Versindaba
~ 'n Kollektiewe weblog vir die Afrikaanse digkuns ~

So, weereens ‘n bietjie flagrante self-bemarking van my kant af: Ek, Alfred Schaffer en croc E moses tree vanaand op by Cafe Art in Blomstraat (oorkant Die Braak), Stellenbosch. Dis koud, ja, ek weet, maar die woorde en die sjerrie beloof om meer as genoeg hitte te genereer:

Verlede Dinsdagoggend sit en eet ek ’n babelas-ontbyt in McDonald’s se rookarea in Merrimanstraat. Die twee potplante in die hoek is power. Die asblik loop oor van die papiersakke en burgerboksies van gisteraand se dronk studente. Ek rook ’n sigaret, teug aan my aangemaakte Coke. ’n Oom met ’n asem kom sit oorkant my, vra vir ’n sigaret.

Hy’s John Driffie de Klerk. “Aangename kennis, Oom.” Ek steek vir hom ’n Marlboro aan. Hy was vir dekades lank ’n lugmagoffisier – ook gedurende die bosoorlog. Hy vertel van een van sy vriende wat nie laag genoeg gehurk het nie en stukkend geskiet is. Daar is swaar halfmane onder sy oë en sy bril sit skeef. “Ons het seker van die begin af geweet dat dit futiel was,” sê hy, “maar wat kon ons maak? Ek het ook mense geskiet.”

Antjie Krog se Met woorde soos met kerse lê oop voor my. Ek was besig om //Kabbo se gedig “boesman-voorgevoelgens” te lees voor Oom John by my kom sit het:

boesman-voorgevoelens
//Kabbo

die boesman se alfabet is geskryf in sy lyf
die letters praat en roer
die letters beweeg die boesman se liggaam
hy beveel al die ander om stil te bly
hy self is absoluut volkome stil
dan voel hy sy liggaam saggies aan die binnekant klop
’n droom praat vals
’n droom kan jou mislei
maar die voorgevoel is dit wat die waarheid praat
die kloppende gewaarwording sê: iemand is aan die kom

veral die geklop in ’n wond
as jy loop en die wond begin klop
kan jy die kinders stuur om te gaan kyk
Oupa is in die voetpad op pad na jou toe
dit voel jy in die wond
die wond sê dit aan jou

of as jou ribbes begin klop
dan vat jy jou pyle
want jy voel die swart haartjies op die springbok se ribbes
as jy Brinkkop uitklim
kyk goed tussen die bome
en die groen spruitjies
want die springbok het jy reeds met jou lyf gesien
dan voel jy hoe bloed by jou dye en kuite afloop
asof jy reeds die springbok op jou rug dra
asof die springbok reeds langs you dye af bloei

daarom wag ek altyd stilweg vir die woorde van my lyf
ek voel in my voete
hoe diere om die hut snuffel
ek voel aan my skedel as ons die horings van die hartebees afkap
ek kry ’n gevoelente van my voorkop af al met die neus langs
soos die donker vlek na die springbok se snoet
ek voel my oë uitswel soos die vlekke om die springbok se oë
as ek iets voel kriewel soos vlooie
weet ek my lyf het ’n volstruis gesien

ons lê voor die hut
ons lê teen die uitgestrekte Brinkkopberge
dit lyk asof ons slaap
asof ons dut
maar ons lees ons liggame
ons voel alles wat op die pleine beweeg wat verby die hutte trek
die holtes agter ons knieë kry ’n gevoel
en dan wag ons
en dan kom al die dinge na ons toe

© Uit Met woorde soos met kerse, 2001. Vertaal deur Antjie Krog.

“She’s a remarkable woman, that one,” sê hy terwyl hy deur die boek blaai. “Sy’t lekker kak gemaak in die seventies. Ek onthou toe sy gedebuteer het. Die opskrifte in die koerante. Min mense probeer soos sy om te verstaan wat aangaan in hierdie fokop van ’n land.” Ek probeer om sy liggaam te lees. Sy vingers is dik en hard. Hy’t ’n paar dae laas geskeer. Ek voel hoe ek saam met hom oud word as ek in sy oë kyk. Ons rook tuimel die lug in.

Hy hou nie van Leipoldt en Cilliers nie – hulle is te antagonisties teenoor die Engelse, te patrioties, sê hy. Gee vir hom Uys Krige, Marais, Opperman. Hy vertel van ’n Krige-gedig wat hy in standerd 8 uit sy kop moes leer vir ’n mondelinge eksamen: “Plaashek”: “So ’n paar jaar gelede vra die dominee by die Kruiskerk vir my om ‘Plaashek’ by ’n verskeidenheidskonsert op te sê. En ek sê toe maar ja. Hy kondig my item aan: ‘Oom Driffie gaan vir ons ‘Die Plaashek’ van Uys Krige voordra.’

Ek klim op die verhoog: ‘Dominee,’ sê ek, ‘jy moet weet dat digters hulle titels versigtig kies. Dis nie die Plaashek nie. Geen lidwoord nie. Dis alle hekke, alle besluite, alle eindes en beginne.” Oom Driffie begin:

Plaashek
Uys Krige

Bloedrooi die alwyn langs
die slingerpad.
Dis of daar vonke uit
elk vuurpyl spat.
Maar niks, niks roer nie…net
’n luggie wat
skrams aan die ritselende grassate vat.

Daarbo die blou, blou lug,
daar onder die rivier
wat deur die boorde kronkel met
’n groen swier.
Niks stoor die yle swewende
Bergstilte hier.

Na al die jare maak ek weer
‘n plaashek oop.
Waar het my paaie
tog nie geloop
Om my hier by ’n hek te bring
van al my waan gestroop,
maar met my denke helder
en in my hart die hoop?

Die hek staan in die skad’wee van
’n kremetart.
Die stilte in my’s volkome met
Niks troebels, niks verward.
Ek lig die knop…Ek maak
’n hek oop in my hart.

Die bekende woorde val oor sy geelgevlekte baard soos water. Hy is skielik weer in Calvinia en vyf jaar oud, sê hy. Hy en sy pa is saam uit op die bakkie om die skape te gaan haal.

Sy tande is geslyt en hy spot oor sy Klipdrift-gewoontes en die Dros. “Dis waar jy my gaan gaan kry as jy wonder waar ek is,” sê hy. En as hy nie daar is nie, is hy buite. Hy kon nog nooit in ’n kantoor werk nie – engtevrees. Daarom dat hy nou ’n bosbouer is: “Ek sou mal geraak het as ek na die lugmag by die huis gaan rondsit het. Ek het immers studeer om ’n bosbouer te word.”

Sy prof. het op universiteit vir hom gesê dat hy nooit sal ryk wees as hy in die bosboubedryf ingaan nie, maar dat hy elke dag liters vol skoon lug sou kon inasem. “Dit was die deal-clincher. Dit is ook wat maak dat ek vandag, na 30 jaar in die lugmag, weer tussen bome werk.”

“En as dit reën,” sê hy, “gaan sit ek in die JS Marais biblioteek en lees. Ek ken elke jota en tittel van elke boek oor John F. Kennedy wat daar is,” sê hy. “As die reën ophou, gaan ek terug bos toe.” Sy hande is grawe, sy plooie lê soos uitgekerfde letters teen die stam van sy gesig. Hy dra ’n groen pet met die nuwe Suid-Afrikaanse vlag op om sy bles te versteek. “Ons het nie van beter geweet nie,” sê hy. “Ons het geweet Suidwes sou Namibië word, ons het geweet ’n geskietery sou niks help nie, maar ons was lief vir ons mense.” ’n Droom kan jou mislei, Oom, wil ek sê. ’n Droom praat so maklik vals. Maar hy weet dit lankal reeds.

