Versindaba
~ die Afrikaanse digkuns in een kraal ~

 

Vir baie maande reeds word dit geadverteer dat Tim Burton se rolprent Alice in Wonderland wêreldwyd op 5 Maart 2010 sou begin draai met wonderlike foto’s om kykers alreeds ’n voorsmakie te gee.

Gisteraand dus, sit ek in ’n donker Ster Kinekor-teater met ’n grys 3D brilletjie om al die nuwe wondere van die tegnologie te aanskou. En onmiddellik was ek weer terug in Bloemfontein in 1953 in die Plaza met ’n groen en rooi brilletjie terwyl ek my doodgril vir Vincent Price in The House of Wax met allerhande dinge wat sommer reg uit die skerm spring en op my skoot beland.

En gister toe Alice by die erdvarkgat (het hulle erdvarke in Engeland?) af val tot by die wonderwêreld het ek eers ge-oe en ge-a, want daardie wêreld was amper nog wonderliker as die foto’s wat ek alreeds op internet gesien het: pratende blomme en ’n yslike pyp-rokende ruspe op ’n paddastoel, ’n Cheshire Cat wat soos ’n wasempie rook verskyn en verdwyn en ’n wonderlike Queen of Hearts met ’n kop wat lyk of jy haar deur ’n vergrootglas aanskou.

Maar teen die einde se kant, nadat ek alreeds een of twee keer vir ’n paar sekondes ingedut het, dink ek skielik aan my gunsteling rolprent van alle tye: The Wizard of Oz en wens ek dat ek liewer in Oz kan vertoef as in Alice se donker Wonderland.

Nou wonder ek, is dit miskien ’n teken van oud-word, want The Wizard of Oz is in 1939 uitgereik, die presiese jaar toe ek gebore is en is dit dalkies die reken waarom ek so ’n sagte plekkie vir hierdie rolprent het?

Die vytigerjare toe ek grootgeword het, was onskuldige jare met liedjies soos:

 

How much is that doggie in the window?

The dog with the waggley tale (woof! woof!)

 

of

 

She wore an itsy bitsy teeny-weeny

yellow polkadot bikini …

 

Deesdae is dit musiek wat doef-doef met woorde wat g’n mens kan uitmaak nie of Zef Side met Die Antwoord.

Nou dat ek kan terugsit en dink oor Alice en die land van Oz reken ek dat Oz my veel meer menslike warmte bied as wat Alice se wêreld my ooit kan gee.

  

The Wizard of Oz het inderdaad karakters vir wie ’n mens met liefde kan omgee. Dorothy Gale met haar:

  

Somewhere over the rainbow

way up high,

there’s a land that I heard of

once in a lullaby.

 

En drie karakters: een sonder hart, een sonder verstand, en een wat bra bangerig is. Karakters met wie mens kan identifiseer. In Alice is daar niemand met warmte vir wie ek kan omgee nie. Vir Alice leer ’n mens nie ken nie. The Mad Hatter (nee!) The White Queen (nee!) The Jabberwocky (beslis nee!) Die enigste karakter vir wie ek liefgekry het was ’n klein krimpvarkie wat deur die Queen of Hearts gedurende haar croquet-spel met ’n flamink gemoker word, maar dié toneel was binne drie sekondes verby.

 The Wizard of Oz (ten spyte van sy kru effekte) is na 70 jaar nog steeds wêreldwyd geliefd. Ek twyfel of Tim Burton se Alice in Wonderland (met al sy oe- en a-effekte) steeds in 2080 met liefde onthou sal word.

 Want The Wizard of Oz se menslike boodskap bly nog steeds There’s no Place like Home en dít is myns insiens waarom hierdie film oor 70 jaar nog êrens vertoon sal word.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

1. PERCY BYSSHE SHELLEY (1792 – 1822) Toe hy per boot sy vriend Leigh Hunt in Italië wou verwelkom, het die boot gesink. en sy lyk het later op die strand uitgespoel met ’n volume van Keats se gedigte in ’n binnesak.
2. LOUISA MAY ALCOTT (1832 – 1888) van Little Women faam is dood op die dag van haar pa se begrafnis.
3. HANS ANDERSEN (1805 –1875) het in ’n materiaal-fabriek begin werk en het dikwels die ander werkers met sy mooi sopraanstem vermaak, totdat hulle op ’n dag sy broek afgetrek het om te sien of hy dalk ’n meisie was.
4. DYLAN THOMAS (1914 - 1953) het hom letterlik dood gedrink.
5. MARTIN LUTHER (1483 – 1546) skrywer van die 95 Leerstellinge het aan aambeie gely.
6. EMILY DICKINSON (1830 – 1886) het rooi hare gehad.
7. LEONARDO DA VINCI (1452 – 1519) was vegetaries
8. VIRGINIA WOOLF (1882 - 1941) het daarvan gehou om te skryf terwyl sy regop staan.
9. GUY DE MAUPASSANT (1850 - 1893) was glo wel bedeeld.
10. MARK TWAIN was lief vir sigare en het gespog dat hy 1000 keer opgehou rook het.
11. MIGUEL DE CERVANTES (1547 – 1616) skrywer van Don Quixote het net een arm gehad.
12. C J LANGENHOVEN (1873 – 1932) As Onse Neelsie vandag nog gelewe het, sou hy 137 jaar oud gewees het.
13. LINA SPIES (1939 - ) se geboortenaam is Carellina Pieternella Spies.
14. KAREL SCHOEMAN (1939 -) se geboortenaam is Tromp
15. JOAN HAMBIDGE (1956 - ) is nie regtig ’n man nie

Ek was nog altyd gefassineer deur die pittigheid en humor van ligte versies veral dié van Ogden Nash, (seker omdat ek sy versies kon verstaan). Maar met die gedigte van De la Mare het daar egter ’n ander, vreemder wêreld vir my oopgegaan.

Weereens was dit verse, wat op die oor af miskien ’n bietjie outyds klink, maar tog’n vreemde melancholie het wat my bygebly het.

 Waar, wanneer en hoe ek die gedigte van Walter de la Mare ontdek het, weet ek nou nie meer nie, maar met die rondkrap in kartondose kom ek tog op die volgende versie af wat ek op 3 November 1983 geskryf het, ’n jaar voor die publikasie van my eerste boek.

Petronella,

kokkerot.

Daar’s ’n melkkoei

in die pot.

Ek lig die deksel;

sy sê MOE!!!

Toe maak ek weer

die deksel toe.

 

En ek onthou nog dat hierdie lawwigheid definitief geïnspireer is deur die volgende kinderversie van De la Mare

 

ALAS, ALACK

Ann, Ann!

Come quick as you can!

There’s a fish that talks

In the frying pan.

Out of the fat,

As clear a glass,

He puts up his mouth

And moaned ‘Alas!’

Oh, most mournful,

‘Alas, alack!’

Theb turned to his sizzling,

And sank him back

 

Dan was daar die volgende kinderversie:

 

SOME ONE

Some one came knocking

At my wee, small door;

Some one came knocking,

I’m sure – sure – sure;

I listened, I opened,

I looked to left and right,

But nought there was a-stirring

In the still dark night;

Only the busy beetle

Tap-tapping in the wall,

Only from the forest

The screech-owl’s call,

Only the cricket whistling

While the dewdrops fall,

So I know not who came knocking,

At all, at all, at all.

 

’n Paar jaar gelede het ek ‘n versie geskryf, en nou wonder ek of dit dalk De la Mare was wat daardie dag oor my skouer kom loer het.

 

Die nagvoël skree

om middernag.

Wie is dit

wat buite wag?

Ek hoor iets roer.

ek hoor iets roep.

Ek hoor ’n voetstap

op my stoep.

Ek huiwer

by die vensterraam.

Buite hang

’n skewe maan,

maar daar is niks

wat ek gewaar:

alleen die roering

van ’n blaar.

 

Agter in my kopie van Walter de la Mare se Collected Rhymes and Verses het ek op die agter binneblad die bladsynommer 259 in potlood neergeskryf, sodat ek dié spesifieke gedig weer later maklik sou ontdek:

 

GONE

Where’s the Queen of Sheba?

Where King Solomon?

Gone with Boy Blue who looks after the sheep,

Gone and gone and gone.

Lovely is the sunshine;

Lovely is the wheat;

Lovely the wind from out the clouds

Having its way with it.

Rise up, Old Green Stalks!

Delve deep, Old Corn!

But where’s the Queen of Sheba?

Where King Solomon?

 

Dit was veral daardie eerste twee reëls oor die verganklikheid wat my ontroer het en verlede jaar toe ek Engelse sowel as Afrikaanse versies vir Moessorgski se Prente by ’n Uitstalling geskryf het,was dit veral De la Mare se versie wat ek onthou het.

 

DIE OU KASTEEL

Sal iemand weer die snare pluk

en sing om middernag?

Sal iemand weer die snare pluk

tot met ‘n nuwe dag?

Die ou kasteel

lê afgebreek

sy stene lê versprei:

Dis onkruid, gras

en disselplant.

Die blomtyd is verby.

Die mure het só trots gestaan.

Waar het die koning heen gegaan?

Wie sal óóit die koning mis?

Die tyd het alles

weggewis.

 

Met my boks-uitpakkery kom ek gister op ’n skryfsel af, en na die deurlees daarvan, kom ek met ’n sug agter dat hierdie stuk nooit in druk die lig sal sien en daarom nooit oorweeg sal word om naas uittreksels uit Raka in Groot Verseboek te verskyn nie. Maar met die terugdink, was dit tog ’n groot plesierigheid wat ek onthou.

Twee jaar gelede is ek deur die ATKV genader om iets te skryf vir hulle jaarlikse Veertjies-toekennings. Dit moes juis oor die liefde wees, want ten spyte van my hoë ouderdom is daar verneem dat ek oud, maar nog nie koud is nie.

Die gevolg was toe Stories oor die Liefde – ’n lang vers wat ek moes skryf oor wat alles tussen die lakens gebeur het van Adam se tyd tot nou met onse Steve Hofmeyr toe.

Na ’n paar dae van skryf, en daarna dae van memorisering (selfs as ek by die gym my boeglam op ’n oefenfiets oefen) was ek gereed om my resitasie by die groot aand te gaan opsê.

Ek was bewus van ’n paar glimlagte en paar fronse by die uitgelese gehoor en het toe besef dat dit die laaste aanhoor van my meesterwerk gaan wees, want daar was ongelukkig geen resensente wat hulle indrukke op papier kon neerkrabbel nie.

Tog was daarna twee persone wat persoonlik hulle indrukke oor hierdie grootse werk aan my kom oordra het.

Eers was daar Helen Zille wat vir my kom sê hoe sy dit geniet het, en omdat ek alreeds van dié vrou se goeie smaak gehoor het, het ek elke woord geglo (net jammer oor al daardie Botox).

Toe was dit dr. Niel le Roux, uitvoerende hoof van die Suidoosterfees se beurt en hy was blykbaar vreeslik onsteld dat ek die woord moffie in die openbaar kon gebruik, en die ergste nog by ’n ATKV-geleentheid.

En daarna vra hy my ook sommer pertinent of ek ooit die gewraakte k-woord k++++r in die openbaar of selfs in skrif sou gebruik. “Nee, nooit!” het ek geantwoord, “want ongelukkig is daar geen rymwoorde wat ek vir dié woord sal kan opspoor nie.”

“Ja, soveel dae, soveel dinge.”

 

STORIES OOR DIE LIEFDE

 

Stories oor die liefde

is al jare lank by ons:

Stories wat jou sag laat ween,

of wat jou hart laat bons.

Al wil jy my nie glo nie;

al klink dit somtyds raar,

is elkeen van die stories

gewis en wragtag waar.

 

Ek weet wel in die Bybel

was daar g’n Koos of Mybel,

maar wel dat daar geliefdes was

en dat hul soms mekaar betas.

Adam kla glo meer of min:

“Jou appel het dit als begin!”

En sê vir Eva: “Jy’s ‘n luis.

Nou moet ons uit die Paradys.!”

Simson kuier by Delila.

(Hy’s harig nes ‘n bosgorilla),

Maar Lilla gril en sê: “Nee stop!”

En gee sy pounietyl die tjop.

Met Dawid en sy Jonatan

het dit ook soms maar woes gegaan.

Tot Koning Saul steun en kreun:

“Wat maak mens met ‘n moffieseun?”

 

Nou kom die res - al klink dit Grieks.

Ons storie raak nou opgemieks.

‘n Meisiekind genaamd Helena

had twee harig Griekse bene

en met haar volle lipstieklippies

lok sy gou ‘n duisend skippies.

En van almal daar in Troje

was Heleen die mooiste mooie.

Tog raak die manne siek en sat

oor sy alreeds ‘n boyfriend had.

En klim toe wragtag in ‘n perd.

“Wie wil trou met só ‘n tert?”

 

Nou reis ons na die sandwoestyn

waar plante van die droogte kwyn.

En hier het neef Antonius

en Cleopatra min gerus.

En al was hy alreeds getroud,

vind Cleo glad nie daarmee fout,

want al wat sy gereeld wou hê

was om met hom te lepellê.

Tog was hul einde ietwat goor:

‘n Dolk het vir Antoon deurboor.

En toe hy sterf het sy gesnik

en ‘n tuinslang teen haar bors gedruk.

 

Vir Romeo en Juliet

was daar net leed en glad niks pret.

Op haar balkon het sy gewag.

“Ai, waar’s die man? O, gee my krag.”

En gou het sy hom toegesnou:

“Oh, wherefore art thou Romeo?”

Nou raak ons storie minder laf.

Hul einde was besonder taf!

Juliet is eers vergiftig.

Sy laaste woord was glo: ” Genugtig!”

 

En nou ‘n storie wat erg naar is,

maar wat beslis en rêrig waar is:

Abelard wou Eloise

net nou en dan ‘n bietjie squeeze,

maar squeezery word vryery

en op en af geryery

en eindig met ‘n skree-bek bybie.

Ongetwyfeld en nié mybie!

Haar oom raak toe verskriklik vies

oor sy vir Abelard verkies.

En toe’t daai oom – ja, glo vir my

die ou se tottie afgesny.

Al was dié daad wel ongehoord

leef hulle liefde nou nog voort.

 

Nou kom ons by ‘n eeu gelede,

en kan ons ween met goeie rede:

Van Gogh sou nimmer-immer trou nie;

ken g’n liefde van ‘n vrou nie.

En sterwe later liefdeloos;

sonder warmte of troos.

 

Liefde deesdae is maar goor, ja

David Beckham en Victoria.

Tog is daar dié wat ons besiel

soos onse Frans en Sannie Briel.

Of anders lees ons Mills & Boon

waar almal druk en almal soen.

En is jy lief vir Ena Murray

hoef jy rêrig nie te worry.

Hierie antie kry geen rus –

Dis omnibus na omnibus

Hoeveel is daar? O, ja wragtag!

Niks minder nie as agt-en-tagtig!

 

Vandag se vryers is maar flou

en werklik niks om te aanskou.

Gee my liewer Cleopatra

as Mia Farrow en Sinatra.

Of Romeo en Juliet,

al was hulle einde sonder pret.

Plus Dawid en sy Jonatan

wat net kon druk soos manne kan.

Daai mense het geweet van soen

en ook hoe om die ding te doen.

Dus het ons deesdae goeie rede

om iets te leer uit die verlede.

En wil jy werklik leer wat vry is,

gaan leer by dit wat lank verby is.

 

 

 

Met die rondkrap in bokse kom ek op allerhande dinge af:

’n Brief van Leon Rousseau gedateer 15 November 1978. En daar staan dit:

 

Geagte mnr. De Vos

 Dankie vir u besoek aan ons kantoor Maandagmiddag.

Ek het u versies dadelik nagegaan en hier en daar aantekeninge gemaak.

 

En nou 31 jaar later moet ek nou my eie speurwerk maak en probeer uitwerk waarom ek uiteindelik versies begin skryf het en in 1978 aan Leon Rousseau voorgelê het.

Maar met hierdie speurtog, kom ek by die goeie en die slegte dae in my lewe uit. My skooljare het geen literêre talent getoon nie. Om die waarheid te sê in een van die bokse lê ’n opstelboek van toe ek in Std 9 was en my skryfsels was eintlik heeltemal vaal en verbeeldingloos.

Na my hoërskooljare beland ek op universiteit. Vandag weet ek self nie waarom nie. Want wat ek daar geleer het, het ek lankal vergeet behalwe dat Tromp (deesdae Karel) Schoeman gereeld langs my by lesings gesit en meer verveeld was as ek.

En toe kom die dae van skoolhou en op kinders skree. Maar gelukkig ontdek ek in die vroeg 1960’s ander belangstellings: fotografie en die feit dat ek ’n sangstem het.

Saans het ek foto’s in my ma se kombuis afgedruk, met roesmerke wat in haar opwasbak verskyn het en haar absoluut dronkgeslaan het. En ek kon dit nooit oor my hart kry om vir haar te sê dat dit die foto-chemikalieë was wat besig was om die kombuis te ruïneer nie. En na ’n dag van skoolhou, was daar sangles by Grace Butler en uiteindelik my eerste rol op die verhoog: die seerower Samuel in Gilbert and Sullivan se Pirates of Penzance.

En in 1967 uiteindelik die grootste besluit in die lewe: om van my ouers in Bloemfontein weg te trek en in Kaapstad te kom skoolhou. Ek wou oorspronklik in Johannesburg gaan woon, maar volgens my pa was dié bose stad suid-Afrika se Sodom en Gomorra. (Gelukkig het hy nie van Kaapstad geweet nie.)

In Kaapstad het ek steeds vir 6 jaar skoolgehou en saans opera-karakterrolle gesing totdat ek in 1972 Offenbach se Verhale van Hoffmann vier rolle vertolk het. Een aand was daar skielik die besef dat ek goed is – en dis nie blote grootpraat nie – ek besef toe dat ek nie net kon sing nie, maar kon toneelspeel, terwyl party van die ander sangers maar net rondstaan en mooi sing en mooi probeer lyk. Daar en dan besluit ek dat dit die einde van my skoolhou-jare was en dat ek van nou af net gaan sing.

Vir vyf jaar tot einde 1977 speel ek hakkelende mannetjies met boggels en besef dat die wonderlikste tyd van my lewe aangebreek het. Skielik was daar ’n vryheid en die besef word van my eie kreatiwiteit

En in die jare van vryheid besluit ek om te skryf. My kinderjare in Cricketstraat word na drie maande se skryf ’n boek met die titel Karel van Krieketstraat. En na die groot opwinding van skryf, lê ek my manuskrip aan Tafelberg-uitgewers voor met ’n brief wat ek op 8 April 1975 van mej. E. Badenhorst ontvang (ja, daardie brief is nog iets wat in een van daardie bokse versteek gelê het en wat ek onlangs weer ontdek het):

Geagte mnr. De Vos

Ek moet ongelukkig laat weet dat u manuskrip Karel van Krieketstraat nie vir publikasie aanbeveel is nie.

Die skryfstyl verraai soms die perspektief van ’n volwassene wat óór kinders skryf. ’n Ander probleem hier is dat dit nie duidelik is vir watter ouderdomsgroep die verhaal bedoel is nie.

 

Die feit dat die manuskrip afgekeur is, het nie saak gemaak nie. Die opwinding van skryf, was vir my die belangrikste, en skaars ’n maand na voltooiing van Karel, waai ’n koerant teen my bromponie vas terwyl ek op pad is na ’n repetisie by die Nico Malan-operahuis en is dit die skielike inspirasie vir my volgende boek:

Geskiedenis op Hoërskool Sentraal was ’n vervelige affêre. Ons moes paragrawe uit ons kop leer en in die klas kom opsê en die Voortrekkers is veral aan my voorgehou as ’n droë klomp biltonge. en deur my volgende boek met die mistroostige titel Oor Moedverloor se Vlaktes het ek vir my eie plesier die geskiedenis opgevrolik deur oor die Agtertrekkers te skryf.

En na die groot plesier van skryf, was daar weer dieselfde reaksie van die uitgewers HAUM en Tafelberg. Vir watter teikengroep probeer ek eintlik skryf?

My twee ongepubliseerde manuskripte het dus êrens in bokse beland vir anderdag se ontdek.

Die jare 1973 tot 1977 word jare van solo-uitvoerings in lieder en oratriums en operarolle in Kaapstad en Bloemfontein en operatoere dwarsdeur die land tot by die kleinste van klein dorpies.

En skielik vir ’n volle 3 maande was daar niks. My broer in Bloemfontein sê toe ek moet tydelik by hom in sy steenkoolbesigheid kom werk. Dit was winter en in sy besigheid se kantoor het die telefoon vir geen oomblik opgehou lui nie met kliënte wat intussen onophoudelik toustaan om hout en steenkool te kom koop.

My kreatiwiteit was vergete. Saans het ek uitgeput by my ma se woonstel uitgekom. En skielik op 38 jarige ouderdom het ek weer soos ‘n kind in die huis geword. My ma het my saans, soos destyds meer as 30 jaar tevore in Cricketstraat, in my komberse toegevou en aanhou gesê: “Jy kan nie met vryskutwerk voorgaan nie. Daar is geen toekoms vir jou nie. Daar is geen geld om van te lewe nie. Jy sal moet terug onderwys toe.”

Elke aand dieselfde. En toe was daar die droom: Ek was by my broer se steenkoolwerf en met ’n spuitkannetjie het ek swart steenkool in ’n reënboog probeer verander. Maar ek kon nie.

Die volgende oggend was ek weer terug in my broer se kantoor met die telefoon wat lui en kliënte wat toustaan om bedien te word

Ek het na my ma geluister, op die onderwys-gaset ingeteken, en aansoek gedoen om ’n pos in Kaapstad. My wonderlike 5 jaar van kreatiwiteit was verby.

En toe vir oulaas: Johan Bernard by SUKOVS-toneel vra my om foto’s in die Sterrewag-teater bo-op Naval Hill in Bloemfontein te kom uitstal. In Kaapstad het ek met ‘n laaste kreatiewe stuiptrekking ’n hele foto-uitstalling binne die kwessie van twee weke uitgedink. Die 20 foto’s toon ’n reisiger deur ’n nimmer-eindigende woud. Die reisiger wil weet waarheen hy reis. Drie wyse vroue wys die pad vooruit, maar op die ou end kom hy maar weer uit waar hy begin het.

