Philip de Vos

Marlies Taljard. “Home is where the music is”

Thursday, November 5th, 2015

Kgositsile

 

This then is the rhythm
and the blues of it
Home is where the music is
(Uit: For Hugh Masekela – Keorapetse Kgositsile)

Min Afrikaanse poësielesers ken die stem van Keorapetse Kgositsile (ook bekend as Bra Willie), wat in 2006 deur die South African Literary Awards aangewys is as Suid-Afrikaanse “hofdigter” (Poet Laureate).

Kgositsile is in 1938 in Mahikeng gebore en het in Johannesburg grootgeword. In 1961 word hy gedwing om in ballingskap te gaan. Eers gaan hy na Dar es Salaam waar ʼn groot aantal ballinge destyds gewoon het en werksaam was en waar die hoofkantoor van die ANC gesetel was. Hier skryf hy ʼn jaar lank vir die radikale tydskrif Spearhead waarna hy na die VSA emigreer. Hy studeeer aan verskeie Amerikaanse universiteite, onder andere Lincoln University in Pennsylvanië, die Universiteit van New Hampshire en die Universiteit van Columbia waar hy in 1971 ʼn Meestersgraad in Kreatiewe Skryfkuns behaal. In dieselfde jaar verskyn sy eerste digbundel, Spirits Unchained wat in die VSA met twee literêre pryse bekroon word en gou daarna verskyn sy belangrikste werk tot op datum, My Name is Afrika. Na die verskyning van dié bundel word hy as een van die invloedrykste Afro-Amerikaase digters beskou. Benewens ʼn doseerpos aan die Universiteit van Columbia, raak Kgositsile ook betrokke by ʼn verskeidenheid kulturele bewegings, onder andere die Uptown Black Arts Movement en die lees en voordrag van sy gedigte in verskeie Downtown klubs. Ten spyte van sy reeds ikoniese status as digter in die VSA, aanvaar hy in 1975 ʼn pos by die Universiteit van Dar es Salaam in Tanzanië waar hy in 1978 in die huwelik tree met die bekende Baleka Mbete, in Suid-Afrika onder meer bekend as Speaker van die Parlement. Gedurende die tyd toe hy uit Suid-Afrika verban was, beklee hy ook doseerposte in ander Afrikalande, soos Kenia en Botswana. Die eerste bundel van hom wat in Suid-Afrika verskyn, is ʼn bloemlesing, When the clouds clear (1990). In Julie 1990 keer Bra Willie terug na Suid-Afrika waar hy sedertdien ʼn groot deel van sy tyd deurbring. Hy gee nog van tyd tot tyd in Amerika klas.
Kgositsile is in die VSA verskeie kere vir sy poëtiese werk bekroon, en in Suid-Afrika het hy reeds die Herman Charles Bosmanprys verower en is hy in 2008 bekroon met die Nasionale Orde van Ikhamanga (silwer) vir sy bydrae ten opsigte van letterkunde en die oopvlek van die booshede van die apartheidsbestel.
Hoewel Kgositsile veral bekend is vir sy skerp bewoorde en kompromielose veroordeling van apartheid, konsentreer ek in hierdie blog op die liriese inslag van sy gedigte en die sterk invloed van jazz en Afrikaritmes op sy werk. Oor kuns – en veral digkuns – laat hy homself soos volg uit:
“There is nothing like art—in the oppressor’s sense of art. There is only movement. Force. Creative power. The walk of Sophiatown tsotsi or my Harlem brother on Lenox Avenue. Field Hollers. The Blues. A Trane riff. Marvin Gaye or mbaqanga. Anguished happiness. Creative power, in whatever form it is released, moves like the dancer’s muscles.”
In sy gedigte is daar sowel die loslit-ritme van jazz as die inkanterende, polsende ritme van Afrika hoorbaar. In sy voorwoord tot die bundel If I could sing (2002), waarin verskeie gedigte oor musiek en opdraggedigte vir bekende musiekikone byeengebring is, skryf Sterling Plumpp dat, wat die kombinasie van politieke aktivisme en digkuns aanbetref, Kgositsile se werk vergelyk kan word met dié van Pablo Neruda, Garcia Lorca, Agostinho Neto en Thomas McGrath. Ek haal doelbewus uitgebreid aan, omdat Plumpp dit regkry om die poëtiese aard van Kgositsile se kuns in een paragraaf trefseker te tipeer:
“Kgositsile’s work is complex: exploring a sense of impending impotence, anger, disgust, commitment, joy, love, metaphysical death, birth, confession, loss and an overriding need to participate concretely in struggles to liberate the land of his birth. These poems are no mere slogans. One might observe that their rhythms alone are both stunning and original; perhaps drawn from the insistence of an inner-ear sensitive to the possibility of utilising music and Setswana to affect poetic lines. These poetic texts are masterfully written evoking a superior orality and aurality (…) This is the work of a poet hearing his own muse and inventing an original expression as medium for the oracle.”
Wat beslis in die bostaande viering van Bra Willie se werk uitstaan, is dat musiek en poësie nie los van mekaar staan nie, dat dit nie – soos die werk van baie politieke aktiviste wat ook gedigte skryf – ʼn kombinasie van swak poësie en goeie politiek is nie, dat die orale kenmerke van Afrikamusiek duidelik gehoor word en – vir my besonder insiggewend – dat sommige van die gedigte, hoewel dit in Engels geskryf is, ʼn duidelike Setswana-klank aan hulle het. As ek reg onthou, het Willie by meer as een geleentheid ʼn skrywer aangehaal wat ʼn diep indruk op hom gemaak het deur te sê dat mens die vreemde taal so moet leer bemeester dat dit soos jou moedertaal klink.
ʼn Gedig waarin sowel die meesleurende ritme van blues en die inkanterende aard van Afrikasang meewerk om ‘n verruklike klankeffek te bewerkstellig, is When the clouds clear, waaruit die volgende aanhaling kom:

What had the ancients observed
when they said of cattle
when I lack it
I have no sleep
when I have it
I still lack sleep
remember only yesterday someone said
something makes you do right
the same thing makes you do wrong
singing about love and happiness

So when we tame this turbulence
it will not be without pain
it will not be without pain
if memory can be witness
and could claim some wisdom
mother used to say
in the crucible of life
it is what you value most
that will cause the most pain

Die gedig, Santamaria, opgedra aan die Afro-Kubaanse drommer Mongo Santamaria, is een van die beste voorbeelde van die legendriese samesmelting van musiek en liriek in Kgositsile se werk, byvoorbeeld deur die nabootsing van die tromme by wyse van die herhalende o-klank en die byna bedwelmende ritme van die vers wat onder andere deur die enjambemente in die lang aaneengeskakelde sinsuitinge verkry word. In ʼn onderhoud met Menza Wali in 2012 sê Kgositsile: “I do my thinking away from writing, so when I sit down to write poetry, I take my solo. I literally approach it like a musician approaches his solo.” In die gedig waaruit ek hier onder aanhaal, hoor ek die saksofoonsolo met sy lang improvisasie wat so eie is aan jazz-musiek:

Santamaria
Is where the vowels dream
in a name among consonants
chasing the crevices of sound
in a ritual longer than the distance
between the shores of the ocean
which cannot expose its hideous memories

Refusing to be blinded by sea water
Mongo is not from the Congo
but on conga or any drum
Mongo gathers all our memories
like the crop of an abundant harvest
from the oracle of his palms
and commands them to the bidding
of the polyrhythmic dance of life

Benewens die groot aantal gedigte wat aan musiekikone opgedra word en deur middel waarvan die digter implisiet na invloede op sy werk verwys, kan kundige lesers ook ʼn hele web van intertekstuele verwysings uit die jazz-domein in sy werk herken – dit is immers ʼn kenmerk van jazz dat improvisasie dikwels geskied op ʼn tema uit ʼn ander komponis se werk.
Dit is nie vir my vreemd dat Kgositsile, wat aanvanklik probeer het om verhale te skryf, nie in dié medium tot uiting kon bring wat hy op die hart gehad het nie, want wanneer ʼn mens sy gedigte lees, is dit duidelik dat hy in ritme en in vloeibare vorme dink. Self erken hy dat hy in bewegende beelde dink en dat dit makliker is om sulke beelde in poësie uit te druk as in prosa. Wat die musikale inslag van sy poësie betref, maak die digter geen onderskeid tussen gedig en musiek nie:
“…the separation between poetry and music is artificial. It was imposed deliberately to serve certain interests. Even today among all our poets in South Africa, you could go into the countryside and run into an oral poet who can recite and recite and seamlessly move into singing and come back. There’s no boundary, there’s no separation. Poetry at its best aspires to be music.”
Hierdie stelling sluit aan by sy insig dat die instrumentalis in jazz nie vooraf komponeer nie: “To me improvisation is composing and playing at the same time.” Dit is myns insiens waar die heerlike vloei in sy gedigte vandaan kom, soos in die gedig For Johnny Dyani:

(…)
Johnny you take us out there
where we gasp silently
amidst a bombardment of sound
in the spell of the witchdoctor’s son
where I cannot even ponder
how a witch and a doctor paradox
could be one entity

Your bass
Johnny pins nothing down. Your bass
rides on wave or height or rock
or depth or crevice of sound
to bathe us in music

And we are moved
where we cannot even
hear ourselves gasp

Kgositsile se poësie kan getipeer word deur wat Julia Kristeva oor die aard van literêre tekste sê, naamlik “… poetic language points to the fact that language cannot live by grammar or syntax or even vocabulary alone, that sensation will leave its indelible stamp …” (Smith 1998:14). Hierdie tipe taalgebruik noem sy semiotiese taalgebruik, in aansluiting by wat deur Lacan as simboliese taalgebruik bestempel word (min of meer vergelykbaar met woordeboekbetekenis van woorde). Semiotiese taalgebruik, soos dit in literêre tekste voorkom, verteenwoordig hoofsaaklik nieverbale, sensoriese betekenis, soos dit ook in musiek voorkom. Die semiotiese aspek van ‘n teks word deur Kristeva gedefinieer as “musical, anterior, enigmatic, mysterious and rhythmic” (Smith 1998:21) en word bewerkstellig deur poëtiese middele soos ritme, rym, alliterasie, onomatopee, toon, timbre, beweging, lag, jouissance, modulasie en woordspel (Lechte 1990:129, 132; Smith 1998:22).
Hiermee wil ek nie voorgee dat Kgositsile se werk deur die lens van Westerse literêre kritiek en beginsels van poëtiese vormgewing gefilter behoort te word nie. Sy werk is nie gebaseer op die Westerse poëtiese tradisie nie, maar Kristeva se definisie van semiotiese taalgebruik sê dalk iéts oor die aard van sy poësie sonder om dit te probeer verklaar.

To move towards
laughter has always been my desire
so here now knowing what
you should do you must do
right now I laugh
moved by the memory
of hate and guns and love
(Uit: Re/Creation)

Bronne
Lechte, John. 1990. Julia Kristeva. New York en Londen: Routledge.
Lechte, John en Margaroni, Maria. 2004. Julia Kristeva: Live theory. Londen en New York: Continuum.
Smith, Anne-Marie. 1998. Julia Kristeva: Speaking the unspeakable. Londen: Pluto Press.

Philip de Vos. TATAM TATTA TAM TATTA TAM

Monday, July 7th, 2014

(illustrasie: Piet Grobler)

Die ander dag kry ek ’n kopie van Riana Scheepers en Leti Kleyn se lywige Die Afrikaanse skryfgids present, en ek dink: A, nou kan ek my gebrekkige kennis van poësie aanvul. En daar was inderdaad ’n agttal artikels oor die skryf van poësie. En daar leer ek toe sommer ’n paar slim woorde ook wat ek sommerso terloops in ’n gesprek oor die poësie kan laat in glip: woorde soos Cinquain, Tanka, Pantoen, Rondeau en Triolet – al het ek g’n idee op aarde wat enige een hiervan beteken nie.

Die woord limerick ken ek wel, maar omdat hierdie skryfvorm seker nie slim genoeg is nie, word dit in hierdie boek totaal geïgnoreer seker omdat dit as skryfvorm minderwaardig beskou word.

Minderwaardig, miskien in party slimmes se boekies, maar vir my is dit die ideale manier om kinders (en ‘n paar gewillige grootmense) iets van die plesier van rym en metrum te leer.

Hoeveel keer het ek dit nie al raakgeloop nie. Almal praat van my limericke – of dit nou agtreëlig is of ‘n sage van 12 bladsye. En as ek so dan en wan by poësiekringe gaan gesels, en ek vra wat is ‘n limerick,  sal daar miskien een persoon wees wat huiwerig die hand opsteek en ‘n antwoord waag – en sê dat dit ‘n soort versie is. Ek het daarom al lankal die besluit geneem – ek gaan nooit, ooit weer limericke skryf nie, ligte versies miskien so nou en dan, maar limericke nooit weer nie.

Vandag gaan ek onderwyser speel, en verskoon my, want ek het selfs al  sogenaamde limericke van die “grotes” in ons letterkunde gesien wat dit gewaag het om een êrens op ‘n webblad te publiseer voordat dit weer gelukkig in die kuberruim verdwyn het om genadiglik nooit weer gesien te word nie, want as iets vrot is, is dit vrot.

‘n Limerick is plain en simple, die volgende: Dit is ‘n vyfreëlige versie met ‘n bepaalde rymskema en dit is altyd oor ‘n persoon of die plek waar hy woon en dit is gewoonlik stout met ‘n skop in die laaste reël en begin gewoonlik so:

‘n Dame van Somerset-oos

of

‘n Omie van Baardskeerdersbos

of

Die goeie nig Bettie Viljoen

of

Die lelike Gawie van Schoor

Die moontlikhede is eindeloos. Loer maar gerus in die Telefoongids vir dié wat nog steeds so-iets besit en nie net op hulle Blackberries staat maak nie.

Die ander is die Poskode-boekie – en dit is presies wat ek gedoen het toe ek my Die Worcester Asporcester, die eerste van my drie limerickbundels geskryf het.

(illustrasie: Cora Coetzee)

Daar is natuurlik ‘n bepaalde rymskema, wat alreeds deur Edward Lear in die Victoriaanse tydperk gebruik is:

 

There was an old man with a BEARD

who said, “It is just as I FEARED –

Two larks and a hen,

four larks and a wren

have all made their nests in my BEARD.

(illustrasie: Edward Lear)

Hierdie limerick is baie flou vergeleke wat daar vandag te lese is, byvoorbeeld in die boek Limericks – The famous Paris edition, met die een viesliker as die ander, en omdat ek ordentlik grootgemaak is, kan ek net twee van die meer onskuldiges aanhaal:

There was a young man of Cape Horn

who wished that he’d never been born.

And he wouldn’t have been

if his father had seen

that the end of the rubber was torn.

 

en

 

There was a young plumber of Lee

who was plumbing a girl by the sea.

She said: “Stop your plumbing!

There’s somebody coming!”

Said the plumber still plumbing, “It’s me!”

 

Dit is maklik genoeg om vulgêr te raak. Terloops ek ken al die woorde wat met P begin danksy die HAT, en ek probeer stout raak op ‘n ander manier, want by ‘n goeie limerick lê die skop in die laaste sin, of selfs by die laaste woord.

(illustrasie: Piet Grobler)

 

‘n Kerel van Onderstepoort

was glad nie ‘n man van sy woord.

Hy nooi Koeks Maree

vir koekies en tee,

maar eintlik vir onderste poort.

 

Die goeie tant Hentie Breda

se man het haar vreeslik gepla

en toe sê tant Hentie:

“Ag, los nou my pentie.

Hou op om my klere te dra!”

 

En die metrum – doodeenvoudig: Lees ‘n limerick  altyd  hardop: Lê klem op die TAM-gedeeltes – dié wat met hoofletters geskryf is en en dan is die metrum perfek:

ta TAM tattaTAM tattaTAM

ta TAM tattaTAM tattaTAM

taTAM tattaTAM

taTAM tattaTAM

ta TAM tattaTAM tattaTAM

 

‘n Meisie wat woon in Tzaneen

gesels met haar niggie Maureen:

“Ek hou van ‘n ou

met ‘n fris kabeljou

en nie ‘n verlepte sardien!”

 

‘n MEIsie wat WOON in TzaNEEN

geSELS met haar NIGgie MauREEN:

ek HOU van ‘n OU

met ‘n FRIS kabelJOU

en NIE ‘n verLEPte sarDIEN

 

En om dit nog makliker te maak, tik op die volgende onderstaande klanksnit en luister dan hoe dit werk.

LIMERICK KLANKSNIT

 

Skryf nou ‘n limerick, en as dit op hierdie wysie gesing kan word, is dit perfek en as dit nie gesing kan word nie, werp dit in die diepste duisternis en begin van vooraf

Makliker kan ek dit nie maak nie. Ek het hierdie selfde wysie vir ‘n baie belowende jong digter/onderwyser De Wet Hugo in Jeddah gestuur en hy het onmiddellik daarna vir my limericke met perfekte metrum gestuur.

 

Ek was vir 15 jaar onderwyser, en vanaand was ek dit weer.

(illustrasie: Cora Coetzee)

Philip de Vos. Those few were all that mattered

Tuesday, June 10th, 2014

‘n Paar jaar gelede het ek uit die bloute ‘n e-pos van JonArno Lawson ‘n Kanadese digter ontvang waarin hy my gevra het om kommentaar te lewer op een van my Engelse versies wat ek vir Saint-Saëns se bekende orkeswerk geskryf het en wat as Carnaval of the Animals deur Front Street Books in die VSA gepubliseer is. Dit was vir ‘n boek wat hy saamgestel het vir Walker Books in Londen waarin 24 digters van oor die hele wêreld elk een van hulle kinderverse moes bespreek en die een wat hy gekies het was Aquarium.

(illustrasie: Piet Grobler)

Die versie wat ek moes ontleed was:

Aquarium

Fishes swim

without a goal

in aquarium or  bowl.

We can watch them

through the glass:

bits of sunshine as they pass

in a circle round and round…

Little fish are nowhere bound.

They don’t know

the mighty motion

of the waves and

of the ocean.

They must wait

for time to pass

locked up in a cage of glass…

 

Probleem is, ek het nog nooit een van my eie versies probeer ontleed nie. Ek skryf – and that’s that! Maar hierdie keer moes ek self ‘n bietjie dieper kyk en toe as gevolg van die boek Inside Out – children’s poets discuss their work was dit die begin van ‘n briewevriendskap.

Ek was nog altyd huiwerig as dit kom by vriendskappe met ander digters, want ek het myself nog al die jare as ‘n blote versiemaker beskou wat daarvan hou om met woorde te speel, en nooit ooit diep dinge dink nie – en skielik ontdek ek toe ‘n ander persoon wat ook balspeel met woorde en met die groot genot wat woorde bied.

En in die voorwoord tot Inside out sê hy juis:

I can’t emphasise enough how important it is to read the poems out loud. I don’t think you’ll be able to appreciate them fully until they’ve entered your mind through your ears as well as your eyes.

En dit is wat ek self nog al die jare doen en glo. Elke versie wat ek skryf, lees ek hardop, en met ‘n mikrofoon byderhand kan ek later luister hoe dit op die oor val en in baie gevalle is dit skaaf skaaf skaaf aan selfs die simpelste lawwe versie of nederigste limerick.

En deur my bydrae vir die versamelbundel het ek later vir JonArno en sy werk leer ken toe hy vir my ‘n kopie van sy kinderverse The Man in the Moon-Fixer’s Mask gestuur het met onder andere hierdie twee versies wat my onmiddellik aan beide Edward Lear en Lewis Carroll herinner het:

The Great Snoth of Snitch-on-the-Snotch

I met the Great Snoth of Snitch-on-the Snotch,

drinking tea from a seashell while winding his watch.

“My goodness,” said he, when he finally looked up,

“what  an odd little creature I have for a cup.”

 

The Purpose of the Porpoise

“The purpose of the porpoise?

Its preposterous propensity

for spinning on its nose odd props,

regardless of their density.”

 

The porpoise heard and said,

“Why do you propagate such tales?

Do you promulgate such rot

on the proclivities of whales?”

 

Op die internet kon ek wel destyds inligting omtrent JonArno opspoor – eerstens omdat hy volgens my Google-soektog die enigste persoon op aarde was met dié naam. Alhoewel daar destyds maar min op die web beskikbaar was, het ek darem geweet hoe hy lyk uit twee enkele foto’s wat ek kon opspoor.

 

En toe was daar skielik, by my die begeerte om hom te ontmoet, waarom weet ek nie.

In 2011 is ek en Peter vir ‘n 2½ maande toer dwarsoor Amerika met daarna ‘n weeklange besoek aan my suster en haar man op hulle plaas naby Edmonton in Kanada. Waarom dan sou ek van Edmonton 2700 kilometers verder vlieg oor vier tydsones heen net vir aandete met ‘n digter en sy gesin in Toronto terwyl ek in Suid-Afrika skaars 45 kilometers Stellenbosch toe reis vir tee met een of ander skrywer of digter, en dié is maar skaars ‘n klipgooi ver.

By Toronto het ons in ‘n hotel in die middestad gebly, en het ek telefonies met JonArno afgespreek dat ons hom in sy voorstad by die moltrein se stasie-ingang sou kry. Om een of ander rede het ek ‘n goeie oog om mense te herken – selfs al was dit net  van die een foto, en toe ‘n man in die reën aanstap met ‘n sambreel oor die kop, het ek onmiddellik geweet dit is hy.

En onmiddellik was daar die gevoel van wedersydse warmte en skaars by die huis aangekom, slegs ‘n paar blokke van die stasie af, het ek  geel pampoene by die voordeur  sien regstaan vir Halloween. En nog voor die deur oopgemaak is, het Peter alreeds die eerste foto’s van ons twee geneem.

En wat kan ek van die aand onthou? Dit was die aand van die Joodse Fees van die Tabernakels. Dit was ‘n aand van groot warmte saam met JonArno en Amy en Ashey en JoJo, en met JonArno se ouers en Amy se pa wat aan etenstafel uit die  Torah voorlees naby die yskas met sy magneetprentjies teen die deur.

 

Het ons oor die letterkunde gepraat? Ek kan nie onthou nie, maar ek twyfel. Voor op ‘n koffietafel het boeke rondgelê. Tussen die ander het ek my boek Beware of the Canary sien lê, en Inside Out waarin my bydrae verskyn het, en The Big Mog Book en Edward Lear  se Book of Nonsense– boeke wat die kinders besig was om te ontdek.

En ek onthou JoJo wat met ‘n plastiekkarretjie gespeel  het met ‘n I’m a Big Boy plakkertjie op sy hemp en Peter wat later saam met Sophie ‘n klavier-duet gespeel het langs die leë pophuis met die sneesdoekies langsaan.

 

En later het JoJo na  na die trappies toe verskuif, na sy hobbelperd en die teddiebere op die trap.

Die aand was ‘n mengelmoes van lag en praat en van speelgoed en boeke op die vloer.  En voor ons weer terug hotel toe is, het JonArno my sy jongste bundel There Devil, take that wat pas verskyn het as present gegee.

Ja, dit was ‘n aand van warmte en ek moes al die pad Toronto toe om dit te ervaar.

Eers later het ek meer van JonArno se ander kinder- en volwasse gedigte ontdek. ‘n Man met ‘n sin vir fantasie, ‘n man wat kan speel met woorde; woorde wat met my praat – oor berge en oseane heen.

Robot Bones

I swore an oath, a solemn oath,

that I would bury the bones of both,

side by side together,

in the crackling electric undergrowth,

(a final nest of red-hot wires wrapped them in their tomb).

I swore to them by the ozone layer

back in the days when it was still there),

and we all knelt down

for a digital prayer,

while a fleeting memory saddened me

of his tunsten hand on her copper hair.

 

Seize the Day

The sensible day

will bite the hand that seizes it –

and the sensible hand

will find briefer moments that pleases it.

 

The Crowd

In the dark room

unfamiliar and overfull

certain empty outlines lit

up and filled in

with the features of my

wife and the

faces of my

children – friends family

just a few but

most outlines stayed empty

went dark or

disappeared altogether others

filled in briefly

and then vanished

who were

they the

crowd was enormous

and the number

that lit up

was small so small

in the entire

crowd those few

were all that

mattered

I reached and

reached

but never

grasped the rest.

Sal ek JonArno en sy gesin ooit weer sien? Ek weet nie. Hoeveel jare het mens oor na 75? Maar ek sal hulle wel vir altyd onthou.

En 11 Junie is juis JonArno se verjaarsdag. En al weet hy dit nie en al ken hy geen Afrikaans nie, wens ek hom op hierdie manier geluk.

Drie skakels:

http://www.walker.co.uk/contributors/JonArno-Lawson-7281.aspx

http://thetorontoquarterly.blogspot.com/2014/02/jonarno-lawson-enjoy-it-while-it-hurts.html

https://www.youtube.com/watch?v=F-PyU8HymAk

 

Philip de Vos. Vir later se onthou

Saturday, May 31st, 2014

Vroeër vandeesweek kry ek ‘n telefoonoproep van Joan Hambidge en sy vra: “Wanneer kan ons weer foto’s neem?”

En dit is toe afgespreek vir Dinsdag by dieselfde restaurant in Kaapstad soos die vorige vier keer sedert 1998.

En op my selfoon kry ek haar SMS-boodskap terug: sien @ twee jh xx

Dié middag was ek al vroeg reeds gereed toe ek weer ‘n SMS ontvang: Vasgebrand by die werk kan ons om drie nm ontmoet.

En om vyf voor drie reeds het ek buite in die tuin van die restaurant gesit – op ‘n koel Kaapstad wintersdag met ‘n paar mense wat die buitelug trotseer.

Om vyf oor drie het Joan ingestap en ons het weer net soos verlede jaar ‘n plek gekry by dieselfde hoektafeltjie naby die balkon met die leë groen botteltjies wat buite hang.

En toe na ‘n rukkie uit die bloute vra sy my: “Wat het jy gedink van Hennie Aucamp?”

En my enigste antwoord: “Ek weet nie hoe om te antwoord nie. In Hennie se teenwoordigheid het ek eintlik ‘n bietjie dom gevoel  en het altyd gedink hy is veels te slim vir my. En dit is miskien die rede waarom ek nie skrywersvriende het nie. Ek is altyd bang hulle gaan my slim vrae vra wat ek nie verstaan nie. Vir Hennie onthou ek daarom eintlik maar net uit die foto’s wat ek oor die jare geneem het.”

En dit is presies waaroor hierdie blog-inskrywing vandag is.

Christopher Isherwood het in sy book Goodbye to Berlin geskryf:

“I am a camera with its shutter open, quite passive, recording, not thinking. Recording the man shaving at the window opposite and the woman in the kimono washing her hair. Some day, all this will have to be developed, carefully printed, fixed.”

En al wat ek persoonlik kan byvoeg: Ek het ‘n kamera en ek druk so nou en dan die knoppie. Niks meer nie,

Hier is dus ‘n paar foto’s wat ek oor die jare van Hennie Aucamp geneem het:

 

 

En op Dinsdagmiddag 27 Mei het ek en Joan by die hoektafeltjie gesit.

En as iemand my eendag vra: “Wat dink jy van Joan Hambidge?” kan ek dalk alleen maar sê:

“Ek het haar ‘n paar keer oor die jare altyd  in dieselfde restaurant ontmoet en so nou en dan ‘n knoppie gedruk. ‘n Nice vrou met ‘n mooi stem, nogal formidabel, maar miskien was sy te slim vir my.”

En toe ons aan die einde van die middag tot siens sê onthou ek dat ek vergeet het om die beloofde kopieë van twee Fellini se rolprente  vir haar saam te bring.

En miskien kan ek dieselfde oor Fellini sê : “Ek verstaan nie eintlik wat aangaan nie, maar ek hou tog daarvan om die beelde op die doek voor my te sien.”

Philip de Vos. Om met twee linkervoete te kan dans

Saturday, May 17th, 2014

Jare gelede reeds het ek die vreugde van ligte versies ontdek.

En tog vermoed ek dat daar dalk ‘n hele klomp slimmes is wat neersien op hierdie nederige vorm van poësie.

Ek het gou agtergekom dat ek self nooit ernstige gedigte sal kan skryf nie, maar het gelukkig wel spoedig ontdek dat ek kan rympies maak.

Ja, êrens in my binneste was daar ‘n yslike begeerte is om te kan dans alhoewel ek wel deeglik daarvan bewus was dat ek in werklikheid twee linkervoete het en dit nooit op ‘n dansbaan sou kon waag nie.

Selfs toe ek ‘n operasanger was, het ek ook dikwels in musicals opgetree – en outydse musicals beteken natuurlik dat daar op een of ander stadium om geen rede op aarde gedans moet word nie. Dan het David Matheson, die regisseur, my gewoonlik in die héél agterste ry op die verhoog geplaas, daar waar hopelik nie ‘n enkele persoon in die gehoor my ooit sou opmerk nie.

Maar selfs met nie-dans tonele kan daar partykeer iets op die verhoog skeefloop en dit het wel een aand met my gebeur.

In Hello Dolly het ek in die koor gesing en op een stadium is daar ‘n groot produksienommer: When the Parade passes by. Die koorlede het elk sy eie instrument gekry om te bespeel en waarom hulle juis vir my gekies het om die groot ronde trom (wat op aarde is bass drum in Afrikaans?) om my middel vas te gespe en elke liewe aand in formasie saam met die ander heen en weer oor die verhoog te beweeg, weet die joos alleen.

Met musicals is almal gewoonlik teen die 55ste opvoering ‘n bietjie uitgekuier met dié werk. Ewenwel, een aand staan ons aan die sykant van die verhoog – gereed vir ons groot oomblik. Waarom ek dit gesê het, weet ek tot vandag toe nie, maar net voor ons op die verhoog moes gaan, sê ek vir een van die ander koorlede: “This bass drum is so heavy. What if one evening the belt breaks during a performance?”

En dit was presies wat gebeur het. Ons het almal, soos elke aand lustig saam gesing:

When the parade passes by
Listen and hear that brass harmony growing
When the parade passes by
Pardon me if my old spirit is showing
All of those lights over there
Seem to be telling me where I am going …

En toe gebeur dit. Met watter woorde dit was, kan ek nie meer onthou, maar dit moes seker by daardie bass harmony growing, gewees het, want ‘n gemene gees êrens in die diepste ruimtes het seker my woorde gehoor en daardie gordel geknip.

Die yslike trom het skielik op die plek losgebreek, en oor die verhoog begin rol en rol. Toe ek dit agterkom, het ek heeltemal die formasie-lopery geïgnoreer en agter die ding begin aanhardloop. En daar in die Nico Malan-operahuis van destyds het ek daardie trom net op die laaste oomblik gekeer voordat dit op ‘n fluitspeler in die orkesbak beland het. Nodeloos om te sê – die parade was in sy maai!

In my versies dans ek wel, en dit gee my die plesier wat ek in die werklike lewe ontbreek.

Dit is tog snaaks hoe die diep-denkendes onder ons glad nie lawwe versies kan verstaan nie en so het Spike Milligan dit juis gesê:

“The extraordinary part of nonsense is that only a small persentage of people gain pleasure from it. I have tried it successfully with children of all races and 99% have always laughed. But then I have sat with men, intellectuals who are totally baffled by nonsense.”

So gee ligte versies my steeds groot plesier, soos dié van John O’Mill uit Rollicky Rhymes in Dutch and double Dutch:

 

De koning van Biscaye

die had een kattapult

Daar schoot ie mee op haaie

Very difficult

 

en hierdie een:

 

De koning van Oeganda

Die had een grote smoel

Met sewe gouwe tande

Very beautiful

 

En terwyl ons by die Nederlanders vertoef, kan ek ook Kees Stip noem:

 

Een hen sprak peinzend tot een ei:

“Wie was êrens eerder: ik of jij?

De wiisbegeerte mag misschien

op deze vraagd geen antwoord zien

maar ik heb, wat men ook mag zeggen,

nog nooit een ei een hen zien leggen.

 

Die Engelse het natuurlik hulle eie Lewis Carroll:

 

en Edward Lear

en die Amerikaners het hulle Ogden Nash:

 

FLEAS

 

Adam

had ‘em

 

En dan is daar hierdie wonderlike kortetjie van ‘n anonieme digter

 

ODE TO MY GOLDFISH

O

wet

pet

 

Ek het self nooit geweet dat ek lawwe versies kan skryf nie totdat Leon Rousseau my in 1978 (om watter rede weet ek nie) gevra het: Hoekom skryf jy nie kinderversies nie?

En hierdie was my eerste:

 

Wat is die verskil

tussen katte en muise?

Muise het sterte

en katte het luise.

Ja,  muise het sterte

en so ook ’n kat,

maar geen luis

het ’n muis

of ’n kat

op sý blad.

’n Muis

het ’n luis

en ’n stert

nes ’n perd,

en perde

het luise

maar ly nóóít

aan muise,

en katte

het luise

en lang

gladde sterte

en soms kyk

hul dromerig

dóér in die verte

na muise

en luise

en perde soos huise

en dis hoe jy weet

wat is katte en muise

illustrasie: Jan Vermeiren uit O togga, ‘n gogga!

 

Mense het my al gevra: Is dit regtig ál wat jy kan skryf?

En my antwoord:

 

Elke outjie

het sy lied:

Hadida of

zoeiiii-muskiet

Of dit fraai

of goor

of gek is –

Jy moet sing

soos jy gebek is.

illustrasie: Piet Grobler uit Mallemeuleman

 

Ja, selfs met twee linkervoete kan ek nou so bietjie dans.

 

Philip de Vos. As ek met my hond gaan stap

Saturday, April 26th, 2014

 

( foto van my geliefde Toffee 2013)

 

Wat is dit omtrent honde?

Katte laat digters seker makliker na ‘n pen gryp. Vra maar vir Lina Spies.

En dit is juis aan Lina Spies te danke (te wyte?) dat vandag se inskrywing g’n vorm gaan hê nie. G’n begin. middel en einde soos my standerd 8 meneer vir my gesê het nie. En dis ook glad geen wonder dat my opstelle nooit in die skooljaarblad verskyn het nie – en na 60 jaar is ek steeds jaloers op Ferdinand Bukes en Goethe Olwagen wie se gedigte destyds jaar, na jaar na jaar in Hoërskool Sentraal se jaarblad verskyn het, en myne half-vergete êrens in ‘n laai gelê het, vol rooi strepe van die onderwyser se pen.

Ewenwel, hier dwaal ek al klaar af. sien maar my vroeëre blog oor aandagafleibaarheidsgebreksindroom (seker een woord volgens die Afrikaanse woordelys en Spelreëls)

http://versindaba.co.za/2010/11/06/aandagsgebreksindroom-of-pleinweg-add/

En van Lina Spies gepraat ek dink nog steeds sy is half vies dat sy nooit in my fotoboek Milieu verskyn het nie, maar dan moet Mimi Coertse ook vir my kwaad wees. Maar om so half en half en half te vergoed is hier twee foto’s wat ek van hierdie twee dames geneem het, alhoewel ek sterk twyfel of hulle ooit hierdie inskrywing sal lees of die foto’s sal sien.

Om te troos: hier is die laaste deel uit Lina se gedig Huid en Haar oor katte:

 

Klein edel dier wat ek bemin

– volgens giere van homo sapiens

eeue lank beurteling verafsku en vereer –

ek streel jou, dank die Heer:

jy minstens lewer vir die kaal en ydel wyfiemens

geen pels.

 

En hier is ‘n foto van Johann de Lange se kat met so ‘n bietjie hulp van Photoshop.

Nou dat ek alreeds by hierdie paragraaf uitgekom het, het ek al skoon vergeet wat ek oorspronklik wou sê. Dit het seker iets te doen met honde en dit het my aan die dink gesit toe ek vanmôre met my Staffie, Toffee gaan stap het.

Na al die jare het ek nog nooit ‘n ordentlike versie oor honde geskryf nie – my mooi gedagtes bly maar hier êrens binnekant en sal seker nooit op papier beland nie. Dit laat ek maar ander digters oor. Hier is ‘n gedig van Spike Milligan:

 

The Dog Lovers

So they bought you
And kept you in a
Very good home
Central heating
TV
A deep freeze
A very good home-
No one to take you
For that lovely long run-
But otherwise
‘A very good home’
They fed you Pal and Chun
But not that lovely long run,
Until, mad with energy and boredom
You escaped- and ran and ran and ran
Under a car.

Today they will cry for you –
Tomorrow they will buy another dog.

En hierdie gedig het my vanoggend half skaam laat voel. Toffee het twee jaar gelede in my lewe gekom. In die koerant het Animal Welfare ‘n Staffie geadverteer wat êrens in Kaapstad rondgedwaal het. En niemand het haar kom opeis nie. En ek en Peter het uiteindelik ons dink gedink. Moet ons weer ‘n hond in ons lewe toelaat? Winnie het soveel plesier in ons lewe gebring en nou lê sy al drie jaar in die tuin begrawe langs een van die Uilhuis se meerminne.

En nou is Toffee al twee jaar deel van ons huis. Wat haar voornaam was, weet ons nie. Hoe oud sy is, weet ons nie. Of sy ‘n Afrikaanse of ‘n Engelse hond is weet ons ook nie, maar in albei tale reageer sy darem op die woord Sit en dit is seker al wat tel.

En toe ek Spike Milligan se gedig lees, voel ek skielik skuldig. Van nou af moet ek en sy meer gaan stap.

Ek gaan altyd eenkeer per dag met Toffee stap. en die res lê sy op ‘n kussing in my studeerkamer, met haar pote reg langs haar gesig gevou en dit lyk of sy gelukkig is om saam met my te wees.

Maar is dit dalk  blote verveling wat haar so laat lê? Toe neem ek haar vandag reeds vroeg-oggend uit vir ‘n stappie.

En met daardie wonderwoord Walkies was daar skielik lewe en ‘n waai van die stert en ek-kan-wag-nie uitdrukking in haar honde-oë.

En vanoggend se staproete was anders: Al met High Levelweg af. Links by Cavalcadeweg af waar Johan Dippenaar eens gewoon het. En sommer-so met die stap begin die gedagtes al. Dit was by hierdie einste straat wat ek jare-gelede deur ‘n badkamervenster moes klim en oor die huis se dak tot in die tuin moes vlug vir iemand wat my lyf al te begeerlik gevind het. (Helaas, dit was baie jare gelede.)

Toe draai ek regs tot in Thorhillweg tot by die parkie oorkant Green Court. Dit was vroeg-oggend sonder spelende kinders. Die kennisgewing het gesê honde aan ‘n leiband word toegelaat, en omdat daar niemand in die parkie was nie, maak ek toe die leiband los en Toffee ran and ran and ran … presies soos in die Spike Milligan gedig:

En dit is nog een van daardie outydse parkies met ‘n glyplank en ‘n verweerde mallemeul.

En skielik was ek weer terug in Bloemfontein van my kinderjare. Bloemfontein van die jare veertig.

In on huis in Cricketstraat was die enigste boeke the Masterpiece library of short Stories en die boekklubboeke wat so dan en wan daar aangeland het.

