Versindaba
~ ‘n Kollektiewe weblog vir die Afrikaanse digkuns ~

Antonin Artaud

 

Moving Poems is nou ‘n lekker webblad om ‘n halfuur of wat by te vertoef: ‘n hele argief ‘videogedigte’, voorlesings deur digters vergesel van videobeelde en soms musiek. Vanoggend het ek met groot genot gekyk na ’n “mix” deur DJ Spooky — van musiek, diverse beeldmateriaal en Antonin Artaud se stem. Kyk gerus hier:  

Antonin Artuad op YouTube

Dit voel soos ‘n hergeboorte: die voorgraadse lesings is verby, die merkwerk is gedoen, die predikaatpunte is op die sisteem gelaai… Skielik is dit weer moontlik om die dae sinvol te beplan, om tyd te maak vir dinge soos lees.

Ek lees Fanon vir ‘n referaat wat ek volgende maand by ‘n teoretiese sielkunde kongres in Griekeland moet lewer; ek lees Ian Hacking en Lev Vygotsky vir ‘n projek oor die historisiteit van sielkundige konsepte waarby ek betrokke is; ek lees oor ontwikkelinge in kwalitatiewe navorsingsmetodologie vir ‘n boekprojek waaraan ek en twee kollegas werk; en ek lees nuwe Afrikaanse digbundels. (Ek het ook Philip Roth se teleurstellende The Humbling gelees, maar dis ‘n ander storie.)

Tussen die sistematiese lees deur haal ek nou en dan ‘n arbitrêre boek van die rak en lees ‘n bladsy of twee bloot vir die lekker daarvan. En nadat ek die afgelope twee weke deur ongeveer 450 tweedejaarsopstelle geworstel het, is feitlik alles lekker. Ek verlustig my in volsinne en paragrawe, in logiese betoog, in kreatiwiteit, in korrekte spel- en stelwyses. Gisteraand val my oog op Deleuze & Guattari se Anti-Oedipus. Ek slaan die boek oop, ironies genoeg by die volgende sinne: “Writing has never been capitalism’s thing. Capitalism is profoundly illiterate. The death of writing is like the death of God or the death of the father: the thing was settled a long time ago, although the news of the event is slow to reach us, and there survives in us the memory of extinct signs which we still write.”

Waarom is die akademici, woordwerkers en ideesmouse altyd die laastes om uit te vind?! Ek leer so baie by my studente.

Ek lees op BBC News: “Italy has warned that an influx of Tunisian migrants arriving on its shores could have devastating consequences for all European nations. / Interior Minister Roberto Maroni said migrants who have landed on the island of Lampedusa threaten the institutional and social structures of Europe. / The EU border agency is sending patrol boats and aircraft to assist Italy. / In another development, a boat was intercepted off Sicily carrying about 30 people believed to be from Egypt. / Italian police said the boat was intercepted overnight off the coast near Ragusa. / Meanwhile, in Tunisia, the authorities have lifted a night-time curfew.”

 

‘n Mens sou sweer hulle berig oor ‘n militêre inval! Ek lees op ‘n ander webblad: ‘A train carrying Tunisian immigrants from Italy was halted at the French border Sunday in an escalation of an international dispute over the fate of North African migrants fleeing political unrest for refuge in Europe. / But France blamed what it said were hundreds of activists on the train planning a demonstration in France, and posing a problem to public order. Traffic was re-established by evening — but not before Italy lodged a formal protest.” / At no time was there a … closing of the border between France and Italy,” French Interior Ministry spokesman Pierre-Henri Brandet said. It was an “isolated problem,” he said by telephone, “an undeclared demonstration.”‘

Tunisië: Frantz Fanon het op ‘n stadium daar gewoon, tydens die burgeroorlog in Algerië. In sy essay, ‘The “North African Syndrom”‘, skryf hy juis oor migrasie uit Noord Afrika na Frankryk.

Hy skryf: ‘Men come and go along a corridor you have built for them, where you have provided no bench on which they can rest, where you have erected a lot of scarecrows that viciously smack them in the face, and hurt their cheeks, their chests, their hearts.

Where they find no room

where you leave them no room

where there is absolutely no room for them

and you dare tell me it doesn’t concern you!

that it’s no fault of yours!’

Hy skryf: ‘All those men who are hungry, all those men who are cold, all those men who are afraid… All those men of whom we are afraid, who crush the jealous emerald of our dreams, who twist the fragile curve of our smiles, all those men we face, who ask us no questions, but to whom we put strange ones. Who are they?’

Hy skryf: ‘Who are they, those creatures starving for humanity who stand buttressed against impalpable frontiers (though I know them from experience to be terribly distinct) of complete recognition?’

Hy skryf: ‘His evolution and the story of his life. It would be better to say the history of his death. A daily death. / A death in the tram, / a death in the doctor’s office, / a death with the prostitutes, / a death on the job site, / a death at the movies, / a multiple death in the newspapers, / a death in the fear of all decent folk of going out after midnight. / A death, / yes a DEATH.’

Hy skryf: ‘If the standard of living made available to the North African in France is still higher than the one he is accustomed to at home, this means that there is still a good deal to be done in his country, in that ”other part of France”. / That there are houses to be built, schools to be opened, roads to be laid out, slums to be torn down, cities to be made to spring from the earth, men and women and children to be adorned with smiles. / This means that there is work to be done over there, human work, that is, work which is the meaning of a home. Not that of a room or a barrack building. It means that over the whole territory of the French nation (the metropolis and the French Union), there are tears to be wiped away, inhuman attitudes to be fought, condescending ways of speech to be ruled out, men to be humanized.’