Die volgende tekste verteenwoordig ’n soort steekproef van wat ek die afgelope tyd gelees het. Hulle bevolk my drome en maak my sterk – hulle laat my glo dat dit tog die moeite werd is om te skryf. Terwyl ek besig was om die uittreksels oor te tik, besef ek toe skielik dat ek klaarblyklik ‘n obsessie met stof en ander klein dinge ontwikkel het. Snaakse goed gebeur as jy die natuurwetenskappe en poësie met mekaar begin meng.

Uittreksel uit The English Patient (1992) deur Michael Ondaatje

There is a whirlwind in Southern Morocco, the aajej, against which the fellahin defend themselves with knives. There is the africo, which has at times reached into the city of Rome. The alm, a fall wind out of Yugoslavia. The arifi […] which scorches with numerous tongues. These are permanent winds that live in the present tense.

There are other, less constant winds that change direction, that can knock down horse and rider and realign themselves anticlockwise. The bist roz leaps into Afghanistan for 170 days – burying villages. There is the hot, dry ghibli from Tunis, which rolls and rolls and produces a nervous condition. The haboob – a Sudan dust storm that dresses in bright yellow walls a thousand metres high and is followed by rain. The harmattan, which blows and eventually drowns itself into the Atlantic. Imbat, a sea breeze in North Africa. Some winds that just sigh towards the sky. Night dust storms that come with the cold. The khamsin, a dust in Egypt from March to May, named after the Arabic word for “fifty”, blooming for fifty days – the ninth plague of Egypt. The datoo out of Gibraltar, which carries fragrance.

There is also the —, the secret wind of the dessert, whose name was erased by a king after his son died within it. And the nafhat – a blast out of Arabia. […]

Other, private winds.

Travelling along the ground like a flood. Blasting off paint, throwing down telephone poles, transporting stones and statue heads. The harmattan blows across the Sahara filled with red dust, dust as fire, as flour, entering and coagulating in the locks of rifles. Mariners called this red wind the “sea of darkness.” Red sand fogs out of the Sahara were deposited as far north as Cornwall and Devon, producing showers of mud so great this was also mistaken for blood. “Blood rains were widely reported in Portugal and Spain in 1901.”

There are always millions of tons of dust in the air, just as there are millions of cubes of air in the earth and more living flesh in the soil (worms, beetles, underground creatures) than there is grazing and existing on it. Herodotus records the death of various armies engulfed in the simoom who were never seen again. […]

Dust storms in three shapes. The whirl. The column. The sheet. In the first the horizon is lost. In the second you are surrounded by waltzing Ginns. The third, the sheet, is copper-tinted. Nature seems to be on fire.

“Carbon” uit The periodic table deur Primo Levi

Our character lies for hundreds of millions of years, bound to its three atoms of oxygen and one of calcium, in the form of limestone: it already has a very long cosmic history behind it, but we shall ignore it. […] Its existence, whose monotony cannot be thought of without horror, is a pitiless alternation of hots and colds, that is, of oscillations […] a trifle more restricted and a trifle more ample: an imprisonment, for this potentially living personage, worthy of the Catholic Hell. To it, until the present moment, the present tense is suited, which is that of description, rather than of narration – it is congealed in an eternal present, barely scratched by the moderate quivers of thermal agitation.

But, precisely for the good fortune of the narrator, whose story could otherwise have come to an end, the limestone rock ledge of which the atom forms a part lies on the surface. It lies within reach of man and his pickax (all honor to the pickax and its modern equivalents; they are still the most important intermediaries in the millennial dialogue between the elements and man): at any moment, which I, the narrator, decide out of pure caprice to be the year 1840 – a blow of the pickax detached it and sent it on its way to the lime kiln, plunging it into the world of things that change. It was roasted until it separated from the calcium […]. Still firmly clinging to two of its three former oxygen companions, it issued from the chimney and took the path of the air. Its story, which once was immobile, now turned tumultuous.

It was caught by the wind, flung down on the earth, lifted ten kilometers high. It was breathed in by a falcon, descending into its precipitous lungs, but did not penetrate its rich blood and was expelled. It dissolved three times in the water of the sea, once in the water of a cascading torrent, and again was expelled. It traveled with the wind for eight years: now high, now low, on the sea and among the clouds, over forests, deserts, and limitless expanses of ice; then it stumbled into capture and organic adventure.

[…]

The atom we are speaking of, accompanied by its two satellites which maintained it in a gaseous state, was borne by the wind along a row of vines in the year 1848. It had the good fortune to brush against a leaf, penetrate it, and be nailed there by a ray of the sun. If my language here becomes imprecise and allusive, it is not only because of my ignorance: this decisive event, this instantaneous work a tre – of the carbon dioxide, the light, and the vegetal greenery – has not yet been described in definitive terms, and perhaps it will not be for a long time to come, so different is it from that other ‘organic’ chemistry which is the cumbersome, slow, and ponderous work of man: and yet this refined, minute, and quick-witted chemistry was ‘invented’ two or three billion years ago by our silent sisters, the plants, which do not experiment and do not discuss, and whose temperature is identical to that of the environment in which they live.

Follower

My father worked with a horse-plough,
His shoulders globed like a full sail strung
Between the shafts and the furrow,
The horses strained at his clicking tongue.

An expert. He would set the wing
And fit the bright steel-pointed sock.
The sod rolled over without breaking.
At the heading, with a single pluck

Of reins, the sweating team turned round
And back into the land. His eye
Narrowed and angled at the ground,
Mapping the furrow exactly.

I stumbled in his hob-nailed wake,
fell sometimes on the polished sod;
Sometimes he rode me on his back
Dipping and rising to his plod.

I wanted to grow up and plough,
To close one eye, stiffen my arm.
All I ever did was follow
In his broad shadow round the farm.

I was a nuisance, tripping, falling,
Yapping always. But today
It is my father who keeps stumbling
Behind me, and will not go away.

© Seamus Heaney, 1966. Death of a Naturalist.

Uittreksel uit Wetware: A computer in every living cell (2009) deur Dennis Bray

At the beginning of the twentieth century, biologists knew that single-celled organisms are capable of complicated sequences of actions in response to a wide variety of stimuli. All free-living cells, including bacteria, amoebae, and ciliates, can detect chemicals in their surrounding media. They achieve this sense of taste and smell, as we do with our sense of smell, because molecules in the outside wourld stick specifically to their surfaces. Signals generated by proteins in the membrane then tell the sel about possible sources of food and potentially damaging environments. Amoebae crawl over surfaces and steer past obstacles they cannot surmount. […] An amoeba can immediately tell an Euglena cyst from a grain of sand of the same size and will devour the former while rejecting the latter. […] In the world of the very smhe beating of a cilium can send vibrations over distances of hundreds of sel diameters. Cells could use the magnitude and rhythms of these waterborne vibrations to gain a sense of what is in their neighbourhood, rather like a primitive vorm of hearing. Almost all single-celled organisms respond to light. Ciliates such as paramecia move to weak light but are repelled by strong light. The single-celled Chlamydomonas has a so-called eyespot containing pigment molecules that enable it to detect the direction of incoming light. There is even a ciliate called Erythropsidium that spends its life attached to the bottom of the pond, watching the world through a large eye equipped with a lens. Strange indeed, since in most eyes a lens serves to focus images onto a retina, an outpocketing of the brain. But there is no retina here, no brain.

25

Wat ek met berge gemeen het – dis nou
plattes met handlangers of hooggebore
enkelinge – is bra mind, toegegee.
Maar ek deel met hulle ’n legio
spelonke wat ligskrefies inlaat;
maar innooi so nimmer as te nooit.

Nee, ek is ’n spelonk hoog aan ’n hang
bo die see, met ’n gedreun in my
en ’n oop verweerde aangesig en ’n skerp
reuk van vlermuis- en dassiemis en –pis
en ’n bek vol lig en lief en waan
en ek bulder binnensmonds en ek treur.

