Versindaba
~ die Afrikaanse digkuns in een kraal ~

Londen het groot boekwinkels, supermarke vir boeke eintlik, waarin jy maklik kan verdwaal. Soos die Waterstones ketting, of die beroemde Foyles in Charing Cross. Maar ek verkies die kleiner boekwinkels. Een so ‘n papier-oase van stilte in die besige stad, is die London Review Bookshop in Bloomsbury. Hulle is natuurlik geaffilieer aan die bekende London Review tydskrif en uitgewer. Hierdie winkel met sy goue houtvloere en sy aangrensende teekamer is ‘n moet vir enige boekliefhebber. Dit het ‘n uitgebreide katalogus van boeke oor geskiedenis en politiek, maar die filosofie en digkuns is ook baie goed verteenwoordig. Hulle verkoop ook ‘n hele klomp verskillende plaaslike ‘poetry magazines’. Die winkel is in Bury Place, net langs die Russel Cambers (’n woonstelblok waarin Bertrand Russel vir ‘n paar jaar gewoon het) en net om die draai van die British Museum. Ek het, moeg gestap, moeg ge-browse, vir lank net daar gesit en gedigte uit Simon Armitage se jongste bundel gelees. (Terloops: ‘n vreemderige bundel…)

London Review Bookshop in Londen

‘n Ander besonderse klein en onafhanklike boekwinkel in Londen is Bookmarks: The Socialist Bookshop. As ek die getye reg lees op hierdie webblad, is daar heelwat mense wat hierdie winkeltjie ‘n koue skouer sal gee! Maar dit is regtig ‘n besonderse plek – deels boekwinkel, deels gemeenskapsentrum. Hulle het werklik ‘n uitsonderlike goeie versameling boeke oor die sosialisme en oor die politiek vanuit ‘n sosialistiese perspektief. Ook goeie boeke oor en uit Afrika. Benewens boeke is Bookmarks ook die plek waar pamflette versprei word (bv. ‘n onlangse een oor die gevaarlike mites wat die konserwatiewe media oor immigrante aan die lewe hou) en waar inligting oor protesaksies en ander vorme van burgerlike deelname oorgedra word. Ek het hierdie week se uitgawe van Socialist Worker gekoop. Die hoofopskrif: RACIST THUGS OFF OUR STREETS. Dit handel oor ‘n protesoptog in Bradford hierdie naweek, teen die rassistiese English Defence League. Interessant is ook ‘n redelike lang artikel oor die stakings in Suid-Afrika. ‘n Heel ander perspektief as die van SABC nuus…

Bookmarks in Londen

I

Terug in my hotelkamer (in Notting Hill) na ‘n dag van baie stap. My voete en my bene pyn behoorlik. Ek het ‘n vae idee gehad van waar ek heen wou loop (van Bloomsbury na Trafalgar Square; van Trafalgar na die Tate Modern; van die Tate na die Southwark Cathedral; van Southwark met die moltrein na Islington, om dan daar redelik doelloos maar deeglik te eksploreer). Nie net het ek die afgelope twee dae groot afstande per voet deur die stad afgelê nie, maar sekerlik ook kilometers opgestapel deur van een uitstalkamer na ‘n ander te loop in die National Museum en die Tate Modern.

II

I wander thro’ each charter’d street,

Near where the charter’d Thames does flow.

And mark in every face I meet

Marks of weakness, marks of woe.

(William Blake, uit London)

III

Dit bly ‘n voorreg om die bekende skilderye van Vermeer, Rembrandt, Monet, Picasso ens. te kan sien (reproduksies in boeke is maar net nie dieselfde nie: jy moet die kwashale kan síén) maar daar is ook so baie wat vir my totaal nuut is – veral in die manjifieke Tate Modern. ‘n Stel skilderye wat my vandag besonder getref het, is die Duitse kunstenaar Gerhard Richter se post-ekspressionistiese reeks Cage (1-6). Dit bestaan uit ses groot doeke (seker amper 3mx3m) waarop die skilder laag op laag verf eers aangebring het en dan telkens weer deels afgekrap het, om sodoende verrassende en onbeplande patrone en kleurskakerings te onthul. Die reeks is na die Amerikaanse komponis John Cage vernoem omdat Richter, soos Cage, probeer werk met kans en toevallige kombinasies. Hier is ‘n interessante aanhaling deur Richter: “I don’t know what I want; I am inconsistent, non-committal, passive; I like the indefinate, the boundless; I like continual uncertainty.”