Hy skryf: ‘Your solution, sir?’

Hy skryf: ‘Don’t push me too far. Don’t force me to tell you what you ought to know, sir. If YOU do not reclaim the man who is before you, how can I assume that you reclaim the man that is in you?’

Hy skryf: ‘If YOU do not demand the man, if YOU do not sacrifice the man that is in you so that the man who is on this earth shall be more than a body, more than a Mohammed, by what conjurer’s trick will I have to acquire the certainty that you, too, am worthy of my love?’

Hy skryf dit alles in 1952.

Niemand wat Turkye al ooit besoek het sal verbaas wees dat dit ‘n land van digters is nie. Om mee te begin, Istanboel is so blerrie mooi ’n mens loop amper in ‘n soort geparfumeerde beswyming deur haar strate — van haar Moskees na haar markte, van haar statige, ouwêreldse houthuise na haar soutwater sloep, die Straat van Bosporus, vanwaar jy kan staan en kyk hoe sy haar dye oopvou en die nag opvlam soos ’n uitslag op die skaamlippe van twee kontinente… As jy verstaan wat ek bedoel. ‘n Stad van vis en vye, van burkas en boeke, van minarette en melancholie. Van steunende, bulkende pontbote wat die heeldag tussen Oos en Wes navigeer.   

En dis maar net Istanboel. Kapadokya, in sentraal Turkye, is ‘n soort surrealistiese Karoo, ‘n klipperige koorsdroom, ‘n maanlandskap met appelkoosbome in die oksel van elke heuwel en berg. Soms wonder ek of die Europese onwilligheid om Turkye as EU-lid te aanvaar nie maar net is omdat hulle jaloers is op hierdie land, op die mense, op die diepte en trotse andersheid van hulle tradisies nie…

Mustafa Ziyalan (geb. 1959) is ‘n jonger Turkse digter. Hy skryf soos volg oor sy land: ‘Turkey is a country which is in many ways located - if not caught - in between: between Asia and Europe, between East and West, between the Ottoman Empire and Republic of Turkey, between fundamentalism and secularity.
Turkish is located between the written and spoken, perhaps with more emphasis on the spoken. This is illustrated best by its marked reliance on context. Who says what to whom is very important, perhaps more than it is the case in Western languages.

One of the most important, yet most elusive components of context in Turkish Poetry is perhaps “eda”, “the poetic tone”, “the poetic attitude”. This concept helped me a lot when I was translating Bertolt Brecht into Turkish. Without a suitable poetic tone, poetic attitude, Brecht’s poetry in most cases sounds very prosaic, almost “barren” when put into the context of Turkish Poetry, because the poetic tradition in Turkish is mostly one rich in metaphors, and images.’

Oor vertaling (en die vertaling van sy eie werk) skryf Ziyalan soos volg: ‘What I did when translating my own poetry was in some instances just “raiding” it, creating poems totally different from the Turkish originals. I think translating one’s own poetry is a luxury one shouldn’t miss. It is my poetry anyway; I can go to the extreme of rewriting it from scratch, where it is barely -or hardly- a translation anymore.

When translating my own poems I at times chose the poetic equivalent which is most obvious to me. Murat Nemet-Nejat in his translations has chosen to unearth the more obscure, the more remotely possible. The “message” he has given me hasn’t been “tingling” - as some other poet said regarding the “message” he received from his translator today -, but rather “sobering”. It reminded me ultimately of the fact that every translation is an interpretation, a possibility among many which may justify more than one version.
Hier is een van sy gedigte, in Engelse omdigting:

 
We still live
The sea folated up the rivers
up to the sky, something presumed eternal
something like childhood is gone.

Our days — now slipping
you dive, you forgot the day, these days–
our days, those green, those blue
those berry-like days are long gone.

Cars are stuck, collapsed are the bridges
all ships hurled ashore, burning down to ashes

and gallows are made from the remaining trees

Toe Louis en Marlise my destyds gevra het om op hierdie webblad te blog, het ek dit sommer gou duidelik gemaak dat ek nie ‘n digter is nie. Nie. Nee. Glad nie. Ek ontken dit! Gaan weg! Die eerste sin wat ek in my eerste blog geskryf het, was dan ook: Ek is nie ‘n digter nie.

Eintlik is die waarheid natuurlik eerder dat ek, sedert kindsdae al, wel nou en dan gediggies skryf, maar dat ek gewoon nie genoeg talent en wilskrag het om dit regtig goed te doen nie. Let’s face it, ek gaan nooit ‘n bundel publiseer nie; en dis orraait: daar’s al klaar meer digters as lesers in Afrikaans! En daar is ander dinge wat ek graag wil skryf, en wat ek dink ek kan skryf.

Maar die blog as persoonlike sowel as openbare ruimte was natuurlik ook erg verleidelik: elke nou en dan moes ek eenvoudig een van my skryfseltjies plaas… Chris Coolsma het my verder ‘n soort alibi gegee: ek sou my kreatiewe vergrype ‘droedels’ noem, eerder as ‘gedigte’. 

Ek was gisteraand skielik lus om weer ‘n slag te droedel (seker maar die herfs…), en besluit toe om eers te gaan kyk hoeveel droedels ek in die verlede al hier geplaas het. Nogal ‘n hele paar! En skielik voel ek toe sommer jammer vir my maakseltjies: elkeen iewers vergete in die kuberruim… So hier verskyn hulle almal weer ‘n keer, as ‘n soort Versamelde Droedels, Deel 1.   

