De Waal Venter

De Waal Venter. Die eerste digter was ‘n vrou

Thursday, April 12th, 2018

 

                                                   ‘n Voorstelling van Enheduanna

Die eerste digter was ’n vrou

Ongeveer 2 300 v.C is ’n dogter van koning Sargon van Akkadië gebore. Die koning het haar as jong vrou aangestel as ’n priesteres van die maan en sy het die naam Enheduanna gekry. Hierdie vrou het gedigte geskryf in die spykerskrif wat destyds gebruik is. Van die kleitablette met haar gedigte het deur die eeue behoue gebly. Enheduanna is die eerste digter wie se naam aan ons bekend is en so verdien sy dan die titel van die “Eerste Digter”.

Enheduanna se gedigte het hoofsaaklik oor haar persoonlike geskiedenis gehandel. Haar kosmiese visie en standpunte oor moraliteit in haar gedigte herinner aan die Bybelse Jesaja. Sy het talle gedigte geskryf waarin sy die Sumeriese godin van liefde, Inanna, aanspreek. Sy praat met ’n godheid wat afgekom het aarde toe as ’n bondgenoot en ’n vriendin wat haar in haar nood gehelp het.

Die sensualiteit, verrassende metafore en intimiteit in die gedigte laat mens dink aan die Griekse digteres, Sappho, se gedigte wat sy gerig het aan haar bondgenoot, Aphrodite.

Die gedigte wat volg, het ek verwerk uit die Engelse weergawes van Aliki en Willis Barnstone.

Inanna en Ninshuhur

Inanna en die goddelike wesenlikhede

Vrou van al die wesenlikhede, volle lig,

goeie vrou geklee in helderheid

bemin deur die hemel en aarde,

tempelvriendin van An,

u dra wonderlike versierings,

u begeer die tiara van die hoëpriesteres

in wie se hand die sewe wesenlikhede lê.

O my meesteres, bewaker van al die groot wesenlikhede,

u het hulle gevat

in u hand.

U het die heilige wesenlikhede bymekaargevat en styf

op u borste gedra.

Engelse titel: Inanna and the Divine Essences

Inanna en An

Soos ’n ondier het u die land gevul

met gif.

U brul soos donder oor die aarde,

bome en plante vee u weg voor u.

U is ’n vloedgolf wat stort uit ’n berg,

o hoogste wese,

maangodin Inanna van die hemel en die aarde!

U vuur vlam uit en kom oor ons volk.

Vrou wat ry op ’n wilde dier,

An skenk u vermoëns, heilige opdragte,

en u besluit.

U is in al ons belangrike rites.

Wie kan u verstaan?

Inanna en Enlil

Storms gee u vlerke, verwoester van lande.

Bemin deur Enlil, vlieg u oor ons volk.

U voer die dekrete van An uit.

O my meesteres, heuwels en vlaktes buig

wanneer hulle u klank hoor.

Wanneer ons voor u kom,

beangs, bewend in u stormagtige helder lig,

ontvang ons geregtigheid.

Ons sing, treur en huil voor u

en loop nader aan u op ’n pad

vanaf die huis van geweldige sugte.

Egipties

Naamlose hiërogliewe-tekste

Daar was ook ander vroue-digters in antieke tye in ander wêrelddele. Egiptiese liefdesgedigte (ca. 1 500 v.C.) klink merkwaardig persoonlik, intiem en modern, selfs in die letterlike vertalings uit die hiërogliewe-tekste. Poësie deur vroue van die Midde-Ooste van daardie tydperk kom hoofsaaklik uit Egipte. Baie van die lirieke herinner aan die Shir Hashirim, die Bybelse Hooglied van Salomo.

Vreugdevolle lied

O blomme van Mekhmekh, skenk ons vrede!

Vir julle sal ek doen wat my hart sê.

Wanneer jy my omhels

is die lig wat uit jou skyn so helder

dat my oë salf moet kry.

Ek is seker jy is lief vir my,

ek lê snoesig langs jou.

My hart is seker dat van alle mans

jy die beste een is vir my.

Die hele wêreld is glansend.

Ek wens ons kan aanhou by mekaar slaap,

soos nou, tot die einde van die tyd.

Ek het hierdie gedig verwerk uit die Engelse weergawes van Ezra Pound en Noel Stock

‘n Voorstelling van Sappho deur William Adolphe

Grieks

Sappho

Sappho is op die eiland Lesbos gebore in die 7e of 6e eeu v.C. Sy het getrou en het een dogter gehad wat sy Kleis gedoop het. Sy het verskeie van haar gedigte aan hierdie dogter toegewy.

Sy het liefdesgedigte aan verskeie vriendinne geskryf. Plato het van haar gesê: “Mense praat van nege Muse – maar tel weer. Die tiende een is Sappho van Lesbos.” As gevolg hiervan het dit mode geword om ’n besonderse vrouedigter die “Tiende Muse” te noem. Hierdie titel is al toegeken aan Sor Juana Inés de la Cruz, Louise Labé, Alfonsina Storni, Gabriela Mistral en ander.

Sappho word beskou as die belangrikste liriese digter van die Westerse oudheid. Catullus, die Romeinse digter, het haar styl nageboots en sy belangrikste liefdesgedigte aan Lesbia gerig.  Baie van die Griekse en Latynse digters van daardie tyd kon Sappho se hele kanon uit hulle geheues voordra.

Haar werk het bly voortbestaan tot die jaar 1 000 n.C. Maar toe het die Rooms Katolieke kerk alles wat hulle van haar in die hande kon kry, vernietig. In 1073 is haar werk in die openbaar verbrand in Rome en Konstantinopel in opdrag van Pous Gregorius VIII.

Die meeste van Sappho se oorgeblewe werk is fragmentaries. Dit is opgeteken in verweerde papirus hoofsaaklik ontdek in Crocodilopolis in Egipte, of in aanhalings deur skrywers uit die antieke tyd. Daar is een gedig wat as geheel behoue gebly het. Dit is “Gebed aan Aphrodite” in ’n boek van Dionysius van Halicarnassus met die titel “Literêre Komposisie”. Nog ’n beroemde gedig van haar, “Vir my is hy soos ’n god”, is deur die eeue vertaal deur digters van Catullus tot William Carlos Williams.

Willis Barnstone het baie van Sappho se gedigte in Engels vertaal. Die gedigte hieronder het ek uit Engels in Afrikaans verwerk. Die gedigte het nie titels nie.

My moeder het altyd gesê

dat sy in haar jeug

hoog in die mode was

sy het ’n purper lint

in haar hare gedraai. Maar die meisie

wie se hare meer glansend geel is

as fakkellig het nie nodig

om gekleurde linte uit Sardis te dra nie –

maar ’n krans van vars blomme.

My liewe Atthis, alhoewel ons geliefde Anaktoria

is die verre Sardis woon,

dink sy voortdurend aan ons, en

van ons lewe saam in die dae toe sy

jou gesien het as ’n wonderlike godin,

en jou sang haar diep vreugde gegee het.

Nou is sy glansend tussen die Lidiese vroue

soos wanneer die rooi vinger van die maan

opstyg ná sonsondergang, en die sterre

rondom haar uitwis, en lig ewematig uitgiet

oor die sout see

en oor blombegroeiede velde;

en skitterende dou sprei oor die aarde om rose

te laat blom en ook die tingerige tiemie

en soet-geurende heuninglotus.

Nou terwyl ons liefling rondstap dink sy aan

ons beminde Atthis se liefde,

en verlange gryp diep in haar bors.

Sy roep hard uit na ons om te kom! Ons hoor,

want die nag se vele tonge

dra haar roep oor die see.

Op jou glansryke troon, Aphrodite,

listige dogter van Zeus,

ek smeek jou: moet my nie verpletter

met droefheid nie

maar kom na my – soos jy altyd

my daar ver hoor roep het, en toegegee het,

en weggeglip het

uit jou vader se huis

om die voëls voor jou

goue strydwa in te span, en na my te kom.

Sierlike swane het jou

vinnig afgevlieg donker aarde toe,

hulle vlerke swiepend deur die middelruimte.

Vreugdevol, met onsterflike lippe, het jy geglimlag:

“Wat is verkeerd, Sappho,

hoekom roep jy my?

Wat begeer jou deurmekaar hart?

Wie moet ek jou laat liefkry,

wie draai haar rug

na jou?

Laat haar weghardloop, netnou kom sy jou soek;

jou presente is geweier, maar netnou gee sy vir jou,

sy sal jou liefhê, alhoewel

onwillig.”

Kom dan na my en bevry my

van angstige smart. Wees

aan my deurmekaar hart se kant, en wees

my bondgenoot.

Indië

Sanskrit

Sanskrit was ’n literêre taal en lingua franca in antieke tye in Suid-Asië. Dit was ook ’n taal van hoë kultuur gedurende die vroeë Middeleeue in Sentrale en Suidoos-Asië. Dit was die hoftaal in verskeie koninkryke in daardie gebiede en was dus die taal van die adellikes.

Die taal is ’n gestandaardiseerde dialek van Oud Indo-Aries en het ongeveer twee duisend jaar v.C. ontwikkel uit Proto Indo-Europees. Dit is die oudste Indo-Europese taal wat goed gedokumenteer is en gevolglik is dit ’n belangrike studieveld vir Indo-Europese taalnavorsing.

Die meeste Europese tale het ontwikkel uit Indo-Europees. Dit sluit Nederlands in en dus Afrikaans ook.

Die presiese tye waarin die meeste Sanskrit digters in antieke tye geskryf het, is taamlik onbekend. Vidya (ca. 659) was ’n koningin, die vrou van Candraditya (’n seun van Pulakesin II) van Nerur.

Vidya

Vriende,

julle is gelukkig julle kan praat

oor wat julle as minnaars gedoen het:

die fratse, gelag, die woorde,

die ekstase.

Ek sweer dat sodra my liefling

vat aan die knoop van my rok,

vergeet ek alles.

Hou jou oë op my huis vir ’n rukkie,

goeie vrou en buurvrou.

My kind se pa hou nie van putwater

wat geen smaak het nie,

nou gaan ek rivier toe,

alleen,

na die oewer donker van die tamala bome

en die dwergwoud van suikerriet

met hulle skerp, gebreekte stingels,

wat my borste kan krap.

Sila (tussen 700 en 1050)

My man is dieselfde man

wat my die eerste keer binnegedring het.

Ons het lang aande geniet, nat van die maan.

Wind uit die heuwels van Vindhya

was belaai met vars jasmyngeur.

Ek is dieselfde vrou

en tog verlang ek na die stroom en sy riete

wat ons so gelukkig gesien het. Wat ons

so grasieus gesien het

in die eindelose aande van liefde maak.

Hierdie gedigte het ek verwerk uit die Engelse weergawes van Willis Barnstone.

De Waal Venter. Die gedig stap uit sy skoene

Tuesday, March 6th, 2018

Charl-Pierre Naudé

Die gedig stap uit sy skoene

Elke digter het ’n unieke aanslag, ’n unieke “stem”. As iemand homself of haarself aanbied as digter en daardie persoon het nie daardie unieke werkwyse nie, is daardie persoon nie ’n digter nie, maar ’n nabootser van ander.
Daar is wel sekere temas, konsepte en situasies wat telkens deur digters gebruik word en wat op verskillende maniere uiting vind in hulle gedigte. Ek wil in hierdie essay ’n paar sulke konsepte uit die oeuvres van verskillende digters bekyk en vergelyk. Die doel is nie om die gedigte krities te bespreek of waardebepalings te maak nie, maar om te kyk na die verskillende werkwyses en benaderings van die digters.
Ek gebruik Charl-Pierre Naudé se gedig “Glas” as die kerngedig. (Die digter het toestemming gegee om die gedig hier te gebruik). Die ander digters wat ter sprake kom is: Tomas Tranströmer, Coral Bracho, en David Huerta.
Hier is Charl-Pierre Naudé se gedig:
Glas
Svendborg, 2017

Wat my opval
is die aanleunbousels van glas
teenaan die baksteenhuisies –

om ʼn blertsie winterson in op te vang
sonder die koue wat inbreuk maak van buite.

Verder kuslangs
staan van dié skoonkykende winterhutte amper óp die water
en die effek van hul refleksies is soos “glas op glas”.

Op die dag van my aankoms
het ek langs die seesoom gaan staan
om in die wye stil vlak te staar
nét toe die laatlig skuins tref
só dat die buurt volmaak

daar in die oomblik
sowel as in die ewigheid
vasgelê word:

soos die gesinsfoto wat nimmer verweer
omdat dit op die maan
deur ʼn ruimteman vergeet is.

(Praat liefs nie oor ʼn vlag
wat nie kan wapper nie.)

