek baie rusteloos en opsoek na groener en groter wievelde. Vandaar die liedjie, “Môre” (gaan ek ‘n kaartjie koop), wat gaan oor iemand wat so half ‘n gevangene voel op ‘n plek. Johannesburg was die eerste groot stad waarin ek gewoon het, ook in ‘n woonstelblok en nie ver van die bekende 7de straat in Melville nie. Dit was interessante dog ook dikwels eensame jare wat heelwat stof vir liedjies verskaf het. Dit is seker vreemd dat ‘n introvert soos ek nie baie van stil en verlate plekke hou nie; ek geniet die diep Karoo, maar net vir ‘n paar dae op ‘n keer. Ek wil graag ‘n liedjie oor Vredehoek in Kaapstad skryf, maar ek is bevrees die wind gaan die woorde wegwaai.

AB: Ons het nou die aand oor Willem Anker se drama Samsa-masjien gesels en jy het die drama in gepubliseerde vorm op jou boekrak. Samsa-masjien het pas weer ʼn hele rits Fleur du Cap toekennings gewen. Is jy lief vir teater?

AD: As ek die tyd kon terugdraai sou ek iets gaan studeer het wat te doen het met teater of film. Van my vroegste herinneringe is hoe ek stories opgemaak het en dan moes my broer, meestal teen sy wil, as my mede-akteur in hierdie stories speel. ‘n Paar jaar gelede het ek ‘n klein rolletjie gespeel in ‘n drama, geskryf deur ‘n vriendin, waarin sy die hoofrol vertolk het. Ek het dit baie geniet. In hierdie drama is van my musiek op die klankbaan gebruik en die stuk eindig met my wat “Eenuurvrou” sing. Dit is opmerklik hoedat musiek en liriek dikwels ‘n baie groter trefkrag kry wanneer dit gehoor word saam met ‘n toneel in ‘n rolprent of op die verhoog. Daar was ‘n moontlikheid dat die liedjie “Stille Water” op ‘n klankbaan sou kom. Toe ek besig was met Diep Karoo het iemand wat betrokke was by die maak van ‘n dokumentêr my gevra om iets te skryf wat sou pas by die film: Daar het een of ander reeksmoord gebeur op die dorpie Christiana en die mense op die dorp wou nie eintlik daaroor praat nie, want lelike dinge was nie veronderstel om op so ‘n kristelike dorpie te gebeur nie. Ek het toe die liedjie “Stille Water” geskryf vir die film. My kompetisie was egter Johannes Kerkorrel en een van sy liedjies is gebruik, maar dit was ‘n interessante ondervinding.

AB: Nou vir daardie standaardvraag as ʼn onderhoud einde se kant toe staan: Toekomsplanne? Is jy en Willem Möller weer besig met iets in die ateljee?

AD: ‘n Paar jaar gelede het ek sagteware gekoop wat my toelaat om my sitkamer of soms slaapkamer in ‘n klankateljee te omskep. Op dié manier het ek ‘n klompie nuwe liedjies opgeneem en sommige van hulle is al gedokter deur Willem sodat hulle nou beter klink. Ek glo nie ek sal weer ‘n album opneem nie, maar eerder enkel liedjies op die internet laai. Ek vind my nou in die stilte van ‘n soort oorgangsfase, maar dalk duur dit nie lank nie, want elke nou en dan wonder ek skielik wat geword het van die meisie met haar swart rok.

Diskografie:

Diep Karoo (1997)

Wolfman (2003)

Gemengde gevoelens (2008)

Uit die argief:

‘n Vorige rubriek oor AD se musiek op LitNet (2004).

Onderhoud met AD deur Sonja Badenhorst op LitNet (2010)

Video:

AD sing “Soek na Salome” in ‘n hotelkamer in Lambertsbaai. Video deur Marcia Moon.

Andries Bezuidenhout. Die kuns en kitsch van nostalgie

Monday, April 11th, 2016
"Desert Flowers", deur Annelie Venter

“Desert Flowers”, deur Annelie Venter

By die opening van die uitstalling “En gee ons oor aan die nostalgie” deur Annelie Venter, Catherine Brennon en Michael Tietz-Geldenhuys by die Breytenbach Galery, Wellington, 9 April 2016

Die titel van hierdie uitstalling – “En gee ons oor aan die nostalgie” – kom uit ʼn lied wat in 1999 deur Laurika Rauch opgeneem is, met woorde deur Kalla Bremer en die melodie deur Don Clarke. Bremer is ʼn mediese dokter en Clarke ʼn komponis en musiekvervaardiger. Die twee werk gereeld saam en het onlangs ʼn prys in die VSA met ʼn lied oor Nelson Mandela gewen (meer daaroor hier).  Ek haal uit “Die nostalgie” aan:

“Die kiekies is dof / Die album vol stof / Kyk … hier bak ma haar beskuit / Daar stamp Stephanus vir Mien in die dam / O hoor jy die wind teen die ruit?// Die kindergesiggies, die sterre se liggies / Laat jou van voor af onthou / Ou vriende is dood / Die kleinspan word groot / Kyk net waar staan ons nou // Draai weer daai ‘Ramblin’ Rose’-plaat / Van Nat ‘the king’ Cole / En ‘Your cheatin’ heart’ / En ‘He’ll have to go’ / Kom ons ruil vandag se rumoer vir ʼn outydse toer / En gee ons oor aan die nostalgie.” (volledige liriek hier en luister hier daarna)

Elke cliché in die liriek word deur die resepmatige verwerking uitgelig. Die lied begin met slegs Laurika Rauch se stem. Die klankingenieur het haar met behulp van die mildelike aanwending van ʼn elektroniese eggo in ʼn groot kamer laat sit. Dan kom ʼn sintetiseerder uit die vroeë 1980s by om verdere atmosfeer te verleen. Die refrein word deur snaartromslae aangekondig en herinner aan ʼn 1950s rock ʼn roll treffer. Die lied se brug bou op, nou met dramatiese snaarinstrumente, waarskynlik tjello’s, dalk ʼn kontrabas. Die laaste refrein jubel met ʼn tweegesprek tussen ʼn elektriese kitaar en ʼn saksofoon. Dit eindig egter nie met ʼn kadens nie, maar die volume word sagter gestel tot die klank verdwyn – die teorie in die musiekbedryf is dat die melodie dan in die luisteraar se kop aanhou draai en dat hulle dan die plaat sal gaan koop as hulle dit op die radio hoor.

Dis waarskynlik goedkoop, selfs gemeen, om ʼn populêre lied as ʼn kunswerk of literêre teks te ontleed. Dis nie wat dit is nie en dis nie wat dit veronderstel is om te wees nie. Dis maar net ʼn lied oor nostalgie. Nogal ʼn mooi lied. Nostalgie is egter konserwatief. Dis ʼn verlange na ʼn onskuldige verlede. Dit werk met ʼn selektiewe geheue. Dis outyds. In ʼn boek oor herinnering en Duitse politiek skryf Charles Meier: “Nostalgia is to longing as kitsch is to art.” Elders, oor tradisie en Amerikaanse kultuur, skryf Michael Kammen: “Nostalgia […] is essentially history without guilt. Heritage is something that suffuses us with pride rather than shame.” (1)

Is nostalgie noodwendig konserwatief en kitsch?

Eers ʼn paar opmerkings oor die term “nostalgie”. Dis uit twee Griekse woorde saamgestel; “nostos”, wat na ʼn terugkeer huis toe verwys en “algia”, wat na ʼn verlange verwys. Anders gestel verwys nostalgie na die verlange om terug te keer huis toe of na dit wat bekend is. Die Afrikaanse woord “heimwee”, met die Germaanse wortels wat terugverwys na “Heimat”, kan ook dalk as sinoniem instaan. Die woord nostalgie is van Grieks afgelei, maar die woord se oorsprong is minder nostalgies van aard. Dis in 1688 deur die Switserse mediese student Johannes Hofer in sy proefskrif gebruik om na ʼn siektetoestand te verwys. Om die waarheid te sê, in die sewentiende eeu is nostalgie as ʼn tipe siekte beskou, baie soos verkoue. In Switserland het dokters opium of ʼn reis na die Alpe toe voorgeskryf as behandeling vir die simptome van nostalgie. Die eerste slagoffers van hierdie siekte was die ontworteldes van Europa van die sewentiende eeu, soos studente van Bern wat in Basel studeer het, bediendes van Franse en Duitse herkoms, asook Switserse soldate wat oorsee moes gaan baklei. Sommige soldate is selfs daarvan beskuldig dat hulle nostalgie geveins het in ʼn poging om huis toe gestuur te word. (2)

Die letterkundige Svetlana Boym, outeur van die fenomenale boek The Future of Nostalgia, skryf dat die twintigste eeu met utopiese drome begin het, maar in nostalgie geëindig het. Kyk maar na nostalgiese verwysings in kontemporêre populêre kultuur en ontwerp. Dink maar aan die Victoriaanse impuls in van Kaapstad se hipsters se kleredrag, haarstyle en baarde. Die historiese roman beleef ʼn ongekende herlewing, asook historiese films. Nostalgie is dus nie iets van die verlede nie – dis nie bloot ʼn anti-moderne impuls en ʼn drang om terug te keer na ʼn wêreld voor kolonialisme of globalisering nie. Daar is wel ideologieë wat op ʼn suiwer vorm nostalgie berus wat die verlede wil herstel – Boym noem dit “restorative nostalgia”. Dit sien die geskiedenis as iets suiwer wat as ideaal in die toekoms nagestreef behoort te word – dit wil die historiese droom van die tuisland herstel deur middel van verskillende tipes fundamentalisme. Dis die tipe politieke projek wat noodwendig kitsch optogte en kuns veroorsaak wat Milan Kundera so goed in The Unbearable Lightness of Being beskryf. Teenoor dit staan egter ʼn meer kritiese ingesteldheid tot nostalgie – dit erken die verlange na ʼn plek waar mens tuis kan wees, maar aanvaar dat daardie verlange nooit tot ʼn tuiskoms kan lei nie. Ek wil Boym hier aanhaal:

“[T]here is a tradition of critical reflection on the modern condition that incorporates nostalgia. It can be called ‘off-modern.’ The adverb ‘off’ confuses our sense of direction. It makes us explore side shadows and back alleys, rather than the straight road of progress; it allows us to take a detour from the deterministic narratives of history. Off-modernism offers a critique of both the modern fascination with newness and the no-less-modern reinvention of tradition. In the off-modern tradition, reflection and longing, estrangement and affection, go together. Moreover, for some twentieth-century off-modernists who came from traditions that were considered marginal or provincial with respect to the cultural mainstream (from Eastern Europe to Latin America), as well as for many displaced people from all over the world, creative rethinking of nostalgia was not merely an artistic device but a strategy for survival, a way of making sense of the impossibility of homecoming.” (3)

Catherine Brennon se werk by die Breytenbach galery

Catherine Brennon se werk by die Breytenbach galery

Catherine Brennon se keramiekwerk ondersoek die ruimtes waarin ons dinge wat kosbaar is bewaar – van haar werke word as “memory boxes” beskryf – ʼn houers vir betekenisvolle kleinnode. Haar medium is keramiek, maar die medium verwys na ander materiale – fyn borduurwerk van kant, die traliewerk van voëlkoue. Op van die houers – dit herinner aan voëlkoue, maar ook tempels – sit klein voëltjies, bo-op, nie binne-in nie. Hulle sit daar uit keuse, nie omdat hulle vasgevang is nie. Herinneringe vind ʼn plek waar dit nie opgeluit is nie, maar vandaan kan vlieg. Die nostalgiese objek word nie opgesluit nie, maar vind ʼn tydelike rusplek vir ʼn blik na ʼn oper en groter werklikheid waarmee dit in gesprek tree. Dan is daar verwysings na Suid-Afrika se kunstradisie, in hierdie uitstalling spesifiek Irma Stern. As kunstenaar plaas Brennon haarself in ʼn tradisie waarvoor sy uitstekend gekwalifiseer met ʼn diploma in keramiek in die laat-1970s en ʼn graad in die vroeë 2000s. Sy is nie net ʼn kunstenaar nie, maar ook ʼn kunsdosent, met generasies studente wat hul vaardighede by haar geleer het in Johannesburg, KwaZulu-Natal en, mees onlangs, die Overberg.

Detail van "South African Bird Diarama", gemengde media, deur Michael Tietz-Geldenhuys

Detail van “South African Bird Diarama”, gemengde media, deur Michael Tietz-Geldenhuys

Michael Tietz-Geldenhuys se werk vind aansluiting by die tema van voëls in Catherine se werk. Soos sy, tree sy werk in gesprek met medium. Hy werk aan collages, maar onder dit als sit ʼn merkbare obsessie met die kuns van skilder en teken, ʼn passie waarvoor hy onlangs Florence toe is vir verdere opleiding benewens die graad wat hy reeds in die laat 1990s in beeldende kunste verwerf het. Die werk speel op die korrekte neerpen van die eienskappe van voëls se vere, hul postuur, en roep dan ook die wetenskaplike dokumentering van die roep van die Piet-my-vrou, die Hoep-hoep op – die onomatopeïese kategorisering van spesie en naam. Uit die fyn lynsketse van wetenskaplike tekenvaardigheid haal hy kuns. Sy werk is ook in gesprek met fotografie as dokumentering van werklikhede. Ons weet almal fotografie en video – uiteindelik ook in digitale vorm – het teken- en skilderkuns ʼn identiteitskrisis gegee. Waarom teken as jy ʼn foto kan neem? Tietz-Geldenhuys se werk ondersoek die grens tussen teken en foto deur middel van collage – weer ʼn oop vorm van nostalgie vir tradisionele medium, maar nie bloot ʼn eenvoudige terugkeer na die hand van die meester nie.