IV

Dansend in Londen

V

Besef pas ek het nog nie ‘n geprek met ‘n ander mens gevoer sedert ek Vrydagmiddag in Stellenbosch vir Claire totsiens gesê het nie. Ek praat nou nie van interaksies met kelners en so aan nie, maar van werklike gesprekke. Dit is asof ek vastend is. Ek is besig met ‘n gespreks-detox. Almal het dit nou en dan nodig. Almal moet soms ‘n vreemde stad invaar. Of ‘n bekende stad herontdek. Laat jouself meesleur deur die skares; soek die stil strate op waar jy jou voetstappe kan hoor op die teer; hou mense dop met nuuskierigheid en ‘n vrygewige verbeelding. ‘n Stad is meer as monumente en museums. ‘n Stad is mense en mobiliteite, al die miljoene trajekte van weggaan, besoek en tuiskoms, al die vullis en  verdwaal, al die eenselwighede en al die skitterende klein verrassings.

VI

Op die oewer van die Teems

VII

“Not to find one’s way in a city may well be uninteresting and banal. It requires ignorance – nothing more. But to lose oneself in a city – as one loses oneself in a forest – that calls for quite a different schooling. Then signboards and street names, passers-by, roofs, kiosks, or bars must speak to the wanderer like a cracking twig under his feet, like the startling call of a bittern in the distance, like the sudden stillness of a clearing with a lily standing erect at its centre.” (Walter Benjamin)

VIII 

Protesaksie in Londen

IX

In ‘n land soos ons s’n, Suid-Afrika, met sy gebrekkige openbare vervoer, dikwels onderontwikkelde (en gerassifiseerde) openbare ruimtes en endemiese geweld, is hierdie soort stappende toe-eiening van ‘n stedelike ruimte, die terugdwing van stedelike ruimte tot ‘n (mede-)menslike skaal, hoegenaamd moontlik? Of is hierdie net ‘n eurosentriese nostalgie?

X

Hy’s glo getref deur ‘n dwaalkoeël –

maar wie weet uit watter geweer?

Daar op die sypaadjie in ‘n poel

bloed lê hy: die flâneur.

Vanmiddag, onderweg na Trafalgar Square, het ek sommer op ingewing by die National Portrait Gallery ingeloer. Een van die uitstallings, finaliste in en wenners van die BP Annual Portrait Awards, het interessant gelyk, en ek het bietjie gedwaal. Soms lei die toeval ‘n mens na presies die regte plekke. Die 2010 wenner van hierdie toekenning is een van die mees onthutsende, emosioneel uitdagende en ontroerende kunswerke wat ek in ‘n lang tyd gesien het. Die skilder is Daphne Todd, en die werk is getiteld “Last Portrait of Mother”. En sy bedoel dit letterlik. Haar ma het voor haar onlangse afsterwe, op die ouderdom van 100, ingestem daartoe dat Todd haar lyk sou skilder. En dit is wat ons sien: ‘n portret van Todd se moeder se lyk pas na haar dood. Dit klink dalk grimmig en voyeuristies, maar ek dink nie dit is nie. Die reproduksie hieronder het nie dieselfde impak as die oorspronklike nie, maar dit gee julle darem ‘n idee. Haar moeder se liggaam is weerloos en amper deursigtig, op plekke is haar kleur die van die lakens — asof sy stadig verdwyn. Soos water uit die kraan, om Breyten Breytenbach aan te haal. Die swart gedeeltes is nie deel van die skildery nie. Die raam is nie reghoekig nie, asof die skilder wil wys dat sy letterlik buite die grense van representasie beweeg om haar dooie moeder te skilder. Wat is “reverence” nou weer in Afrikaans? Dit is die woord wat by my opgekom het. (Jammer vir die oorhaastige prosa: ek het net 5 minute op die internet oor…)

Daphne Todd, Last Portrait of Mother

Van sit en staan kom niks gedaan, sê hulle, daarom sorg ek gewoonlik dat ek net sit. “I’m just sitting here watching the wheels go round and round / I really love to watch them roll”, het John Lennon mos gesing. Dis hoe ek ook is.

Maar soms moet ‘n mens noodgedwonge opstaan en selfs in beweging kom. Hierdie week was alreeds in ‘crazy motion’, om sommer vir Paul Simon ook aan te haal, met ‘n stimulerende sosiale teorie werkswinkel Maandag en Dinsdag en ‘n vergadering gister in Kaapstad oor die idee van ‘n Vrye Afrikaanse Universiteit.

Neville Alexander

Wat die toekoms van hierdie projek is, en wie se belange uiteindelik daardeur gedien sal word, sal die tyd ons leer. Maar die visie, soos gister weer deur Neville Alexander, Kwesi Kwaa Prah, Christo van der Rheede en ander uiteengesit is, is beslis inspirerend, moontlik revolusionêr, en laat ‘n mens nogal hoop kry vir die haalbaarheid van alternatiewe akademiese ruimtes in Suid-Afrika — hetsy in Afrikaans of enige ander taal. Kom ons kyk wat in die volgende jaar of wat op hierdie front gebeur!

Op ‘n ander noot: Vir diegene wat belangstel, hier is die skakel na ‘n onderhoud wat ek met die filosoof Bert Olivier gevoer het vir LitNet Akademies. Die tema van die onderhoud is ‘n onlangse artikel van Olivier oor die psigoanalise en die ekologiese krisis.

Nou moet ek begin pak vir ‘n kongresbesoek aan Engeland. Sal probeer om ‘n keer of wat van daar af te blog!

Pieter Brueghel se Toring van Babel

Ek het gister toevallig ‘n uitstekende artikel op die Slate webblad raakgelees. Dit handel oor voorstellings, en dikwels wanvoorstellings, van ‘anderstaligheid’ in Hollywood rolprente. Die skrywer, Eric Hynes, identifiseer nege sulke representasionele strategieë, en elkeen word deur ‘n vermaaklike videogreep uit ‘n bekende rolprent geïllustreer. Hier is Hynes se eie verduideliking van sy projek: ‘We tend to take language for granted; how foreign speech is handled in film shapes our experience as viewers, usually without our knowing it. The accompanying slide show explores the various ways that filmmakers negotiate foreign speech, highlighting those films that approach the problem as an opportunity to deepen the story.’ Interessant genoeg verwys Hynes nie na Alejandro González Iñárritu se onlangse Oscarbekroonde Babel nie — ‘n film wat globalisering, veeltaligheid en die moontlikhede van interkulturele vertaling en begrip trompop loop. Nogtans, dit is ‘n uitstekende, insiggewende en vermaaklike stuk, lees dit gerus!

Dinge gaan op die oomblik maar stadig hier op my blog. Die rede: ek was nogal lanklaas vir ‘n volle week op kantoor. Augustus is afgeskop met drie dae in Durban. Daarna was ek vir twee dae betrokke by ‘n kongres in Stellenbosch; en die afgelope vier dae weer was ek in Pretoria om ‘n werkswinkel aan te bied by UNISA.

Dis ook nog nie die einde nie. Komende Maandag en Dinsdag is daar ‘n simposium oor ‘Theory in the South’ in Stellenbosch wat ek gelukkig genoeg is om te kan bywoon (Achille Mbembe is een van die genooide sprekers; ek het sy On the postcolony ‘n paar jaar gelede gekoop maar nog nooit die hele ding gelees nie), en volgende Vrydagaand vlieg ek Engeland toe om ‘n kongres in Southampton by te woon. Hopelik kan ek na al die opwinding (want dis lekker!) my gewone, lui akademiese roetine hervat en weer meer gereeld hier skryf. 

Verlede Maandagoggend sit ek in die Newscafe in Centurion en werk op my skootrekenaar. Toe ek moeg word van die manuskrip wat ek vir ‘n akademiese tydskrif moes beoordeel (’n verslag wat natuurlik al weke laat was!) het ek deur die foto’s op my hardeskyf begin blaai. Ek besef toe dat ek ‘n gewoonte het om, wanneer ek reis, koppies koffie af te neem… Hierdie foto (hou vas: hier volg nou ‘n onsubtiele afwys van die voorregte en vergrype van ‘n tipiese akademiese toeris!) het ek in 2005 in Buenos Aires geneem:

Koffie in Buenos Aires

Ek is mal oor sulke donker, houterige koffiewinkels. Hierdie een was in die woonbuurt Recoleta. Jy sal ook my vliegkaartjie sien en die pen waarmee ek verstommende gedigte mee wou skryf. Dit het natuurlik nie so gebeur nie, maar ek het nogtans in die drie dae wat ek daar was genoeg van Buenos Aires gesien om te besluit dat dit ‘n stad is waarnatoe ek wil terugkeer — volgende keer saam met Claire.

Die volgende koffie is iewers in Amsterdam gedrink – die foto is in 2007 geneem, maar ek kan nie mooi onthou waar dit is nie:

Koffie in Amsterdam

Ai, ek het daardie broodjie met kaas op impuls gekoop, en watter goeie idee was dit nie! Ek het seker vir ‘n uur of meer daar gesit en gekyk na die besige straat. Later daardie selfde jaar is ek Pole toe, en het ek hierdie koppie koffie, en verskriklik lekker koek, in die bergdorpie Zakopane genuttig:

Koffie in Zakopane

Zakopane is in die suide, baie naby aan die grens tussen Pole en Slowakye. Ek het die foto vroeg in September geneem. Daar was al sneeu op die Tatrasberge en die lug was vars en skerp soos op sonnige wintersoggende in Stellenbosch. Ek het lang ente in die heuwels gaan stap, baie koffies gedrink, en toe verveeld geraak en teruggekeer na die wonderlike stad Kraków — of hoe ‘n mens dit ook al in Afrikaans sou spel. Daar het ek so amper-amper ‘n ‘regular’ geword by ‘n plekkie wat ek steeds beskou as een van die lekkerste koffiewinkels waarin ek al ooit was. ‘n Warm, gesellige ruimte voel hoekies en rusbanke, ‘n plek waar mens kan gesels en lees en wegkruip vir ‘n paar uur. Hier is een van die baie koffies wat ek daar gedrink het:

Koffie in Kraków

Daar is nog heelwat sulke foto’s op my hardeskyf, maar vier koppies koffie is seker darem genoeg vir ‘n enkele kuier! Dit is die soort reisfoto’s wat mens neem maar nie vir vriende en familie wys nie – wie sal nou belangstel om ‘close-ups’ van jou koppies koffie te sien?! En tog is dit hierdie soort foto’s, eerder as die van monumente en ander ‘tourist sites’, wat my hart die meeste raak, wanneer ek in later jare weer na hulle kyk. Soos T.S. Eliot geskryf het: ’I have measured out my life with coffee spoons.’

Friedrich Engels

Het jy gedink Danie Marais was die eerste ou wat in Bremen oor die ekspat-ervaring en ekonomiese nomades uit Afrika aan die dig geraak het? Dink dan weer! Meer as ‘n 150 jaar voor hom het Friedrich Engels ook vir ‘n wyle in Bremen gewoon (hy was ‘n klerk by ‘n uitvoeronderneming), en sy eerste gepubliseerde skryfsel, ‘n gedig met die titel ’The Bedouin’, het op 16 September 1838 in die Bremisches Conversationsblatt verskyn. Hier is die gepubliseerde weergawe:

The Bedouin - deur Friedrich Engels

Now the bell rings, and suddenly
The silken curtain swift ascends.
And all in hushed expectancy
Wait for the evening to commence.

No Kotzebue commands the scene
To set the merry audience roaring.
No Schiller of the earnest mien
Steps forth, his golden words outpouring.

Sons of the desert, proud and free,
Walk on to greet us, face to face;
But pride is vanished utterly,
And freedom lost without a trace.

They jump at money’s beck and call
(As once that lad from dune to dune
Bounded for joy). They’re silent, all,
Save one who sings a dirge-like tune.

The audience, amazed and awed
By what these acrobats can do,
Applauds them, just as it applauds
The trumperies of Kotzebue.

Fleet nomads of the desert lands,
You’ve braved the sun’s fierce noontide rays
Through harsh Morocco’s burning sands,
Through valleys where the date-palms sway.

And through the garden paradise
Of Bled-el-Djerid once you swept.
You turned your wits to bold forays.
Your steeds to battle proudly stepped.

You sat there, where moon lustres spill
By rare springs in a palm-tree grove,
And lovely lips with gracious skill
A fairy-story garland wove.

Sleeping in narrow tents you lay
In love’s warm arms, with dreams all round,
Till sunrise ushered in the day
And camels made their bellowing sound.

They jump at money’s beck and call,
And not at Nature’s primal urge.
Their eyes are blank, they’re silent, all,
Except for one who sings a dirge.

*** 

Volgens Marx se biograaf Francis Wheen was hierdie gedig Engels se eerste gepubliseerde werk, maar ook sy eerste kennismaking met ‘the censoriousness of bourgeois editors.’ Inderdaad: die laaste strofe was nie deur Engels self geskryf nie, maar ‘n plaasvervangende invoegsel geskep deur die redakteur van die tydskrif! Volgens Wheen het die oorspronklike gedig ‘began by lamenting that the Bedouin - “sons of the desert, proud and free” - had been robbed of that pride and freedom, and were now mere performing exhibits for the amusement of tourists. It ended with a stirring battle-cry:

Go home again exotic guests!

Your desert robes do not belong

With our Parisian coats and vests,

Nor with our literature your song!

Die stanza waarmee die gepubliseerde weergawe eindig was sonder Engels se medewete of toestemming ingevoeg, en sy oorspronklike weggelaat. “Thus an angry exhortation was reduced to nothing more than a melancholy, rueful shrug of the shoulders. Engels was understandably displeased: in his primitive fashion he had already noticed that society is shaped by economic imperatives, but the editor would not allow him to name or condemn the culprits” (Francis Wheen, Karl Marx, 1999, Fourth Estate, London, pp. 77-78).

Die foto wat ek wou geneem het: Fernando Pessoa in Durban

Ek het verlede week die jaarlikse kongres van die Psychological Society of South Africa (PsySSA/SaaiSSA) by die International Convention Centre (ICC/Ai Sisi) in Durban bygewoon. Dit was maar my tweede keer in Durban, en die eerste keer sedert 1997.

Dit is nog maar vroeg in Augustus en die lug is al louwarm daar, niks van die Kaap se skerp koue nie. ‘n Stad soos ‘n natgeswete oksel: effe eroties, effe stink. Ek sien die nuwe sokkerstadion in die verbyry. ‘n Indrukwekkende ontwerp. Ek gaan eet een aand saam met kollegas by ‘n restaurant in die ‘trendy’ Florida Road. Ek koop ‘n armvol boeke op uitverkoping by die Exclusive Books in die nuwe lughawegebou. Maar ek kry ongelukkig nie veel kans om in die stad rond te loop nie; en rondloop, veral doellose rondloop, is myns insiens die enigste manier om ‘n plek te verken.

Ek is veral spyt dat ek nie ‘n foto geneem het van die borsbeeld van Fernando Pessoa nie. Hierdie beeld is in Durban opgerig omdat Pessoa (1888-1935) ‘n groot deel van sy jeug hier deurgebring het. Die foto hierbo is die een wat ek sou geneem het as ek meer tyd gehad het om rond te loop. En die gedig hieronder het ‘n ’sielkundige’ strekking, maar is veel interessanter as enigiets waarmee enige sielkundige (ai, die sielkudde, die sielskunniges darem…) by die ICC vorendag gekom het:

Autopsychography - Fernando Pessoa

The poet is a faker
Who’s so good at his act
He even fakes the pain
Of pain he feels in fact.

And those who read his words
Will feel in his writing
Neither of the pains he has
But just the one they’re missing.

And so around its track
This thing called the heart winds,
A little clockwork train
To entertain our minds.

Elliott Carter

Die meeste van ons hoop seker heimlik om gesond en produktief oud te word, maar min van ons sou selfs in ons wildste drome daarop hoop om Elliott Carter sy produktiewe langlewendheid na te doen. Dit sou buitensporig wees; ‘n soort hubris!

Hierdie groot Amerikaanse komponis is op 11 Desember 1908 gebore. Hy word dus binnekort 102 jaar oud… Wat dit meer verstommendend maak, is dat Carter nog strykdeur nuwe werk produseer en laat uitvoer. En nie drupsgewys nie. Tussen sy 90ste en 100ste verjaardae het hy nie minder nie as 40 werke gekomponeer. Sedert hy 100 geword het, al om en by vier groot nuwe werke… Sy mees onlangse komposisie is skaars twee maande gelede by die Aldeburgh Musiekfees (deur Benjamin Britten tot stand gebring) in Engeland uitgevoer.

Carter was nog altyd lief daarvoor om Amerikaanse digters se werk te toonset, maar dit lyk of hy hom in onlangse tye hierop toegespits het. Drie van sy jongste werke, Poems of Louis Zukofsky (2008), On Conversing With Paradise (2008) en What Are Years? (2009), is liedersiklusse bestaande uit toonsettings van Amerikaanse gedigte – van Zukofsky, Ezra Pound en Marianne Moore onderskeidelik. Ek het Moore (1887-1972) se gedig “What are years?” nie geken nie, en dit toe gegoogle. ‘n Pragtige vers; ek kan nie wag om Carter se toonsetting hiervan te hoor nie:

What Are Years?
by Marianne Moore

What is our innocence,
what is our guilt? All are
naked, none is safe. And whence
is courage: the unanswered question,
the resolute doubt, -
dumbly calling, deafly listening - that
in misfortune, even death,
encourages others
and in its defeat, stirs

the soul to be strong? He
sees deep and is glad, who
accedes to mortality
and in his imprisonment rises
upon himself as
the sea in a chasm, struggling to be
free and unable to be,
in its surrendering
finds its continuing.

So he who strongly feels,
behaves. The very bird,
grown taller as he sings, steels
his form straight up. Though he is captive,
his mighty singing
says, satisfaction is a lowly
thing, how pure a thing is joy.
This is mortality,
this is eternity.

Jean-Paul Sartre

Dit is darem fassinerend hoe intellektuele en skrywers uit die openbare oog kan verdwyn; of, wanneer hulle daar bly, stelselmatig verander word in figure van minagting. So asof hulle nagedagtenis moet boet vir die roem en bewondering wat ons voorheen aan hulle verleen het!

Jean-Paul Sartre is so ‘n figuur. Op sy dag was hy seker die mees beroemde filosoof op aarde, en boonop die eerste en enigste skrywer wat nog ooit die Nobelprys vir Letterkunde van die hand gewys het. Maar is daar iemand wat hom nog lees? Of hom selfs ernstig opneem as skrywer en denker?

Dit blyk asof Sartre die karikatuur geword het van die selfbelangrike, obskure en boheemse Paryse intellektueel; van die tipiese kampusradikaal met sy idealistiese, soms sentimentele en dikwels opportunistiese politieke oortuigings en kwasi-intervensies. Filosofies het hy die absolute teenpool, en selfs die teiken, geword vir feitlik elke intellektuele beweging in Frankryk sedert die strukturalisme van Levi-Strauss. Van regs is hy sedert die 1970’s aangeval as ‘n hardvogtige, siniese ondersteuner van die Stalinisme en ander vorme van totalitarisme en ‘n slagoffer van oordrewe Euro-selfhaat oor kolonialisme. Van links is hy aangeval as beide inkonsekwent in sy marxisme en naïef in sy geloof in menslike vryheid en agentskap.

En as ’n skrywer van letterkundige werke? In twee artikels oor Camus wat laasjaar in die BY verskyn het maak André P. Brink geen geheim van sy minagting van Sartre nie. Hy noem hom ‘n “blinkboetie” wat neergesien het op Camus se arm herkoms en afgunstig was op sy sukses; ‘n “vername heer” wat ”te papbroekig was om self ’n negatiewe resensie te skryf [oor 'n boek van Camus] en liewer ’n snuiter van ’n student gevra het om Camus namens hom te beswadder.” Brink gaan so ver as om Sartre as ‘n “skeeloog-dwerg” te beskryf, nou nie juis die soort taalgebruik wat spreek van sensitiwiteit oor liggaamlike gebreke nie…

Daar is baie sulke voorbeelde. Minagting, irrasionele woede, agtelose afwysing: Sartre moet in sy graf wens hy kon eerder maar net van vergeet word! In werklikheid is Sartre darem ‘n veel meer komplekse figuur as wat sulke maklike, soms hete verdoeming suggereer. Sartre was ongetwyfeld een van die eerste Westerse filosowe wat ernstig aandag gegee het aan rassisme en kolonialisme — as maatskaplike en politieke kwessies maar ook as inherent aan die Westerse filosofiese tradisie. (In hierdie verband word sy vaderskap van die sg. postkoloniale teorie dikwels ten onregte onderbeklemtoon.) Hy het hom bemoei met die komplekse, dikwels teenstrydige prosesse van dekolonisasie, terwyl denkers soos Derrida en selfs Foucault amper geen aandag daaraan in hulle werk gegee het nie. So kan ’n mens aangaan; jy hoef nie ‘n eksistensialis te wees of Sartre se vele foute te oorsien om te besef dat hierdie denker en skrywer ‘n beduidende rol gespeel het in die desentrering van ‘n alte Eurosentriese politieke en filosofiese tradisie. 

Octavio Paz het ‘n kritisiese maar waarderende essay oor Sartre opgeneem in sy On Poets and Others, waarin hy onder meer die volgende skryf: “I believe he was not a good traveler: he had too many opinions. His real journeys he took around himself, shut up in his room. Sartre’s candor, his frankness and rectitude, impressed me as much as the solidity of his convictions. These two qualities were not at odds: his agility was that of the heavyweight boxer. He lacked grace but made up for it with a hearty, direct style. This lack of affectation was itself an affectation and could go beyond frankness to bluntness. Nonetheless, he welcomed the stranger cordially, and one guessed he was harsher with himself than with others. He was chubby and a little slow in movement; a round, unfinished face: more than a face, a ground plan of a face. The thick lenses of his spectacles made his person seem more remote. But one only had to hear him to forget his face. It’s odd: though Sartre has written subtle pages on the meaning of the look and the act of looking, the effect of his conversation was quite the opposite; he annulled the power of sight.”

Paz het Sartre persoonlik geken. Hulle het ernstige verskille gehad oor die filosofie, die letterkunde en die politiek, maar Paz se skets van Sartre is nogtans ruimhartiger en mensliker as Brink se minagtende en geniepsige verwysing na Sartre as ‘n “skeeloog dwerg”. Besluit maar self wie jy in hierdie verband bereid is om te glo, Brink of Octavio Paz… 

Indien jy belangstel om ‘n goeie herwaardering van Sartre se politieke denke te lees, spesifiek in die konteks van dekolonisering en die postkoloniale situasie, kan ek Paige Arthur se onlangse boek, Unfinished Projects: Decolonization and the Philosophy of Jean-Paul Sartre (Verso, 2010) van harte aanbeveel. Behalwe dat dit Sartre en ander Franse filosowe se werk polities kontekstualiseer, is dit ook ‘n goeie inleiding tot Sartre se belangrikste politieke geskrifte – onder andere sy veelbesproke inleiding tot Frantz Fanon se Black Skin, White Masks. Ek het baie lanklaas aan Sartre aandag gegee, maar hierdie was regtig ‘n openbarende boek.

Maar sou ek een van Sartre se romans of toneelstukke weer lees?