Maar ek sou wou wees: die een
tussen baie met die groot druipsteensale
en die wonderskone wete en ek sou wag.
En ek sou die steenbokkie, die vlugtende,
wat in my verdwaal, langsaam laat vrek
en sy skelet toedrup tot fantasie.

Grot is ek: bewaarder van geslagte
se skreeuende gebeentes en hopies klip.
Grot ek: die berghaan se klankversterker.
Die berghaan draal. Hy sleep skalks
sy klein stompstertskadu deur my,
en met die skaduprent op my tong

stamel ek my ganse leegheid.

© Wilma Stockenström, 1984. Monsterverse.

17 Junie

Vanoggend lekker laat geslaap en wakker geword met die wete dat die stuk plastiek nie meer in my esofagus vassit nie. Op die strand gaan stap: daar was weer vroue en kinders in die water en semi-kaalgat toeriste besig om op die strand te verbruin.

'n Toeris omring deur vrouens wat vir kos soek

’n Minibussie Ras Nungwi toe gevat waar Andy, ons duikinstrukteur vir die dag vanaf Engeland, ons ingewag het. Yoli het tereg opgemerk dat hy lyk of hy lankal nie meer gelukkig is met sy werk nie en dat hy baie alleen op hierdie ewenaareiland is. Ons eerste duik het skeefgeloop omdat ons op die verkeerde plek afgegaan het – oral om ons was woestyn en geen teken van die veelkleurige bewegings wat ons gister gesien het nie. Na 22 minute is ons weer terug boontoe en ’n drywende Andy het halfhartig om verskoning gevra en beloftes van terugbetalings gemaak. ’n Duitse egpaar met meer as 80 duike op hulle kerfstok het onbeïndruk teruggeglimlag.

Later is ons weer af en die tweede duik was ook onvergelykbaar met gister s’n. Ek het wél leeuvisse en ’n pylstertvis gesien, maar was so meegevoer met die leeuvisse se gestreepte uitsteeksels dat ek heeltemal vergeet het om my diepte te monitor – terug in die boot het die Duitse egpaar my vertel dat ek in ’n stadium meer as 7m te diep was. Ek en Yolande het ook te vinnig opgestyg en sy het met haar dryfbaarheid by die 5m noodstop gesukkel. Die egpaar het ons streng aanbeveel om nie drank te drink of môre weer te duik nie. Andy was halfhartig onbeïndruk en het herhaaldelik ons vertel wat die simptome van die bends is. Yoli was kwaad dat ek so onverantwoordelik afgedwaal het en beide van ons het dom gevoel oor ons nie versigtiger was nie. Omdat die visse ’n mens so onnadenkend aanvaar as jy saam met hulle swem, is dit maklik om te vergeet dat jou liggaam nie gemaak is om die druk van honderde kilogramme water te hanteer nie. Dis maklik om te vergeet hoe maklik dit is om dood te gaan.

Ons het onsself probeer opbeur deur ’n fantastiese aandete by die Paradise Beach restaurant te eet. Ons kelner het vreeslik aangegaan oor hoe welkom ons in Zanzibar is en het begin om een of ander berugte toeristeliedjie te sing. Ek het nêrens vandag tuisgevoel nie: Ek was te terrestrieel en onervare vir die see en te wit om werklik welkom te voel in Nungwi. Yoli het gesê sy’s moeg vir Hakuna Matata-land en ons het oor die dinamiek tussen die mzungu’s en die inwoners van Nungwi gesels. Daar was vroeër vanoggend beeste op die strand gewees wat gelê en herkou het terwyl gecocktailde toeriste luilekker gelê en lees het.

Beeste span uit op die strand

18 Junie 2011

’n Gerieflike busrit terug Stone Town toe gevat. Die drywer het ’n kasset van ’n a capella Islamitiese gebed gespeel. Dit was vreedsaam in die bussie en ek was bly om uit Nungwi te kom. In Stone Town het ons gou geld omgeruil en ’n vinnige middagete by die gebruiklike Lukmaan genuttig. ’n Middelklas gesin van Dar es Salaam het ’n tafel met ons gedeel: Sylva wou sy twee seuntjies wys hoe Zanzibar lyk en sy vrou was die heeltyd op haar Blackberry besig terwyl sy tussendeur die woelige knape in Engels probeer betig het. Die jongste een het die heeltyd na die soutpotjie gewys en vir sy pa gesê, “This is red, red. R-e-d.”

Ons het die dalladalla na Bwejuu met ’n Franse couple gedeel wat op hulle wittebrood is. (Daar’s glo ’n restaurant naby die man se woonstel in Lyon genaamd “Zanzibar” wat lekker kos bedien. Sy vrou, Taïs, het gehou van die klank van die woord in haar mond en het dit gegoogle – dié dat hulle besluit het om Zanzibar toe te kom.) In elk geval, ons het iewers in suburbia vir 20 minute lank gestop om planke, pype en bedrame op te laai, waarna ons gevra is om ’n ekstra Tsh 1000 te betaal omdat ons nie weer iewers onderweg sou stop om goedere of mense op te laai nie. Die kondukteur het egter later nog 6 passassiers in ’n stampvol dalladalla probeer indruk – ’n groot gasbottel en 10 bolplante inkluis. Taïs en haar gade het redelik neusoptrekkerig toegekyk, maar ek en Yoli het dit maar net gevat soos wat dit kom. TIA, wou ek vir die eerste keer tydens ons reis sê. Na ’n rit deur die Jozani-oerwoud het ons uiteindelik in Bwejuu aangekom.

My bungalow by Mustapha's Place

Mohammed, ’n behulpsame local, het ons na Mustapha’s Place toe gevat waarna ons saam ’n Kilimanjaro gedrink het. Die bungalows word deur ’n groep rastafariërs bestuur en hulle het self die plek uit koraal en hout gebou. Die atmosfeer is heeltemal anders as in Nungwi – Bob Marley speel in die kroeg en verskeie locals kom drink ietsie of nuttig ’n sogenaamde “Marley sigara”. Die strand is stil en baie Tanzaniërs hou ook hier vakansie. Tydens hoogwater spoeg die see allerhande afval uit – seewiere, stukke koraal, kokosneute. Honderde wit krappe bevolk die strand. Ons het wyn langs die see gedrink en gepraat oor hoe ons anders dink oor ons ouers noudat ons ouer is: hulle het sterflik vir ons geword – feilbaar, liefliker. Ek het onthou hoe my pa gehuil het na my eerste groot klavieruitvoering. Yoli het vertel oor hoe sy nie meer haar Ma kwalik neem vir wat sy as ’n gebrek aan aandag ervaar het toe sy jonger was nie.

Na aandete is ons terug Mustapha’s Place toe. Ek het ’n gesprek in gebrekkige Frans met Veronique aangeknoop: Sy is ’n Franse onderwyseres by die Alliance Française in Moshi (halfpad tussen Arusha en Dar es Salaam). Sy bly by ’n vriend in Bwejuu vir die week en vertel hoe sleg dit met die toeristebedryf hier gaan. Al die toeriste gaan glo noorde toe deesdae (Hakuna Matata-land) so dit gaan maar broekskeur hier. Dis jammer, want die mense hier kom voor asof hulle nie dieselfde agendas as die performers in Nungwi het nie. Hulle doen wat hulle doen en as jy nie daarby wil inskakel nie is dit jou probleem. Ek voel tuis hier, ten spyte van die Waka Waka en Madiba opmerkings as mense uitvind ek kom van Afrika Kosini af. Dit voel asof ek ’n vreemde soort patriotisme ontwikkel het sedert ek hier is.

19 Junie 2011

Fantastiese ontbyt by Mustapha’s gehad met pannekoek, omelette en vrugte. Laatoggend (soos gewoonlik – om vroeg op te staan is onnatuurlik) het ons Paje toe gestap – ’n dorpie 3km suid van Bwejuu. Die sand op die strand is poeiersag om dit kalsteen is. Ons het op verpulpte koraalriwwe geloop; die reste van koraaldiertjies se huise tussen ons tone.

Ons het middagete by African BBQ geëet. Die restaurant word deur ’n Kanadese vrou en haar Zambiese man, Teddy, bedryf. Sy groot droom was altyd om vir ’n Westerse sokkerklub te speel, maar hy is reeds 31 en sy droom lê nog net in sy oë.

Teddy se ouers het hom gedwing om kollege toe te gaan in Zambië, maar na ’n paar weke het hy weggeloop Tanzanië toe om sokker te gaan speel. Hy’t glo vir twee weke in die kommentatorboks in die sokkerstadion in Dar es Salaam geslaap. Oor die jare het hy vir polisie- en tronkklubs gespeel, maar nooit die geleentheid gekry om Europa toe te gaan nie. Cindy, aan die ander kant, het vir van haar vriende kom kuier wat besig was met die laaste been van ’n wêreldtoer en vir Teddy deur hulle ontmoet. Hulle bly vir die afdgelope twee jaar in Paje en bedryf die restaurant. Sy’t hom gevra om sy dreads af te skeer toe sy hoor dat sy swanger is en sy’s in Mei verlede jaar terug Kanada toe om geboorte te skenk aan hulle seun, Abraham. Hy het twee weke gelede sy eerste treë gegee. Hulle beplan om volgende jaar saam Amerika toe te gaan sodat Teddy kan probeer om vir ’n klub daar te speel. (Gelukkig sê sy ID dat hy net 26 jaar oud is, wat beteken dat hy glo ’n goeie vier jaar oor het voor hy amptelik te oud sal wees om professioneel sokker te speel.)

Het vanmiddag vir Pa en Ma gebel. Ek mis my huis en die liefde wat ek so onvoorwaardelik daar ontvang. Ons het die hele middag op die strand deurgebring en ek het van Virginia Woolf se kortverhale gelees. Haar sensitiwiteit vir die lukraakheid van opeenvolgenende gedagtes is verstommend en haar gedetailleerde beskrywings van plante en diere is pragtig. Op pad terug het ek ’n vaalwit gecko so groot soos my hand gesien. Ons het pynappelskywe geëet waarna ons die Arabella pinotage (die laaste van my bottels wyn) langs die vuur leeggedrink het. Veronique was weer daar gewees en dit lyk of sy hier is omdat sy noodwendig hier wil wees nie, maar omdat sy emfaties nie in Frankryk wil wees nie. As sy dans, kan ’n mens sien dat sy in ’n konserwatiewe gemeenskap grootgeword het. Haar heupe maak tentatiewe bewegings en haar arms hang onseker langs haar sye. Sy is ’n ketting mentholroker.

Yoli het te veel gedrink en het vroeg gaan inkruip, terwyl Chaggi, Veronique, Osman en ek na die local Vuvuzela klub toe gery het. Daar was seker omtrent 200 mense en die musiek was fantasties. Ek het rustig gevoel tussen die ander Afrikane op die dansvloer. Vuvuzela is sekerlik die Sodom in hierdie streng Moslemgemeenskap en ek dink dat die bar aanvanklik as ’n toeriste-uithangplek ontstaan het. Die mense wat deesdae soontoe gaan, is egter locals – die invloed van toerisme op die gemeenskappe in Zanzibar is orals merkbaar.

20 Junie 2011

'n Maandagmiddag in Bwejuu

Domino’s na ontbyt gespeel en vir ure lank op die strand gelê soos dit goeie toeriste betaam. Smoothies gedrink. In hangmatte gedut en gelees. Dit alles terwyl mans visvang, vrouens hul seewierbeddings opknap, kinders kastele op die strand bou en strandverkopers agter geld aanskarrel. Ek het ’n Zanzibar-pizza vir aandete bestel en ons het oor interrassige verhoudings in Suid-Afrika gesels. Die sekelmaan het soos ’n dhow tussen die sterre gevaar.

Drie Amerikaanse meisies het ons by Mustapha’s ingewag. Ek en Moira het omtrent presies dieselfde voorkeure en afkeure in kontemporêre musiek. Ons het saam gelag oor hoe “Friday night” en die spektakel daaraan verbonde ’n paradigmatiese voorbeeld van Amerikaanse kultuur dien. Moira het ’n tattoo op haar bors wat Fragile lees. Sy kom van ’n klein dorpie in Nebraska af en was ’n eenkantkind op skool gewees.

Ek en Ali (een van die rastas wat help om Mustapha’s te bedryf) het baklei oor wat dit beteken om ’n African te wees. Dis nie die kleur van ’n mens se vel nie, sê Ali. Maar hy sê ook dat ek nie ’n African is bloot omdat my voorvaders 300 jaar lank al in die Suide van Afrika doodgaan nie. Nou wat kenmerk Afrikane? pleit ek. Ali is ontduikend en hou geografiese voorwaardes voor: ’n Mens moet van Wes, Oos of Sentraal-Afrika afkomstig wees, sê hy. Ons is altwee moeggepraat en besluit om eerder op die Bao te konsentreer wat Ali en Chaggi begin speel het – ek probeer om uit te vis wat die reëls is, maar hulle slim hande beweeg te vinnig heen en weer oor die bord vir my om die spel te volg. Miskien sal ek tog eendag kan saamspeel, solank my hande net nie dink dat hulle vooraf weet wat om te doen nie.

21 Junie 2011

Deur die dorpie en die reën gestap om ’n dalladalla op die teerpad te kry om ons terug Stone Town toe te vat. Weer by Annex of Abdullah ingeboek vir ons laaste aand in Zanzibar, waarna ons films by ZIFF (die Zanzibar Internasionale Filmfees) gaan kyk het. Togetherness Supreme, ’n film oor die politieke onluste in Kenia in 2007, het my diep geraak. ’n Dokumentêr oor Karibiese identiteit en die mate waartoe Karabiners hulself as Afrikane kan/moet beskou het my weer oor my eie situasie laat dink. Is ek Europees bloot omdat my voorvaders van daar kom, nes sommige Karibiërs beweer dat hulle Afrikane is omdat hulle voorvaders in Afrika gebore is? Of is ek ’n Afrikaan? Is dit eens moontlik vir ’n mzungu om ’n Afrikaan te wees, ongeag wat Ali gisteraand oor velkleur gesê het?

Later die middag het ons twee Ugandese filmmakers ontmoet. Die maer een met ’n keps en ’n bril, Davidson, sê kortfilm Black Hill wys hierdie jaar by ZIFF en een van Ian se films was verlede jaar hier gewees. Hulle is so jonk soos ek en weet meer van Suid-Afrikaanse musiek as ek. Ons het tot vroegoggend saamgekuier – my lyf was lamgedans. Ons het saam gelag vir die toeriste se stokkerige danspassies.

22 Junie 2011

Ons het weer ’n paar ZIFF flieks gaan kyk, onder andere ’n dokumentêr oor albinisme in Tanzanië en die lewensgevaar waarin baie albino’s hier verkeer omdat toordokters dikwels hul ledemate aan kliënte verkoop wat op soek is na geluk. Ek is baie bly dat ons weer vir Bah raakgeloop het – hy het geglimlag toe hy ons aan die ander kant van die straat sien staan en vir my sy verbruinde armband gegee wat hy al jare dra. Ons het op ’n ferry geklim en Zanzibar gegroet. Dar es Salaam het goud en bekend in die laatmiddagson gelê. Ek het die armband om my pols gevoel en besef wat alle gesoute reisigers lank reeds weet: die eintlike reis is om binnetoe te vaar, om nuwe dele van jouself te karteer.

11 Junie 2011

Vanoggend 01h30 in Dar es Salaam geland. Moes visums invul en elektroniese vingerafdrukke neem voor ek uiteindelik vir Yoli op die lughawe se stowwerige vloer kon omhels. Twee maande se ewenaarson het haar hare blondgesoen. Janet, een van die vele vriende wat Yoli die afgelope ruk in Arusha en Dar es Salaam gemaak het, het ons na haar ouerhuis in een van die voorstede gevat. Ek en Yoli het lank gelê en nuus uitruil voor ons uiteindelik omgekap het.

Ons het later vanoggend hibiskus-tee gedrink en hawermout met piesangskywe geëet. Ek en Dadi, Janet se hakkelende broer, het oor die geskiedenis van Kiswahili en Afrikaans gesels. Sawāḥil is glo die Arabiese woord vir kusbewoners. 30% van die taal is etimologies naverwant aan Arabies; meer as 50 miljoen mense se tonge klap in Swahili en dis ’n erkende voertaal van die AU. Op pad na die middestad ry ons verby verskeie geraamde afdrukke van Julius Nyerere. Dadi SMS en laat weet dat ek die vroeë 20ste eeuse skrywer Shabaan bin Robert se poësie in die hande moet probeer kry. Hy word allerweë beskou as een van die grootste Swahili skrywers en is die ekwivalent van onse poësie-pa Eugène Marais.

Julius Nyerere op 'n straathoek in Dar es Salaam

Mango’s, papajas, piesangs en kokosneute is orals in Dar te koop. Ek en Yoli het saam aan ’n kokosneut gedrink en die wit vlees met ons vingers uitgeëet. Sy praat wyd en syd met mense in basiese Swahili. Mense hanteer ons dadelik met vriendelike en verbaasde respek en laat ons tuis voel as hulle hoor ons kom van die suide af.

Na ons die stad te voet verken het, het ’n ferry ons na die ander kant van die baai geneem. Daar aangekom, neem ons toe ’n bajaji Kipepeo strand toe. Baie Europees. Die water was verfrissend na die stowwerige gesweet van die stad. Ons het lui op ons stoele gelê en lank gesels oor Tanzanië as postkolonie en in watter mate Suid-Afrika verskil van Tanzanië. Yoli het vir twee maande in Arusha as ’n vrywilliger gewerk en het al menige gesprekke met Tanzaniërs gehad. Sy’t genoem dat die geweld en woede wat nog altyd deel was van sosiale verhoudings in SA sedert Jan sy Hollandse skoentjie op die kus neergeplant het, grootliks afwesig is in Tanzanië. Tanzanië het slegs een amptelike taal en Nyerere se Afrika-sosialisme het die land ideologies, alhoewel miskien nie ekonomies nie, verenig na onafhanklikheid in 1963. Ons het ook oor die Weste se kwale geskinder en implisiet die idees in Krog se Begging to be black met Houllebecq se Atomised vergelyk – twee intense boeke wat ek onlangs gelees het en wat nog vlak in my agterkop lê.

12 Junie 2011

Vanoggend ’n daladala (die Oos-Afrikaanse ekwivalent van minibustaxi’s) Mwenge toe gevat en daarna vir twee ure in ’n bus gestaan om in Bagamoyo uit te kom, waarna ons per bajaji Kaole Ruïnes toe is. Om deur halwe huise en gebreekte kosyne te stap terwyl die son jou tot in ’n beswyming bak help om ’n 13de eeuse nedersetting te herverbeel, veral as ’n imam 100m verder besig is om te sing. Graf van ’n man en vrou gesien wat saam verdrink het. Sou hulle bene nog daar lê? Kaole is gebou uit koraal en skulpe, so die mure verweer patroonmatig.

Die Kaole ruïnes buite Bagamoyo

Hierna is ons na die oudste kerk in Oos-Afrika waar die Livingstone se lyk vir ’n nag vertoef het. Die eerste priester se huis is groter as die imposante Katolieke kerk wat aan die einde van ’n laning uitheemse bome gebou is. Die huidige priester se mansion staan vêrder af in die straat. ’n Orrelis is besig om “Jesus, o dink aan my” met elektroniese ritmes vir die aanddiens te oefen.

Ons het Victor buite die klooster ontmoet en saam na die Zawose-familie se huis gery. Yoli het hom by ’n musiekfees in Arusha in Mei raakgekuier. Dr. Zawose (Victor se pa) was vir jare lank die leier van die bekendste tradisionele Tanzaniese musiekgroep in die wêreld. Die patriarg is ’n paar jaar gelede oorlede, maar Victor en sy broers en halfbroers maak steeds musiek. Die Zawose-familie het regoor die wêreld getoer – verbleikte plakkate van hulle internasionale optredes is teen die stoepmure opgeplak.

Die familie het ’n paar hoenders en bokke in die jaart en is selfversorgend, soos baie ander Tanzaniërs. In die familie se halfklaar grasdakteater het Victor later oor die koste van opvoeding in Tanzanië gepraat. Dit kos slegs Tsh5000 (R25)/jaar vir publieke laerskole en Tsh100 000 (R500)/jaar vir publieke hoërskole en tog kan baie ouers nie bekostig om hulle kinders hoërskool toe te stuur nie. My skoolgelde by die Hoërskool Jim Fouché in Bloemfontein het R750/maand gekos.

Victor werk in ’n slaghuis in Dar es Salaam om genoeg geld te verdien en kom elke nou en dan huis toe om weer musiek saam met sy familie te maak. Victor loop en speel die hele tyd mbira en gloei as hy begin sing. Victor kan ook goed zeze speel en ek het sélf probeer tokkel, maar sonder veel sukses.

Vitcor kyk laggend toe terwyl ek probeer om zeze te speel

13 Junie 2011

Na ’n sessie by die internetkafee oorkant die straat (Warning: We respect your privacy. No pornographic websites, please) het ons vir Janet by haar werk – Radar Recruitment – gaan groet. Sy soek ander werk, want sy kan nie ’n bevordering kry nie omdat slegs Europeërs hoër poste mag beklee as die een wat sy op die oomblik het. Sy dink daaraan om Suid-Afrika toe te emigreer.

Ek het samoesas, mandazi (’n platterige vetkoekerige lekkerny) en lemoensap vir middagete gehad waarna ons moes hol om betyds te wees vir die Flying Seahorse Ferry. Daar was nie meer sitplekke oor nie, so ons het ’n nes in die een hoek met ons tasse en sakke gemaak en soos sardientjies probeer slaap op die drie-uur lange rit Stone Town toe. Dis die eerste keer dat ek water sien wat werklik turkooishelder is. Dhows het heeltyd verbygevaar en vissers het hul vangste op die wit strande uitgelê. Op die hawe het ons vir Bah (aka Deutsche Welle, oftewel die naam van die Duitse internasionale uitsaaikorporasie) ontmoet. Sy gesig is jonk, maar sy hande verraai dekades se werk. Hy besit ’n plaas in die Zanzibari binneland en is net arm as jy rykdom in terme van dollars meet, sê hy. Na ’n rondwandeling deur die labirint van die smal strate het ons by Mercury Bar op die strand ’n baie duur Savanna Dry gedrink. Die bar is na Freddie vernoem, wat hier in Stone Town gebore is.

'n Dhow op pad Stone Town toe

Bah het ons weer seweuur ontmoet en saam met ons by Lukmaan geëet – ’n goedkoop local bymekaarkomplek – waarna ons saam ’n Stellenbosse Cabernet Sauvignon klaargemaak het en ’n sandkasteel probeer bou het. In gebroke Engels het Bah ons laat verstaan dat hy toeriste baie goed ken en hulle kan manipuleer. Hy ken die eb en vloei van buitelanders deur die jaar en weet wat Amerikaners in die dorpie kom soek en hoe maklik hulle geld verkwis. Hulle’s lekker vet, sê hy. Later is ons Forodhani Vismark toe waar locals en toeriste elke aand die dag se vangste geniet. Suikerrietsap en inkvis proe verbasend goed saam. Na ons vir Bah gegroet het, het ons met Rohit van New Delhi aan die gesels geraak. Sy pa het 23 jaar lank in Suid-Afrika gewerk en hy help hom op die oomblik om ’n winkel in Stone Town te bedryf. Hy is gek na AB de Villiers se kolfstyl en weet meer van die Proteas as ek. Hy het uittreksels uit sy gunsteling Bollywood-flieks vir ons op sy selfoon gespeel. Later het ons in ’n klomp jongelinge op die strand vasgeloop en tot laat gesels. Die een toeris, ’n Italiaanse Switser, het een of ander grap oor die “Bushmen” in Tanzanië gemaak na hy homself aan my en Yolande voorgestel het. Hy begin volgende jaar met sy articles en wil graag eendag vir menseregte in ’n hof veg. Gmpf.

Yolande het nou net in haar slaap gemompel. Iemand wou iets aan haar doen, want sy het haar gesig met haar arms toegegooi en haar stem was hoog en benoud. Die maan is amper vol vanaand en die strate is tjoepstil; ons waaier klête-klête-klêng.

14 Junie 2011

Ons is vandag na die ou slawemark toe – ’n Anglikaanse katedraal staan deesdae bo-oor die ou mark: Die bevryde slawe is eers gedoop en daarna ingespan om die gebou op te rig. ’n Sweedse beeldhouer het ’n monument vir al die Oos-Afrika slawe opgerig wat oor die eeue heen gewelddadig uit hul gemeenskappe verwyder is en na die Midde-Ooste en die Amerikas afgeskeep is. Die slawe is uitgehonger en met min suurstof in ondergrondse selle aangehou om sodoende die “swakkes” uit te dun. Hierna is hulle gemartel – hoe minder die slaaf gehuil het, hoe meer geld was hy werd.

Een van die selle waar slawe aangehou is voor hulle opgeveil is

Die bevryding van slawe en die totstandkoming van die Christendom in Oos-Afrika het gelyktydig plaasgevind: Jesus het hulle bevry net soos die mzungu’s hulle bevry het van die Arabiese slawehandel. Slawehandel is amptelik in 1873 met behulp van Livingstone en Edward Steere (die eerste priester en opsigter van die oprigting van die katedraal) se appèl tot die Britse hof afgeskaf, alhoewel slawe tot in die 20ste eeu onwettig in grotte aangehou en vandaar opgeveil is.

Rooi marmer is ingevoer uit Italië vir die kerk se vloere (om die bloedvergieting tydens slawerny te verteenwoordig) en twaalf marmerkolomme (om die twaalf dissipels te simboliseer). Die argitek is vort Europa toe en het geskok besef dat die kolomme verkeerdom geïnstalleer is toe hy uiteindelik weer in Zanzibar aankom. Die kerk se vensters toon duidelike Islamitiese invloede en die voordeur is afkomstig uit Arabië. Steere is op die presiese plek begrawe waar die podium was waar slawe opgeveil is, terwyl Livingstone in Westminster Abbey lê. Livngstone hart is tóg in Zambië in ooreenstemming sy testament begrawe, maar die boom wat sy orgaangraf gemerk het, is gebruik om die houtkruis in die kerk te maak.

Later het ons vir Daniel en Giovanni, twee argitektuurstudente van Bologne, ontmoet. Giovanni is besig met ’n projek in ’n klein nedersetting buite Dar waar hy ’n hospitaal en ’n skool ontwerp het.

Na middagete en ’n vinnige draai by ZIFF (die Zanzibar Internasionale Filmfees) se kantore het ek en Yoli ons eie rigtings gekies om in te vaar. Ek het verskeie kere by dieselfde deure verbygestap. Om elke hoek speel seuns touchers en klink die geskinder van vrouens uit vensters. Ou mans rook saam Portsman’s op stoepies en kraaie sit en bak op kragdrade.

'n Straat in Stone Town

Om agtuur het ons vir Valentine, ’n Johannesburger en vrywilliger by ZIFF, by Livingstone’s Pub . Sy’s ’n vreeslike slick city girl en ’n drama queen, maar ons het bitter lekker saam op Mafikizolo gedans. Ons is almal saam Forodhani toe vir aandete en het daar vir Lilian, een van Valentine se Tanzaniese vriendinne, raakgeloop. Die eensame Rohit was weer daar met sy selfoon en sy gebrekkige Engels. Yolande het later opgemerk hoe vreemd ons groepie vir die locals moes voorkom: Lilian het ’n perverse boemelaar met ’n skêr gedreig en hom met ’n leerbelt op sy rug bygekom. Valentine was glo “terribly fatigued” gewees, maar het vyf minute later ’n tweejarige al skreeuend rondgejaag: “Ah, she’s so cute!” Rohit het eers selfoonfoto’s van Krishna vir ons gewys, waarna hy daarop aangedring het dat Maria met stralekrans ons godin is: “Krishna, my god. You, Maria.” Yoli, aan die ander kant, was stil en kwaad vir my omdat ek al die vis verorber het sonder om te deel en ek was dikbek omdat sy gatvol was.

15 Junie 2011

Hierdie plek maak my rustig – tyd is baie minder gereguleerd hier. Yoli het gisteraand vertel van jongmense wat sy in Arusha ontmoet wat nie ’n idee het of hulle 21 of 25 jaar oud is nie omdat hulle nooit ’n geboortesertifikaat gekry het nie. Ons het eers tienuur opgestaan en ’n deel van Stone Town gaan verken waar daar bykans geen toeriste is nie. Ons ontmoet ’n Indiese visserman tussen winkels en hy bied vriendelik aan om Yolande te wys waar sy ’n juwelierswinkel kan kry wat silwer oorbelle verkoop. Terwyl sy verskeies aan probeer, vertel Bashir (die visserman) my vertel hoe sy hart gaan staan het toe hy een middag op sy vrou en ’n ander man in hulle bed afkom. Dit was ’n gereëlde huwelik en hulle was nooit regtig lief vir mekaar nie. Hy druk sy hand teen my bors terwyl ek in sy swaksiende oë kyk. Sy wenkbroue is lank en sy baard is in grys gedoop. Hy het sy dogtertjie en sy klere gevat en haar by sy ma in Dar es Salaam gaan aflaai sodat iemand na haar kan omsien. Hy sê hy wil eendag by sy dogtertjie in Dar gaan bly en daar ’n nuwe vrou ontmoet vir wie hy regtig lief is. Sy been is mank omdat hy ’n boot onderdeel daarop laat val het, maar hy kan dit nie bekostig om ’n dokter te gaan sien nie.

Om eenuur het ons ’n daladala Nungwi toe gevat en lekker opmekaar gesit. Die dak was vol goedere en tasse gepak en die kondukteur was ongeskik met almal gewees – hy’t al die passasiers byname gegee en ons was natuurlik die twee “mzungu’s”. Ons het in Baraka ingeboek en ons name by Jessica, die Duitse skuba-instrukteur, gaan opgee om môre by Mnemba te gaan duik. Vanaand het ons weer in die twee Italiaanse argitekte vasgeloop en saam hulle by ’n local bar gaan drink. ’n Ander Italianer (bles en boep inkluis) het ’n kring Zanzibari meisies om hom gehad. Die Italianer het na my gewys, waarna een van hulle met my kom flirt het deur Swahili in my oor te fluister. Sy het die mooiste oorbelle aangehad en haar stem was sag teen my oor. Die teenstrydigheid tussen haar sagte woorde en haar dooie oë het my egter goed laat verstaan dat sy probeer om haarself aan my te verkoop. Toe ek hapana ahsante sê, het haar hande stilgeword. Sy het moeg weggeloop om by iemand anders te gaan aanlê.

16 Junie 2011

Jeugdag. Vandag presies ’n jaar gelede was ek in Bloemcare en die wêreldbeker was goed op dreef. Ek het nie toe gedink dat ek die krag en moed sou hê om vandag in een van die beste duikplekke in die wêreld te gaan skuba nie. Ons het saam met Zanzibar Watersports op ’n enjin-aangedrewe dhow na die Mnemba atol aan die oostekant van die eiland gevaar. Orals om ons was Zanzibari’s besig om kos uit die see te haal. Vrouens het die vlak seegras gefynkam vir seekatte, krappe en ander seediertjies, terwyl die mans hul nette oopgegooi het op soek na vis. Lokvalle het kreef versamel terwyl hul eienaars agteroor in dhows gelê het om die groeiende reënwolke te aanskou. Na ’n twee-uur lange tog het ons uiteindelik die atol bereik. Die water is helder turkoois en ’n paar dolfyne steek hul vinne bo die water uit. Ek het glo lekker diep afgedwaal tydens my eerste duik. Ek het nie geweet waar om te kyk nie: veelkleurige skole het oral om ons rondgeswem. Ons het glo, onder andere, engelvisse, klipvisse, snellervisse, geel snappers, papegaaivisse en pypvisse gesien. Ek het na so ’n halfuur onder die water op ’n plastiekonderdeel van my mondstuk verstik nadat ek dit te styf vasgebyt het. Ek was te diep om tot op die oppervlak te swem en het die stuk plastiek maar sukkel-sukkel ingesluk.

Ons het ’n welkome middagete op die boot geniet en die twee Johannesburgers wat saam met ons geduik het se oë het gesing van plesier terwyl hulle ons vertel dat hulle nog nooit so ’n groot konsentrasie en diversiteit van seelewe gesien het nie. Ek wens ek het meer van die verskillende kreature onder die water geweet. ’n Sesstuk Kanadese meisies, wat die dhow met ons gedeel het, het gaan snorkel en almal was lekker seesiek gewees. Hulle het een na die ander opgesteun, opgegooi en weer kreunend gaan lê.

Ons tweede duik was selfs meer opwindend as die eerste een: Ons het ’n groot paling en twee seeskilpaaie gesien. Daar was ook plaatkoraal wat vir hektaars in alle rigtings gestrek het en verskeie nuuskierige hansworsvisspesies het uit hul koraalhuisies vir ons geloer. In ’n stadium het ek op my rug gaan lê en opgekyk – honderde vreedsame silhouette het oor die son geswem terwyl my asemborrels soos jellievisse na bo dryf.

'n Vrou in Nungwi neem 'n blaaskans van haar werk

Teen sononder was ons terug in Nungwi en my esofagus was nie baie beïndruk met die stuk plastiek wat steeds in my keel vasgesit het nie. Ek het ’n bietjie gaan slaap en later met ’n vreeslike seer keel opgestaan. Die duikinstrukteur het ’n dokter gebel wat aanbeveel het dat ek drie eetlepels sout in water oplos en drink sodat ek kan opgooi. Ons almal het gedink dis moer snaaks, maar die volgende 15 minute was baie onaangenaam soos my lyf desperaat probeer het om van die oormaat sout ontslae te raak. Helaas kon ek nie die plastiek met my blinde, soekende vingers vasknyp nie. Ek het natgesweet en uitgeput aan die slaap geraak.

Dis nou eenuur in die oggend en ek voel reeds beter. Ek dink ek het die plastiek in my slaap afgesluk gekry en hy geniet die groter ruimte wat my dermkanaal hom bied. Hoop maar dat ek môre goed genoeg voel om weer te kan duik. Ek stap strand toe en gesels met drie Masai van Arusha. Hulleis in hulle kenmerkende komberse geklee (die toeriste laaik dit glo) en hou elk ’n Kilimanjaro-bier vas. Hulle Engels is skaars beter as my Kiswahili, alhoewel ek vermoed dat die alkohol ook ’n inhiberende effek op hul tonge het, so die gesprek sukkel maar. Abdul, Moses en Lazer se werk is om die strand veilig te hou vir toeriste wat in die klein oggendure na hulle beddens toe terugstrompel. “This, our mountain,” sê Abdul na ’n lang stilte en wys na die plakker op die bierbottel, “our mountain.” Die golwe breek op die donker sand.

Professor Du Plooy se gebruik van Mahler se vyfde simfonie as ’n paradigmatiese voorbeeld van die tipe denke wat sy voorstaan spreek boekdele oor haar verstaan van die teenswoordige oomblik. Sy beweer dat daar ’n gebrek is “aan die vermoë om ‘volgehoue’ en gedrae te dink, te wag vir die regte laaste noot, vir die uitgestelde maar absolute voltooiing”. Dit wil voorkom of sy meen dat regte-egte kennisverkryging ’n soort ontginningsproses is waardeur jy stelselmatig dieper delf om sodoende nader aan een of ander geborge diamant-waarheid te beweeg. Hierdie siening van denke as ’n soort skagmynekspedisie is ’n redelik Romantiese een en verraai ook ’n teleologiese verstaan van denke: Ons dink om ’n bestemming te bereik, om ’n absolute waarheid raak te boor.

Hierdie soort epistemologie is nie noodwendig uitgedien nie, maar ek dink tog dat dit broodnodig is om weer te gaan dink oor die bevoorregting van hierdie soort denke bo ’n soort epistemologie van hyperlinking wat danksy die inligtingsontploffing naby die einde van die vorige eeu ontstaan het.

Vir dié van ons wat nooit skooltake aangepak het sonder om die internet te raadpleeg nie, is kennisverkryging van kleins af eerder iets wat soos ’n oopgroefmyn as ’n skagmyn funksioneer: Ons dek ’n veel wyer oppervlak en glo dat jy hierdeur net so baie diamante kan opspoor. Ons sien onsself eerder as wêreldwye handelaars in kennis as outonomiese kontemplatiewe individue. Ons is losgemaak uit ons gelokaliseerde kennis en ons bevind ons in ’n netwerk van veelvoudige kennisse. Ons is ingebed in die wêreldwye eb en vloei van inligting.

Ek is dit eens met Du Plooy dat jongmense die vermoë verloor het om “soos Mahler te dink”, maar dit beteken nie dat ons glad nie meer kan dink nie. Ons omgang met idees verskil bloot radikaal van mense wat ouer is as die internet en hierdie verskil is duidelik sigbaar in kulturele verskynsels soos rap en culture jamming (alhoewel culture jamming, of sogenaamde “guerilla semiotics” reeds voor die kommersialisering van die internet ontstaan het) en internetgebruike soos hyperlinking en gerekenaariseerde kennisenjins soos WolframAlpha. Alhoewel sommige mense dalk dink dat hyperlinking niks meer as ’n blote tydverdryf is nie, dink ek dat dit veel eerder ’n vorm van verkennende denke is. Om te swerf van een webwerf na ’n ander is om ’n kopreis te onderneem. Toegegee, dit kan baie maklik in ’n soort virtuele kontikitoer ontaard, maar hierdie reise het ook dikwels verbysterende ontdekkings tot gevolg.

Ek stem ook nie saam met Du Plooy se siening dat mense deesdae nie toelaat “dat die lewe deur allerlei diepliggende betekenisse (soos dié wat in gedigte versteek word) verswaar of gekompliseer word nie.” Hierdie ingesteldheid teenoor “dieperliggende betekenisse” is glo simptomaties van ons globale verbruikerskultuur en die gepaardgaande gejaag na wind. Ek dink egter dat baie jongmense baie goed verstaan hoe die verbruikerskultuur besig is om met ons koppe te smokkel. Ons verstaan hoe die taal van bemarking werk. Ons is van kleins af al blootgestel aan die feit dat “tekens” ingespan word om hul referent(e) aantrekliker of anders te laat voorkom as wat dit regtig is.

Ek onthou hoe ek as tiener dikwels tydens middagete voor die televisie gesit en infomercials kyk het – nie omdat ek my kop met gemors wou volstop nie, maar omdat dit my gefassineer het hoe mense produkte bemark. Deur infomercials te kyk, leer jy ook hoe die retorika funksioneer; jy sien hoe taal gebruik word om onderliggende begeertes te beïnvloed, om die werklikheid in neon-kleure oor te verf. Ons is goed opgevoed in die kuns van oorreding en om hierdie rede is ons van kindsdag af hiperbewus van taal as ’n kragtige tekensisteem wat voortdurend besig is om ons sensoriese ervaring te beïnvloed.

Ons verstaan baie goed hoe tekens gebruik word om versteekte intensies te insinueer sonder om dit te sê. Showing, not telling, soos die skryfskool-truïsme lui. Beteken dit dan dat advertensies en poësie dieselfde soort handelinge met tekens verrig? Sowel die een as die ander gebruik tog signifiers om sogenaamde “dieper betekenisse” oor te dra, betekenisse wat nie op die oppervlak teenwoordig is nie. Sowel billboards as gedigte probeer om die werklikheid te beskryf/oop te skryf/ toe te skryf. Vir maatskappye gaan dit egter oor winste, terwyl digters (so hoop ek) probeer om dit wat om hulle aangaan, verbysterend te vertaal. Omdat ons van kleins af bewus is van die tekenspel wat die media met ons speel, het ons ook ’n voorliefde vir taalverskynsels soos woordspelings, klankeffekte, herhaling en akrobatiese woordtoertjies.

Hierdie ingesteldheid teenoor taal verklaar deels waarom baie Afrikaanse jongmense mal is oor iemand soos Jack Parow. Parow is duidelik besig om met signifiers te juggle. Sy goëlery sluit nie net verbale verwysings na kultuurobjekte in nie, maar betrek ook visuele tekens soos klere en musiekvideo’s om die huidige kulturele klimaat te beskryf en te satiriseer:

Jy’s ou nuus, ek kom met rou beats
Jy lê en wag, ek gaan soek iets
Jy’s ice tea, ek’s witblits
Jy’s lite bier, ek’s spirits
Jy’s die ou met die new fresh look
Ek’s die ou met die Pep Stores broek
Ek watch jou, jy koekeloer oukes
jy forward nog Vernon Koekemoer jokes
Ek’s fantasties, jy’s spasties
Ek vat aan poppies, jy raak aan klein kids
Jy’s Tim Voster, ek’s Chris Edwards
Jy’s innie bosse, ek rol innie vet shit
Jy’s boring soos liedjies ommie kampvuur
my styl slick sneak suutjies soos ’n vampier
jou styl kak sag soos ’n pink marshmallow
meisies skree vir net “one night in parow”

© Jack Parow. Uittreksel uit “Cooler as ekke”.

Ek dink dat Henry Louis Gates Jr. se bespreking van die term “signifyin(g)” ons kan help om verder sin te maak van wat Jack Parow besig is om te doen. In “The Signifyin(g) Monkey” wys Gates hoe African American taalgebruik juis meer ingestel is op die akoestiese signifier en maniere om dit te manipuleer met behulp van die ritme en kadense van taal. Annel Pieterse skryf in ’n onlangse e-pos die volgende oor wat Gates met “signifyin(g)” bedoel:

Hy wys hoe slawe teenstrydige form gebruik het om content te verdoesel, hoe hulle kodes uit[ge]werk [het] om inligting aan mekaar oor te dra, baie soos wat Achille Mbembe wys dat dieselfde tipe ding in African cultural forms gebeur in sy ‘On the Postcolony’.

As voorbeeld van “signifyin(g)” bespreek Gates die woordspeletjie dozens: “Black people play dozens like white people bly scrabble”. Basies kom dozens daarop neer dat twee spelers kyk wie mekaar die lelikste kan slegsê, kan “uithaal”. Ek vermoed dat Jack Parow se “Cooler as ekke” ’n prototipe van ’n Afrikaanse dozens is en dat ons toenemend meer voorbeelde hiervan in Afrikaans gaan sien. Dozens is ’n manier waarop jou identiteit voortdurend gekontesteer word – jy word voortdurend uitgedaag om jouself te herkonseptualiseer. Hierom dink ek dat mense soos Jack Parow belangrike bydraes maak om ’n kultuur te satiriseer en te herverbeel wat ongemaklik probeer nesskop tussen ’n globale verbruikerskultuur en ’n uitgediende, problematiese Afrikanerkultuur. Die Antwoord, Bittereinder en Olinosterfant speel soortgelyke tekenspeletjies in hul musiek. Die punt wat ek probeer maak, is dat ons jongelinge nie onsensitief teenoor gesofistikeerde aanwendings van taal staan nie, maar dat ons met ’n heel ander ingesteldheid na taal kyk as die generasies voor ons. Hierdie kunstenaars is presies die tipe mense waarna Du Plooy op soek is: jongmense wat deur inligting kan “sif en [dit kan] uitsoek en herrangskik sodat daar ook iets nuuts kan kom, al is dit [“]net[”] ’n kreatiewe rekonfigurasie”.

“Alles, ook mense, is wat jy sien, mense hanteer wat hulle sien,” meen Du Plooy. Baie van die jongmense wat ek ken, verstaan egter (ten minste implisiet) hoe rekenaarkode werk, naamlik dat daar een of ander onsigbare logika aan die werk is wat alle rekenaaraktiwiteit fundeer. Hoewel ons almal nie noodwendig die sintaksis van hierdie taal verstaan nie, weet ons steeds dat daar een of ander vorm van gekoördineerde kommunikasie agter die skerm aangaan: Ons is dus nie volslae onbewus van enigiets buiten die skerm nie. In ’n onlangse blog bespreek Daniel Roux rekenaartaal en die moontlike interaksie tussen die logika van rekenaartaal en die logika van sosialisering, ’n strukturalistiese benadering wat help om sin te maak van ’n sosiale fenomeen soos Facebook. Roux blameer ook die akademie vir die gebrek aan gesofistikeerde navorsing oor die manier waarop inligtingsnetwerke besig is om ons sosiale netwerke te beïnvloed en vice versa.

Ek is nie besig om te beweer dat alles goed en wel is nie. Ons lewe in ’n tyd met verskeie psigoses, iets waarvoor ons seker grootliks laat-kapitalisme kan blameer. My punt is net dat ons darem nie hande in die hare hoef te staan terwyl ons die verbrokkeling van kritiese engagement betreur nie. Ons het met die opkoms van die internet ’n tydruimtelike kopskuif betree en ons het pas begin om sin te maak van die maniere waarop hierdie kopskuif besig is om ons konsepsie van onsself en van die wêreld te verander. Wees ons tog genadig, ons probeer sin maak van ’n erg deurmekaar en komplekse wêreld.

#

My dank aan Annel Pieterse en Marius Swart wat gehelp het met die konseptualisering en redigering van my bloginskrywing.

Ek en my vriende het die afgelope ruk vreeslik gal gebraak rondom bottels wyn oor die onwilligheid van die meeste van ons medestudente om oor warm onderwerpe te debatteer. Dink byvoorbeeld aan studente se onwilligheid om oor rasseverhoudings in vakke soos Engels, Geskiedenis en Sosiologie te praat. Hierdie onwilligheid gaan dikwels met apatie en onkundigheid gepaard, alhoewel sommige studente ook geïrriteerd is met die wyse waarop hulle gedwing word om op ’n hiper-teoretiese manier oor onderwerpe soos ras, gender en klas te besin. Ek het self ook al op hierdie einste blog beswaar hierteen gemaak. Verder dien ons komplekse onlangse geskiedenis dikwels as ’n buffer vir die openbare bespreking van kontroversiële onderwerpe omdat apartheid ’n stilblykultuur (veral onder Afrikaanssprekendes) gekweek het.

Een van my vriende, Lweendo Hamukoma, deel my irritasie met die dikwels abstrakte hantering van ras as een of ander binêre Derrideaanse hiërargie en daarom het ek die storie wat sy my nou die dag in die trein op pad Kalkbaai toe vertel het aangrypend gevind. