Versindaba
~ 'n Kollektiewe weblog vir die Afrikaanse digkuns ~

Hoe ver

moet ek reis

na Heuningkrans?

 

“Myle!”

skree die wildegans.

 

“Duisend!’

krys die tarentaal:

“Heuningkrans

sal jý nooit haal!”

 

“Naby!”

sing die geel kanarie:

“Reis net voort

tot Jannewarie!”

 

“Nee!”

sê die meeu:

“Verby! Verby!

Heuningkrans

sal jy nimmer kry!”

 

- Philip de Vos

Freda Linde is gister oorlede. Hierdie is ‘n artikel wat al voorheen op Versindaba verskyn het:

In 1969 – twee jaar nadat ek hier in Kaapstad as ‘n groentjie van Bloemfontein aangekom het, ontmoet ek vir Freda Linde by Johan van Rooyen toe hy en Di nog in hulle dubbelverdieping-huis oorkant die De Waalpark met hulle kinders Emma, Katie en Quacky gewoon het.

Sy was die heel eerste skrywer wat ek in lewende lywe ontmoet het en al wat ek nou nog van haar kan onthou, is ‘n stil, effe afgetrokke mens wat in haar houding gesê het: moenie te naby kom nie en moenie te veel vrae vra nie.

Hoe oud was Freda toe? Maar selfs Johan kon nie vir my sê nie.

Enkele jare na my eerste kennismaking met haar, toe ek al ‘n bietjie meer voor-op-die-wa was, vra ek of ek foto’s van haar kon neem. Haar enigste antwoord was ‘n kortaf: “Nee, dis glad nie nodig nie. Almal weet hoe ek lyk!”

‘n Paar maande daarna is daar toe weer een van haar boeke gepubliseer, en op die agterblad was ‘n foto van Freda toe sy seker vroeg 40 was – en intussen het seker reeds 20 jaar verloop, maar selfs die uitgewers durf seker nie nee sê nie, want wie sou haar in elk geval haar ouderdom vra en sê dat sy nie meer so lyk nie?

Met die loop van jare was ek veel meer voorbarig, en nie meer skaam om celebrities te nader om foto’s van hulle te neem nie. Eers was dit slegs vir ‘n foto-uitstalling maar later kon ek vir hulle sê dit was vir vir my fotoboek Milieu.

Weereens het ek vir haar gebel. “Nee,” sê sy. En na ‘n bietjie gesoebat sê sy: “Ja, maar onthou jy mag net twee foto’s van my neem!”

‘n Dag of drie daarna was ek toe met my kamera as enigste wapen by die voordeur van haar huisie in Kloofnekweg, Kaapstad. Na ‘n koppie tee, was dit tyd vir die twee foto’s.

Net toe ek my kamera wou wegpak en tot siens sê, sê sy: “Jy kan ‘n derde foto ook neem, want ek hou van hierdie potplant van my wat byna tot by die plafon rank.”

Toe ek die negatiewe tuis ontwikkel, het ek besef dat hierdie nie juis my mees inspirerende foto’s was nie en ek bel haar terug: “Mejuffou Linde, ek moet groot verskoning maak, al drie foto’s is om een of ander rede uit fokus en heeltemal onbruikbaar. (Partykeer help dit om ‘n bietjie te lieg.) En in dieselfde asem vra ek hoekom ons nie foto’s in die Kompanjietuin kan gaan neem nie. Want toe ek by Cape Town High onderwyser was, het ek haar dikwels met haar stooihoed met die flaprand die laning sien afstap.

En haar antwoord: “Nee!”

Maar – die volgende dag uit die bloute kry ek ‘n telefoonoproep. “Ek het daaroor nagedink, en miskien kan ons twee foto’s in die Tuine gaan afneem.”

Ek kon dit nie glo nie. Op ‘n wonderlike sonnige Kaapse oggend het ek foto’s van Freda geneem waar sy met haar strooihoed die laan afstap en later vir my teen die yslike boomstamme poseer. “Weet jy,” sê sy. “Ek het ‘n boek geskryf wat by hierdie einste boom afspeel.”

En ons twee foto’s het later ‘n stuk of 20 geword, en deur die oog van my lens het ek skielik ‘n mens gewaar…

En toe – ‘n jaar of drie gelede sien ek haar weer. Hierdie keer was dit op die top van Seinheuwel. Dit was ‘n winderige agtermiddag.

Freda, klein en inmekaargekrimp het langs haar vriendin Eleanor Esmond-White se rolstoel gestaan terwyl Johan van Rooyen se dogters Emma, Katie en hulle broer Quacky by die hange van Seinheuwel afstap om hulle pa se asse te gaan uitstrooi.

En toe onthou ek dit was in Johan se huis waar ek haar die eerste keer gesien en te skaam was om met haar te praat.

Iemand het die ander dag vir my gesê Freda is nou êrens in ‘n ouetehuis in Kaapstad. Miskien moet ek haar gaan besoek. En as ek sou gaan, sal sy nou selfs weet wie ek is?

Of is dit dalk beter dat ek slegs daardie middag in die Kompanjietuin moet onthou met Freda langs die yslike boomstam?

 

 

The expression “Use a picture. It’s worth a thousand words.” appears in a 1911 newspaper article quoting newspaper editor Arthur Brisbane discussing journalism and publicity

Vir maande reeds oorweeg ek dit al om finaal tot siens te sê aan die Versindaba-blad: Sedert Mei verlede jaar het ek myself toegegooi met werk: Eers ’n enorme 13 episode reeks wat ek vir RSG oor Mozart geskryf het en nou weer navorsing oor ’n ander komponis wat my so besig hou dat ek aan niks anders kreatiefs kan dink nie behalwe dat ek so nou en dan die kameraknoppie druk.

Enige skrywer of digter moet besef wanneer hy uitgeskryf is, en om een of ander rede is dit nie meer vir my belangrik om iets nuuts te publiseer nie. Navorsing gee skielik vir my veel groter plesier en die belangrikste van alles: ek voel ek het werklik níks om tot ’n letterkundige webbladsy soos Versindaba by te dra nie, maar soos Juliet vir Romeo gesê het: Parting is such sweet sorrow, dus voor ek eendag finaal tot siens sê, het die volgende woorde van die vroeg Latynse digter Horatius my skielik vandag laat dink:

“’n Prent is ’n gedig sonder woorde”,.

Dus sal ek van nou af so dan en wan een van my foto’s op hierdie blad plaas, woordeloos ja, titelloos ja, want dit is vir my veel makliker en dalk sê daardie prentjie meer as wat ek my in woorde sou kon uitdruk.

Hier dus my Gedig sonder woorde (nommer een)

Wat is presies die doel van my plek op ’n literêre blog? Is dit om allerhande slim dinge oor die letterkunde, veral oor die poësie kwyt te raak, of verval dit dalk later in ’n tipe Facebook inskrywing om te laat weet wat ek vanoggend vir ontbyt geëet het en by watter restaurant. En alles vergesel van ’n foto van die cappucino waarmee ek afgesluit het?

Oor die letterkunde weet ek bittermin en het ek ook maar bittermin te sê. En hoe ek vanoggend opgestaan het, skeel niemand nie. Maar, partykeer gebeur daar tog die klein dingetjies wat in my geheue sal bly staan.

So byvoorbeeld beland ek Saterdagoggend by ’n kinderpartytjie waar ek gevra is om foto’s van die kinders te neem.

Eers toe ek by die huis kom, kon ek die foto’s goed op my rekenaarskerm beskou. En nou besef ek ook hoe maklik alles fotografies gesproke geword het. In my leërs lê hope negatiewe van foto’s wat ek vanaf 1963 geneem is, en duisende wat nooit afgedruk is nie. Nou met die digitale-era word alles maklik, te maklik. Almal druk deesdae knoppies met hulle ditale kameras of ipads of selfone. En dis nie nodig om te veel te dink nie, want tenminste een van die 384 foto’s wat jy vanoggend geneem het, gaan hopelik goed wees en kan dan binne ’n minuut of wat deur e-pos in Ysland beland, maar omdat ek in die pre-digitale tydperk begin foto’s neem het, dink ek steeds voor ek die knoppie druk.

En toe ek op my rekenaarskerm die skape van die bokke moes skei, en besluit watter foto’s goed genoeg is om te hou en watter met ’n druk van die delete-knoppie die ewigheid ingestuur kan word, ontdek ek een foto wat volgens my oordeel maar so-so is. En tog, met die nader beskou, kom ek op iets af wat agter in die foto verskuil is, en glad nie was wat ek raakgesien het nie. My oog was slegs gemik op die seuns wat in hulle swembadsprong vasgevang is.

Die groter foto het ’n kleiner foto geword en ek het albei op Facebook geplaas. En ’n kort rukkie daarna was daar die opmerkings:

 

Party van ons is gebore “outsiders”. Ek was altyd die kind alleen in die skoolbib of onder n boom met n boek en nou nog by ‘n werkspartytjie bly ek vir die toespraak en maak ‘n duik. Maar daar was baie tye wat mens net wens jy kan inpas – wegsmelt in die “cool crowd” deelneem aan die spansport, ophou om soos ‘n puisie op ‘n vark se boud uit te staan. Hierdie outjie is dalk nuut in die buurt of iets maar ek dink hy gaan nog eendag bly wees hy is anders. Ek weet ek is!

 

En iemand anders skryf: Was die verklaring nie dalk bloot dat hy nie sy swemklere gebring het nie?

 

Die ma by wie se huis die partytjie was, antwoord: Die liewe seuntjie was op my seuntjie se verjaarsdagpartytjie gister. Hy was absoluut fine, wou net nie swem nie. Het geweldig lekker met almal gelag en geëet toe hulle eers UIT die swembad is, so… sorry to burst your bubble! Hy’s eintlik ‘n geweldige sociable klein mensie, net nie in die mood vir die water nie!

En mý antwoord: Nee, ons bubbles is nie geburst nie. Ek dink nie ‘n mens moet vrae vra of te veel van die agtergrond weet nie en alleen die foto as foto beskou.

 

Later het ek gewonder: moes ek slegs die een foto geplaas het – die een wat binne-in die groter een verskuil gelê het?

En dit kan seker op die poësie of enige ander kunsvorm van toepassing wees. Moet ons werklik weet hoe Mona Lisa gevoel het en hoe Da Vinci gevoel het toe hy haar geskilder het en hoeveel beelde dalk nog onder die verf wegkruip.

As persoon het ek nog nooit te veel vrae gevra nie. Waarom moet mens álles weet van die werkprosesse van tegniese aspekte? Waarom moet alles ontleed word?

Miskien is dit beter om ’n bietjie dom te wees, want soos iemand êrens gesê het: A little knowledge is a dangerous thing.

Hierdie kindergedig van Walter de la Mare laat my so ’n bietjie dink aan die seuntjie by die verjaarsdagpartytjie:

THE WINDOW

Behind the blind I sit and watch

The people passing – passing by:

And not a single one can see

My tiny watching eye.

They cannot see my little room

All yellowed by the shaded sun,

They do not even know I’m here;

Nor’ll guess when I am gone.

 

 

 

Vissies

agter glas

swem

om en om en om

met g’n begin of einde

net

om en om en om.

Hier is nie die woeling

van die diepe oseaan.

Vissies

agter glas

het nêrens om te gaan.

Vissies

agter glas

swem

om en om en om

net om en om

en om en om

net om en om en om

 

uit: Mallemeuleman (2004)

without a goal

in aquarium or bowl.

We can watch them

through the glass:

bits of sunshine as they pass

in a circle round and round…

Little fish are nowhere bound.

They don’t know

the mighty motion

of the waves and

of the ocean.

They must wait

for time to pass

locked up in a cage of glass…

 

uit: Carnival of the Animals (1998)

 

 

 

En al klaar kom ek agter dat ek aan die afdwaal is, maar vir iemand soos ek met AADD (Adult Attention Deficit Disorder) vir die oningeligtes wat dalk nie weet wat hierdie afkorting beteken nie, het ek ook sommer ’n paar minute bespaar en hoef hulle nie sommer die woordeboeke nader te sleep nie.

O ja, Athol Fugard. Ek het darem al ’n paar van sy titels gehoor al het ek nie die toneelstukke gesien nie. En dis alles te danke aan Kaapstad se destydse Space-teater in Langstraat. Ek onthou nog Boesman en Lena en natuurlik Hello and Goodbye, maar in vandag se geval is dit miskien liewers ’n geval van Goodbye and another Hello na my stilte van die afgelope paar maande. Tog voel ek ook vandag half en half soos die Bybelse Lasarus en ek weet nie of hierdie Nuwe Testamentiese skepsel werklik iets te sê gehad nadat hy weer opgewarm is nie.

In my geval, gaan dit seker baie min wees. Baie min oor die letterkunde, maar oor ander dinge miskien so ’n bietjie. En sommer om te wys hoe slim ek is, kan ek sommer so dan en wan ’n versie aan die einde van die blog indruk, met die hulp van die internet natuurlik.

Ek twyfel of ek vandag verder as hierdie inleiding gaan kom, want ek het my die afgelope vier maande kapot gewerk aan ’n radio-reeks Mozart – die Musiek en die Mens. En hierdie eerste inskrywing is dan ook sommer onbeskaamde advertensie vir dié reeks wat op Sondae vanaf 7 Oktober tussen 10:00 en 11:00 soggens op die RSG-sender 100 – 104fm) vir 13 weke uitgesaai gaan word.

 

 

Dit was my eerste paragraaf. Die middel en die einde, plus ’n versie aan die einde kom hopelik eendag later.

 

 

 

Ek het gedag ek het nou vir ewig en altyd hierdie blog vaarwel geroep, maar nou met Ray Bradbury se dood op 5 Junie op ouderdom 91 maak ek, nes Jaïrus se dogter, ’n vlugtige herverskyning.

Dit is tog vreemd hoe mens met ’n skrywer se werk kennismaak. Dit het gebeur toe ek meer as dertig jaar gelede besluit het om op ’n winternaweek uit Kaapstad weg te kom en om vir ’n paar dae alleen by die Kommetjie Hotel deur te bring. Kommetjie met die yslike wit strand wat strek tot by die vuurtoring daar anderkant.

Die dag voor my vertrek het ek in ’n stowwerige boekwinkeltjie rondgesnuffel en het afgekom op ’n boek met ’n vreemde voorbladontwerp. Die titel I sing the Body Electric en die skrywer Ray Bradbury en op die agterblad die woorde:

Ray Bradbury is a magician.. Everything in a Bradbury story is magic and round all his characters and landscapes blow the narrow winds of mystery. A conjurer of words and stories, he can juggle his reader into other dimensions with the skill of a sorcerer.

 

 

 

En dit was die enigste keer dat ek ’n boek net oor sy omslag gekoop het. En so het ek ’n wêreld van wonderlike plekke, en vir my, ‘n wêreld van wonderlike woorde ontdek.

Die ander dag Google ek op Books with ugly covers en hier kry ek toe hierdie presiese omslag. Hulle kon terloops een van my eie boeke op die lysie geplaas het, maar om die gramskap van die uitgewers te vermy, sê ek liewers nie watter een nie, maar ék weet en hulle weet, en dit is al genoeg.

Maar sonder om te veel af te dwaal. Dit was ’n koue winternag in Kommetjie.

En selfs in my hotelkamer was dit koud toe ek vir die eerste keer Ray Bradbury se wonderlike woorde ontdek. Dit was prosa, maar altyd gemeng met die gevoel van poësie:

It was as if a light came on in a green room.

The ocean burned. A white phosporescence stirred like a breath through the autumn morning sea, rising. It was old and beautiful. Out of the deeps it came indolently. A shell, a wisp, a bubble, a weed, a glitter, a whisper, a gill. Suspended in its depths were brainlike trees of frosted coral, eyelike pips of yellow kelp, hairlike fluids of weed. Growing with the tides, growing with the ages …

Buite die Kommetjie hotel was alles toe in ’n miskombers en in my koue kamer was ek bewus van die vuurtoring se lig wat nou en dan teen my hotelkamer se gordyne kom flits het.

En toe het ek The Fog Horn begin lees:

Out there in the cold water, far from land, we waited every night for the coming of the fog, and it came, and we oiled the brass machinery and lit the fog light up in the stone tower. Feeling like two birds in the grey sky, McDunn and I sent the light touchijng out, red, then white, then red again to eye the lonely ships. And if they did not see our light, then there was always our Voice, the great deep cry of our fog horn shuddering through the rags of mists to startle the gulls away like decks of scattered cards and make the waves turn high and foam …

En met die lig van Kommetjie se vuurtoring en met Bradbury se vuurtoring in die boek voor my, het ek ’n nuwe wonderwêreld ontdek.

Die aand was so besonders, dat ek jare later vir die eerste en enigste keer in my lewe ’n bewonderaarsbrief gekryf het. ’n Brief aan Ray Bradbury om hom te vertel hoe ek hom op ’n mistige aand ontdek het en op 13 Julie 1994 ontvang ek ’n poskaart terug.

 

 

Nou is Ray Bradbury oorlede, maar sy woorde leef voort. Nie net in sy stories nie, maar ook in sy enkele digbundels. So loop ’n digter die dood vooruit:

 

 

 

EVIDENCE

Baking in the sun,

Age 37, mid-Atlantic, on a ship,

And the ship sailing west,

Quite suddenly I saw it there

Upon my chest, the single one,

The lonely hair.

The ship was sailing into night

The hair was white …

The sun had set beyond the sky;

The ship was sailing west,

And suddenly, o God, why, yes,

I felt, I knew …

So was I.

uit: When Elephants last in the Dooryard Bloomed

 

 

 

I DIE

SO DOES THE WORLD

Poor world that does not know its doom, the day I die.

Two hundred million pass within my hour of passing.

I take this continent with me into the grave.

They are most brave, all innocent and do not know

That if I sink, then they are next to go.

So in the hours of death, the good Times cheer

While I mad egotist, ring in their Bad New Year.

The lands beyond my land are vast and bright,

Yet I with one sure hand put out their light.

When my heart stops, the great Ra drowns in sleep,

I bury all the stars in Cosmic Deep.

So, listen world, be warned, know honest dread.

When I grow sick, that day your blood is dead.

Behave yourself, I’ll stick and let you live.

But misbehave, I’ll take what now I give.

That is the end and all. Your flags are furled …

If I am shot and dropped? So ends your world.

uit: Where Robot Mice and Robot Men run round in Robot Towns.

 

 

RAY BRADBURY 1920 – 2012

　

 

 

 

 

 

 

Ek is onlangs genader om ’n radio-reeks van 13 episodes van 50 minute oor my gunsteling komponis Mozart te skryf, en die volgende paar maande is daar GROOT dink en navorsing wat vir my voorlê, maar as ’n bietjie troos plaas ek my strokiesteks oor Mozart wat in Junie 1999 in De Kat verskyn het en wat deur die wonderlike Piet Grobler geïllustreer is.

 

MOZART EN DAS POEPLEIN

 

Klein Wolfgang was ’n liewe kind

Nêrens kon jy beter vind.

Op vyf speel hy alreeds klavier.

Skryf gawe wysies uur na uur.

Dus het die Keiserin beveel

dat hy in Wene moes gaan speel.

Op pad daarheen moes hul soms stop –

dan eet klein Wolfgang boontjiesop

plus sauerkraut, ja ek’s bevrees –

mens weet reeds wat sy lot gaan wees.

 

 

 

In Schönbrunn speel die kind hom voos

voor die vorstin met al haar kroos.

Hy was so klein, hul oe! en a!

Maar Wolfgang sê g’n boe of ba.

Hy konsentreer, hy byt sy lip

toe daar ’n windjie hom ontglip …

Die keiserin was erg geskok:

“Wie het die nare klank ontlok?”

 

 

Prinsessie Marie Antoinette

sê: “Oepsiedysie! dit was pret!

Al is die naklank ietwat goor

sa ék nooit dáároor kop verloor!”

En Wolfgang sê: “Ja, das war meine.

Das Poeplein ist nur eine kleine!”

Los gerus jul simpel griewe –

en lees maar self die Mozart-briewe.

 

 

 En dit laat my tog wonder: was Shakespeare regtig reg? Waarom klink die volgende dan so vreemd?

Daai pienk kakkerlak ruik darem lekker.

teenoor

Ek gril my dood: Daar kom daardie roos alweer. Trap hom pap of spuit hom poegaai met Doom.

So ’n naam-omruilery laat my nogal dink en juis as gevolg van stukkies trivia wat ek gedurende onlangse navorsing oor Mozart op afgekom het.

Mozart is gedoop op 28 Januarie 1756, ’n dag na sy geboorte en in die doopregister in die St. Rupert-katedraal in Salzburg staan die volgende name volgens destydse Katolieke kerkgewoontes in Latyn geskrywe:

Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus

 

 

Sy vreemde tweede naam Chrysostomus, verwys na 27 Januarie, die dag van die heilige St. Chrysostom.

Die interessante deel is egter sy laaste naam Theophilus wat vertaal kan word as Geliefde van God en dit is hier waar ons eintlike storie begin.

Skaars 12 dae na Wolfgang se geboorte skryf die trotse vader Leopold aan sy vriend Johann Jakob Lotter:

“Ek moet jou ook inlig dat op 27 Januarie om agtuur in die aand het my geliefde vrou geboorte geskenk. Die nageboorte moes verwyder word en sy was ongelooflik swak. Maar nou, goddank is beide sy en die baba wel. Ons seun se name is Joannes Chrisostomos, Wolfgang, Gottlieb.”

Verskillende name is aan Mozart gedurende sy leeftyd toegeken, maar die naam Wolfgang Amadeus soos ons hom vandag ken was nie een daarvan nie.

Die gebruik van name destyds het dikwels afgehang van die taal.

In Italië was Ludwig von Beethoven, bekend as Luigi von Beethoven en in Frankryk as Louis von Beethoven. Maar ek kan my nie juis indink dat Giuseppi Verdi gedurende die laat negentiende eeu in Engeland miskien bekend kon staan as Joseph Green nie.

Maar hoe het Wolfgang Mozart self sy briewe onderteken?

 

In ’n brief van 31 Oktober 1777 teken hy grappendewys: Joannes Chrisostomus sigismundus Wolfgang gottlieb Mozart en so ook op 14 Februarie 1778 Wolfgang gottlieb Mozart. (Let wel na gottlieb wat met ’n kleinlettertjie geskrywe is.)

 

Wolfgang se eerste briewe is geskrywe in 1770 gedurende sy reis na Italië saam met sy vader. Dikwels was dit slegs ’n naskrif tot een van van sy pa se briewe.

 

 

So sluit hy grappenderwys ’n brief van 10 Februarie 1770 af: Wolfgang in Germania, Amadeo in Italia De Mozartini .

In ’n ander brief noem hy homself sommer: Wolfgang de Mozart, Baron von Hochental.

In ’n brief aan sy suster Nannerl noem hy homself Franz von Bloedneus en in ’n stuitige brief aan sy niggie Maria Thekla as Sauschwanz. Wolfgang Amadè Rosenkranz (5 Nov 1777)

En ook ander onsinnighede kom later voor soos op 31 Januarie 1778 toe hy sy van agterstevoor spel as TRAZOM en in ’n latere brief homself Mozart Romatz noem.

Maar sy heel geliefde tekennaam was Wolfgang Amadè, ’n naam wat hy vir 14 jaar lank vanaf 1777 tot met sy dood in 1791 gebruik.

 

 

Segs in een enkele brief spot hy in ’n naskrif en gebruik hy die naam Amadeus: Johannes Chrisostomus Wolfgangus Amadeus Sigismundus Mozartus

 

 

En lees mens sy laaste briewe van 1790 en 1791 gebruik hy later slegs die enkele woord Mozart en só ook het hy sy heel laaste brief ondertteken.

 

 

Wolfgang het dus in sy leeftyd algemeen bekend gestaan as Wolfgang Amadè Mozart en so staan dit ook in ’n teaterprogram van Zauberflöte in 1791

Herr Wolfgang Amadè Mozart

Kapellmeister und Kammer-Compositeur

 

 

Op 5 Desember 1791 sterf hy en die Doodsregister van die St stephen-katedraal staan daar vir die heel eerste keer geskrywe: Herr Wolfgang Amadeus Mozart

Maar miskien sou hy self maar net soos in sy laaste briewe bekend wou staan as Mozart, maar vandag is daar nes met die name Marilyn en Elvis en Garbo slegs één AMADEUS.

 

 

Hier is ’n versie wat ek ’n klompie jare gelede geskryf het:

 

 

 

Wolfgang Amadeus

your lovely tunes they play us

everywhere – both near and far

I-pod, concert hall and car.

Can anything be finer

than your little Eine Kleine?

Your years on earth were five times seven.

Bet they play your tunes in heaven.

Meanwhile, buddy – cheerio!

I’ll hear you on my Stereo.

Nee, ek hou van foto’s van mense wat smeul. Waar op aarde kry mens ’n foto van ’n glimlaggende James Dean of Marlon Brando of Greta Garbo?

Smile jy, verdwyn alle karakter. Kyk maar net ’n bietjie na die sosiale kolomme in die plaaslike koerant. Hulle lyk almal so dolgelukkig. Meanwhile, back at the ranch …

En wat van foto’s van ons vroeë Afrikaanse digters?

 

 

 

Eugène Marais lyk soos Max Collie wat jou wil hipnotiseer met daardie slang-oë van hom terwyl Jan F. E. Celliers daarenteen lyk soos iemand wat ek graag as oupa sou wou hê.

Dan is daar natuurlik dié wat wegkyk van die kamera asof hulle diep, diep woorde uitdink: A.G. Visser en Boerneef.

 

 

En D.J. Opperman. Met watter foto sou hy wou hê, moet ons hom onthou?

 

 

En die jonge Loftus Marais? Moet hy smile of smeul?

 

 

Of is ’n upside-down smile soos dié van Joan Hambidge miskien ’n beter opsie?

 

 

Toe ek vandag weer in my bokse rondkrap, ontdek ek ’n Engelse versie wat ek alreeds in 1985 geskryf het, pas ’n jaar nadat my eerste Afrikaanse versies gepubliseer is. En dit was juis deur Roald Dahl se Revolting Rhymes dat hierdie tipe versie geïnspireer is. En ek plaas die versie oor ’n vroumens wat agtergekom het om te smile is beter vir haar image, presies soos dit destyds geskryf is, warts and all:

　

MOANER LISA

Four centuries or so ago

there lived a maid in Florence.

Her conduct filled the Florentines

with loathing and abhorrence.

Her manners were atrocious.

Her manners were quite vile.

She moaned and scowled

the livelong day

and NEVER gave a smile.

She had a double-decker name:

they called her Moaner-Lisa.

To tell the truth – this was a name

that didn’t really please her.

All that anybody saw,

was just her stern exterior.

And no-one in that city knew

that Moaner felt inferior.

Moaner-Lisa had a dream -

she wished that she had fame.

Then everybody in this world

would talk about her name.

(It really is a pity

how parents sometimes name us.

And with a name like Moaner -

could any girl get famous?)

She was a simple-minded girl

who didn’t want prosperity.

The only thing that mattered

was her wish for some posterity

Then she had a bright idea:

I’ll have my picture painted

by Signor L. da Vinci.

With fame I’ll get acquainted!”

(She didn’t look quite half as good

as Marilyn or Bardot

Yet off she marched with angry scowl

to Artist Leonardo.)

He started in the morning,

and painted her all night

but still poor Moaner Lisa

looked an awful, sorry sight.

The reason was most surely

that nasty horrid scowl

that made her look exactly

like a mean old hooty-owl.

“Miss Moaner,” said Da Vinci then,

“Methinks that you should smile.

Otherwise some gentle folk

would surely run a mile!”

“Heigh ho! Hey nonny no!”

said Moaner with a frown.

“I do not want a grinning face

like joker, fool or clown!”

“Prithee, dearest maiden fair,

Pretty, pretty please!

Stretch those lovely lips of yours,

and then you can say: Cheese!”

“No!” screamed Moaner. “I refuse!

I think that I should go

and find another artist then

called Michael Angelo.

He is such a gentleman.

He’ll paint me on a ceiling

And that’s not all –

He’ll paint my scowl

with reverence and feelingl”

Poor Signor L. da Vinci

felt a little bit upset.

He had a funny feeling

that he’d make her famous yet.

Then he thought he’d tickle her

until she screamed and laughed.

But, with a frown, Miss Moaner said:

“Da Vinci! Are you daft?”

So he stood upon his head

and swung from ev’ry rafter.

Hoping that she would collapse

with giggles and with laughter.

He wore a funny face and hat.

He wore an eiderdown.

But all that he could notice,

was old Moaner-Lisa’s frown.

He told her funny stories.

He told her ev’ry joke.

But not one teeny-weeny smile

did any joke evoke.

Then poor old Leonardo thought:

And now for something worse.

So he recited on the spot

four simple lines of verse:

 

“Queen Daisy had a daughter.

Queen Daisy had two sons.

Queen Daisy had some apricots.

And then she had t he runs.”

 

He somehow thought

that Nonsense Verse

was really not her style

But then a great big miracle!

Miss Moaner gave a SMILE.

That smile made her so famous.

and took her to the Louvre,

because of good Queen Daisy

whose bowels once did move.

geskryf: 10 – 11 December 1985

　

En nou moet onse digters maar self besluit, want soos Shakespeare amper gesê het:

To smile or not to smile.

That is the question.

 

 

 

 

My obsessies oor die jare het gekom en gegaan: maar een het gebly:

Eers was daar die Little Lulu-comics wat ek so ywerig in die vyftiger-jare versamel het en toe aan my oom Paul geleen het. En toe hy twee weke later weer kom kuier, was dit met ‘n handvol Little Archie-comics wat hy by die Plaza bioskoop by ‘n skoolmaat omgeruil het vir my geliefde Little Lulu. Dit was ‘n verlies wat vir my jare geneem het om te oorkom. Elke paar maande vir dekades lank het ek gedroom dat ek hulle weer terug het, en in my drome het elke comic intussen gegroei tot die dikte van ‘n Statebybel – en hier word ek toe soggens op ouderdom 60 wakker en word ek weereens bewus van my verlies van vyftig jaar tevore.

In 2005 ontdek ek op die internet dat die volledige Little Lulu-reeks na al die jare deur Dark Horse Books herdruk word. En nou, begin 2012 sit ek met 29 koffietafel-volumes van meer as 200 bladsye elk van elke Lilttle Lulu-comic wat ooit gepubliseer is.

Maar nou besef ek dat my drome van destyds skielik êrens heen verdwyn het en ek wonder of dit liewers maar ‘n droom moes gebly het, in plaas van die ongelese volumes op my boekrak.

En dan was daar my obsessie met die films van Federico Fellini en hier sit ek nou met al die DVDs van sy films – behalwe die heel laaste La Voce della Luna wat nog nooit op DVD uitgereik is nie, en dalk is dit beter so, want anders is daar niks meer om oor te droom nie.

Maar die ander obsessie wat nou alreeds 59 jaar met my saamloop is die storie van die Titanic.

In 1953 het ek in Bloemfontein in die heel voorste ry van die Vaudette- bioskoop gesit en gesien hoe Clifton Webb vir Barbara Stanwick tot siens soen en dan saam met sy seun op die dek staan terwyl die skeepsorkes Nearer my God to thee speel voordat die skip wegsak in die dieptes van die Atlantiese Oseaan.

Dit was my eerste kennismaking met die gebeurtenis van 15 April 1912 en van toe af, vir jare lank, het ek elke boek oor die Titanic gekoop, en al die films gesien: A Night to Remember ; S.O.S. Titanic; Raise the Titanic; daarna ’n TV-reeks met en uiteindelik die bekende film Titanic met Leonardo di Caprio.

En in 2008 by die Titanic Artifacts Exhibition in die Science Centre in Londen koop ek ‘n nekhangertjie met ‘n stukkie steenkool uit die Titanic se ruim – die enigste artifak wat toegelaat is om aan die publiek verkoop te word.

En nou is dit April – en op 15 April presies 100 jaar gelede het hierdie weeldeskip met die rykste van die rykes en die armste van die armes op sy nooiensvaart gesink. Nes die Twin Towers-ramp is hierdie sekerlik die grootste ramp wat ons in moderne tye getref het.

En alreeds in 1912 het die eerste vers-bundels verskyn deur mense wat deur die ramp aangegryp is, baie van die gedigte maar vrotserig byna soos dié van die Briels oor die destydse Coalbrook-ramp of die prul wat baie sogenaamde digters op Facebook-blaaie plaas met ‘n kopiereg-teken, net asof iemand hulle braaksels sou wou steel.

Ek wil graag twee gedigte noem. Die eerste is van Thomas Hardy, meer bekend vir sy romanwerke soos Tess of the D’urbervilles en Far From the Madding Crowd.

 

THE CONVERGENCE OF THE TWAIN

(Lines on the loss of the ‘Titanic’)

In a solitude of the sea
Deep from human vanity,
And the Pride of Life that planned her, stilly couches she.

Steel chambers, late the pyres
Of her salamandrine fires,
Cold currents thrid, and turn to rhythmic tidal lyres.

Over the mirrors meant
To glass the opulent
The sea-worm crawls — grotesque, slimed, dumb, indifferent.

Jewels in joy designed
To ravish the sensuous mind
Lie lightless, all their sparkles bleared and black and blind.

Dim moon-eyed fishes near
Gaze at the gilded gear
And query: ‘What does this vaingloriousness down here?’…

Well: while was fashioning
This creature of cleaving wing,
The Immanent Will that stirs and urges everything

Prepared a sinister mate
For her — so gaily great –
A Shape of Ice, for the time far and dissociate.

And as the smart ship grew
In stature, grace, and hue,
In shadowy silent distance grew the Iceberg too.

Alien they seemed to be:
No mortal eye could see
The intimate welding of their later history,

Or sign that they were bent
By paths coincident
On being anon twin halves of one august event,

Till the Spinner of the Years
Said ‘Now!’ And each one hears,
And consummation comes, and jars two hemispheres.

 

Dit is tog wonderlik dat daar op die internet deesdae ontledings is van bekende gedigte. Van hierdie een is daar talle met slegs ‘n druk van ‘n knoppie by Google en die woorde: Poem Analysis: The Convergence of the Twain. Miskien is dit ‘n lui manier om ‘n gedig te verstaan, maar dit dien tog ‘n sekere doel.

Selfs ek het op ‘n stadium Titanic in een van my versies ingewerk – maar hier was dit beslis ‘n ligter aanslag en glad g’n gespottery nie, maar wel oor Hans Andersen se Klein Meermin wat baie jaloers geword het toe sy vir Leonardo di Caprio en Kate Winslett op die boeg van James Cameron se Titanic sien staan het.

woorde: Philip de Vos; illustrasie: Piet Grobler

En terloops, van die Klein Meermin gepraat, ‘n klompie jare gelede was ek en Peter in Kopenhagen en volgens die besoekersboek was die meermin-beeld ‘n moet vir alle besoekers. Reisgids in die hand het ons haar in die hawe gaan soek, maar nes die Titanic was daar niks op aarde te sien nie, behalwe ‘n klomp Japannese toeriste wat ywerig foto’s geneem het van ‘n doodgewone rots wat uit die water gesteek het.

Daardie aand moes ons in die plaaslike koerant lees: “Vandale het gisteraand die kop van die beroemde meermin-beeld afgesaag.”

Ja, so is die lewe: party rampe is mensgemaak, ander soos die sink van die Titanic, miskien nie – en ja, my obsessie met die Titanic is nog lank nie verby nie.

 

 

 

 

 

  Toe ek Gesprekke met Skrywers2 nadertrek, moes ek eers ’n bietjie stof wegblaas, want boeke op die rak, raak oor die jare vergete en bly alleenlik as décor agter.

In hierdie gesprek wat in 1972 gepubliseer is, praat Small oor die woord kleurling, sy kleurlinggedigte. asook natuurlik oor Kanna.

SMALL: “Ek wil nie te puntenerig wees oor ’n naam nie, maar jy weet ‘What’s in a name’ geld nie orals nie. Dit geld nie hier nie. As sekere mense maar weet hoe seer hulle jou maak deur jou ’n duisend maal ’n dag te oordonder met die klank van die woord ‘Kleurling!’ Jy voel saans vol kneusplekke. Die woord beteken altyd dat jy ’n ánder mens is wat daar ánderkant hoort. Dis ’n vervreemdingswoord. Nou ís ek natuurlik ’n ánder mens en wil dit wees – maar daar is ’n begrip van ’n ánder mens, en ’n begrip van ’n ánder mens”.

En van sy gedigte in ‘kleurling-Afrikaans’, praat hy self va sy patois-gedigte.

SMALL: “Jy weet, mense mag dit verrassend vind, maar my poësie staan my nie so na aan die hart soos my drama Kanna hy kô hystoe nie. Maar, mense wat my werk ken (ek ken dit self nie so goed nie – (miskien ken geen skrywer sy werk baie goed nie), sal weet dat ek heelparty gedigte in ‘gewone’ Afrikaans geskryf is. Van my beste verse, na my eie oordeel is in gewone Afrikaans gekryf… O ja, ek het my al dikwels vervies vir mense wat die patois-gedigte geniet, omdat dit sulke ‘tipiese’ beelde van die ‘Kleurling’ oproep.”

Dan noem hy self dat hy in Opperman se 1968 uitgawe van Groot Verseboek ‘Oppie Parara’ en ‘Doemanie’ sou weglaat en ‘Second Coming’ en ‘Sideshow’ sou insluit. Wat interessant is dat André P. Brink toe wel steeds beide ‘Oppie Parara’ en ‘Doemanie’ in Groot Verseboek 2000 ingesluit het maar ‘Sideshow’ weggelaat het.

Van Kanna hy kô hystoe gepraat:

SMALL: “O ja. Ja, ons kritici se ontvangs van Kanna en ons dramawêreld se ontvangs van Kanna, is vir my nou net mooi ’n bewys dat daar groot skroewe in ons letterkundige wêreld los is. Dié stuk – wat myns insiens die beste werk is wat ek gelewer het en, al sê ek dit nou self, die beste insig ooit gee in ons Suid-Afrikaanse werklikheid en, natuurlik, in ’n deel van die universele werklikheid van die armoede hier by ons… Toe het SUKOVS dit opgevoer, skynbaar met baie groot sukses. Wel, ek kon maar net die koerante lees (en terloops ons Afrikaanse pers in die Kaap was skynbaar onbewus van die toneelgebeure in Bloemfontein – g’n woord daaroor is is in Kaapstad gepubliseer nie.” (1971)

Op Ronnie Belcher se vraag oor letterkundige pryse.

SMALL: “Ek het die indruk dat daar so ’n rat-race aan die gang is in ons letterkunde om die pryse. As jy die prys-uitdelers en die pryswenners so bekyk, is dit duidelk – daar’s ’n intelery te bespeur, iets leliks wat ons geestelike wêreld gebreklik maak.”

In SUKOVS se 1976 program van ’n opvoering van Kanna skryf Small oor die feit dat sy werk voor gesegregeerde gehore opgevoer word:

SMALL: ” Dit is algemeen bekend dat ek uiters beswaar voel deur die feit van gedwonge gesegregeerde gehore. As kunstenaar egter mag ek my werk nie van enige gehoor weerhou nie, omdat ek glo dat kommunikasie van die wese van die kuns is wat met sy eie waardes sal probeer deurdring tot elke soort mens. Aldus stem ek toe dat Kanna hier opgevoer word.”

 

 (Vanaf 1973 tot 1977 was ek ’n vyskutoperasanger en het ek dwarsoor die land in klein, humoristiese operarolle opgetree. In 1976 was daar skielike stilte, en Johan Bernard van SUKOVS-toneel het my genooi om in bogenoemde produksie van Kanna as toneelspeler te kom optree.) Al wat ek nou nog van dé opvoering onthou was dat daar ’n skielike aardskudding in Bloemfotein was en dat ons wit toneelspelers almal buite toe gehardloop het: Babs Laker, Ernst Eloff, Marthinus Basson, Roelf Loubser, Nico Luwes… Dit was 1976 en ons was almal wit, vrolik en naïef.

 Uit een van die resensies: “Only a few among the company became Coloureds. The two guitar players looked typical white students and the girls could have paid a few visits to Ashbury to study appearances and mannerisms.”

Of Adam Small ooit uitgenooi is om hierdie uitvoering in die wit Stadskouburg te kom bywoon nie, sou ek nie meer weet nie. Miskien moet Adam Small maar self die laaste woord hê:

 

 Die poet,

wie’s hy?

Djulle het so baie bek oorie poet,

ma wie’s hy?

 

SMALL: Literêre pryse is nie vir my beskik nie, en ek is ook nie daarvoor beskik nie!

 

 Erkennings:

Gesprekke met skrywers 2 (Tafelberg 1972)

The Friend: Bloemfontein

Program: SUKOVS-produksie van Kanna (1976)