En, toe. Rampspoed!
Die veerboot vaar verby.
Klaarpraat, korte mette.
Die universele oomblik
implodeer net daar.
Noem dit maar: ʼn opskroef (van gewone wette).
Bousels verwring, mure rek soos kougom en val om
en vervaard kom al wat straat is op my af gehardloop.
So goed as ʼn tsunami! Net so sleg.
Boonop is týd die medium, nie bloot water nie;

die soort prentjie wat ʼn Van Gogh sou geskilder het.

Nou kyk, om te vertoef in die huis waarin Brecht
gewoon toe hy van die Nazis gevlug het,
en dan ingesuig te word – deur wat – ʼn terugtrekkende
tydgolf? Dis nie ʼn ligte rimpeling nie.

Bertolt kyk nou op na die verlede, nie die toekoms nie.
En Amerika gaan hom nie red nie, nie eens
vir ʼn gwano-sekonde nie.
Amerika gaan hom verraai, soos wat dit óns verraai.
Die deining groei, krul om
en donder met ʼn soliede massa neer.

Daar word gesê dat weens die vogtige lug
sommige skeeftrekkende wonings
hier soos ʼn moerstadig wapperende Deense vlag lyk –
sélle blokpatroon:
tipies van weerspieëlings; ʼn kwessie van omkering.
Dus hardloop ons vir ons lewe. Agteruit,

dieselfde huis in
wat ek in die water gesien het.
Waar die wynbottels volloop, nie leeg nie,
en die muurhorlosie, getroue meul-eseltjie, teenkloksgewys arbei.

En in ál die beddens slaap die blou lug.

In die leeskamer staan en wieg
ʼn man heen en weer in ʼn gety.
Hy’t ʼn toom uit die rak getrek oor “ewige wederkeer”.
Onbekend is hy soos môre heeldag
(tipies van die arme Nietszche),
en hy lees nou oor sy voorganger, die vername Naudé.
(Wat in die boek, dis algemeen bekend, ʼn klap
van ʼn vis se stert kry.)

Die kamerdeure word in die woud gekap.
En die dekriet groei wild op die grasvlakte.
Al die deursigtige huisornamente
moet nog gegiet word.
Ek sien dit, so duidelik soos gesmelte glas,

golf ná golf ná golf:
Eers kom die einde nader, dan weer ʼn begin.

Die lewe is ʼn nagmerrie waaruit mens wakker word
selfs al is dit so mooi.

*Die “blokpatroon”: 19de eeuse boumetode: Fachwerk (Duits), Bindingsværk (Deens), waarin houtbalke die struktuur verskaf wat deur klei- of baksteen gevul word.

©Charl-Pierre Naudé / 2017
Weerkaatsings
Ek lig ’n moment uit Naudé se gedig wat iets te sê het oor die begrip “weerkaatsing” of “refleksie”. Dit word op verskeie maniere ingespeel reg deur die gedig:
“Verder kuslangs
staan van dié skoonkykende winterhutte amper óp die water
en die effek van hul refleksies is soos ‘glas op glas’”.
Mens sien in jou geestesoog die rye huise wat weerkaats lê in ’n spieël, en onwillekeurig kry jy Arvo Pärt se “Spiegel im Spiegel in jou gedagte. Die musiek skep ’n reeks “oneindige spieëls” wat jou intrek maar op ’n ander manier agteruit laat beweeg.
Met hierdie “verdieping” van die leser se ervaring, stap die gedig as’t ware uit sy skoene en stap ’n ander wêreld binne.
Tomas Tranströmer

Tomas Tranströmer

Uit: Die droewe gondel (1996)
Sorgegondolen

April en stilte

Die lente lê verlate.
Die fluweelswart sloot
kruip hier langs my
sonder weerkaatsings.

Die enigste iets wat glinster
is geel blomme.

Ek is geborge in my skadu
soos ‘n viool
in sy swart kas.

Die enigste ding wat ek wil sê
glinster buite bereik
soos silwerware
in ‘n pandjieswinkel.

Hoe werk Tomas Tranströmer met die idee van weerkaatsing? In een van sy gedigte keer hy die idee om van beelde wat teruggekaats word:
“Die lente lê verlate.
Die fluweelswart sloot
kruip hier langs my
sonder weerkaatsings.”
Hier speel die weerkaatsing ’n meevoerende rol deurdat dit afwesig is. Die sloot is “fluweelswart” en kaats niks terug aan die leser nie. Dit behou die geheime wat daarin verborge is. Die mens neem iets waar as “swart” wanneer ’n voorwerp baie min lig terugkaats na die kyker. Die fluweelswart sloot ontvang al die lig wat daarnatoe teruggekaats word en gee niks terug nie. Maar juis hierdie gebrek aan die oordra van kommunikasie, kommunikeer heelwat: daar is baie wat vir die mens onkenbaar is en sal bly. Hoe meer ons kennis uitbrei hoe groter word die misterië van die wêreld waarin ons onsself bevind.

Coral Bracho

Coral Bracho

Agter die gordyn

Agter die gordyn is ’n wêreld van kalmte,
agter daardie groen
’n skuilplek,
’n diep stilte.
Dit is ’n onaangetaste koninkryk, met sy stilte.
Vanuit die vloeiende verskyning
van ’n ander wêreld,
vanuit daardie ander werklikheid
van verstrooide geluide; vanuit daardie ander tyd
vasgevang, roep hulle my.

Coral Bracho beskryf ’n gordyn in ’n vertrek en onmiddellik verskuif die waarneming na ’n abstrakte register.
“Vanuit die vloeiende verskyning
van ’n ander wêreld,
vanuit daardie ander werklikheid van verstrooide geluide; vanuit daardie ander tyd”
Coral Bracho ervaar ’n “ander werklikheid” verskuil agter die gordyn. Hierdie ander werklikheid word weliswaar “teruggekaats” na die spreker in die gedig. Verder is daar ook ’n “ander tyd” wat geassosieer word met die terugkaatsing. Die verskyning van tyd in verskeie vorme kom ook in Naudé se gedig te berde.
In Naudé se gedig begin die reeks besinnings oor “weerkaatsing” met ’n beskrywing van ’n werklike verskyndel wat visueel waargeneem kan word – die weerkaatsing van huise op stil water. Geleidelik word dit geabstraheer tot dit lei na “omkering” en agteruit beweeg in die tyd. Die wynbottels “loop weer vol”.
In die Bracho gedig is die benadering onmiddellik meer abstrak. Al wat in die werklikheid waargeneem kan word, is die gordyn. Agter dit is die abstraksie van ’n ander wêreld. In albei gedigte word dus ’n konkrete beeld gebruik wat dan geabstraheer word. Die wyse hoe dit gebeur is egter verskillend.
David Huerta

David Huerta

Klanke

Besoedelde ryp uit die luidspreker
in die nomadiese skemerte
van die motor;
’n moeras van klanke
waarin die naald van gehoor
skaars kan beweeg.
Skielik ’n torch singer
bars deur Wittgenstein
met die vurke van de Cante …
Hoe doen sy dit? Hoe
ontkoppel, ontbind sy tale,
laat die wêreld vloei – en bo en behalwe dit
voeg sy grasie
en tragedie by?
Die motor
gaan die nag in
gesalf met musiek.

David Huerta maak eweneens gebruik van die tegniek om iets wat waarneembaar is in die werklike lewe, te abstraheer en metafories om te bou. Die “torch singer1” “ontkoppel en ontbind tale” en laat die wêreld vloei.
“Hoe doen sy dit? Hoe
ontkoppel, ontbind sy tale,
laat die wêreld vloei – en bo en behalwe dit”
Hier het ons nie heeltemal te doen met ’n weerkaatsing nie, maar die “vloeiing” van ’n situasie, soos dit in Naudé se gedig gebeur waar die man staan en wieg soos seewier met ’n boek (toom) in sy hande. Die sangeres in Huerta se gedig “bars deur Wittgenstein” met haar lied. Hier is dit ’n klankervaring in die werklike lewe wat geabstraheer word tot die “ontbinding van tale” en die “vloeiing” van die wêreld.
In hierdie vier gedigte sien ons hoe elke digter ’n werklike ervaring, visueel en klankmatig, a uitgangspunt neem en dit met ’n handomkeer abstraheer sodat daar verdieping kom en die verwysingsgebied van die abstraksie en metafoor geweldig uitgebrei word. Elke digter hanteer hierdie proses egter op ’n unieke wyse. In Naudé se gedig is die oorgang geleidelik, in Tranströmer vinniger en in Bracho en Huerta se gedigte is dit oombliklik.
Dit lyk vir my of alle poësie berus op herkenbare ervaringe, gewaarwordinge, emosies en waarnemings. ’n Suiwer abstrakte gedig wat nie in die menslike ervaring gegrond is nie, kan nie sin maak nie. Dit is wel moontlik om in ’n suiwer abstrakte taal te kommunikeer – in wiskundige begrippe en formules. Maar dan weet mens dat wiskunde nie poësie is nie.
Einde
1. ’n “torch singer” is iemand wat sing van onbeantwoorde liefde. Dis taamlik droewig, maar ook sensueel en verlangend. Bekende sangeresse wat dikwels in hierdie styl sing, is byvoorbeeld Adele en Judy Garland.

Die digters
Coral Bracho was born in Mexico City in 1951. She has published six books of poems: Peces de piel fugaz [Fish of Fleeting Skin] (1977), El ser que va a morir[The Being that is Going to Die] (1981), Tierra de entraña ardiente [Earth of Burning Entrails] (in collaboration with the painter Irma Palacios, 1992), La voluntad del ámbar [The Will of Amber] (1998), Ese espacio, ese jardín [That Space, That Garden] (2003), and Cuarto de hotel (2007). Her poems were translated for the PTC’s 2005 World Poets’ Tour by Tom Boll and the poet Katherine Pierpoint.
David Huerta was born in Mexico City in 1949. He is one the leading poets of the generation that first came to prominence during the 1970s in Mexico. He published his first book of poems, El Jardín de la luz [The Garden of Light] (1972), while still a student in the Faculty of Philosophy and Arts at Mexico’s Autonomous National University (UNAM). It has been followed by numerous collections.
Bron: Poetry Translation Centre
Tomas Tranströmer
Sweedse digter en Nobelpryswenner. Sy gedigte is in meer as 50 tale vertaal.

Die gedigte is uit Spaans en Sweeds vertaal deur De Waal Venter

De Waal Venter. Deel III Macchu Piccchu

Thursday, February 8th, 2018

Macchu Picchu

Deel III Hoogtes van Macchu Picchu

Dit is die derde, en laaste, essay in hierdie reeks oor Neruda se “Hoogtes van Macchu Picchu”. Die ander twee essays het vroeër op Versindaba verskyn en belangstellende lesers kan hulle maklik opdiep. Die drie essays bevat volledige vertalings van al twaalf canto’s van die Macchu Picchu reeks, gepaard met toeligting en kommentaar oor die gedigte.

Neruda wou ’n Latyns-Amerkaanse mitologie skep met “Hoogtes van Macchu Picchu” en die hele “Canto General”. Hy het nie die bestaande mites van die inheemse bevolking geïgnoreer nie, maar baie van die simbole van hierdie kulture in twaalf canto’s gebruik.

Hy is ontroer deur die armoede van die Suid-Amerikaanse bevolking insluitend dié in sy land, Chile, toe hy in 1943 teruggekeer het. Dit, gepaard met sy verskriklike ervaringe in Spanje gedurende die Spaanse Burgeroorlog, het die digter, wat altyd geneig was tot optimisme en populisme, aangespoor om antwoorde en oplossings te soek. Dit het hy gekry op die begspits in Macchu Picchu in 1943.

Caroll Ullman, ’n skrywer en redakteur, sê die volgende in haar essay oor Neruda:

“Neruda’s journey, from his early manhood to the day he saw Macchu Picchu, was an expedition of mythic quality and he indeed includes this as the first half of the poem. Joseph Campbell, the renowned mythographer, writes about the hero’s journey in his book The Hero with a Thousand Faces. The hero’s journey begins with a summons; throughout his quest he is offered help and he meets with tribulation. He encounters gods, who are simultaneously aid and tribulation to him; he looses friends; and eventually acquires the boon that he seeks. This journey, is, of course, not about the material object the hero returns home with; it is about the hero’s spiritual growth, often symbolic in specific tales as a boy becoming a man, or a prince becoming king.”

Die taal wat Neruda gebruik, is skouspelagtig. Werkwoordtye verskuif, aanspreekvorme verander, party selfstandige naamwoorde het veelvuldige betekenisse en sommige kom reg deur al die gedigte voor. Dit is moeilik om te vertaal.