Anne-Ghrett Erasmus, kurator van die uitstalling, in gesprek met Annelie Venter

Anne-Ghrett Erasmus, kurator van die uitstalling, in gesprek met Annelie Venter

Annelie Venter se skilderye tree eweneens met die tradisie van fotografie in gesprek. “Die kiekies is dof, die album vol stof.” Ek wil haar aanhaal uit ʼn onderhou oor ʼn vroeër uitstalling waarin sy veldblomme geskilder het: “I am not very good with words (that is why I chose to express myself through painting!) […] I like to paint things that others see as ‘inferior’ (eg plant material/flowers) or ‘soft’. I am a stubborn person, so I want to prove people wrong who feel flower painting is inferior: I want to do it well. I want to paint the plants and flowers with integrity: I want to prove that what you paint is immaterial – it’s how you paint it. I want to imbue this lowly, ‘feminine’ subject matter with integrity and worthy treatment. I want to make art that is ‘good’, not commercial […] And you know, men have also loved painting flowers and plants – just look at Van Gogh; and even Lucien Freud has painted beautiful plant images.” Sy noem in die onderhoud dat Clare Menck se werk bewonder en gebruik woorde soos “raw”, “honest” en “fragile” om die tipe skilderwerk waarvan sy hou te beskryf (volledige onderhoud hier).

Ek sou die woorde “raw”, “honest” en “fragile” ook op hierdie skilderye deur Annelie Venter van familiefoto’s wou toepas. Dis nostalgies, maar daar is ʼn oop tipe nostalgie, een wat die intieme ruimtes van die gesin – soms ʼn ongemaklike blik in die kamera se rigting – in die dor, Namibiese landskap plaas. Die familie word plante in die landskap – my gunsteling werk is “Desert flowers”, dalk omdat die landskap in die skilderye my aan Goani Kontes, een van my gunstelingplekke in die Namib, herinner. ʼn Ma, drie dogters, ʼn seun. Die seun staan wydsbeen, effe voor die vier vroue. Dis waarskynlik die pa wat die foto neem, sy familie van woestynblomme dokumenteer, maar jare later draai die dogter die blik om en skilder die gesin in al die rouheid, eerlikheid en weerloosheid van die toneel. Wie kan nié deur so ʼn skildery aangegryp word nie? Wie kan dan nou nié ʼn ernstige aanval van nostalgie beleef as jy stip daarna kyk nie? Anders as ʼn Switserse soldaat uit die 1600s hoef mens dit nie te veins nie.

Ter afsluiting wil ek aanvoer dat hierdie uitstalling ʼn uitstekende voorbeeld van nostalgie as kuns is, nie net as gevolg van die onderwerpe nie, maar ook as hunkering na die kunsvaardigheid van kunstenaars as vaklui. Van ʼn konserwatiewe hunkering na ʼn verlore verlede is hier nie sprake nie. ʼn Mens moet ook die ooglopende punt maak dat al die werke nie nostalgies van aard is nie en waarskynlik met ander idees en invloede deur die kunstenaars aangepak is, maar die driegesprek tussen die werke en die uitstalling se titel noop ons om die vraag te ondersoek. Baie van die kontemporêre konseptuele kuns en installasies wat as die snykant van kuns beskou word, is bitter flou. Let wel, ek kritiseer nie die hele genre nie, maar eerder die tipe werk wat ooglopend onbewus is van ʼn tradisie wat dit vooraf gaan. Soms is dit nóg konseptueel, nóg kuns. Dis waarskynlik hierdie frustrasie wat maak dat kunstenaars terugkeer na die tradisies van verf, teken en beeldhou en waarom olieverf, collage en keramiek hierdie uitstalling so ʼn bevredigende belewenis maak. Dit sus nie, dit paai nie, dit streel nie. Dit daag die kyker uit om stil te hou en om na te dink. Dit gee nie oor aan die nostalgie nie, maar ondersoek ons behoefte om aan die nostalgie oor te gee op ʼn veel interessanter manier.

Werke deur Annelie Venter en Catherine Brennon by die uitstalling

Werke deur Annelie Venter en Catherine Brennon by die uitstalling

Verwysings

(1) Aangehaal in Svetlana Boym, “Nostalgia and Its Discontents,” The Hedgehog Review, Somer uitgawe, 2007, p. 9; sien ook Svetlana Boym, 2001, The Future of Nostalgia (New York, Basic Books).

(2) Boym, “Nostalgia and Its Discontents”, pp. 7-8.

(3) Boym, “Nostalgia and Its Discontents”, p. 9.

Andries Bezuidenhout. Om Velddrif te verf

Wednesday, March 30th, 2016

Velddrif sit by die mond van die Bergrivier. ʼn Plaaslike boer, ene Theunis Smit, het sy veë hier deur die rivier gejaag om aan die oorkant te gaan wei, van daar die naam Velddrif. Later was daar ʼn pont om die rivier oor te steek. Deesdae ry jy oor ʼn brug as jy van die Kaap se kant af kom, ʼn soutmyn op links wat Walvisbaai se flaminke oproep, ʼn hotel met ʼn stoep wat op die rivier uitkyk op regs as jy by die dorp aankom.