In die aand kon ons na Hoffmanplein in die middestad ry met sy verligte spuitfontein wat van rooi na groen na blou na geel verander het. Te wonderlik.

En een keer per jaar: die groot lekkerte: Mamma vat vir my en Rea na die dieretuin toe. Daar was die leeus in hulle hokke en die hok van die apies, maar die lekkerste van alles was die namiddag as ons na die speelpark toe kon gaan, met sy wiegende perdjies, sy swaaie en ‘n mallemeul en die wonderlikste glypank. Kon daar enigiets op aarde groter plesier gegee het?

En dit is hier by hierdie einste glyplank wat ek ‘n voortand gebreek het, en daarna vir ‘n paar jaar met ‘n voortand: half-emalje, half goud kon spog.

En in die aand terug in Cricketstraat, na die 9-uur sirene wat alle swart mense waarsku om buite te stad te wees, wanneer alles stil geword het, kon ons soms die dieretuin se leeus in die verte hoor brul.

En daar in Green Park het ek aan Ogden Nash se versie oor leeus gedink wat hy vir Saint-Saëns se Karnaval van die Diere geskryf het.

 

The lion is the king of beasts,

And husband of the lioness.

Gazelles and things on which he feasts

Address him as your highoness.

There are those that admire that roar of his,

In the African jungles and velds,

But, I think that wherever the lion is,

I’d rather be somewhere else.

 

En toe – baie jare later skryf ek ook ‘n versie vir dieselfde werk:

 

LIONS

Lions will eat  anything

be it beggarman or king.

They love noses, they love toes.

They will eat you …

plus

your clothes.

But – don’t give them

a Brussels sprout –

and sauerkraut is also out.

Give them T-bones give them meat,

but never, ever beans nor wheat.

I don’t want one

as a pet myself.

For should it roar,

I’d  wet myself.

(illustrasie: Piet Grobler vir Carnival of the Animals)

En toe ek klaar gedink het, stap en maar verder met Toffee en vergeet ek heel en al van die gedigte in my kop en was ek skielik baie gevlei toe ‘n verbyganger stop en vir my sê: “Beautiful dog!”

Miskien moet ek meer dikwels met Toffee gaan stap.

 

Philip de Vos. Tyd vir jou om weg te gaan

Wednesday, April 23rd, 2014

Hennie Aucamp. Fotograaf: Pieter Strauss

Kaapstad en omgewing is bekend vir die baie skrywers en digters wat besluit het om hier aan die suidpunt van Afrika naby die Atlantiese oseaan hulle sê te kom sê:

Hier in die omstreke is: André Brink en Etienne van Heerden en Elsa Joubert en Wilma Stockenström en Johann de Lange en Petra Müller en Abraham de Vries en Ingrid Winterbach en Marzanne le Roux van der Boon en Lina Spies en Joan Hambidge en Dan Sleigh en Adam Small en Rachelle Greeff en Deon Meyer en Ellen Botha en Danie Botha en Francois Bloemhof en Daniel Hugo en Marlise Joubert en Louis Esterhuizen en Kerneels Breytenbach en Jeanne Goosen en Antjie Krog en Peter Snyders en Marlene van Niekerk en sekerlik nog ‘n hele paar ander.

En dan is daar natuurlik ook die baie akteurs en dramaturge en woordmense.

Hennie Aucamp was een van hulle.

Toe hy skielik dood is, was ek in die Kruger Wildtuin en toe ek die nuus verneem, sê ek vir my vriend Peter:  Ek is seker Hennie Aucamp is een van die min Afrikaanse skrywers wie se dood  ‘n koerant se voorblad sal haal. En ek was reg ook. Daar is natuurlik Breyten Breytenbach en Karel Schoeman en André Brink, maar die ander skrywers en digters sal maar seker tevrede moet wees met ‘n paragraaf of drie dieper in die koerant se binneste.

En toe, gistermiddag by Welgemeend in Kaapstad is daar ‘n tot siens vir Hennie. En daar is vooraf versoek: bespreek gou, want daar is maar net plek vir 80 mense.

En uit die Noorde is spesiaal van ons top-kunstenaars ingevlieg: Coenie de Villiers, Jannie du Toit, Elsabé Zietsman, Janine Neethling en natuurlik Amanda Strydom wat vir oulaas met sang vir haar mentor Hennie kom tot siens sê het.

En daar voor die vleuelklavier lê toe die rye en rye leë stoele.

Ek het darem vir Joan Hambidge opgemerk en  vir Daniel Hugo, en Bernard Odendaal en Murray la Vita en Margot Luyt  en uit die noorde Nicol Stassen en Martjie Bosman.

Waar was die ander? Of het hulle dalkies in hulle binnekamers gesit en swoeg aan ‘n gedig of die volgende boek, om te sorg dat hulle darem weer ‘n rand of drie in die sak sal hê en daardeur nie heeltemal in die vergetelheid sal verdwyn nie.

As dit met Hennie kon gebeur, watter kans het die res van ons?

Ek sê maar net.

En in hierdie twee reëls uit Woerts in die hoekie, sy kinderversieboek het Hennie Aucamp dalk doodeenvoudig oplaas kom tot siens sê:

 

Ou horlosies moet gaan staan

tyd vir my om weg te gaan.

Philip de Vos: ‘n Kiekie plus ‘n versie #1

Sunday, April 14th, 2013

Hoe ver

moet ek reis

na Heuningkrans?

 

“Myle!”

skree die wildegans.

 

“Duisend!’

krys die tarentaal:

“Heuningkrans

sal jý nooit haal!”

 

“Naby!”

sing die geel kanarie:

“Reis net voort

tot Jannewarie!”

 

“Nee!”

sê die meeu:

“Verby! Verby!

Heuningkrans

sal jy nimmer kry!”

 

– Philip de Vos