Robert Pring-Mill skryf in sy inleiding tot Tarn-uitgawe van Neruda vertalings:

“Neruda works with ambiguities, not stating but suggesting, and usually suggesting a number of different lines of thought and feeling at any given time. It is this feature of his approach which makes his poetry so extraordinarily hard to translate.”

Canto IX

Hierdie canto is ’n verbluffende uitstorting van idees en metafore in die vorm van ’n soort dreunsang. Dit wil die leser betrek in ’n religieuse of spirituele – en ook poëtiese belewing. Macchu Picchu en die talle afgestorwenes wat die die stad gebou het en daarin gewoon het, word hierdeur opgeroep. Hierdie canto is die een wat hom die beste daartoe leen om voorgedra te word, selfs as ’n dreunsang. Die gedig bestaan uit ’n lang reeks epitetons, een na die ander: “Sterre-arend, mistige wingerd / Verlore bastion, blink kromswaard …”

Chileense arend

Canto IX

Águila sideral, viña de bruma.

Bastión perdido, cimitarra ciega.

Cinturón estrellado, pan solemne.

Sterre-arend, mistige wingerd.

Verlore bastion, blink kromswaard.

Sterbesaaide gordel, heilige brood.

Stormagtige trapleer, reuse ooglid.

Driehoekige tuniek, stuifmeel van klip.

Granietlamp, brood van klip.

Mineraalslang, roos van klip.

Maanperd, lig van klip.

Tekendriehoek-middernag, damp van klip.

Dak aangeval deur vere.

Vertakte spieëls, basisse van storms.

Trone platgetrek deur klimoppe.

Oorheersing van die bloedige klou.

Stormwind ondersteun op die skuinste.

Roerlose turkoois stroomversnelling.

Vaderlike klok van die slapendes.

Ring van oorheerste sneeu.

Yster wat lê op hulle standbeelde.

Onbereikbare, afgeslote storm.

Puma-hande, bloeddorstige klip.

Skadutoring, gesprek van sneeu.

Die nag opgelig in vingers en wortels.

Venster van die newels, verharde duif.

Nagtelike plant, standbeeld van donder.

Essensie van die bergreeks, dak van die see.

Argitektuur van verlore arende.

Koord van die lug, heuningby van die hoogtes.

Bebloede waterpas, saamgestelde ster.

Andes-slang, voorkop van hanekam.

Koepel van stilte, suiwer vaderland..

Bruid van die see, katedraal-boom.

Tak van sout, swartvlerkige kersieboom.

Besneeude tande, koue donder.

Geskraapte maan, dreigende klip.

Kruin van die koue, stuwing van die lug.

Vulkaan van hande, donker waterval.

Silwer golf, rigting van die tyd.

Inca adel

Canto X

Piedra en la piedra, el hombre, dónde estuvo?

Aire en el aire, el hombre, dónde estuvo?

Tiempo en el tiempo, el hombre, dónde estuvo?

Klip in klip

Klip in klip, en die mens, waar was hy?

Lug in lug, en die mens, waar was hy?

Tyd in tyd, en die mens, waar was hy?

Was jy ook die gebroke stukkie

van die onklaar mens, van die leë arend

wat deur vandag se strate, deur die voetstappe,

wat deur die blare van die dooie herfs

aanhou die siel vergruis tot by die graf?

Die arme hand, die voet, die arme lewe …

Het die dae van ontrafelende lig

in jou, soos die reën

op die vaandels van die fees,

het hulle blomblaar na blomblaar van hulle donker voedsel

in die leë mond laat val?

Honger, koraal van die mens,

honger, geheime plant, wortel van die houtkappers,

honger, het die rand van jou rif opgeklim

tot hierdie hoë drywende torings?

Ek ondervra jou, sout van die paaie,

wys my die lepel, laat my, argitektuur,

laat my klip-meeldrade uitkerf met ’n stokkie,

terwyl ek teen al die trappe opklim tot in die niks

en skraap aan die kern tot ek raak aan die mens.

Macchu Picchu, het jy

klip op klip gepak en heel onder, lappe?

Laag bo laag steenkool en op die bodem die traan?

Vuur na goud, en binne dit, die sidderende rooi

reëndruppel van bloed.

Gee my terug die slaaf wat jy begrawe het!

Skud die harde brood

van die armsaliges, wys my die klere

van die bediende en sy venster.

Vertel my hoe hy geslaap het terwyl hy geleef het.

Vertel my of hy gesnork het, of sy drome

half oop was soos ’n swart gat

deur uitputting gemaak op die muur.

Die muur! Die muur! As elke klipvloer

neersak op sy drome, en as hy onder haar,

soos onder die maan, aan die slaap raak!

Antieke Amerika, versonke bruid,

gaan weg uit die oerwoud na die leë hoogtes van die gode,

onder die bruidsbaniere van lig en respek,

smelt saam met die gedreun van tamboere en lanse,

ook, jou vingers ook,

hulle met die abstrakte roos en die rand van die koue,

dat die bebloede bors van die nuwe koring gevat word

na die net van stralende materiaal, tot die verharde holtes,

ook, ook, begrawe Amerika, het jy wag gehou in die diepste dieptes,

in die bitter binnegoed, soos ’n arend, die honger?

In Canto X vra Neruda of die manne en vroue wat lank gelede geleef het ooreenkom met die mense wat vandag leef. Was hulle ook honger? Die digter praat met ’n persoonlikheid wat Macchu Picchu kan wees of die gevoel van honger. Ten spyte van die vrae oor die dooies in hierdie canto, is die beweging boontoe:

“ …het die rand van jou rif opgeklim …”

Die digter wil verder weet wat die mense se betrokkenheid was by die geskiedenis van Macchu Picchu:

“Honger, koraal van die mens,

honger, geheime plant, wortel van die houtkappers

honger, het die rand van jou rif opgeklim

tot hierdie hoë drywende torings?”

Werkers

Canto XI

A través del confuso esplendor,

a través de la noche de piedra,

déjame hundir la mano

y deja que en mí palpite, como un ave mil años prisoniera

Deur verwarde pragtonele,

deur ’n nag van klip, laat ek my hand wegsink

en laat dit in my klop soos ’n voël gevange vir ’n duisend jaar,

die ou en vergete hart!

Laat my vandag hierdie geluk vergeet, wyer as die see,

want die mens is wyer as die see en al sy eilande

en moet in hom inval soos af in ’n put om terug te klim

met ’n tak van geheime water en verborge waarhede.

Laat ek vergeet, wye klip, die magtige afmetings,

die transendentale wydte, die heuningkoek se fondamentklip,

en laat my hand toe om vandag vanaf die tekendriehoek te gly

oor die skuins sy van ruwe bloed en ’n boetekleed.

Wanneer, soos ’n perdeskoen van rooi dekvlerke,die woedende kondor

my slape toetakel in vlugorde

en ’n orkaan van vleisvretende vere die donker stof

afvee teen skuins trappe, sien ek nie die stormende gedierte nie,

en ook nie die blinde siklus van sy kloue nie,

ek sien die oeroue wese, die slaaf, die slapende

in die veld, ek sien ’n ligaam, ’n duisend liggame, ’n mens, ’n duisend vroue,

neergevel deur die swart rukwind, verdonker deur die reën en die nag,

met die massiewe klip van die beelhouwerk:

Juan Klipkapper, seun van Wiracocha,

Juan Kouemaag, seun van die groen ster,

Juan Kaalvoet, kleinseun van die turkoois,

styg boontoe om saam met my gebore te word, my broer.

Canto XI

In Canto XI keer die digter terug na die primêre aksie van Canto I met die woorde:

Deur verwarde pragtonele,

deur ’n nag van klip, laat ek my hand wegsink

en laat dit in my klop soos ’n voël gevange vir ’n duisend jaar,

die ou en vergete hart!”

Hierdie “hart” is nie dié van die skouspelagtige Macchu Picchu nie, maar eerder die hart van die mense van vervloë dae, die slawe en arbeiders wat Maccu Picchu gebou het. Neruda toon sy meegevoel met die verweerde hande en geboë rûe van hierdie mense. Hy spreek hulle direk aan in die laaste reël van die canto:

“Juan Kaalvoet, kleinseun van die turkoois,

staan op en word gebore saam met my, broer.

Die armes se blyplekke

Canto XII

Sube a nacer conmigo, hermano.

Dame la mano dese la rofunda

zona de tu dolor diseminando

Staan op en word gebore saam met my, broer.

Gee my jou hand vanuit die diepte

van die wêreld van jou uitgestrekte smart.

Jy sal nie terugkom uit die dieptes van rots nie.

Jy sal nie terugkom uit ondergrondse tyd nie.

Dit sal nie jou verharde stem terug gee nie.

Hulle sal nie jou uitgeboorde oë terug gee nie.

Kyk na my uit die dieptes van die aarde,

boer, wewer, stil veewagter:

temmer van die beskermende guanacos:

bouer van die uitdagende steier:

waterdraer van Andes-trane:

juwelier van verpletterde vingers:

boer bewend in die saad:

pottebakker uitgedruk in jou klei:

bring al jou ou begrawe smarte

na die beker van hierdie nuwe lewe.

Wys my jou bloed en jou ploegvoor,

Vertel my: hier is ek gestraf,

want die juweel het nie geskitter op die aarde nie

nie die klip of die graankorrel betyds gelewer nie:

wys my die rots waarop jy geval het

en die hout waarop hulle jou gekruisig het,

laat die oeroue vuurstene vir my brand,

die oeroue lampe, die swepe

wat eeue lank vassit aan die wonde

en die byle glansend van bloed.

Ek kom om deur jou dooie mond te praat.

oor die aarde verenig

al die stil en verstrooide lippe

en uit die diepte praat hulle met my die hele nag deur

asof ons aan mekaar vasgeanker is,

vertel my alles, ketting na ketting,

skakel na skakel, en voetstap na voetstap,

slyp die messe wat julle gehou het,

plaas hulle in my bors en in my hand,

soos ’n rivier van geel weerlig,

soos ’n rivier van begrawe luiperds,

en laat my ween, ure, dae, jare,

blinde eeue, sterbesaaide tydperke.

Gee my stilte, water, hoop.

Gee my stryd, yster, vulkane.

Sit julle liggame aan my vas soos magnete.

Kom na my are en my mond.

Praat deur my woorde en my bloed.

Canto XII

In die laaste canto herhaal die digter die laaste reël van die vorige canto as ’n soort inkantasie: “Staan op en word gebore saam met my, broer.” Die arbeiders en slawe van die verre verlede word aangespreek. ’n Reeks epitetone kom voor waarmee hierdie mense se werk en lewens beskryf word. Dit is baie soos die eptone wat Neruda in Canto IX aangewend het om die aanskoulikheid van Macchu Picchu te beskryf.

Die digter wil die mense weer deur hom laat herleef:

“Sit julle liggame aan my vas soos magnete.

Kom na my are en my mond.

Praat deur my woorde en my bloed.”

Hy wil hulle swaarkry en leed deel en deur oor hulle te skryf, wil hy hulle onsterflik maak. Een van Neruda se bekendste vertalers in Engels, John Felstiner, skryf:

“When the poet says ‘rise to be born with me, brother,’ he is not only summoning the past to the present but urging the present into the future. ‘The Heights of Macchu Picchu’ as mythology is as much about what has already happened as it is about what is yet to come.”

einde

De Waal Venter. Macchu Picchu Deel II

Tuesday, December 19th, 2017

DEEL II HOOGTES VAN MACCHU PICCHU

Hier is die tweede deel van die essay oor Pablo Neruda se beroemde reeks gedigte. In hierdie deel word canto’s V tot VIII behandel.

Die literator en kenner van Pablo Neruda se oeuvre, Kay Engler, meen dat Neruda met “Hoogtes van Macchu Picchu” ’n groot deel van sy siel ontbloot en ’n tipe samesmelting van alle mense wil bewerkstellig:

Just to read this sequence of poems is to reach great heights. Its surge of life—the poet’s, the earth’s, mankind’s—makes a formal analysis seem somehow inappropriate to me. Their spirit balks at that sort of treatment.

Dealing with the most intimate area of each man, the soul, the poet must tread questioningly. This for me is one of the book’s supreme achievements: Neruda reveals a prodigious amount about his soul, respects the mystery of others and gradually fuses us all in a vision of mankind. Neruda the lyricist has triumphed over Neruda the politician.”

Bron: Kay Engler, “Image and Structure in Neruda’s Las alturas de Macchu Picchu,” in Symposium, Vol. 28, No. 2, Summer 1974, pp. 130-45

Engler toon aan dat Neruda met twee sterk temas as agtergrond die “Hoogtes van Macchu Picchu” begin skryf het. Eerstens die verpletterende ervaring van chaos in die wêreld soos weerspieēl in “Residencia en la tierra” en “Tercera residencia”. Dan ook sy vereenselwiging met menslike lyding gedurende Spaanse Burgeroorlog soos hy dit weergee in “España en el corazoón”.Die eerste vier canto’s druk Neruda se smart en wanhoop uit oor die mens se feitlik ondraagbare lot en lyding. Die vyfde canto brei hierop uit.

“Gewone mense”

Canto V

In hierdie kort canto ervaar die digter “’n Donker Nag van die Siel”. Die dood word vergestalt as ’n vrou, soos hy dit ook in Canto III begin doen het. Die dood word beskryf in tipies vanguardista taal (“’n patetiese blomblaar van verweerde tou:”). Ons tref hier die koudste plek aan in die hele reeks cantos.

“Vanguardista” is die Spaanse vorm van die Franse woord “avant-garde”. In die Spaanse uiting van hierdie literêre beweging het die eienskappe van surrealisme en impressionisme veral na vore gekom.

Die verteller in hierdie canto soek na vernuwing:

“Ek het die jodiumverbande opgelig, my hande gedruk / in die armoedige smarte wat die dood omgebring het, / en in die wond kry ek net ’n koue windvlaag / wat deur die vae gapinge in die siel geglip het.”

Hy worstel om die lyding van gewone mense te versag met sy digterlike gawe, maar hy word gekortwiek deur die lewensloosheid van dit wat hy in die gesig staar.

Canto V

Somber dood, dit was nie jy nie, dood, voël met ystervere,

wat die arme erfgenaam van daardie wonings

gedra het tussen haastige slukke kos, onder die leë vel:

dit was iets, ’n patetiese blomblaar van verweerde tou:

’n stukkie hart wat nie die stryd gestry het nie

of die bytende dou wat nie op die gesig geval het nie.

Dit was wat nie herbore kon word nie, ’n stukkie

van die klein dood sonder vrede of plek:

’n been, ’n klok wat in hom sterwend was.

Ek het die jodiumverbande opgelig, my hande gedruk

in die armoedige smarte wat die dood omgebring het,

en in die wond kry ek net ’n koue windvlaag

wat deur die vae gapinge in die siel geglip het.

Canto VI

En toe op die leer

En toe het ek op die leer van die aarde geklim

deur die vreesaanjaende ruigte van verlore oerwoude

op na jou, Macchu Picchu.

Hoë stad van kliptrappe,

uiteindelik ’n woning waar die aardse

nie weggekruip het in sy nagklere nie;

In jou, soos twee parallelle lyne

die wieg van die weerligstraal en die mens

saamgeskommel in ’n doringagtige wind.

Moeder van klip, skuim van die kondors.

Hoë rif van die mens se dagbreek.

Graaf verlore in die oersand.

Dít was die woning, dít is die plek:

hier styg die vet mieliepitte op

en val weer terug soos rooi hael.

Hier is die gouddraad afgeskeer van die vikoenja

om die minnaars, die grafte,die moeders te klee,

die koning, die gebede, die krygers.

Hier het die voete van die mens gerus in die nag

langs die voete van die arende, in die hoë vleislustige

neste, en met dagbreek

aangestap met donderende voetstappe deur die digte mis,

en geraak aan die grond en die klippe

tot hulle dit kon herken in die nag of in die dood.

Ek kyk na die klere en die hande,

die bietjie water in die resonante holte,

die muur verglad deur die aanraking van ’n gesig

my oë het gestaar na aardse lampe,

my hande het verdwene dinge geolie

balke: want alles, klere, vel, potte,

woorde, wyn, brood,

was weg, afgeval grond toe.

En die lug het ingekom met lemoenbloeiselvingers

oor almal wat geslaap het:

’n duisend jaar se lug, maande, weke se lug:

blou lug, ’n yster bergreeks

soos sagte orkane van voetstappe

wat die eensame grens van die klip poleer.

Styging na bo

In canto VI styg die leser saam met die digter na bo. Hierdie tegniek word dikwels in poësie aangetref, dink aan Dante se Commedia Divina. Maar hier het ons nie te doen met ’n godsdienstige gedig nie, eerder ’n spirituele een. Nes in Dante se gedig is die spreker hier nie net die digter nie, maar ook die “gewone mens”.

VII

Dooies van ’n verlate afgrond, skadu’s van ’n rotsskeur,

die diepte, dit is soos die uitgestrektheid van julle grootsheid

daaruit kom die ware, die verterende dood,

en uit die diep deurboorde rotse,

uit die skarlaken pilaarkoppe,

uit die waterleidings vol traplere

het julle geval soos in die herfs

na ’n eensame dood.

Vandag ween die leë lug nie,

dit ken nie julle kleivoete nie,

dit vergeet julle kruike wat die lug suiwer

wanneer weerligmesse uitgegiet word

en die magtige boom deur die newels geëet word

en omgeruk word deur die stormwind.

Dit het ’n hand gelig wat skielik geval het

vanaf die hoogte na die einde van tyd.

Julle bestaan nie meer nie spinnekop-hande, swak

vesels, verstrengelde web.

Wat julle ook al was, het weggeval: gewoontes, verslete sillabes

maskers van verblindende lig.

En tog ’n permanensie van klip en woord:

die stad opgelig soos ’n vaas in die hande

van almal, lewendes, dooies, stilles, ondersteundes,

uit soveel dood, ’n muur, uit soveel lewe ’n slag

van blomblare van klip: die permanente roos, die tuiste:

die ysige buiteposte van hierdie Andes-rif.

Wanneer die kleikleurige hand

in klei verander, en wanneer die klein ooglede toegaan

gevul met skurwe mure, bevolk met kastele,

en wanneer alle mense verstrengeld is in hulle holte,

bly daar ’n verhewe presiesheid oor:

die hoë posisie van die menslike daeraad:

die hoogste kruik wat stilte ingehou het:

’n lewe van klip na so baie lewens.

Canto VII

Hier klim die digter op na Macchu Picchu in ’n soort pelgrimstog na sy verlede. Die opwaartse en afwaarste beweging in die gedigte is funksioneel – terwyl die digter opklim na die stad, daal hy af in die tyd na ’n stad uit die verre verlede. Die stad het “ … geval soos in die herfs na ’n eensame dood.” Die mense het almal verdwyn. Hierdie gesamentlike dood staan in kontras tot die langsame sterfte van enkelinge in die oeroue stad en ook in die huidige, moderne stad. Neruda gebruik sy fisiese en spirituele uitsig om die verlede te koppel aan die huidige, die antieke stad met die moderne een.

Canto VIII

Klim saam met by boontoe, liewe Amerikaan.

Soen saam met my die geheime klippe.

Die stormagtige silwer van die Urubamba

laat die stuifmeel vlieg na die geel beker.

Leegheid vlieg uit die klimop,

die rotsagtige plant, die harde blommekrans

bokant die stilte van die afgrond.

Kom, klein lewetjie, tussen die vlerke

van die aarde, terwyl – kristal en koue, gemokerde lug –

jy vernielde smaragde uittrek,

o wrede water, jy val uit die sneeu.

Liefde, liefde, tot die skielike nag,

uit die resonerende Andes-vuurklip,

na die rooi knieë van die dagbreek,

betrag die blinde kind van die sneeu.

O Wilkamayu van klinkende stroompies,

wanneer jy jou reglynige donderslae afmoker

in wit skuim soos gewonde sneeu,

wanneer jou stormwinde

sing en straf en die lug wakker ruk,

watter taal bring jy na die oor

skaars ontwortel uit jou Andes-skuim?

Wie het die weerlig uit die koue gegryp

en aan die hoogtes vasgeketting,

verdeel in sy gletsertrane,

geskud in sy snydende stroomversnellings,

mokerend met sy oorlog-moeë meeldrade,

voortgedryf op sy oorlogbed,

verskrik in sy rotsagtige einde?

Wat sê jou geplaagde weerligte?

Jou geheime rebelse weerlig

het dit voorheen gereis bevolk met woorde?

Wie gaan bevrore sillabes verbrysel,

swart tale, goue vaandels,

ontsagwekkende monde, gesmoorde gille,

in die dun stroompie van jou bolopies?

Wie sny blomme-ooglede af

wat opkom, starende uit die aarde?

Wie gooi die bondels dooie stingels neer

wat val in jou waterval-hande

om hulle uitgedorste nag uit te dors

tot geologiese steenkool?

Wie gooi die ineengevlegte tak ondertoe?

Wie begrawe weer eens die afskeide?

Liefde, liefde, moenie raak aan die grens nie,

en moenie die versonke kop aanbid nie:

laat tyd sy volheid bereik

in jou sitkamer van gebroke fonteine,

en, tussen die vinnige water en stadsmure,

trek die lug van die rotsskeur saam,

die paralelle windplate,

die blinde kanaal van die bergreeks,

die ruwe groet van die dou,

en klim boontoe, blom na blom, deur die ruigte,

trap op die slang wat van bo af neergegooi is.

In hierdie afgrondelike wêreld, klip en bosse,

stof van groen sterre, helder oerwoud,

bars Mantur uit soos ’n lewende meer

of soos ’n nuwe vloer van stilte.

Kom na my eie wese, na my dagbreek,

na die bekroonde eensame plekke.

Die dooie koninkryk leef steeds voort.

En die bloedskaduwee van die kondor

skuif oor die sonwyser soos ’n swart skip.

Canto VIII met sy drie en sestig reëls, is die langste een in die reeks. Dit is ’n elegiese aanspreking van wat die digter (Latyns) Amerikaanse liefde” noem. Met die reël:

Klim saam met by boontoe, liewe Amerikaan” bedoel Neruda Suid-Amerikaners. Die digter spreek ’n persoon met die naam “Wilkamaya” aan, waarskynlik sy verpersoonliking van die Suid-Amerikaanse volkere. Wilkamaya was die naam vir die melkweg in die naghemel vir die Peruviane van ouds.

Die tema van hierdie canto is ’n evokasie van die natuur in en rondom Macchu Picchu, asof dit die oosprong is van Suid-Amerika, of dit verteenwoordig. Hier is die beweging in die canto steeds boontoe.

Dit is die einde van die tweede afdeling van die essay oor “Die hoogtes van Macchu Picchu”. Die derde afdeling sal die laaste vier gedigte, canto’s IX tot XII, bespreek.

Die canto’s is uit Spaans vertaal deur De Waal Venter.

einde

De Waal Venter. Hoogtes van Macchu Picchu

Friday, November 17th, 2017

                                                    Pablo Neruda

Hoogtes van Macchu Picchu: Toeligting

Hierdie is die eerste deel van ’n bespreking van Pablo Neruda se tweede canto uit sy groot werk die Canto General. Al twaalf die gedigte in Hoogtes van Macchu Picchu is in Afrikaans vertaal. Die ander dele volg later.

Deel I

Die soort taal waarin Pablo Neruda se gedigte gskryf is, is baie anders in aard as normale spreektaal. Aan die ander uiterste van poëtiese taal kan mens dink aan ’n digter soos Billy Collins. Hierdie digter se gedigte lees maklik en vlot in ’n taal wat klink of hy ’n gesprek met jou voer. Tog het sy gedigte ’n diepgang en inslag wat insigte bring.

Neruda gebruik taal om alledaagse werklikheid op te hef en dit om te wentel in suiwer idees. Die klinkende en assosiatiewe taal weeg swaarder as blote betekenis. Sy verse is ’n fees van klanke en suggereer meer as wat dit dinge uitsê. Sy woorde het talle eggo’s en is gelaai met geheimsinnige inhoud.

Sy woorde spoel dubbelsinnig teen mekaar aan, klouter oor mekaar en weerspieël mekaar. Die gedigte is nie vatbaar vir rasionele ontleding nie. Dit is oop vir verskeie interpretasies en gee die leser die geleentheid om medeskepper te wees.

Ontstaan van “Hoogtes van Macchu Picchu”

Hierdie reeks gedigte is geïnspireer deur Pablo Neruda se besoek in 1943 aan die antieke Inka-stad, Macchu Picchu in Peru. Dit is gebou in die berge naby Cuzco, en dit was waarskynlik ’n soort vakansieoord vir Inka-adel asook ’n tempel-kompleks en handeldryf-geboue.

Neruda was baie beïndruk met die majestueuse argitektuur van die verlate stad wat dateer uit die tydperk voor die Spaanse verowerings. Hy het die Macchu Picchu reeks het gedigte in sy epiese versameling, die Canto General (1950) ingesluit.