 

***

MISS JESUS (20/09/09)

(vir Hennie Aucamp)

 

 

Miss Jesus is die messias

 

die redder in die salon

 

wat sy noem ‘Die Dias’

 

oor sy van ver plekke kom

 

 

van Amsterdam aan wal

 

of op ‘n skip van Lissabon

 

Miss Jesus, wanneer die donker val

 

vanaand in die salon

 

 

soms sing sy kabaret

 

soos ‘n madame uit Berlyn

 

in haar visnetkouse en rooi korset

 

maak sy water van ons wyn

 

 

ja en soms dra sy gedigte voor

 

van Breyten en ene Breton

 

jou glas bly vol, jou hart loop oor

 

vanaand in die salon

 

 

en altyd preek sy redding

 

liefde, reise, die middernagson

 

Miss Jesus lei ons kring

 

vanaand in die salon

 

 

so glase omhoog: ‘Miss Jesus!’

 

en dan die koue ent na die peron

 

alles was tog so goddêm obvious

 

eenmaal in die salon

 

 

 

JY HET GRIEKELAND GEHAAT (28/09/09)

(na aanleiding van Ted Hughes se You hated Spain)

 

 

Jy het Griekeland gehaat

 

die son was vir jou te warm 

 

die rondloperhonde het aan jou gekou

 

hulle het dag en nag en sonder ophou

 

gekerm en byt om ons bed se enkels.

 

Later het ons nog net in jou slaap gepraat.

 

 

Jy het Griekeland gehaat

 

elke onverbiddelike heuwel met sy kerk

 

ver van alles swygend en die verploeterende hitte 

 

alewig in die middag en die eentonig afgewitte

 

ure met hulle stowwerige donkies en ooms

 

en swartgeklade tannies op straat.

 

 

Jy het Griekeland gehaat

 

die gekibbel en gelatenheid van die mense

 

die gefnuikte gasvryheid van elke gebaar:

 

Jy sou eensaam bly eerder as om jou te skaar

 

by die té intussen menswees van hierdie land

 

van eilande klip en baie water.

 

 

Jy het Griekeland gehaat.

 

Daagliks gedoog die bouer die argeoloog

 

want die lewe hier is altyd wat dit was en dan ook meer.

 

Jy het weggegaan in die wete dat niks wat teer

 

is tog oorbly waar soveel ten spyt oorleef. Liefde is ‘n ruïne hier

 

en elke dag ‘n duisend jaar te laat.

 

 

 

VOOR IN DIE WAPAD (28/09/10)

 

 

Die lewe is nie solied nie dis

 

aanhoudend in beweging en aan die geraas

 

maak. Die lewe maak ‘n aardige geluid:

 

Bome wat brand, bande op nat teer.

 

Jy soek verniet staanplek of stilte.

 

Die lewe bly in vloed, neem sy loop,

 

by wyse van spreke, in eie mond.

 

Die lewe bou onwyse huise op sand.

 

Die lewe is ‘n gedagte, woorde

 

wat nooit standpunt word

 

of sin. Die lewe is wat staan vergaan,

 

wat loop gaan dood. Die lewe is nie ‘n gedig

 

nie dis ‘n cliché in wording.

 

Want voor in die wapad brand daar

 

‘n voortvlugtige vlam, knetterend

 

en selfvernietigend op reis.

 

Natuurlik is dit kosbaar, die lewe.

 

Die lewe is die vet

 

is in die vuur.

 

 

 

LIEFS NIE OP STRAAT NIE (30/08/10)

 

 

Hy’s glo getref deur ‘n dwaalkoeël –

 

maar wie weet uit watter geweer?

 

Eenkant op die sypaadjie in ‘n poel

 

bloed lê hy: die flâneur.

 

 

 

BY DIE REüNIE (22/07/2010)

 

 

Jy sê simpel goed soos:

 

Die maan is ‘n semenvlek

 

op die swart onderbroek

 

van die aand, en ek

 

 

lag, want dít is hoe ons was

 

soveel jare terug

 

vol dooswyn en gedigte.

 

 

By die bicycle shed ‘n laaste sigaret.

 

Jy sê: Kyk, ek suig die aand

 

deur ‘n strooitjie op

 

tot die laaste droesem leeg;

 

 

en ek sê: Nee, soos ‘n Kreepy

 

Krauly wat laatnag lug sluk

 

in ‘n voorstedelike swembad –

 

 

onthou jy daardie geluid?

 

 

 

AANVAARDING (02/07/10)

(baie vry na ‘n gedig van Ziya Osman Saba)

 

 

Ek aanvaar die lewe waarin ek gebore is.

 

Ek aanvaar my gesig, die kleur van my vel.

 

Ek aanvaar hier en daar, ek aanvaar

 

Brackenfell, ek aanvaar die tong wat toeval

 

vir my uitgesteek het, al die kwynende klanke.

 

Ek’s ‘n man en ek aanvaar dit. Getroud, kinderloos

 

nog aanvaar ek, soos dat ek bogronds dwaal

 

maar ondergronds dood sal wees.

 

Ek aanvaar die bitterals van die lewe:

 

die fronsende gesig, die tewerige tong.

 

Ek aanvaar die bedelaar en die honger kind.

 

Daar’s ‘n oorlog, ek aanvaar dit; die bittereinder,

 

die vredesduif, die koerantverkoper,

 

en elke slaaf van God aanvaar ek.

 

Kontinente en valleie, koepelsvol son.

 

Ek aanvaar ek aanvaar ek aanvaar.

 

 

 

SONDAG (02/05/10)

(baie vry na ‘n gedig van Necati Cumali)

 

 

Vir drie dae lank sien ek al uit na Sondag –

 

want Sondag is die dag waarop sy my sal laat weet!

 

Glo my, vir drie dae al eet ek skaars my kos,

 

sukkel ek tot slaap, begeer ek dáárdie dag bo alle ander.

 

“Tot Sondag!” – so het ek dit beaam, en so begin te wag…

 

 

Maar ag, o aarde! Hoe skielik is dit dan weer

 

Sondag! My onbedaarde hart kom sit koggel in my keel:

 

Wat as sy nie die een is vir wie ek lief is nie?

 

Wat as sy nie is wat ek begeer?!

 

 

 

BY DIE DOOD VAN ‘N KIND (02/05/10)

(baie vry na ‘n gedig van Oktay Rifat)

 

 

Hy het gesterf, maar van sy dood is hy helaas

 

onbewus. Hulle plaas hom in ‘n kis, ry met hom weg – 

 

hy kan nie eers meer protesteer: ‘Nee, ek sál nie gaan nie!’

 

Sy legkaart het onvoltooid gebly, en van melk

 

en koekies is daar met sy aanland

 

ook geen sprake.

 

 

Hy het gesterf. Hy sal sy ooms nooit kan bedank

 

vir die dra van die kis, sy tannies vir die gerf aronskelke

 

op sy graf. Ag, die dood van ‘n kind…

 

Tog so anders as dié van ek en jy!

 

 

 

‘N NOTA LANGS JOU KUSSING (29/04/10)

(baie vry na ‘n gedig van Roberto Fernández Retamar)

-vir Claire

 

 

Te veel herinneringe en té veel hoop

 

is daar al tussen ons gekonkel. Te veel lewe

 

by nabetragting gelewe vir ons reis om ooit te skei:

 

nie die jare wat ons in die gesig vat nie;

 

nie die jare wat ons net by benadering geleef het 

 

nie die somer se aftog nie, kan ons meer skei

 

nie. Tyd, daardie veerboot van soveel vlugte, spoor

 

van soveel verlore liefdes, van Stellenbosch na Grahamstad,

 

van Bellville na Havana, na weemoed, na ontsetting

 

selfs, na meer illusies as in drome kon – soveel so dat niks,

 

behalwe dít wat alle dinge skei, ons meer kan skei nie.

 

Meisie van gister en môre, vrou van my lewe.

 

 

 

(nóg ‘n kleindorpse lament) (11/03/10)

 

 

ek wou verder gaan

 

ek het geweet jy wag agter die plantasie

 

en jou fyn ondergoed het by my gespook

 

en hoe jy jou bene sprei, o jirre, met die grasie

 

van ‘n gaap… en na die tyd het ons gerook

 

en gelê en kyk na die maan

 

 

maar nee, ek wou verder gaan

 

ek moes weet wat wag verby die stasie

 

ek het gebrand om uit hierdie dorp te loop

 

maar ek droom, jy weet mos, vraatsig soos

 

‘n vlam… en na die tyd het ons gerook

 

en gelê en kyk na die maan

 

 

 

(07/05/10)

 

 

Hoe dun is ons dae. Jy kan hier net so min

 

by die tyd bedel as wat jy na die dood kan vra

 

in ‘n gedig. Jy kan aanhou soek, ja, aanhou op hoop

 

of jou verloor in háár arms – om die winste

 

van die wêreld weer te vind as sonlig

 

deur die oggend stroop. Maar ‘n digter

 

dag is jou nie beskore

 

nie. 

 

 

Jan Rabie het na Kreta, waar hy 30 maande gewoon het, verwys as die “klipwieg” van Europa en die Westerse beskawing. Die Minoïese nalatenskap, oral te sien op die eiland, skep inderdaad die indruk van ’n byna ondeurgrondbare historiese en kulturele kontinuïteit. Maar Kreta was nog altyd eintlik meer kruispad as vestiging - ’n gebied van hibriede identiteite nog voor die begrip “hibriditeit” in die postkoloniale teorie modieus geword het; ’n plek van invallers en vlugtelinge; ’n sone van besettings, vestigings en hervestigings. 

‘n Mens sal verskoon word as jy dink Kreta se enigste besoekers is die massas toeriste wat jaarliks op haar strande toesak. Die nasionalistiese preokkupasie met die ideologie van een kultuur, een taal en een godsdiens is hier meestal net so vanselfsprekend as elders in Europa, en alledaagse, toeristiese sowel as amptelike voorstellings van Kreta is dat dit eksklusief Grieks was, is, en altyd so sal wees. Tog is daar benewens die jaarlikse kom en gaan van toeriste ’n ewe aktiewe verkeer van ongedokumenteerde migrante (in die openbare diskoers, ‘onwettige’ migrante), asook politieke vlugtelinge en asielsoekers.

Somige van hierdie hoopvolle ongedokumenteerdes steek die verraderlike Middellandse See oor in bote van Noord-Afrika, op pad na verskillende bestemmings op die Europese vasteland (daar is al na die Middellandse See verwys as die grootste Europese massagraf sedert die Tweede Wêreldoorlog…); ander, en die meeste van diegene vir wie Kreta die bestemming is, kom van plekke soos Albanië, Bulgarye en Sirië - en ander lande op die suid-oostelike periferie van die Europese Unie (EU). 