Volgens Wikipedia is hier plante soos Euclea racemosa (Kersbos), Babiana ringens (Rotstert), Willdenowia incurvata (Sonkwas Riet), Limonium (Strandroos) en Leucospermum rodolentum (Sandveld Luisebos). Dis die tipe name wat Johann Lodewyk Marais met groot vrug in gedigte sou kon gebruik, maar ek is seker hy sou eers die inligting en spelling kontroleer – dis immers Wikipedia.

Verder met die pad aan is Dwarskersbos. Dit was nog altyd een van my drome om ʼn plek met so ʼn mooi naam kan sien, maar helaas, dit moes eerder Klinkersteenbos gewees het. As sekere voorstede van Sasolburg by die see was, sou dit dalk só gelyk het. Aan die ander kant, daar is iets bekoorliks aan die omgewing se dienlike estetika. Dis soos die ying-yang kombinasie van Swakopmund en Walvisbaai. Swakopmund met Duitse koffiewinkels en koloniale Jungendstil geboue en Walvisbaai met hawehyskrane en visfabrieke. Hier is dit Saldanha se staalfabrieke wat die pretensie van ʼn plek soos Paternoster uitbalanseer.

Die mooiste deel van Velddrif is tegnies nie in Velddrif self nie, maar ʼn plek met die pad af genaamd Laaiplek. Ek vind dit ʼn toepaslike naam vir ʼn hawe. Dit sê net wat dit is. Laaiplek is op die punt van ʼn natuurlike skiereiland. Aand die een kant van die hawenedersetting, in die riviermond, is vasmeerplek vir skepe en aan die ander kant is die see. In die nywerheidsgeboue rondom die hawe is visfabrieke, ʼn paar onaanstellerige eetplekke, ʼn motorwerktuigkundige en ʼn hotel.

By die parkeerterrein langs die see is twee geroesde karre geparkeer. In die een kar is ʼn bejaarde man en vrou. In die bakkie langsaan sit ʼn man met ʼn mus. Hulle kuier met die venster oop. Hulle steek nie hulle lag weg as hulle kyk hoe ek foto’s van die asblikke en doringdraad neem nie.

OM VELDDRIF TE SKILDER

Laai kattebak met gespande doek,
esel, kwasse, buisies, terpentyn.
Rasper die pleknaam korrek uit.
Vjelledgif. Pak uit, verken
per motor, te voet.
Teerpad, grondpad, dorpstraat.
Soek jou landskaptoneel.
Soutpan met vulstasie en flamink.
Marina met palmboom en seiljag.
Hotelstoep met brug en rivierloop.
Bolangs kuif miswolke landwaarts
en plek-plek soekligson.
Kies perspektief.
Voorgrond, aartappelland.
Middelgrond, bloekoms, koringstoppels.
Horison, steeds bloekoms.
Kleur.
Liggrou, donkergrou, geelgrys, blougrys.
Binne toevalsmeetsnoere is opsies beperk:
Skakerings grys, lewenslank vas
soos ʼn tyddeelkontrak
en die keuse van ʼn oord
binne Paasnaweek trefafstand
êrens, op ʼn plek soos dié
en eintlik die enigste rede
hoekom mens Velddrif sal skilder.

Andries Bezuidenhout. Die modeontwerper as rockstar

Saturday, March 26th, 2016

Hedi_Slimane

Vir ʼn paar jaar al groei die wêreldwye ontwerperskleremark vir mans baie vinniger as vir vroue. Deesdae word daar ook spesialis modeweke vir mansklere in plekke soos Parys, Londen en New York gehou. Die ontwerp van mans- en vroueklere beweeg al hoe nader aan mekaar, met woorde soos “gender bending” en “androgeen” wat in die hoofstroommedia bespreek word. Hedi Slimane (sy voornaam word “Êdie” uitgespreek en sy van “Slimaan”, in die foto hier bo) is seker een van die belangrikste mense wat vir hierdie Renaissance (dalk ʼn onvanpaste woordkeuse) in modeontwerp vir mans verantwoordelik is.

Slimane, ʼn Franssprekende fotograaf en ontwerper, is in 1968 gebore. Sy ma was Italiaans en sy pa Tunisies, maar hy het in Parys grootgeword, in die negentiende arrondissement. Hy het op die ouderdom van elf begin om foto’s te neem en het op sestien begin om sy eie klere te maak. Hy wou aanvanklik ʼn joernalis word, maar het kunsgeskiedenis aan die École du Louvre studeer en ʼn ambagskap as kleremaker voltooi.

In 1996 het Yves Saint Laurent hom aangestel as direkteur van gereed-vir-dra mansklere. Later is hy as die maatskappy se artistieke direkteur aangestel. Binne ʼn paar jaar het hy ʼn totale stylverandering in mansmode veroorsaak met ontwerpe wat in populêre verwysings as “skinny” of “slim fit” bekendstaan – stywe broeke en noupassende baadjies waarvan die moue hoog gesny is, maar wat gemaklik dra. Die streng onderskeid tussen ontwerpersmode (“high fashion”) en straatmode (“street fashion”) is afgetakel. Hy het inspirasie uit sub- en straatkulture geput en soms tydens modebekendstellings gewone mense op die straat gebruik in plaas van professionele loopplankmodelle, gewoonlik brandmaer mans met lang, reguit hare, groot oë en bleek gesigte. Hulle lyk soos jeugdige rockmusikante uit die skaatsplank en post-punk underground.

Die “skinny look” is vandag nog die norm, dis nou mits die man in die baadjie die slank figuur het om dit te kan dra (sommige dra dit ten spyte van die gebrek aan ʼn slank figuur – mea culpa). Ek moet hier noem dat Karl Lagerfeld ʼn hele paar kilogram verloor het om in Slimane se pakke te kan pas. Ook meer formele mansmodes is hierdeur beïnvloed en die tradisionele onderskeid tussen Britse en Italiaanse snyerspaktradisies het al hoe meer vervaag (Britse pakke het tipies losser aan die lyf gehang en die baadjies was effe langer en Italiaanse pakke het knus om die lyf gepas en die baadjies was korter). By selfs hoogs tradisionele Savile Row instansies het hoër mougate en knapper silhoeëtte die norm geword. Losser broeke met hoër middels begin nou eers weer gewild raak (nog nie in Suid-Afrika nie, maar waarskynlik binnekort).

In 2000 het Slimane Yves Saint Laurent verlaat om by Christian Dior te gaan werk. Hy het Dior se mansklerereeks herdoop na “Dior Homme”. Sy reekse het uitstekend verkoop. In hierdie tydperk het hy in Berlyn gaan woon en ʼn aantal fotografiese boeke oor die stad se lewendige ondergrondse kuns- en ontwerptoneel gepubliseer, asook ʼn aantal boeke oor Londense rock bands, veral in die punk genre. Hy het klere vir mense soos David Bowie, Jack White (van White Stripes) en Madonna ontwerp. Brad Pitt is in ʼn pak deur Slimane getroud (sy eerste huwelik). In die vroeë 2000s het David Bowie persoonlik ʼn prys vir ontwerp aan Slimane by ʼn seremonie oorhandig.

In 2007 het Slimane besluit om nie sy kontrak met Dior te hernu nie en is Los Angeles toe. Vir ʼn paar jaar het hy homself op fotografie toegespits, veral met Los Angeles se ondergrondse musiektoneel as onderwerp. Hy het boeke gepubliseer en as kurator van uitstallings opgetree. Sy ontwerpe is verder deur hierdie toneel se estetika beïnvloed. In 2012 het Slimane weer as hoofontwerper na Yves Saint Laurent teruggekeer. Hy het besluit om die maatskappy se naam te verander van Yves Saint Laurent na Saint Laurent Paris toe. Die ontwerpe wat hy vir die maatskappy gedoen het, het verkope met meer as 35% laat groei (meer daaroor hier). Daar is op die oomblik gerugte dat Slimane Saint Laurent weer gaan verlaat.

Slimane is sku vir die media en staan selde onderhoude toe. Hy waak egter nougeset oor sy openbare beeld. Hy het nog nie besluit om sy naam, soos baie ander modeontwerpers, in ʼn handelsmerk te verander nie. Hy is heel snedig oor mense soos Tom Ford, wat hy as ʼn bemarker, eerder as ʼn ontwerper, beskou. Hy skroom nie om joernaliste wat hom kritiseer te straf nie. Hy het Cathy Horyn, die New York Times se modekritikus, verbied om die opening van een van sy reekse modeontwerpe by te woon. Kanye West wou ‘n opening bywoon, maar is net toegelaat mits hy geen van die ander openings in dieselfde week bywoon nie (dis dalk beter om nie West se reaksie hier te bespreek nie) – lees hier meer oor sy mees onlangse reeks.