 

 

http://www.facebook.com/photo.php?pid=1210430&l=5751ee05c9&id=636813173

 

 

 Daarna ’n laaste operatoer vir KRUIK na die Noord-Kaap toe met Albie Louw, Virginia Oosthuizen, Oystein Liltveld en Stephen Tudor onder andere.

Ek het gedag dat hierdie toer, soos die fotouitstalling die einde van my kreatiwiteit was. Skielik op hierdie lang toer na die noord-Kaap begin ek halusineer. Gedagtes aan die dood het skielik my hele denke begin oorheers. In een van die klein dorpies sien ek ’n man straat-af loop met ’n kind se wit doodkissie op sy skouers.

In een van die Karoo-dorpies sien ek ’n babawiegie in die koelte onder ’n boom by die hotel-vierkant staan en ’n stem sê vir my: Jy moet die kind gaan doodmaak. Ek was vol vreemde gedagtes. Saans as Oystein Old Man River sing met die onheilspellende woorde: I’m tired of living, and scared of dying het ek daarna met Stephen Tudor in sy hotelkamer gepraat en, alhoewel Engels,het hy gesê die Afrikaanse woord selfmoord sê presies wat dit beteken:die vernietiging van my kreatiewe self.

Die rit met die kombi terug Kaapstad toe was ’n nagmerrie. By die hotel in Matjiesfontein het die

mense in die skilderye lewendig geword en hulle oë na my toe gedraai. Buite Matjiesfontein lê ’n begraafplaas. En al wat ek kan onthou is die busbestuurder se woorde: “We are now close to the dead centre.”

Terug in Kaapstad het ek in desperaatheid vir my ou vriend Deon Knobel gebel en deur sy toedoen het ek ’n paar dae in die hospitaal beland en nie ’n enkele van my operatoervriende het my besoek of kom hoor hoe dit gaan nie.

En in die hospitaal het ek aan my ma se woorde gedink; besef dat sy reg was en dat die onderwys miskien nie so sleg sou wees nie.

En die onderwys was ook nie so sleg soos ek gedink het nie. Aanvaarding het ’n soort berusting gebring en skielik was daar weer kontak met jonger mense.

Teen die einde van 1978 na byna ’n jaar van onderwys, krap ek weer in kartondose rond en ontdek ek my twee ongepubleerde manuskripte: Ek lees weer my Agtertrekker-storie; lag vir my eie grappies en besluit om dit aan Leon Rousseau by Human & Rousseau-uitgewers voor te lê. Êrens in ’n kartondoos lê die brief wat hy vir my geskryf het. Die inhoud kan ek wel onthou. Weereens was daar die twyfel oor ’n teikengroep, maar omdat daar drie kort rympies in die storie was, vra hy my of ek al ooit daaraan gedink het om kinderversies te skryf.

Het hy my nie gevra nie, het ek dit tot vandag seker nooit geweet nie. Maar ek het gaan sit en my heel eerste versie geskryf:

 

Wat is die verskil

tussen katte en muise?

Muise het sterte

en katte het luise.

Ja, muise het sterte

en so ook ’n kat,

maar geen muis

het ’n luis

of ’n kat op sý blad.

’n Muis

het ’n luis

en ’n stert

nes ’n perd,

en perde

het luise

maar ly nóóít

aan muise,

en katte

het luise

en lang

gladde sterte

en soms kyk

hul dromerig

dóér in die verte

na muise

en luise,

en perde

soos huise.

En dís

hoe jy weet

wat is katte en muise.

 

En toe kon ek nie ophou nie.

Op Maandag 13 November na 17 dae van skryf, het ek ongeveer 30 versies by Leon afgegee en twee dae later het ek sy brief ontvang:

Ek moet sê dat ek hoë verwagtinge van die rympies gekoester het en teleurgesteld was toe ek so min volle regmerke kon gee. Ek dink wel dit is die moeite om voort te gaan.

Probeer gekunstelheid en epigonie vermy, en ook elemente wat ’n aantal gedigte onaanvaarbaar maak, byvoorbeeld: “Wat is die verskil” (Lawwe verse het hulle eie logika, en dit ontbreek hier.)

Onsmaaklikhede: al die luise en weeluise en byvoorbeeld “Oupa en Ouma sit op die Stoep”.

Om een of ander rede het ek sy antwoord destyds as negatiewe terugvoering gesien, en al 30 versies het saam met die ander twee manuskripte in ’n boks beland om eers weer in 1983 ontdek te word.

 

 

As ’n mens so in bokse rondkrap, kom jy op allerhande goed af waarvan jy al jare gelede vergeet het. Was ek meer georganiseerd, was dit seker êrens netjies in ’n boek vasgeplak, maar dit was nie, en het sommer onverwags sy verskyning gemaak.

Nóg op skool nóg op universiteit het ek iets kreatief geskryf. Ek het altyd die slim kinders by Hoërskool Sentraal bewonder wat jaar vir jaar iets in die jaarblad gepubliseer gekry het. Slim kinders soos Dawfré Roode. (Ja, selfs in die 1950s was daar Afrikaanse kinders met name met ’n aksent op die laaste letter). Dawfré wat kon klavierspeel, en rugby speel, en swem en hoogspring, hoofseun van die skool was en later met 22 onderskeidings in Matriek kon spog. Blanche Terblanche wat so mooi kon sing en Goethe Olwagen wat gedigte kon skryf en Alfa van der Walt wat selfs Engelse opstelle kon skryf. En dan was daar ek.

Maar Alfa van der Walt se storie het ook ’n nasleep. Ek onthou goed ’n Engelse opstel wat sy geskryf het wat in 1955 in die skooljaarblad verskyn het: En ja, ek het dié jaarblad nooit weggegooi nie, dit lê in ’n boks en daar staan dit op bladsy 57:

 

A DAY IN THE LIFE OF A “TRALIE”

In his Seven ages of Man, Shakespeare speaks of the schoolboy “with his shining morning face, creeping unwillingly to school.” The schoolboy of Central High today does not creep to school; he catches the bus round the corner and changes at Hoffmann Square, or speeds at the last moment on his three-speed velocipede.

 

Ja, dis hoe slim kinders by Hoërskool Sentraal was. Nie net kon Alfa Engels praat nie, sy het geweet wat se ding ‘n velocipede is.

My tweetalige woordeboek was nie van veel hulp nie, en uiteindelik het ek die woord in ’n dik woordeboek in die Bloemfontein-biblioteek ontdek. En al wat daar staan, was: velocipede = bicycle. Ek was destyds baie beïndruk dat Alfa sulke groot woorde ken. ’n Ruk gelede, baie, baie jare na daardie opstel in die 1955 jaarblad, ontdek ek die volgende stukkie inligting op die internet:

 

VELOCIPEDE: a version of the bicycle reinvented in the 1860s by the Michaux family of Paris. Its iron and wood construction and lack of springs earned it the nickname boneshaker. It was driven by pedalling cranks on the front axle.

 

Wel, Alfa se velocipede was egter om een of ander onverklaarbare rede three-speed en ek het gedink sy is die slimste meisie van wie ek nog ooit gehoor het.

Maar – wat gebeur? So 15 jaar gelede, nadat ek alreeds ’n paar boeke gepubliseer het, gaan kuier ek in Bloemfontein. In die Sand du Plessis operahuis se voorportaal storm ’n vrou op my af. “Onthou jy my nog? Ek is Alfa van der Walt en was saam met jou in matriek.” Na ’n rukkie se gesels sê sy vir my: “Ek is ’n groot bewonderaar van jou werk, maar hoe op aarde skrywe ’n mens ’n boek?”

My antwoord was min of meer die volgende: “Maar Alfa, jy het alreeds in 1955 sulke wonderlike Engelse opstelle geskryf. Veral daardie skitterende stuk oor die velocipede!”

En al wat Alfa vir my kon toevoeg, was: “Wat se ding is ’n velocipede?”

Ja, dis die tipe ding wat ek onthou, as ek begin bokse uitpak en begin dink aan die jare toe ek op hoërskool was en my hoogste punt 4 uit 10 vir ’n opstel was.

OM TE BEGIN BY DIE BEGINNE

Die eerste boek wat ek ooit in my lewe gekoop het, toe ek seker skaars 10 jaar oud was, was ’n verseboek: Die Purper Iris van A.G. Visser. Op laerskool was hy eintlik die enigste digter waarvan ek bewus was – en watter groot vreugde was dit nie. Dit was almal verse op rym en met ’n heerlike ritme, sodat ek tot vandag toe nog daardie eerste reëls kan onthou:

 

Pas op, pasop vir die duisendpoot:

As hy jou byt, lag jy gou dood.

Hy byt klein Jantjie op ’n dag;

daar kry die kind die lekkerlag …

 

en

 

As ou tant Siena straat op loop

om antipon of spek te koop,

sê dié wat pad maak: Dank die Heer!

en sit hul sware stampers neer.

 

en die grillerige

 

Op die pad wat verdwyn in die Skimmelperdpan,

by ‘n draai in die mond van ’n kloof,

het ’n bom in die oorlog, ’n vlugtende man

op ‘n perd, soos ’n swaardslag onthoof.

 

En dan was daar natuurlik Amakeia wat ek met groot liefde tot vandag kan opsê met daai deesdae gewraakte k-woord wat intussen in nuwe uitgawes na Xhosaland verander is:

 

In die skadu van die berge,

bos-beskut aan alle kant,

staan alleen die hartbeeshuisie

op die grens van K—-r land.

 

Vanoggend lees ek dat A.G. Visser reeds 81 jaar gelede oorlede is en dus moet daar iets in sy ritme en rym wees wat sy kinderversies so onthoubaar maak.

En tot vandag is dit rympies en versies wat vir my steeds die grootste plesier gee. Ek was nog nooit intellektueel van aard nie (en dit is g’n valse beskeidenheid nie). Ek het maar weinig vriende onder ander skrywers en digters, want ek is altyd bang hulle gaan my dinge vra waarvan ek niks weet nie, en groot woorde gebruik wat blykbaar net hulle en ’n paar ander akademici kan verstaan.

Ligte versies het my nog altyd gekielie, daarom lees ek liewer Lewis Carroll en Edward Lear, Ogden Nash, Annie M.G. Schmidt en Amerikaanse kinderversiemakers soos Shel Silverstein en Jack Prelutsky as al die ander groot name.

Wat op die Vrystaat Unversiteit in die laat 1950’s kamstig geleer het, het ek al lankal vergeet, want om oor Nederlandse letterkunde te leer deur bladsye en bladsye uit handboeke neer te skryf (dit was prof. Badenhorst se idee) en nie my idee van poësiewaardering nie.

Die woord alliterasie is al wat ek van my 3 jaar B.A. oorgehou het – en ek spot nie, want dis die reine waarheid. Die lekkerste deel was in elk geval jooltyd wanneer ek my neus kon rooi verf en maak of ek ’n clown was. En dit, helaas, was net een keer per jaar.

Daarom het my laer- en hoërskooljare vir meer plesier gesorg. Veral Engelse klasse toe ek ’n gedig soos Alfred Noyes se The Highwayman met sy wonderlike ritme vir die eerste keer kon ontdek:

 

 

The wind was a torrent of darkness among the gusty trees,

The moon was a ghostly galleon tossed upon cloudy seas,

The road was a ribbon of moonlight over the purple moor,

And the highwayman came riding –

Riding – riding –

The highwayman came riding up to the old inn-door.

 

 

Mnr. Higgo se Afrikaans-klas met Totius en doringboompies langs die pad en kinders wat voor oop vensters deur weerlig getref word, was nie eintlik my idee van plesier nie. So-ook het ’n voorgeskrewe boek soos D.F. Malherbe se En die wawiele rol nie eintik by my ’n vroeë liefde vir die Afrikaanse letterkunde aangewakker nie.

En toe na my universiteitsjare ontmoet ek vir Wilhelm Knobel. So dom het ek in sy geselskap gevoel, dat ek hom nooit uitgevra het oor die gedigte wat hy vir my gewys het nie. ’n Soort vriendskap was daar tog, soos naweke saam met hom in Basoetoeland en toe ek sy ouers en sy suster Thereschen in Bethlehem kon ontmoet. en later sy broer, Deon, ’n vriendskap wat nou al 43 jaar duur, en waarin soos Deon sê ek sy oudste pêl geword het.

Ek het Wilhelm nooit oor sy gedigte uitgevra nie, juis omdat ek ietwat skaam gevoel het omdat ek nie kon saampraat nie. En hierdie gevoel duur tot vandag toe voort net omdat ek nie werklik reken ek sal ooit ’n intellektuele gesprek kan voer nie. Oor Eartha Kitt en Elvis en Mozart en Engelse limericke kan ek wel gesels maar verder het ek ’n taamlike oppervlakkige kennis, maar daarvoor blameer ek my geboorteteken Gemini.

Tog het ek my half en half daarmee berus, soos ek self in een van my versies sê:

 

Elke outjie

het sy lied:

krokodil

en zoeiii-muskiet,

elke kokkerot

of sysie

met sy

eie sysiewysie.

Elke gogga, elke mensie

elke omie met sy pensie

moet kan skinner, krys of kweel

kwinkeleer of koer of neul.

Of dit fraai, of goor of gek is,

jy moet sing soos jy gebek is.

 

 

 

Presies 30 jaar gelede het ek vir die eerste keer versies begin skryf. Voor dié tyd het ek nie eens geweet dat ek kan nie totdat Leon Rousseau my gevra het (nadat ek ’n manuskrip aan hom voorgelê het) of ek al ooit daaraan gedink het om kinderversies te skryf. Waarom hy my gevra het, weet ek tot vandag toe nie, maar daardie aand het ek my eerste versie: Wat is die verskil tussen katte en muise geskryf, en daarna kon ek nie ophou nie.

Ek was nog destyds onderwyser en Deon Knobel en sy lewensmaat Roy Allan was die eerstes om ooit my skryfsels te hoor. Goed soos:

 

Warrelwind,

kom warrel my

oor die veld

en oor die vlei.

as jy moeg word –

sit my neer,

maar

doen môremiddag weer.

 

Konsternasie,

hoenderpiep!

Die see lê blou

en vreeslik diep.

die diep blou see

moet ek môre oor,

maar die kaart daarvoor

het ek klaar verloor.

 

Dié versies het vergete in ’n laai gelê totdat my eerste boek uiteindelik in 1984 gepubliseer is.

Maar Deon en Roy was bewus van die groot plesier wat ligte versies vir my gegee het en op my verjaarsdag in 1979, kry ek Ronnie Belcher se kwatryne So is die die lewe vir een pond sewe present met die volgende inskrywing voorin:

Aan Philip,

Met beste wense vir ’n

vrolike veertig.

Liefde

Roy, Deon, Thereschen en Peter

 

En agter in die boek kry ek in potlood gemerk ’n paar van dié kwatryne wat my destyds plesier gegee het:

 

bl 5

Kaapstad se moffies

eet tjoklits en toffies

maar Woodstock se manne

drink swaarweer uit kanne

 

bl 19

My meisie stoot pampoen

ja my meisie stoot pampoen

dit kom van staan en afloer

wat getroude vrouens doen

 

bl 26

Die natkant van die see

ja die natkant van die see

my voete bly hier agter

maar my hart loop met jou mee

 

bl 32

Anderkant die berg

ja anderkant die berg

ons vorder deur genade

maar die klim raak nou te erg

 

bl 45

Die rooihaarflerrie

met ’n kop van kerrie

vir almal sê sy

I love you very

 

bl 57

Die donker hoek

die stywe broek

laatloop snags

is sonde soek

 

bl 62

Bietjies-bietjies druk

ja bietjies bietjies druk

oom Gattie het vanoggend

’n sikspens ingesluk

 

bl 63

Druppels op die dak

die son het gesak

onder die kombers

lê die spoor van ’n slak

 

Op 29/11/1997 het Ronnie Belcher my dus seker geïnspireer, want daar sien ek toe ’n paar van my eie ongepubliseerde pogings wat ek na die deurlees na ’n ander boks verskuif het om hopelik weer eendag te ontdek:

 

Die berg lê toe met mis

ja die berg lê toe met mis

netnou gaan die engeltjies

die wêreld papnat pis

 

Hier is my stoute Nefie

ja pas tog op vir Willempie

want hy’t sy kennis opgedoen

deur menige Blou fillempie

 

Die blou-verbleikte jeans

sit stewig ommie knop

maar dit word al hoe groter

en nou’s dit tyd vir stop

 

Tant Sannie is so lywig

haar bloemers wil nie pas

nou loop sy waggel-waggel

weens haar agterstewe-las

 

O grote Herodotus

dis naar as mens eers groot is

en op jou lááste dag moet hoor

dat onse Here dood is

 

Die kousie om die nek

sit oppie regte plek

en dis gemaak vir lepellê

want anders gaan jy vrek

 

Ek wis mos daar is fout

want dis digter as ’n woud

en skrik my byna disnis

vir die hare op haar boud

 Wie of wat ek daarvoor moet blameer is nie altyd so maklik om te bepaal nie, maar ek is doodseker dat my sterreteken iets daarmee te doen het.

 In die dae toe ek nog wou weet wat eendag vir my voorlê, het iemand my astrologiese kaart uitgelê en die volgende op ’n stukkie papier neergepen:

Sun in Gemini

Moon in Gemini

Venus in Gemini

Rising Sign Gemini

Veel verder het ek nie gelees nie, en nou weet ek oplaas waarom ek sommer in die middel van ’n sin na ’n ander onderwerp kan omspring. Ook waarom ek nie dik boeke kan lees nie. Vergeet maar daarvan dat ek ooit Agaat sal lees, óf Karel Schoeman óf Deon Meyer.

Ek bepaal my liewers by iets baie kort: kort versies, kortverhale, kort sinne. Maar selfs sommige mense se sinne maak my deurmekaar Ek lees allerhande resensies wat so slim klink, dat ek teen die einde van ’n sin nie eens weet hoe dit begin het nie as gevolg van al die grênd woorde wat ek nog net êrens in woordboeke gesien het. Daarom raak selfs sinne vir my somtyds te lank, en bepaal ek my liewer by boektitels.

Boektitels – as mens daaroor dink is eintlik vreeslik belangrik en hoe op aarde der miljoene boeke elkeen ’n ander titel het gaan my verstand te bowe.

Dink maar net aan boeke al die boeke wat vanjaar plaaslik gepubliseer is:

Sonder om vooraf te weet wie die skrywer is – wonder ek watter titel my sou aanpor om dié spesifieke boek op te tel:

 

Die rebellie van Sloet Steenkamp.

Die ooreenkoms.

Plaasmoord.

’n Reënboog vir Aralie.

Reisiger.

Toring se Baai.

Oogensiklopedie.

Santa Gamka.

Begging to be Black.

The Girl who kicked the Hornet’s Nest.

Bongo, Bongo, Bongo. I don’t wanna leave the Congo.

 

Met my sin vir nuuskierigheid, sou dit die laaste twee wees. Plaasmoord klink te skrikwekkend en Oogensiklopedie het te veel klinkers. Maar, nou ja, elkeen het sy eie smaak.

’n Titel was nog altyd vir my belangrik. daarom dink ek self my eie Brommer in die Sop is nie te sleg nie. So-ook Vincent van Gogga, maar ongelukkig was laasgenoemde titel nie my eie nie, maar my vriend Peter se skepping.

 

  

People who don’t know they’re dead – Gary Hill

How to Avoid Huge Ships – John W. Trimmer

Fancy coffins to make Yourself – Dale L. Power

Old Age: Its cause and Prevention – Sanford Bennett

Enjoy your Chameleon – Earl Schneider

How to Rob Banks without Violence Roderic Knowles

You can make a Stradivarius Violin – Joseph V Reid

Excrement in the late Middle ages – Susan Signe Morrison

How to shit in the Woods – Kathleen Meyer

Dinge moet uitgesorteer en georden word.

Ek begin een van die menige kartondose uitpak. Hier is ’n foto van ’n hond wat na drie maande weer onverwags by sy eienaar terugkeer. Daarna weer ’n vegetariese resep wat belowend op papier geklink het. Dan is daar die vergeelde foto’s van Annette van Coller wat in 1956 in die koerante verskyn het. Annette, die hoofmeisie van Hoërskool Sentraal in Bloemfontein. Annette met sewe onderskeidings in matriek. Annette, die groot liefde van my lewe, en die ergste is, sy het dit nooit geweet nie …

Dan kom ek op al daardie hardeband notaboeke af: Hier ’n lys name en vanne: Labuschagne, Bell, Baatjies, De Wet , Jansen, Muller, Swart, Van Eyssen.

Waarom? Was dit dalk die begin van idees vir versies? Vandag sal ek nie meer weet nie. Dan is daar die halwe versies wat nooit gepubliseer is nie. Of hulle was na my mening te flou óf dalk te stout (want ek is eintlik baie ordentlik grootgemaak en sou dit in druk verskyn, sou my ma sekerlik my mond met seepsoda wou uitwas).

 

Jakobregop

staan

so sleg op

sy blomtyd

is verby …

en ten spyte

van geprikkel

is dit deesdae

’n gesukkel

om hom eendag

dalk

weer penorent

te kry.

 

En ’n lys woorde wat met kat begin: Katalepsie, katalisator, katamaran, katapult, katarak, kateter, Katharina die Grote…

Ek is nie nou meer seker nie, maar dit was dalk die begin van die volgende versie:

 

Kietsiekat jou slim katater,

Katastrofes kom wel later:

Katalepsie, Katedraal.

Klop jy af is dit finaal.

O Katarsis Katakombe,

Netnou lê jy in jou tombe.

Hou dus aan met polkadraai,

Kattekwaad en Kattemaai.

 

En dan is daar een enkele reël wat seker vir ’n jaar by my gespook het: die fyn verdriet van die fluitjiesriet. Hoe hard ek ookal destyds aan rymwoorde gedink het, het dit nooit ’n versie geword nie. Miskien het dit tog êrens in my agterkop bly broei, want skielik twaalf maande later was die versie daar en het daardie brokkie ’n versie geword:

 

 

van my rietfluit,

my gonna-piet-

verdriet-fluit

het niks

het niks

van die ret-tet-tet

van die

luister-hoe-ek-

skree-trompet;

het niks

het niks

van die rom-tom-tom

van die

hier’s ek weer-

met-my-

trommel-trom;

hy’t net

hy’t net

die fyn verdriet

die fyn verdriet

van die fluitjiesriet.

 

Miskien ontdek ek dalk met my skoonmaak weer vergete flentertjies woorde wat dalkies, dalkies eendag versies sal word.