Die Canto General bevat van Neruda se beste en mees gewaardeerde gedigte. Dit fokus op die geografie, flora en fauna en omstandighede waarin die Inkas gewoon het. Neruda gebruik hierdie gegewe om te skryf oor die stryd van die mense van Suid-Amerika teen armoede en nasionale en internasionale onderdrukking.

Die Canto General bestaan uit vyftien dele, of cantos. Die Hoogtes van Macchu Picchu is die tweede canto van die Canto General. Dit is in vrye versvorm geskryf en bestaan uit twaalf gedigte. Dit beskryf onder andere die uitroepe van protes en lyding van die onderdrukte massas.

Verder word die heilige stad Macchu Picchu beskryf. Die ie gevoel van spiritualiteit wat daar heers en die skoonheid van die stad, die verlede daarvan en die lot van die geboue  se bouers word uitgebeeld. Die digter verbind die verlede vernuftig met die hede en bied homself aan as die stem van die onderdruktes, die verteenwoordiger van hulle wat hulleself nie kan verteenwoordig nie.

Macchu Picchu

Die eerste gedig

In die eerste gedig lees ons hoe die digter deur die ruïnes van Macchu Picchu stap op soek na die betekenis van sy bestaan. Die gedig begin met die beeld van ’n net wat niks opvang nie. Sy ervaringe uit die verlede is ongefokus en sonder enige filosofiese betekenis.

Die digter deursoek die dieptes van die heelal op ’n simboliese manier. Hy soek na ’n teken wat vir hom ’n mate van optimisme en hoop sal bring – ’n goudneerslag. Hy kry egter niks en gaan voort om boontoe en ondertoe te soek, deur die golwe van ’n metaforiese see, soekend na die menslike essensie.

Die tweede strofe is ’n goeie voorbeeld van: “woorde spoel dubbelsinnig teen mekaar aan, klouter oor mekaar en weerspieël mekaar”. Liggame word blootgestel, staal word omgesit in stilte van suur, nagte ontrafel, vernielde meeldrade. Sien ’n mens in hierdie uiteenlopende metafore “die essensie van menswees”? Menswees is net so onpeilbaar en geheimsinnig as die stilte van suur. Neruda heg ’n betekenis aan suur wat nie deur enigiemand anders aan suur toegeken word nie. Hy dwing die leser om vooropgesette idees af te lê en saam met hom die onbekende te verken deur middel van hierdie bekoorlik vreemde taal.

Hier is die eerste gedig:

Hoogtes van Macchu Picchu: I

Del aire al aire

Del aire al aire, como un red vacía,

iba yo entre las calles y la atmósfera, llegando y despdiendo

Van lug tot lug

Van lug tot lug, soos ’n leë net,

het ek rondgedwaal tussen die strate en

die atmosfeer, aangekom en totsiens gesê,

in die herfs se koms die muntstuk

aangebied deur die blare, en tussen die lente en die koring,

dit wat die grootste liefde, soos in ’n vallende handskoen,

aan ons oorhandig soos ’n groot maan.

(Dae van lewende skittering in die blootstelling

van die liggame: staal omgesit

in die stilte van suur:

nagte ontrafel tot die laaste meelblom:

vernielde meeldrade van die huwelikse vaderland.)

Iemand wat vir my wag tussen die viole

het ’n wêreld gevind soos ’n versonke toring

wat sy spiraal dieper ingrawe as al

die blare met die kleur van skor swael:

dieper nog tot by die kleur van geologiese goud,

soos ’n swaard in ’n skede van meteore

het ek my rustelose en strelende hand

gesteek in die mees geslagtelike deel van die aarde.

Ek het my voorkop tot in die diepste golwe afgebeur,

soos ’n druppel weggesink in die swaelagtige vrede,

en, soos ’n blinde, teruggegaan na die jasmyn

van die vermoeide lentetyd van die mens.

Die tweede gedig

In die tweede gedig word die ewigdurendheid van die natuur gekontrasteer met tydelikheid en verganklikheid van die mens. Die digter suggereer dat ewige waarhede nie aangetref word in dorpe en stede nie, maar wel in die uitgestrektheid van die natuur. Hy betreur die feit dat stedelinge nie ’n betekenisvolle lewe lei nie, maar dat hulle verskraal word tot ’n meganiese lewenswyse wat deur hulle kunsmatige lewensomstandighede geskep word: “word dit vermoor en gemartel met papier en haat, / dit word daagliks onder die mat gevee, opgeskeur / tussen die vyandige kledingstukke van die draad.”

Hy suggereer dat die soeke na waarheid die mens se hoofdoel moet wees, maar dat dit ’n stadige proses is wat mens nederig hou.

Hier is die gedig wat dui op die soort stadslewe wat Neruda so teen die bors stuit:

Hoogtes van Macchu Picchu: II

As blom na blom die hoë saad oorgee

en die rots sy blom gesaai hou

in ’n gehawende kleed van diamant en sand

frommel die mens die blomblaar van lig wat hy pluk

in die vaste fonteine van die see

en boor die polsende metaal in sy hande.

En skielik, tussen die klere en die rook,

op die gebreekte tafel,

soos ’n geskommelde pak kaarte, daar sit die siel:

kwarts en slaaploosheid, trane in die oseaan

soos poele koue, en tog

word dit vermoor en gemartel met papier en haat,

dit word daagliks onder die mat gevee, opgeskeur

tussen die vyandige kledingstukke van die draad.

Nee: in gange, lug, see of paaie,

wie (soos die bloedrooi papawer) het nie ’n dolk

om sy bloed te beskerm nie? Woede het

die handelaar se aaklige handel in lewens verswak,

en intussen bo in die pruimboom, laat die dou

oor ’n duisend jaar sy deursigtige merk

op dieselfde tak wat daar wag, o hart, o gesig

afgeskeur tussen die gapinge in die herfs.

Hoeveel keer in die winterstrate van ’n stad

of in ’n bus of ’n boot in die skemer

of in die digste eensaamheid, van nagtelike feestelikheid,

onder die klank van skadu’s en klokke,

in dieselfde grot van menslike plesier,

wou ek ophou soek na die ewige, bodemlose aar

wat ek voorheen in klip aangeraak het

of in weerlig ‘n soen gegee het.

(Dit wat in graan soos ’n geel verhaal

van klein swanger borsies sy getal

oneindig vermeerder, teer in hulle saaddoppe,

en wat, altyd identies, tot marmer afgedop word

en wat in die water ’n helder tuisland is, ’n klok

vanaf afgesonderde sneeu tot bebloede golwe.)

Ek kon net ’n klomp gesigte en maskers vasgryp

neergegooi soos ringe van hol goud,

soos verstrooide klere, dogters van ’n verwoede herfs

wat die mistroostige boom van die vreesagtige rasse geskud het.

Ek het nie ’n plek gehad waar ek my hand kon neersit nie

en wat, geloop het soos saamvloeiende fonteinwater,

of solied soos ’n stuk antrasiet of kristal,

om die hitte of koue van my uitgestrekte hand terug te gee.

Wat was die mens? Wat in sy openlike gesprekke

tussen winkels en fluite, in watter van sy metaalagtige bewegings

het die onvernietigbare gelewe, die onverganklike, die lewe?

Reg deur die gedig vind mens gedurig teenstellings van lewende en dooie dinge: metale en kristalle teenoor rooi papawers en geel graan.

III

El ser como el maíz se desgranaba en el incansable

granero de los hechos perdidos, de los acontecimientos

miserables, del uno al siete, al ocho,

y no una muerte, sino muchas muertes llegaba a cada uno:

Die derde gedig

III

Lewe soos graan gedors in die bodemlose

graansuier van verlore saad, van misrabele

gebeure, van een tot sewe, tot agt,

en nie een sterfte nie, maar talle sterftes gebeur met elkeen:

elke dag ’n klein sterfte, stof, ’n wurm, ’n lamp

wat uitgewis word in voorstedelike modder, ’n klein dikvlerkige dood

het elkeen binnegedring soos ’n kort spies

en mense is lastig geval met brood of ’n mes,

die beeswagter, seun van die hawens, die donker skofbaas,

of hulle wat knaag aan die beknopte strate:

en almal verswak, wagtend op hul dood, hulle kort daaglikse dood,

en hulle mistroostige moegheid elke dag

was soos ’n swart beker wat hulle sidderend gedrink het.

Gedig III is nogal kort. Dit is ’n somber gedig wat die mens se “vuil stede” beskryf. Die mens self is soos graanpitte in ’n graansuier. Die mens en sy stede is maar klein kolletjies wanneer hulle met die natuur vergelyk word.

Die stadige, vernederende dood van die bourgeoisie word uitgelig. Die digter veralgemeen die lot van die mens en sien hierdie “sterfte” van die konformistiese middelklas as ’n afwaartse, negatiewe poētiese vektor.

La poderosa muerte

La poderosa muerte me invitó muchas veces:

era como la sal invisible en las olas

Hoogtes van Macchu Picchu: IV

Die magtige dood het my baiekeer uitgenooi:

dit was soos die onsigbare sout in die golwe,

en dit wat sy onsigbare geur verstrooi het

dit was soos iets half sinkend, half stygend

of groot stukture van wind en sneeustorms.

Ek het na die snypunt van yster gekom, die engtes

van die lug, na die lykskleed van plase en klippe,

na die buitenste ruim van die finale voetstappe

en die duiselingwekkende spiraal-snelweg

maar, wye see, o dood! jy kom nie in een golf na die ander nie

maar soos ’n galop van nagtelike helderheid

of soos al die getalle van die nag.

Jy het nooit in die broeksak kom vroetel nie, jy

kon nie kom kuier sonder jou rooi rok nie:

sonder jou oggendrooi tapyt van omringende stilte:

sonder hoë en begrawe erfenisse van trane.

Ek kan nie in elke wese ’n boom liefhê nie

met sy klein herfs op die rug (die sterfte

van ’n duisend blare),

al die vals sterftes en opstandinge

sonder aarde, sonder afgrond:

ek wou in die wydste lewens geswem het

in die oopste riviermonde

en toe die mens my al hoe meer begin misken het

my begin voorkeer het en deure toegemaak het sodat my

fontein-hande nooit hulle gewonde nie-bestaan sou aanraak nie,

toe het ek deur straat na straat, rivier na rivier gegaan,

en stad na stad, en bed na bed,

en my soutmasker het die woestyn oorgesteek,

en in die laaste vernederde huise, sonder lamp, sonder vuur,

sonder brood, sonder klip, sonder stilte, alleen,

het ek rondgeloop, sterwend van my eie dood.

In die vierde canto val die kollig op Neruda self. Hy vertel van sy stryd met die “magtige dood.” Hierdie dood het groter afmetings as die dood van die gewone mense soos in die vorige gedig beskryf. Neruda skryf: “ek wou in die wydste lewens geswem het  in die oopste riviermonde”. Hy wil verby die alledaagse beweeg. Maar, hierin word hy teruggehou deur ander mense wat nie die innerlike waarheid wil hoor nie. Hier is een van die metafore wat die gewone mense en hulle sterftes beskryf – herfsblare op die punt van sterwe: “Ek kan nie in elke wese ’n boom liefhê nie / met sy klein herfs op die rug (die sterfte / van ’n duisend blare)”.

Die laaste reël: “het ek rondgeloop, sterwend van my eie dood” druk die digter se wanhoop, fustrasie en oënskynlike sinneloosheid van die lewe uit, voordat hy opklim na Macchu Picchu.

Die gedigte in hierdie essay is almal uit Spaans in Afrikaans vertaal deur De Waal Venter.

Einde van Deel I

De Waal Venter. Waarom poësie in Afrikaans vertaal?

Monday, October 23rd, 2017

                                                      Uys Krige

Vir die luit en die kitaar, deur Uys krige, is in 1950 met die Akademieprys vir Vertaalde Werke bekroon. In sy commendatio tydens die oorhandiging van die prys het Meyer de Villiers (Tydskrif vir Wetenskap en Kuns) gesê: “Hierdie bundel verteenwoordig die belangrikste groep vertaalde gedigte in ons letterkunde en die bekroning is ’n blyk van waardering vir die jare lange arbeid van Krige om die kultuur van die Romaanse volke vir Suid-Afrika te vertolk.”

Sedert daardie tyd het daar nie veel vertaalde werk uit die Romaanse letterkundes in Afrikaans verskyn nie. Digters soos Pablo Neruda, Octavio Paz, Antonio Gamoneda, Cesar Vallejo, Fernando Pessoa en Jacques Roubaud, om net ’n paar te noem, kan eintlik nie in Afrikaans geniet word nie. Ek weet ook nie van gedigte  wat in Afrikaans vertaal is van die Sweedse Nobelpryswenner, Tomas Tranströmer, nie.