ʼn Soektog na foto’s van Hedi Slimane op Google kan ʼn vermaaklike spel word. ʼn Mens sukkel om foto’s op te spoor waar hy nie vanuit ʼn baie spesifieke hoek na die kamera kyk nie. Die agtergrond, sy haarstyl en klere wissel, maar die manier waarop hy na die kamera kyk bly dieselfde. Dan is daar ʼn video van ʼn seldsame onderhoud met hom. Dis ʼn studie in miskommunikasie, of dalk wankommunikasie. Dalk is dit deels as gevolg van die feit dat die onderhoud in Engels gevoer word – Slimane slaan soms na Frans oor.

Nietemin, Hedi Slimane bly ʼn interessante figuur in ontwerp, populêre kultuur en besigheid en waar die drie velde oorvleuel. Dit verg ʼn sterk ego om in elk van hierdie velde te oorleef en om ʼn impak te kan maak op die skaal wat hy het. Daar word na regte na hom as “the designer as rockstar” verwys. Met dít, asook Loftus Marais se gedig “Die digter as rockstar” in gedagte, het ek ʼn ligsinnige poging aangewend om ʼn figuur soos Slimane in die Afrikaanse digkuns te insinueer.

AS HEDI SLIMANE ʼn AFRIKAANSE DIGTER WAS

sou sy woorde styf om gedigte gespan het –
ekonomies, knapgeknip, sou selfs die andersheid
van Shakespeariaanse en Italiaanse sonnette
in sy blik na mekaar begin kyk het
met versmoue hoog gesny, enkelknooprym
en assonansie slinks omgeserp.
kyk hoe skugter is hy, laat geen onderhoud toe nie
maar patrolleer elke werf, tydskrif, blog
vir mistastings en korrigeer met sanksie en Sanskrit.
kyk hoe skimp hulle vir uitnodigings
na nog ʼn bekendstelling.
kyk hoe trippel hulle met kamera en mikrofoon.
hy sou ieder uitgewer van naam laat verander
(van Human & Rousseau na Rousseau Homme)
waarvoor selfs feministe hom sou moes vergewe
vir dít en als waarvoor mindere penisse kortgeknip word.
die establishment en uitgewers verhang borde vir hom
en die gedagte dat hy ʼn volgende bundel
aan iemand elders sal toevertrou (Protea Sunnyside)
ʼn verskrikking! bel Koos Bekker, bel Nederland
gee vir hom sjampanje, gee vir hom ʼn voorskot
massering en facial op die huis.
gaan laai hom persoonlik by die lughawe op
dis nie enige digter nie, nee,
vergeet van Krog en Breytenbach
dis Hedi Slimane hierdie.
o, kurator van bundels, edisies wat gedruk
en herdruk word. hoor hoe dreun die perse
hulle lê tydskrif, tablet en liefdesverhaal
vir die digkuns neer, want hierdie stansas
lees gemaklik, pas beter as handskoene
sit laag op die heup en bowe alles
verloor jou gewigtige boekrak
want voor hom was daar geen vernuwing nie
net prikkelskoppe, stuiptrekkings
en wat eens tradisie genoem is, het hy herskryf
sowaar, die hoop van taalstryder en taalmasochis
en wat oorbly is die dun, duidelike buitelyn
wat so elegant op elke stomme tong silhoeët.

ag, as Hedi Slimane maar net ʼn Afrikaanse digter was
want eenkant hang als hier so sakkig, so slapvlag
en aan die ander kant sit dit so kategories vás.

Andries Bezuidenhout. Binnekonflik in Vredehoek

Tuesday, March 22nd, 2016

Ek woon tydelik in ʼn woonstel in Vredehoek. My ateljee het ʼn uitsig oor Duiwelspiek, Tafelberg en Leeukop. Soms vergeet ek om te skryf of om te skilder en ek kyk na hoe wolke oor Tafelberg se kranse neertuimel en dan verdwyn (min mense kry dit reg om oor Tafelberg te skryf sonder om in geykthede vas te val – Antjie Krog is ʼn uitsondering). In die oggend gaan stap ek en neem foto’s, gebruik van die foto’s vir skilderye. Ek gebruik klein doeke (20x25cm) en werk met ʼn beperkte olieverfpalet. Ek noem dit die Disa-reeks, vernoem na die kompleks waar my tydelike huis en werksplek is.

Ek lees op oor Vredehoek se geskiedenis. Abraham Jonker en sy eerste vrou Beatrice Cilliers het in die 1930s hier gewoon. Bure het vertel van huishoudelike rusies. Ray Alexander, die veteraan kommunis en vakbondaktivis, het ook hier gewoon. Sy het die beroemde Food and Canning Workers’ Union gestig en het saam met haar man Jack Simons die klassieke werk “Class and Colour in South Africa” geskryf.

Vredehoek is een van Kaapstad se nuwer voorstede. Die meeste van die geboue is na die Tweede Wêreldoorlog as blyplek vir Europese immigrante opgerig, meestal in die Art Deco styl van die tyd. Die voorstad het ʼn groot Joodse gemeenskap en van die Herzlia skool se geboue is in die woonbuurt. Van die strate is na belangrike Joodse figure vernoem.

Die berugte “Tampon Towers”, soos Kapenaars die drie silindervormige geboue noem, is ook hier. Die kompleks se amptelike naam is Disa Park (seker Disapark in Afrikaans). Die sewentienverdiepingtorings is in die laat-1960s deur die konstruksiemaatskappy Murray en Roberts gebou. Destyds het die bouwerk R2.5 miljoen gekos (die huidige prys van ʼn tweeslaapkamerwoonstel in die kompleks). Die stadsraad het die bouplanne afgekeur ná grootskaalse teenstand van groepe wat Tafelberg wou bewaar. Die ontwikkelaars het egter ʼn skuiwergat in die regulasies gevind en planne deur ʼn tweemankomitee in die kantoor van die Administrateur van die Kaapprovinsie laat goedkeur. Die kompleks se fondamente was onder die toegelate boulyn teen Tafelberg se hange, maar die boonste verdiepings van die torings was ver bo die lyn.

Ten spyte van die wind wat verwoed deur die skeur tussen Duiwelspiek en Tafelberg waai, woon ek lekker in een van die drie torings. Hier is plek om te parkeer – ʼn rariteit in Kaapstad – en ek hou van die swembad se uitsig oor die stad. As ek in die aand by die huis kom, gaan staan ek eers in die parkeerterrein en kyk na die geboue met hul ligvensters rondom die tuin waar my oervader Wynand Leendertz Bezuidenhout in 1666 as tuinier begin werk het. Mens kan Robbeneiland se liggies ook sien.

Soos ek oplees kom ek op ʼn insident, wat in Vredehoek afgespeel het, af. Op 22 April 2012 is daar by die kunsfotograaf Zanele Muholi se woonstel hier ingebreek. Haar rekenaar en ʼn aantal eksterne hardeskywe met foto- en videomateriaal van meer as vyf jaar is gesteel. Muholi het in hierdie tydperk deur Suid-Afrika, Malawi, Uganda en Zimbabwe gereis om die lewens van lesbiërs te dokumenteer, onder ander die begrafnisse van drie Suid-Afrikaanse lesbiërs wat slagoffers van haatmisdade was.

Kort na die inbraak is Muholi daaroor in die media aangehaal: “It’s so painful. Five years of my life are gone… I’ve dedicated my entire life to documenting queer lives. I wanted to make sure I document [LGBTI] (lesbian, gay, bisexual, transgender and intersex) lives. All my major projects are gone.”

ʼn Televisie, kameratoerusting, ʼn dataprojektor en drukker is nie gesteel nie. ʼn Aantal hardeskywe wat nie foto- en videomateriaal bevat het nie, is ook nie gesteel nie. Die diewe het klaarblyklik ʼn gesteelde skootrekenaar gebruik om deur die materiaal te sif en om dan te besluit wat om te steel. Muholi was in die buiteland en Theron was nie by die huis toe die inbraak plaasgevind het nie.

In Augustus 2009 het die nou eertydse Minister van Kuns en Kultuur, Lulu Xingwana, by ʼn uitstalling van die fotografiese werk van Muholi uitgestorm. Xingwana het die werk as immoreel en afstootlik beskryf en aangevoer dat dit teen die land se projek van nasiebou ingedruis het.

Kuns kan soms so “gevaarlik” wees dat ministers by uitstallings uitstorm of dat professionele misdadigers by ʼn woonstel inbreek om dit te steel. Ek dink oor my eie skilderye na en hoeveel daar in Vredehoek gebeur waarna die skilderye nie eers verwys nie. As ek sinies daaroor sou wees, sou die Disa-reeks die volgende onderskrif moes kry:

Wit man se nostalgiese oggendwandelings waartydens hy nadink oor Art Deco, modernisme, en die kleur van oggendlig.

Bronne

Natasha Bissonauth (2014), “Zanele Muholi’s Affective Appeal to Act,” Photography and Culture, 7(3): 239-251

Michelle Jones, “Burglar loots city photographer’s work,” Cape Times, 7 Mei 2012: http://www.iol.co.za/capetimes/burglar-loots-city-photographers-work-1290650

Zanele Muholi & Gabrielle Le Roux (2014), “queer & trans Art-iculations: Collaborative Art for Social Change,” Agenda, 28(4): 9-19

Louise Viljoen (2012), Ingrid Jonker: A Jacana Pocket Biography. Auckland Park: Jacana, p. 16.

Barry Washkansky, “Cape Town’s ugliest buildings [a]nd the history behind them,” Moneyweb, 17 Maart 2010: http://www.moneyweb.co.za/archive/cape-towns-ugliest-buildings/