Sommiges kom met die idee om te bly; ander steek die grens, of meervoudige grense, meermale oor in komplekse, dikwels seisoenale patrone van transnasionale beweging. Die belangrikste rede vir hulle ingewikkelde, dikwels gevaarlike passate - soms op hulle eie, soms georganiseer deur sindikate - is die beskikbaarheid van werk in die toerismebedryf, konstruksie of landbou. Duisende word aangekeer en gedeporteer (die grens word immers geïntensifiseer, eerder as ondermyn, in ’n multinasionale Europa waar elke deelstaat verantwoordelikheid aanvaar vir elke ander deelstaat se grens), maar ’n groot groep word nie-amptelik en sonder dokumente deurgelaat.

Eerder as totaal gefortifiseer, volg die grens ’n differensiële logika wat ’n fyn aanvoeling toon vir die arbeidsbehoeftes in die onmiddellike omgewing. Ongedokumenteerde migrante bevind hulle dus in ’n soort skadu-ekonomie wat ’n goedkoop ooraanbod van arbeid beskikbaar maak aan taverne-eienaars, boere en boukontrakteurs, sonder dat enige maatskaplike voorregte en sekuriteit of kulturele en politieke verteenwoordiging in ruil aangebied word. 

Die amptelike nie-verteenwoordiging of onsigbaarmaking van ongedokumenteerde migrante beteken dat hulle dikwels uitgelewer is aan ander, meer venynige soort voorstellings - byvoorbeeld, die manier waarop die media en politici hulle verbind aan die morele panieke oor georganiseerde misdaad en, deesdae veral, internasionale terrorisme. Hierdie kortsluiting in die politiek van verteenwoordiging kan natuurlik toegeskryf word aan die feit dat politieke verteenwoordiging steeds grootliks binne die parameters van die nasiestaat bedink word.

Selfs welwillende intervensies volg meerendeels ’n nasionalistiese logika: migrante moet geïntegreer word in die heersende nasionale kultuur. Die probleem is egter dat hierdie soort reaksies nie tred hou met die manier waarop ongedokumenteerde migrasie, soos die gedereguleerde vloei van kapitaal, ’n outonome, transnasionale proses geword het nie.  Die nasionalistiese raamwerk, of dit nou eksklusief of inklusief is, faal dus as ’n politieke verbeelding wat ongedokumenteerde migrante, en eintlik ons almal, van voortgesette verteenwoordiging en openbare deelname aan ’n politieke gemeenskap (eerder as private deelname aan ’n suiwer ekonomiese gemenebes) in ’n globaliserende, post-nasionalistiese wêreld kan verseker. 

Terwyl Europa aan die eenkant deur uitbreiding as geopolitieke streek vergroot, bevestig en gefortifiseer word, word dit aan die anderkant ook juis in die nuwe grensgebiede toenemend gedesentreer en vloeibaar gemaak. En dit is juis die Suid-Ooste, tradisioneel op die periferie van Europa, wat op hierdie manier die middelpunt geword het van transnasionale bewegings en, meer grondliggend, Europese selfdefinisies.

Wat ek hierbo oor Kreta gesê het, geld dus ook Griekeland, Slovenië, Suid-Italië, Turkye en ander, waar die rituele dramas van grensbeheer, nagtelike oorgange, deportasies, vlugtelingkampe, en die informele arbeidsmark plaasvind. Dit is hier, eerder as as in die ekonomiese en ideologiese hart van die EU, waar die betekenis van Europa, grense, burgerskap, en van politieke gemeenskap opnuut bedink kan word. 

Presies hoe ’n post-nasionale politieke gemeenskap sal lyk, en of begrippe soos “burgerskap”, “internasionale menseregte” of “gemeenskap” nog enige drakrag het, is nie altyd meer duidelik nie. Wat wel duidelik is, is dat migrasie toemenend aangespreek en verhef word tot ‘n strydpunt vir diegene in Europa wat soek na ‘n regverdiger globalisering en die definiëring van ’n ander politiek. Dit is ook die toetssteen vir pogings om anders (lees: post-nasionaal) te begin dink oor dinge soos minderheidsregte, rassisme en anti-rassisme, burgerskap, politieke gemeenskap en die rol van die media.

Die vraag waarmee ons gelaat word, is dit: Hoe moet ons ons posisioneer in ’n markfundamentalistiese wêreld waar plek toenemend opgehef, grense noodwendig oorskry en gerelativeer, en die rol van nasionale politiek vereng word tot die bied van polisiëring en militêre eerder as maatskaplike sekuriteit? ’n Wêreld, met ander woorde, waar nie net wegdoenbare produkte nie, maar ook wegdoenbare gemeenskappe, plekke, omgewings en lewens geskep word.

Ek en Claire was in Maart, net na die Woordfees en die groot debat rondom die nasionale boekeredakteur, in Thailand: ons het luilekker vakansie gehou in Phuket, totaal oorweldig rondgeloop in Bangkok. Ek mis vanoggend die besige, deurmekaar strate; ek mis die hitte, die swoel gewoel, die vreemde reuke, die vullis; ek mis die skynbaar eindelose inisiatief, die aanhoudende beweeg en geraasmaak van die mense. Ons strate, veral in die voorstede, is in vergelyking so leeg, so skoon, so dood…

Terwyl ek vanoggend vol heimwee gesit en kliek het deur ons foto’s, kon ek nie help om te glimlag toe ek op hierdie twee afkom nie — albei van vroue wat vroegoggend, voor dinge by hulle winkeltjies begin bedrywig raak, rustig sit en koerant lees. Wie is dit nou weer wat op hierdie webwerf geskryf het dis sommer outyds om bekommerd te wees oor ‘n uitgediende ding soos ‘n gedrukte koerant?