In hierdie gedig maak mens kennis met Tranströmer se byna mistieke besinning oor menswees. Sy beelde is met die eerste lees vreemd en oënskynlik onsamehangend. Maar as mens die gedig herlees en daaroor nadink begin dit vorm aanneem en kom daar begrippe na vore wat aanvanklik nie duidelik was nie.

Portret met kommentaar

Porträt med kommentar

Tomas Tranströmer

Hier is ’n portret van ’n man wat ek geken het –

hy sit by ’n tafel met die koerant oop voor hom.

Die oë kyk af deur ’n bril.

Sy pak klere word oorspoel met die skittering van dennewoude.

Dit is ’n bleek en halfklaar gesig.

Maar mens vertrou hom altyd.

Daarom huiwer mense om naby hom te kom

uit vrees dat hulle sal teenspoed te kry.

Sy pa het altyd geld gemaak soos bossies.

Maar niemand daar het eintlik veilig gevoel by die huis nie –

altyd ’n gevoel dat vreemde gedagtes

snags by die huis ingebreek het.

Die koerant, daardie groot vuil skoenlapper,

die stoel, die tafel en die gesig is rustend.

Die lewe het gaan staan in groot kristalle.

Maar mag dit daar bly staan tot verdere kennisgewing!

Dit wat ek is in hom is rustend.

Dit bestaan. Hy is nie daarvan bewus nie

en daarom lewe dit, bestaan.

Wat is ek? Af en toe lank gelede

het ek vir ’n paar sekondes taamlik naby gekom

aan wat EK is, Ek is, Ek is.

Maar die omblik toe ek MYSELF sien

verloor ek MY en daar was net ’n gaping

waardeur ek geval het soos Alice.

Uit Sweeds vertaal deur De Waal Venter

Tomas Tranströmer

Hierdie digters se werk kan almal in Engels gelees word en is dus toegangklik vir Suid-Afrikaners. Die groot skat vertaalde werk in Engels werk verrykend in op daardie letterkunde. Dit gee die geweldige omvang en trefkrag van Engels nog meer stukrag. Ons Afrikaanse letterkunde sou graag ook wou deel in hierdie rykdom.

Voordele van vertaalde werk

Maar wat is die voordele van vertaalde werk van internasionaal erkende digters? Wat is die “rykdom” wat dit bied?

Daar is heelwat voordele aan vertalings van goeie poësie. Mens kan sê dat daar nuwe wêrelde oopgaan vir die leser. Carol Rumens stel dit só in “The Guardian – Books”:

“So why translate? My first answer is that poetry in translation simply adds to the sum total of human pleasure obtainable through a single language. It opens up new language worlds within our own tongues, as every good poem does. It revitalises our daily, cliche-haunted vocabulary. It disturbs our assumptions, jolts us with rhythms flatter or stronger than we’re used to. It extends us in the way real travelling does, giving us new sounds, sights and smells. Every unique poetry village sharpens us to life.”

Niemand ken al die tale nie

Edith Grossman, een van die beste vertalers van Romaanse tale in Engels, meen dat daar soveel werk van gehalte is in verskeie tale, dat selfs die mees talentvolle leser nie naastenby gedigte in al die tale kan lees nie.

There are roughly six thousand extant languages in the world. Let us hypothesize that approximately one thousand of them are written. Not even the most gifted linguist could read complex literary texts in one thousand languages. We tend to be in awe of the few people who can read even ten languages well, and it clearly is an astonishing feat, although we have to remember that if there were no translations, even those multilingual prodigies would be deprived of any encounter with works written in the 990 tongues they don’t know. If this is true for the linguistically gifted, imagine the impact that the disappearance of translations would have on the rest of us. Translation expands our ability to explore through literature the thoughts and feelings of people from another society or another time. It permits us to savor the transformation of the foreign into the familiar and for a brief time to live outside our own skins, our own preconceptions and misconceptions. It expands and deepens our world, our consciousness, in countless, indescribable ways.”

Grossman stel dit baie raak: vertaalde werk stel ons in staat om mense van ander kulture en tale se gedagtewêrelde te verken en sodoende ons eie denkwêreld te verbreed.

Hier is ’n gedig deur die Portugese digter, Fernando Pessoa, wat nes Tranströmer besin oor sy bestaan en die aard van sy psige. Hy is die digter wat van ’n hele handvol “heteronieme” gebruik gemaak het – dit is digterspersoonlikhede wat hy geskep het wat in verskillende, kenmerkende style geskryf het. In ’n ander gedig het Pessoa gesê dat hy vele “siele” het.

Fernando Pessoa

Vivem em nós inúmeros;

Se penso ou sinto, ignoro

Quem é que pensa ou sente.

Talloses lewe in ons

Talloses lewe in ons;

wanneer ek dink of voel, weet ek nie

wie dit is wat dink of voel nie.

Ek is maar net die plek

waar gevoel of gedink word.

Ek het meer as net een siel.

Daar is meer ekke as myself.

Nietemin bestaan ek,

onbekommerd oor hulle almal.

Ek maak hulle stil: ek praat.

Die botsende drange

van wat ek voel en nie voel nie

worstel in wie ek is.

Ek ignoreer hulle. Hulle dikteer niks

aan die ek wat ek ken nie: Ek skryf.

Uit Portugees vertaal deur De Waal Venter

’n Taal se gesondheid

Robert Bly is ’n kenner en een van die bekendste vertalers van Pablo Nerud se werk. Hy meen dat vertalings uit ander tale onmisbaar is vir ’n taal se “gesondheid”.

“The impact of the kind of artistic discovery that translation enables is profoundly important to the health and vitality of any language and any literature. It may be one of the reasons that histories of national literatures so often seem to exclude supremely significant connections among writers.

“National literature” is a narrowing, confining concept based on the distinction between native and foreign, which is certainly a valid and useful differentiation in some areas and under certain circumstances, but in writing it is obviated by translation, which dedicates itself to denying and negating the impact of divine punishment for the construction of the Tower of Babel, or at least to overcoming its worst divisive effects. Translation asserts the possibility of a coherent, unified experience of literature in the world’s multiplicity of languages. At the same time, translation celebrates the differences among languages and the many varieties of human experience and perception they can express. I do not believe this is a contradiction. Rather, it testifies to the comprehensive, inclusive embrace of both literature and translation.”

Die rykdom van ander letterkundes

Julie R Enscher het in “Huffpost” ’n onderhoud gevoer met Lawrence Schimel:

“What do you see as the value of poetry in translation?

Lawrence Schimel: Just look at the value of poetry in one’s own language, and then imagine all the richness that exists in the poetries of all the other languages of the world. It is thanks to translation that we can have access to and be enriched by those verses. José Saramago once said: “Writers create national literatures, translators create universal literature.” In general, translation is one of the greatest forms of empathy, I think, of showing how we are alike instead of highlighting our differences.As the Barbadian author Karen Lord said recently: “A diet of single-worldview literature is at best boring, at worst propaganda. Without diverse books, the mind is stunted.”

Poësie wys ons hoe baie ons gemeen het, hoe mense uit verskeie kulture die selfde waardes deel. Dit is iets wa veral in hierdie tyd, waar daar dikwels rassespanninge voorkom, baie belangrik is.

Hier is weer ’n gedig wat oor die geaardheid en bestaan van die mens handel, maar weer uit ’n ander hoek. Dit is geskryf deur die Franse digter Jacques Roubaud.

Jacques Roubaud

IDENTITÉ

Jacques Roubaud

Quelle identité serait tienne, de ta mort ?

tu es, diraient certains, la tombe et son dedans,

               et la pierre tombale avec ton nom

Identiteit

Watter identiteit kan joune wees, dié van die dood?

Jy is, sal party sê, die graf, en sy binnekant,

en die grafsteen met jou naam

maar dit is niks anders as om te sê:

lewend, was jy hierdie liggaam geklee en ongeklee,

hierdie liggaam wat jou gedagtes (of jou siel) bevat het

en die liggaam wat ook die naam gedra het, joune

identiteit duur nie voort in die wêreld behalwe deur hierdie analogie

jy is, sou ander sê, soos jy herskep word

in die geheue, as hulle onthou, van hulle

wat, al is dit net vir ’n oomblik, jou geken het

so sou jy wees, maar verdeeld, veranderlik, teenstellend

afhanklik, in flitse,

en wanneer daardie ander dood is, sal jy nie meer wees nie.

en ongetwyfeld, weer eens ontleen die idee van

lewe na dood sy eienskappe van die wêreld aan jou lewe

maar, vir my is dit heeltemal anders:

elke keer as ek aan jou dink, hou jy op om te bestaan.

Uit Frans vertaal deur De Waal Venter

Hoe kan ons die vertaalskat in Afrikaans vergroot?

Uitgewers in Suid-Afrika is in die algemeen nie baie geīnteresseerd daarin om vertaalde poësie te publiseer nie. Van die redes daarvoor kan wees dat daar nie werk van gehalte aangebied word nie. Ook dat al die bekende Europese digters se werk in Engelse vertaling beskikbaar is, ’n taal wat alle Suid-Afrikaners kan lees. Derdens is daar ’n koste-faktor. Vertaalregte van digters soos Pablo Neruda is taamlik duur. Die behoefte na goeie Afrikaanse vertalings is egter daar. Mens kan net hoop dat daar mettertyd meer belangstelling gaan kom by vertalers en uitgewers.

De Waal Venter. Die vel van die taal

Thursday, August 31st, 2017

Die vel van die taal

Ek was baie lief vir my oupa De Waal. Feitlik elke skoolvakansie het ek by my oupa en ouma op die plaas deurgebring. Dit het my opgeval dat oupa ’n bietjie anders gepraat het as ons. Sekere woorde het hy “snaaks” uitgespreek en dan het hy ook partykeer woorde gesê wat ek nooit vantevore gehoor het nie.

“Jy moet spreing jong, anders gaan ek vir jou wegry.”

Die woord wat ek as “spreing” gehoor het, was “spring” in my idiolek. En met “spring” het hy bedoel dat ek vinnig moet beweeg.

Dan kon hy vir my sê: “Staan bietjie troei, jong. Netnou trap die koei op jou tone”.

“Troei” was “tru”, oftewel, as jy tru staan, beweeg jy agteruit.

Ek het ook my vrou se oupa geken. Hy het as penkop in die Anglo-Boere-oorlog geveg. Een van sy woorde wat ek vreemd gevind het, was “pêruiters”. Dit was eintlik “perde-ruiters: en vandag sal ons praat van perdryers.

Taal is soos ’n vel

’n Taal is soos ’n lewende vel. Die ou selle bolangs word gedurig afgegooi en nuwe selle vorm – woorde raak in onbruik en nuwe woorde maak hulle verskyning.

Alle natuurlike tale ondergaan voortdurend verandering. By party gaan dit stadig en by ander vinniger. Daar kom tye dat daar groot veranderinge kom oor ’n relatief kort tydperk.

Taalverandering word gekenmerk deur klankveranderinge, leksikale veranderinge, semantiese veranderinge en sintaktiese veranderinge.

Die Germaanse umlaut is ’n voorbeeld van klankveranderinge. Die umlaut dui aan dat ’n agter-vokaal (die tong agter in die mond geplaas) verander na die geassosieerde voor-vokaal. Dit kan ook beteken dat ’n voor-vokaal nader beweeg aan /i/.

Dit het afsonderlik plaasgevind in verskillende Germaanse tale ongeverr 450 of 500 AD. In Engels sien mens dit in “foot – feet” en in Duits in “der Baum – die Bäumen”.

’n Taal se leksikale veranderinge word gekenmerk deur onder andere “verbreding van betekenis”, “vernouing van betekenis”, “versagting van betekenis” en pejorativering van betekenis”.

Verbreding

“Verbreding” beteken dat ’n woord wat ’n sekere betekenis het, later “verbreed” word en verskeie ander betekenisse verkry. So ’n woord sal “blad” kan wees.In Nederlands is die oorspronklike betekenis van “blad” ’n “blaar”. Dit het betekenisverbreding ondergaan totdat dit in moderne Afrikaans ook “tydskrif” kan beteken, benewens die ander betekenisse soos “bladsy” van ’n boek en die “blad van ’n graaf” of die “blad van ’n tennisbaan” en ’n “mens se blad” wat geskud kan word.

Vernouing

“Gluur” beteken in hedendaagse Afrikaans hoofsaaklik “om kwaai te kyk na iemand of iets”. As mens terugkyk na die vroeë betekenisse van “gluur” (In Nederlands) dan kry jy: “knipoog”, “’n verliefde kyk”, “skelm kyk”, “gloei” en “glinster”.

In Afrikaans het die woord vernou tot feitlik net een betekenis.

Versagting

’n Woord se betekenis “versag” wanneer dit oorspronklik iets beduie wat onaangenaam, sterk, groot, hard ens. is, en dan aangenamer betekenisse kry.

So ’n woord is “bederf”. Dit beteken nog steeds “verrot” of “vernietig”, maar dit word algemeen gebruik in die sin van “iets aangenaams doen”. Mense sê dikwels dat hulle die oumense gaan “bederf” by die ouetehuis, bedoelende dat hulle vir hulle iets te ete gaan bring of hulle gaan vermaak.

Pejorativering

Wanneer ’n “neutrale” woord gebruik word om ’n skeldwoord te word, word dit pejorativering genoem. Onskuldige woorde soos “bobbejaan”, “vark”, “tang” en “roes” kan almal gebruik word om mense sleg te sê.

Woorde met pensioen

In die lewe van ’n taal is ’n eeu nie ’n lang tydperk nie. F.W. Reitz het van die eerste gedigte in Afrikaans geskryf in die negentiende eeu. Sy Afrikaans is volkome verstaanbaar vir die moderne leser, maar daar kom in sy werk woorde voor wat destyds algemeen gebruik is, maar vandag in onbruik is. Die taal het reeds in hierdie relatief kort tydperk begin verander. Die volgende reëls kom uit “Klaas Geswind en syn perd”:

“Maar Klaas, jy is tog al te skelm,

Nog nooit is jy van huis gewees,

Of jy gedraag jou nes ’n bees.”

Die word “bees” is ’n algemeen gebruikte woord vandag, maar in die gedig het dit ’n ander betekenis. Klaas se vrou gebruik dit in die pejoratiewe sin om aan te dui dat Klaas hom “dierlik” gedra, soos ’n skobbejak. Die “bees” in die gedig is baie soos in moderne Engels: “beastly”.

Verder in die gedig:

“Trap hulle algar met malkander;”

“Algar” is al reeds vreemd, maar “malkander” sal nie maklik verstaan word deur ’n jonger leser in Afrikaans nie.

Die laaste voorbeeld uit Reitz se werk wat ek wil aanhaal, is reëls uit De “Lady Roberts”

“Die trekboer en boslanser

Die kom haar hier beskou;”

“Trekboer” kan waarskynlik as ’n “moderne” woord aanvaar word, maar “boslanser”? Laasgenoemde woord beteken ’n ruwe, onbeskaafde persoon wat waarskynlik in die bosveld grootgeword het en nie veel onderwys gekry het nie.

’n Tydgenoot van Reitz, Pulvermacher, het “Dopper Joris en syn seiltjie” geskryf. Hierin kom die reëls voor:

“En ’n borsspeld vol met rooie klippies,

En ’n horssweep met ’n koperknop”

Dalk is hierdie woord nog taamlik bekend onder mense wat lief is vir perdry. Maar vir ons ander is dit seker maar ’n taamlike vreemdeling. Dit is ’n perdesweep en die “hors” deel van die woord is interessant omdat dit feitlik identies is aan die Engelse “horse”. 

Dis ’n mooi aanduiding van die feit dat Afrikaans en Engels ’n gemene ouer het, naamlik Germaans. In Oud Hoogduits was die woord “hros”.

Verder in die gedig tref ons die volgende aan:

“En ’n klok en dertien riempiestoele,

’n Bulsak en ’n ledekant,”

’n Bulsak is natuurlik nie ’n soort sak waarin mens ’n bul moet probeer prop nie, maar ’n sagte verematras. ’n Ledekant is ’n bed met style.

Die laaste voorbeeld uit hierdie gedig:

“En ook nog ’n spul met romlary,

’n Kar op vere en ’n fariseen

’n Eietydse leser sal met ’n klein bietjie dink waarskynlik kan uitmaak wat “romlary” is. Maar wat is ’n fariseen? Dit is iets wat omtrent nog net in museums aangetref word. Dis ’n klein, outydse huisorreltjie of ’n serafyn.

Ons stap nou oor na C.P. Hoogenhout se gedig “Vooruitgang” en  ons word getref deur die ooreenkoms wat dit toon met probleme waarmee ons tans worstel.

“Engels! Engels! Alles Engels! Engels wat jy sien en hoor;

In ons skole, in ons kerke word ons moedertaal vermoor.

Ag, hoe word ons volk verbaster; daartoe werk ons leraars saam;

Hollands nog is sekere skole – is bedrog, ’n blote naam!

Wie hom nie laat anglisere, word geskolde en gesmaad;”

Weer eens ’n onbekende en ’n minder onbekende woord. “Smaad” neem ek aan, is taamlik verstaanbaar. Maar “geskolde”? Ek kon die woord nêrens naslaan nie en ek kan net raai dat dit “skel” of “uitskel” beteken. Vergelyk die Engelse woord “scold”.

S.J. du Toit se bekende gedig “Hoe die Hollanders die Kaap ingeneem het” bevat:

“En ons wat Griekwas was, ons sê:

‘Duusmanners, jul het ons gepier!’”

Mens kan uit die konteks aflei dat dit “kul”, “fop” of “bedrieg” beteken, maar ek het nie geweet dat dit werklik so is nie, tot ek dit nageslaan het. Die woorde “kul” en veral “fop” begin na my mening ook al vervaag.

“Die Afrikaanse Taal” van J. Lion Cachet se laaste strofe bevat die reëls:

“’n Ware towerstaf,

Wat ek nog van myn ouma het,

En niemand weet daaraf.

Mens kan maklik van die konteks aflei dat “daaraf” in hedendaagse Afrikaans “daarvan” sal wees. Ek kan nie die woord in Hollandse woordeboeke kry nie. Kan dit wees dat Cachet  onbewustelik deur die Engelse “thereof” beïnvloed was? Dit sal ironies wees aangesien die gedig juis die skoonheid van Afrikaans besing!

Eugène N. Marais kan beskou word as ons eerste ware digter, teenoor rymelaar, in Afrikaans. In “Skoppensboer” skryf hy:

“Net pagters ons

van stof en dons

om oor te voer

aan Skoppensboer.”

Vandag sal ’n eiendomsagent nie soek na pagters van ’n huis of woonstel nie, maar eerder na huurders.

In “Mabalêl” staan daar:

“Voel jy nog nie, kil en snood,

Om jou hart die handdruk van die dood?”

Wat is “snood”? Dit is “afskuwelik”, “vuig”, “kwaadaardig”. Die dood is vir die meeste mense nie iets wat in aangename woorde beskryf word nie.

Nog een van ons vroeë erkende digters is Jan F.E. Cilliers. In “Die vlakte” vertel die digter:

“Uit die woelende nag van haar jeugdige krag

brag die aarde voort”

Uit die konteks kan mens aflei dat “brag” die sterk vorm van die verledetydsvorm is van (voort)bring. Dus: die aarde het voortgebring.

Die gedig “brand” eindig so:

“Die twye swenk, die takke swaai,

dit is die winterwind wat waai …”

Miskien is die ander vorm van die woord “twyge” meer bekend. Dit beteken “klein takkies” en dit is eintlik maar dieselfde woord as die Engelse “twigs”.

Totius is veral bekend vir sy gedigte met sterk religieuse en emosionele inslag. “Die oue wilg” bevat die volgende:

“’n Eikeboom

het takke wat,

soos uitgestrekte arme,

in wintertyd

na bo bly wys,

sterk-smekend om erbarme;”

Ons sal nie vandag praat van iemand se “arme” nie, maar dit is darem maklik erkenbaar. Maar “erbarme”? HAT gee “erbarmlik” aan. Iets wat jammerlik is of om medelye vra. Was “erbarme” in algemene gebruik in Totius se tyd of het hy dit vervorm om te kan rym met “arme”?

D.F. Malherbe is in 1969 oorlede. Hom en die digters wat jonger as hy is, kan mens seker eietydse skrywers noem. In sy gedig “Verby” kom ons die volgende teë:

“die wit malgasse is verdol,

die wit malgasse buit en buit …”

Hoe sal ’n digter dit in hierdie jare stel? “Mal gemaak”? of “Omgekrap”?

C. Louis Leipoldt se gedig “Kom gee vir my polfyntjie” het die woord polfyntjie nogal stewig laat vestig in ons huidige woordeskat. Daar is winkels wat die woord in een of ander vorm in hulle besigheidsname gebruik. Mens wonder of die betekenis van die woord baie duidelik is vir mense wat snuisterye koop in sulke winkels.

HAT gee die betekenis aan as “Pand by pandspeletjie”. In Leipoldt se gedig lyk dit vir my eerder asof dit ’n aandenking beteken wat vertroetel word deur die ontvanger.

“Ter gedagtenis van Immelman” is ’n gedig deur Toon van den Heever. Daarin kom veral een woord voor wat na my mening werklik grootliks onbekend is vir eietydse sprekers.

“En stygend steeds van kreits tot kreits met kloek gespanne vlerk”

“Kloek” in hierdie verband is al raar genoeg, maar wat is “kreits”? Tot my verbasing kry ek die woord in HAT. Dit is ’n “kring”. Die digter wil blykbaar sê dat Icarus in kringe hoër styg, spiraalvormig.

Die Nederlandse etymologiebank lê dit so uit:

kreits znw., sedert begin 17. eeuw. Ontl. uit nederrijnsch kreytz (sedert de 14. eeuw, ook Teuth.), dat wellicht een jongere compromisvorm is van mhd. kreiӡ m. “kring, omtrek, ingesloten kampterrein, district”

C.M. van den Heever se “Gepensioneerde” doen iets wat ons seker deesdae op ’n ander manier sal beskryf.

“Vergeefs soek hy nou na die donker krag

wat hom verlaat het, en hy meesmuil sag.”

Die woord bestaan uit twee dele: “mees” en “muil”. “Mees is om spottend te wees en “muil” is ’n “mond”. As jy “meesmuil” glimlag jy dus spottend.

Ons beweeg nou aan na een van ons grootste digters, N.P. van Wyk Louw. Het hy ook woorde gebruik wat ons deesdae moeilik sal herken? Sekerlik. Uit “Drie diere”

“… en in die nederwaartse

stort van al my dink en gans ontdaan

het ek in die glans ’n groot dier sien staan.”

Die woord “gans” in hierdie verband sal nog hier en daar gehoor word, veral in die vorm “ganske”. En dit is interessant dat die homograaf “gans”, die voël, nasaal uitgespreek word. Die eerste “gans” word nie nasaal uitgespreek nie en so word die betekenisse van die twee woorde onderskei.

Die woord “ontdaan” is die een wat na myns insiens redelik onbekend is. Dit beteken “ontsteld” of “vanstryk”.

Nog ’n paar woorde uit Louw se werk wat vir my “verouderd” voorkom is “skriklike” uit “Die hond van God” en “stommel” uit “Beeld van ’n jeug: Duif en perd.”

In Uys Krige se bekende “Tram-ode” kom “klapwiek” voor. Vandag sal ons moontlik praat van “klappende vlerke”. Die woord “wiek” is natuurlik ’n ou vorm van “vlerk”.

W.E.G. Louw skryf in “Belydenis”:

“geen stuiwing weg van stoppeling en kaf om vry

te laat die suiwer korrels van gedeerde smart.”

Ek moes die woord “deer” gaan naslaan want ek het dit glad nie geken nie. Dit beteken “leed aandoen” of “benadeel”.

Die laaste woord wat ek wil aanbied, is uit D.J. Opperman se “Vakansiebrief”.

“Die berg se donker lies, vars spore

van die likkewaan en kuttels van ’n bok

roer iets in my van lank tevore;”

Die woord “kuttels” kom nie in HAT voor nie, maar ek weet dit beteken “uitwerpsels” of doodgewoon “bokmis”.

Oor tien jaar?

Woorde in ’n taal kan dus “verslete” en in onbruik raak. Hoeveel van die woorde wat ons daagliks gebruik gaan oor tien of twintig jaar “outyds” lyk vir daardie tyd se sprekers?

Ek glo nie ’n taal word noodwendig “beter” in hierdie dinamiese proses nie. Baie van die woorde wat in onbruik verval het, is dalk doeltreffender en kompakter as die moderne woorde. Die woord “meesmuil” druk ’n begrip in een woord uit, terwyl ons deesdae ’n omskrywing moet gebruik. Hoe dit ook al sy, Afrikaans is ’n kragtige en soepel taal wat uiting kan gee aan enige emosie en begrip wat ’n spreker maar wil oordra.

einde

De Waal Venter. Professor Blik

Tuesday, July 25th, 2017

                                                Professor Blik

’n Australiese linguis, Michael Dalvean, het ’n rekenaarprogram gebou wat gebruik kan word om Engelse poësie op ’n skaal te plaas – van “amateur-teks” tot “professionele teks”. As ’n gedig 0 kry, is dit volgens die program in die middel tussen amateur en professioneel. Minus-tellings dui op ’n baie amateuragtige gedig en hoe hoër die positiewe tellings is, hoe meer word die gedig as ’n professionele teks geskat. Poetry Assessor sê hieroor: “As an indication of how to interpret the placing of the poem on the scale, Sylvia Plath’s poem Crossing the Water scores 2.53 indicating that it shares more characteristics of a professional poem than an amateur poem. On the other hand, John Laws’ poem There are so many Things scores -2.05 indicating that it is closer to the amateur end of the spectrum.”

Hierdie aanhaling kom uit die aanwysings wat Dalvean gee in sy program, “Poetry Assessor”. Dit kan hier bereik word: http://www.poetryassessor.com

Ek is dankbaar dat die program nie vir Afrikaans beskikbaar is nie. Dink net watter ontsteltenis dit sou veroorsaak! Daar is baie kritiek op die program deur digters en kritici in Australië en die VSA. Hoe kan ’n masjien nou poësie beoordeel? En hoe durf die ding my gedig ’n lae punt gee!

Nietemin is dit interessant om te kyk hoe gedigte waardeer word. Ek het in ’n luimige bui ’n fotografika van die “persoonlikheid” in die program geskep en hom “Prof Blik” gedoop.

Maar as ons humor en verwerping van die prof vir ’n rukkie opsystoot, en kyk na hoe Dalvean die program opgestel het, kom daar tog heelwat interessanthede uit. Ek sal opsom watter metodes gebruik is om gedigte op ’n skaal te plaas, maar kom ons kyk eerstens na ’n gedig en Prof Blik se waardebepaling daarvan.

Die skugter digter, Philip Mercatori, het vir my die gedig hieronder gestuur vir plasing op my blog. Hy is ’n linguis met ’n sterk belangstelling in genetika en woon en werk in die Kalahari waar hy navorsing doen oor die San. Hy is baie moeilik bereikbaar en hy kommunikeer net af en toe per e-pos.

Die gedig is in Engels geskryf, maar ek het dit in Afrikaans vertaal vir vergelykende doeleindes. Die Poetry Assessor kan nie Afrikaanse gedigte ontleed nie.

I can fly

Crows can fly

Philip Mercator

The lama meditated

with seven smooth river stones

arranged in a circle

around him.

He could not see the stones

behind him,

neither the stones

beside him,

nor the stones in front of him,

his eyes were closed.

A crow’s shadow

landed in front of him,

the crow followed.

A cloud, the colour of milk,

kept changing into the shape

of a woman’s face, then losing it again.

The lama opened his eyes:

seven stones are more than one, he said.

The crow tilted his head,

his eyes glinted at the lama.

Not one of them can fly, he said.

There was a long silence.

The the lama said:

unless I throw them.

Kraaie kan vlieg

Die lama mediteer

met sewe gladde rivierklippies

gepak in ’n kring

om hom.

Hy kan nie die klippies

agter hom sien nie,

ook nie die klippies

langs hom nie,

en ook nie die klippies

voor hom nie,

sy oë is toe.

’n Kraai se skaduwee

land voor hom,

die kraai volg.

’n Wolk met die kleur van melk

verander gedurig in die vorm

van ’n vrou se gesig,

raak dan weer vormloos.

Die lama maak sy oë oop:

sewe klippe is meer as een, sê hy.

Die kraai kantel sy kop,

hy kyk na die lama met glinsterende oë.

Nie een van hulle kan vlieg nie, sê hy.

Daar is ’n lang stilte.

Dan sê die lama:

behalwe as ek hulle gooi.

Uit Engels vertaal deur De Waal Venter

Rekenaarlinguistiek


Dalvean het rekenaarlinguistiek (computational linguistics) en kunsmatige intelligensieprogramme (Artificial Intelligence – AI) gebruik om die Poetry Assessor te ontwerp.

Hier is twee definisies van computational linguistics:

Computational linguistics

1. the branch of linguistics in which the techniques of computer science are applied to the analysis and synthesis of language and speech.

The Association for Computational Linguistics defines computational linguistics as:

…the scientific study of language from a computational perspective. Computational linguists are interested in providing computational models of various kinds of linguistic phenomena.

Dalvean het sy navorsing gebaseer op twee studies. Een deur Forsythe (2000) en die ander deur Kao en Jurafsky.

Forsythe het gekyk na Engelse poësie oor die afgelope 400 jaar. Sy bevindinge was dat die “meer suksesvolle” gedigte minder sillabes per woord bevat het in die eerste reëls. Eerste reëls was ook geneig om eenlettergrepig te wees. Verder het hierdie gedigte laer getalle letters per woord gehad, meer gewone woorde bevat en ’n eenvoudiger sintaksis gebruik.

Anders as wat mens miskien sou verwag, het die suksvolle gedigte ’n eenvoudiger en direkter taal as die ander gebruik.

Kao en Jurafski het ’n kontrolegroep van 100 digters gebruik in hulle navorsing. Hulle bevinding was dat professionele digters meer konkrete woorde gebruik as amateurdigters.

Verder was die amateurs meer geneig om volryme te gebruik, asook meer alliterasie, meer emosionele woorde, positief en negatief. En die professionele digters het ’n groter verskeidenheid woorde gebruik. Dit wil sê dat daar ’n groter getal verskillende woorde te vind is in die professionele digters se gedigte.

Voor ons kyk hoe Prof Blik die digter Philip Mercator se gedig waardeer, beskou ons eers ’n gedig van Ted Hughes. Hy was getroud met die beroemde Amerikaanse digter, Sylvia Plath, die einste digter wat Dalvean noem in sy inleiding hierbo. Wikipedia het die volgende van Ted Hughes te sê:

Ted Hughes

Edward James “Ted” HughesOMOBEFRSL (17 August 1930 – 28 October 1998) was an English poet and children’s writer. Critics frequently rank him as one of the best poets of his generation,[1] and one of the twentieth century’s greatest writers.[2] He served as Poet Laureate from 1984 until his death. In 2008 The Times ranked Hughes fourth on their list of “The 50 greatest British writers since 1945″.[3]

Hier is Ted Hughes se gedig:

In the top of the wood

Hawk roosting

I sit in the top of the wood, my eyes closed.

Inaction, no falsifying dream

Between my hooked head and hooked feet:

Or in sleep rehearse perfect kills and eat.

The convenience of the high trees!

The air’s buoyancy and the sun’s ray

Are of advantage to me;

And the earth’s face upward for my inspection.

My feet are locked upon the rough bark.

It took the whole of Creation

To produce my foot, my each feather:

Now I hold Creation in my foot

Or fly up, and revolve it all slowly –

I kill where I please because it is all mine.

There is no sophistry in my body:

My manners are tearing off heads –

The allotment of death.

For the one path of my flight is direct

Through the bones of the living.

No arguments assert my right:

The sun is behind me.

Nothing has changed since I began.

My eye has permitted no change.

I am going to keep things like this.

Ek plaas ook ’n derde gedig om ons ’n bietjie meer geleentheid te gee om te vergelyk. Die volgende gedig is deur Robert Frost, “The Road not Taken”. Hierdie gedig is moontlik een van die bekendste en gewildste gedigte in die Amerikaanse literatuur. Daar word gesê dat daar mense is wat geen digter of gedig vir jou kan noem nie, behalwe hierdie een.

Hier is wat Poetry Foundation van Frost te sê het:

Robert Frost holds a unique and almost isolated position in American letters. “Though his career fully spans the modern period and though it is impossible to speak of him as anything other than a modern poet,” writes James M. Cox, “it is difficult to place him in the main tradition of modern poetry.” In a sense, Frost stands at the crossroads of 19th-century American poetry and modernism, for in his verse may be found the culmination of many 19th-century tendencies and traditions as well as parallels to the works of his 20th-century contemporaries. Taking his symbols from the public domain, Frost developed, as many critics note, an original, modern idiom and a sense of directness and economy that reflect the imagism of Ezra Pound  and Amy LowellThe road not taken

Robert Frost

The road not taken

Two roads diverged in a yellow wood,
And sorry I could not travel both
And be one traveler, long I stood
And looked down one as far as I could
To where it bent in the undergrowth;

Then took the other, as just as fair,
And having perhaps the better claim,
Because it was grassy and wanted wear;
Though as for that the passing there
Had worn them really about the same,

And both that morning equally lay
In leaves no step had trodden black.
Oh, I kept the first for another day!
Yet knowing how way leads on to way,
I doubted if I should ever come back.

I shall be telling this with a sigh
Somewhere ages and ages hence:
Two roads diverged in a wood, and I—
I took the one less traveled by,
And that has made all the difference.

Nou die waardebepaling

Hier is opsommenderwys die belangrikste aspekte wat in ag geneem word wanneer Prof Blik sy berekeninge maak om ’n gedig na waarde te skat. Die eienskappe van meer professionele gedigte is soos volg:

Minder sillabes per woord

Eerste reëls eenlettergrepig

Laer getal letters per woord

Meer gewone woorde en eenvoudiger sintaksis

Meer konkrete woorde

Minder volryme en alliterasie

Minder emosionele woorde

Groter verskeidenheid woorde

Die eerste reël van Mercator se gedig is:

The lama meditated

Hier het ons een, twee en vier sillabes per woord.

Taamlik gewone woorde en eenvoudige sintaksis.

Redelik lae getal letters per woord.

Een konkrete woord “lama” en een abstrakte woord “Meditated”.

Geen rym of alliterasie.

Geen emosionele woorde.

Die eerste reël van Hughes se gedig:

I sit in the top of the wood, my eyes closed.

Hier het ons ook min sillabes in die woorde en dit voldoen ook aan die meeste van die ander kriteria.

Die eerste reël van Frost se gedig:

Two roads diverged in a yellow wood,

Weer eens voldoen hierdie reël aan die vereistes, behalwe dat ryme hier voorkom in verdere reëls met: “stood” en “could”.

Die puntetoekenning

Mercator: 5.5

Ted Hughes: 1.5

Frost: 2.9

Die eerste reëls van die drie gedigte voldoen almal naastenby aan Prof Blik se vereistes vir ’n professionle gedig. Maar in die verdere reëls tree daar verskille in.

In Hughes se gedig is daar reeds van die tweede reël woorde met meer sillabes en ’n ingewikkelder sintaksis: “inaction”, falsifying”, buoyancy”, sophistry”. Mens merk die ongewone sinskonstruksie van die uitroep: “The convenience of the high trees!” en die stelling: “There is no sophistry in my body:”

In Frost se gedig is daar nie een woord wat meer as drie sillabes bevat nie. Baie woorde bestaan uit net een of twee. Die sintaksis is ook eenvoudiger as in die Hughes gedig. Dit is naby aan gewone spreektaal. Daar is ook baie meer konkrete woorde in Frost se gedig.

In Mercator se gedig is daar net een woord met drie sillabes – “meditated”. Die ander woorde bestaan uit een of twee sillabes. Feitlik al die woorde het te doen met konkrete dinge: “klippe”, “kraai”, “wolk”. Daar is geen woorde wat emosie aandui in hierdie gedig nie.

Die resep om ’n gedig te skryf?

Beteken dit dat ’n digter net  hierdie stel reëls moet nakom en dan skryf jy ’n professionele gedig? Geensins!

Ek dink nie ’n gedig kan volgens reëls geskryf word nie. Behalwe wat vormgewing betref, byvoorbeeld wanneer jy een van die sonnetstrukture aanwend.

Wat wel vir my betekenisvol is, is dat dit lyk asof ’n meer professionele gedig minder, of glad nie, pretensieus is nie. Daar kom min ingewikkelde, saamgestelde woorde in voor en sinskonstruksie is maklik verstaanbaar en helder. So ’n gedig bevat blykbaar dan ook nie oordrewe en geykte emosionele uitdrukking nie, maar bring eerder insigte aan die leser in duidelike, reguit taal.

Nadat dit gesê is, moet mens onmiddellik dink aan uitsonderinge. Mens kan maklik aan voorbeelde dink waarin bogenoemde kriteria nie toegepas word nie. Hierdie strofe uit ’n gedig van een van ons rootste digters is dalk ’n goeie voorbeeld. Dit kom uit N.P. van Wyk Louw se gedig Ars Poetica.

Eintlik was ’n fluit nodig,

wat, terwyl jy blaas: trompet word;

en ná trompet: ’n sad;

én, waar die stád verwilder:

dat dit bloeiende maankraters

word wat uitblom in

bloed en vuurpyl

en afgly na die suiwer syfer

en die beginnende uitsypeling

en die begin.

Einde