Miljoene mense leef soos hierdie twee vroue, en vir hulle is die goedkoopste, gemaklikste bron van inligting nog steeds ‘n stuk papier wat jy op die grond kan oopsprei, en wat jy later kan gebruik om ruite mee skoon te vee of kos in toe te draai. 

As ‘n mens politieke oorwegings rondom die geskiedenis van Afrikaans en apartheid vir ‘n oomblik tersy lê, is die Akademie se grootste versuim wat betref die toekenning van die Hertzogprys aan ‘n Afrikaanse skrywer dalk nie Adam Small nie, maar Abraham H. de Vries. Anders as Small publiseer De Vries nog aktief; die verskoning van ‘die reglemente maak ‘n toekenning onmoontlik’ is dus nie op hom van toepassing nie.

‘n Hele aantal van De Vries se bundels (beslis Die Uur van die Idiote en Nag van die Clown) was as individuele werke sterk genoeg om die Hertzog te verdien; en as ‘n mens na sy oeuvre as geheel kyk (na die kwaliteit daarvan maar ook na die belangrikheid van sy werk in die vestiging van die kortverhaal as ‘n toonaangewende genre in die Afrikaanse letterkunde) is dit werklik absurd dat De Vries nog nooit die ontvanger van daardie prys was nie. Wat moet die man nog doen om te kwalifiseer? ‘n Roman skryf?! 

‘n Keur uit De Vries se “ernstiger” verhale, Die Behoue Huis, het onlangs by H&R verskyn. Ek het vir Die Burger ‘n resensie daaroor geskryf; dit het gister verskyn. In die resensie vergelyk ek De Vries (slegs deels tong in die kies) met Bob Dylan. By beide Dylan en De Vries kry jy daardie “modernistiese” impuls tot eksperimentering, grensverskuiwing en self-vernuwing; maar beide bly “folk” kunstenaars: gewortel in ouer retoriese tradisies en ten diepste verbonde aan die landskappe, karakters en mitologieë van spesifieke plekke.

Ek het nie geweet hulle gaan die Dylan-vergelyking as kop gebruik nie, en ek het vergeet om die koerant te koop voor ek Maandag vroegoggend ‘n vliegtuig na Johannesburg moes haal. Ek was dus erg verras en sommer heel ingenome toe die man in die ry voor my sy koerant by die boekeblad oopslaan, en daar staan dit in dik, swart letters: “Die Bob Dylan van die Afrikaanse lettere”!

Terloops, ek sien Crito skryf op sy blog (ja, ek is egosentries genoeg om te gaan kyk wat Crito oor my skryf…): “Desmond Painter … ken nie sy Dylan nie”. Het jy nou al in jou lewe iets so belaglik soos dit gelees?! Gmf!

Annie Lennox is een van daardie irriterende, dikwels histrioniese ’celebrity’ aktiviste wat so graag Suid-Afrikaanse ‘kwessies’ aanspreek en Nelson Mandele om die hals kom val. Maar sy kan sing, o jitte, sy kan sing: sedert sy lid was van Eurythmics al dink ek sy het een van die beste stemme in popmusiek.

Eurythmics het gesofistikeerde pop gemaak — dit werk nou nog vir my. En op haar eie het Lennox ook met ‘n paar baie goeie songs vorendag gekom. Een van hulle is ‘Why’, waarvan ek vanoggend ‘n baie goeie lewendige opname op YouTube raakgeloop het. Anders as op die ateljeeweergawe begelei Lennox haarself op klavier; daar is geen ander instrumente nie. Luister tot aan die einde. Die hoogstepunt is die rou emosie, die woede en die verwyt, en uiteindelik miskien die bevrydende gelatenheid, van daardie laaste vers:

 

[...] This is the book I never read
These are the words I never said
This is the path I’ll never tread
These are the dreams I’ll dream instead
This is the joy that’s seldom spread
These are the tears…
The tears we shed
This is the fear
This is the dread
These are the contents of my head
And these are the years that we have spent
And this is what they represent
And this is how I feel
Do you know how I feel?
‘Cause I don’t think you know how I feel
I don’t think you know what I feel
I don’t think you know what I feel
You don’t know what I feel

Ek het al vantevore op hierdie blog geskryf oor The National se High Violet, myns insiens een van die groot rock albums van die afgelope klompie jare. Wat individuele liedjies betref, is dit maar moeilik om gunstelinge uit te sonder: dit is ‘n soort eenheidsalbum, ‘n liedsiklus, ‘n hedendaagse Winterreise; en verder was bykans elke enkele snit al op ‘n stadium uitgesonder vir ‘repeat play’ op my kar se CD-speler…

Ek het wel spesifiek groot bewondering vir die groep se volwasse, komplekse liedjies oor verhoudings; en wat dit betref is ‘Conversation 16′ beslis een van my gustelinge – ’n liedjie waarna ek weer en weer kan luister. Nou sien ek The National het ‘n amptelike musiekvideo vir Conversation 16 laat maak, ‘n professionele gedoente, kompleet met bekende Hollywood akteurs in die ‘rolverdeling’… 

Dis ‘n heel kreatiewe video, maar die visuele verhaal wat daarin vertel word pas nie vir my by die toonaard en die emosionele nuanses van die liedjie nie. Ten minste, dit pas nie by wat ‘Conversation 16′ by my oproep nie. Miskien is dit maar net omdat ek my eie ‘video’ vir die liedjie in my kop het; iets donderker, dreigender, hartseerder; maar ook iets meer alledaags en gelate. Die voorstede, nie die Wit Huis nie; Stellenbosch, nie Washington nie. ‘Conversation 16′ is vir my ‘n liedjie waarna ‘n mens laatnag alleen in jou kar luister. Die enigste beelde wat dit nodig het: die liggies wat op die dashboard gloei; die laaste voorstedelike huise wat verbyskuif; en dan, in die voorruit se raam, die donker N1 uit die stad uit. Kyk maar self hier na die die video; en hier is die lirieke sommer ook:

 

Conversation 16

I think the kids are in trouble
Do not know what all the troubles are for
Give them ice for their fevers
You’re the only thing I ever want anymore
Live on coffee and flowers
Try not to worry what the weather will be
I figured out what we’re missing
I tell you miserable things after you are asleep

Now we’ll leave the silver city ’cause all the silver girls
Gave us black dreams
Leave the silver city ’cause all the silver girls
Everything means everything

It’s a Hollywood summer
You never believe the shitty thoughts I think
Meet our friends out for dinner
When I said what I said I didn’t mean anything
We belong in a movie
Try to hold it together ’til our friends are gone
We should swim in a fountain
Do not want to disappoint anyone

Now we’ll leave the silver city ’cause all the silver girls
Gave us black dreams
Leave the silver city to all the silver girls
Everything means everything

I was afraid, I’d eat your brains
I was afraid, I’d eat your brains
‘Cause I’m evil
‘Cause I’m evil

I’m a confident liar
Had my head in the oven so you’d know where I’ll be
I’ll try to be more romantic
I want to believe in everything you believe
I was less than amazing
Do not know what all the troubles are for
Fall asleep in your branches
You’re the only thing I ever want anymore

Now we’ll leave the silver city ’cause all the silver girls
Gave us black dreams
Leave the silver city to all the silver girls
Everything means everything

I was afraid, I’d eat your brains
I was afraid, I’d eat your brains
‘Cause I’m evil
‘Cause I’m evil
‘Cause I’m evil

Ek kan nie ophou om na Rufus Wainwright se ‘Oh, what a world we live in’ te luister nie. Ek speel dit oor en oor in die kar op pad werk toe, huis toe, kafee toe, na vriende toe. Dit is al in 2004 uitgereik, maar ek hoor dit nou eers: waar op aarde was ek?!

Ek is nie ‘n verskriklike groot aanhanger van Wainwright nie (ek het nog nooit een van sy albums gekoop nie), maar met hierdie liedjie het hy my oorrompel. Dit is meesterlike popmusiek: toeganklik genoeg om summier in ‘n mens se kop vas te steek, maar musikaal intelligent. Veral die wyse waarop Wainwright sy liedjie op Ravel se Bolero ‘geënt’ het, is regtig kreatief. Dit sou so maklik pretensieus kon gewees het, maar in hierdie geval bied die toonaard sowel as die herhalende motief van die Bolero die perfekte struktuur waarbinne Wainwright sy storie kan vertel…

En watter storie! Ek is mal oor oënskynlik eenvoudige popmusiek met gesofistikeerde, poëtiese lirieke. Wainwright sing: ’Men reading fashion magazines / Oh what a world it seems we live in / Straight man / Oh what a world we live in… // Why am I always on a plane or a fast train? / Oh what a world my parents gave me / Always traveling, but not in love… // Still I think I’m doing fine / Wouldn’t it be a lovely headline? / “Life is beautiful” on the New York Times…’

Eenvoudige lirieke, ja, maar emosioneel ryk en veelduidig. En net soos in Ravel se Bolero, waar ‘n skynbaar eenvoudige musikale tema herhalend gespeel word, word die betekenismoontlikhede en emosionele nuanses van Wainwright se lirieke ook deur herhaling ontsluit. Gaan luister gerus hier.

(Ek probeer nog uitvind wie se opname van die Bolero deur Wainwright vir sy liedjie ‘gesample’ is. Of was dit dalk spesiaal vir ‘Oh, what a world we live in’ opgeneem? Daar is natuurlik ‘n magdom klassieke opnames van Ravel se bekendste werk. Self verkies ek my EMI opname van Simon Rattle uit die 1980s.)

 

Tanizaki was een van Japan se groot twintigste-eeuse romansiers. Hy is in 1886 in Tokio gebore waar hy letterkunde studeer het. Die spanning tussen tradisie en moderniteit was ‘n belangrike tema in sy werk. Van sy bekendste romans is Nyomi (1924), Some Prefer Nettles (1928), Arrowroot (1930), The Secret History of the Lord of Mushashi (1935), The Key (1956) en Diary of a Mad Old Man (1962). Hy is dood in 1965.

Tanizaki het die neonligte in Tokio sien aangaan; hy het die atoombomme oor Hirosjima en Nagasaki sien ontplof. Verblindende lig; donker, onheilspellende skaduwees. Hy het aanvaar dat die modernisering van Japan onomkeerbaar, selfs noodsaaklik was. Maar hy het ook geveg vir ruimtes waarin die halflig nog kon gedy: die estetika van binnenshuise ontwerp, ja, maar ook die letterkunde: ‘I have written all this because I have thought that there might still be somewhere, possibly in literature or the arts, where something could be saved. I would call back at least for literature this world of shadows we are losing. In the mansion called literature I would have the eaves deep and the walls dark, I would push back into the shadows the things that come forward too clearly, I would strip away the useless decoration. I do not ask that this be done everywhere, but perhaps we may be allowed at least one mansion where we can turn off the electric lights and see what it is like without them.’

En vanaand is dit donker oor groot dele van Japan.

‘n Resensie van my oor die heruitgawes van Marthinus Versfeld se Our Selves en Oor Gode en Afgode het gister in Die Burger verskyn. Nee, eintlik nie ‘n resensie nie: Versfeld se boeke hoef nie meer ‘geresenseer’ te word nie. Hulle is keiharde klassieke in die Suid-Afrikaanse lettere. Hulle is boeke in die volle, self-genoegsame sin van daardie woord, werke wat nie ag slaan op die onderskeid tussen literêre en ‘akademiese’ literatuur nie. 

Versveld was ‘n denker, ‘n skrywer, ‘n wysgeer; hy was ’n aardse intellektueel, ‘n metafisiese kok, ‘n kraaikwaaie weerhaan vir die tye waarin hy geleef het. Akademiese werk in die geesteswetenskappe word toenemend geprofessionaliseer, gestandaardiseer en gesteriliseer. Die funksies van die ‘openbare intellektueel’ word verskraal tot die verskaffing van mediavriendelike klankgrepies oor die verbygaande dit-en-daai. Sou Versfeld in die hedendaagse omgewing van die korporatiewe universiteit hoegenaamd aanstelbaar en bevorderbaar gewees het? ’n Mens twyfel amper…

Om Versfeld vandag te herlees is om herinner te word aan wat die denke kan vermag, wat universiteite eintlik behoort te wees, en hoe ‘n onpretensieuse, kompromislose en menslike intellektueel lyk. Protea Boekhuis verdien beslis groot lof vir hierdie heruitgawes van Versfeld se boeke. Benewens Oor Gode en Afgode en Our Selves het heruitgawes van Pots and Poetry, Klip en Klei en Die Geneukery met die Appelboom ook al verskyn.

Terloops, onthou julle daardie pragtige gedig, ‘Boland, ‘n reisrefrein (by die roudiens vir Marthinus Versfeld)’, wat Breyten Breytenbach (oftewel, Jan Afrika, in die bundel Papierblom) oor Versfeld geskryf het? Dis ’n langerige gedig; ek plaas net twee van die strofes hier: 

 

***

 

ou wysgeer, ons het jou gedenk met die geheue aan knoffel

en klei en pampoene onder die tentdoek van jou kis

wanneer die asem weggeneem word

want daar was geen genooide of gasheer meer

en ons was bly om by jou te wees

in die uur van die aangesig van die langwag

dit was nog nie nag nie

kyk verbygaan is maar ‘n verduistering van gedagte

wanneer jy stip op die dood konsentreer

***  

 

ou sterwer, mag die paddas jou onthou

mag jou oë aljaar soeter word en voller van die kennis van stilte

mag jou vriende wyn saambring vir die kuier

want wyn maak die mens se hart bly

mag die tentdoek wat jy gespan het deurtrek bly

met die geur van sederhout en malvablare en knoffel

                en pampoen

mag die sterre en die berge en die verbygaan oor jou en jou gesin bly waak

nou en môre  en elke môre en aand

en elkeen van daardie tye se langwag

  

 

 

 

Op sy persoonlike webblad word David Briggs (geb. 1962) bekendgestel as “Organ Recitalist, Composer, Conductor and Improviser”. Hy is uitvoerende kunstenaar sowel as komponis, en sy gespierde, intense orrelspel en -komposisies laat ‘n mens soms wonder of hy as ‘n soort medium optree vir ‘n amalgamasie van Miles Davis, Jimi Hendrix, Fransz Liszt en JS Bach… 

En in ‘n sekere sin is dit ook so. Briggs skryf wel meestal liturgiese musiek (”kerkmusiek”), maar hy vind kreatiewe aansluiting en inspirasie by jazz- en rockmusikante soos Miles Davis en Jimi Hendrix — veral wat betref hulle gebruik van improvisasie, daardie intuïtiewe ontginning van die musikale moment wat goeie instrumentele “solo’s” in jazz en rock kenmerk.

Hiermee, eerder as dat dit ‘n afwyking van erkende klassieke musiekpraktyk is, herverbind Briggs hom aan ‘n lang tradisie van improvisasie in die klassieke musiek; ‘n kuns wat in die tye van Bach, Beethoven en Liszt (almal van hulle “performer-composers”) tweede natuur was, maar wat in die hedendaagse konsertkultuur en skeiding van die funksies “komponis” en “uitvoerende kunstenaar” grootliks in die slag gebly het. 

Briggs is een van die interessantste, opwindendste hedendaagse komponiste wat ek die afgelope jaar ontdek het, en die opname van sy Messe Pour Notre-Dame, wat in 2010 deur Hyperion uitgereik is, was beslis in my Top 10 klassieke albums van die jaar. In hierdie opname word Briggs se toonsettings van dele van die Mis afgewissel met sy werklik verruklike improvisasies. So skryf Presto Classical daaroor: “This disc includes Briggs’ Messe Pour Notre Dame, and features four movements of David Briggs’ own improvisations — the Introit, Offertorium, Élévation and Sortie. Very much aligned with French liturgical practice, this is Briggs captured in the heat of the improvised, unedited moment. These improvisations display a masterful range of mood and colour. There is delicacy, reflection and repose, alongside mighty bombast and truly gothic ‘shock and awe’. Listening to them is an uniquely thrilling musical experience.”

Die orrel word natuurlik deur Briggs self gespeel, terwyl Cambridge se uitstekende Trinity College Choir die sang behartig en Stephen Layton optree as dirigent. As jy van koor- en orrelmusiek hou, moenie dat hierdie een by jou verbygaan nie. En as Jimi Hendix en Miles Davis jou ding is, kom luister ten minste met ’n oop gemoed!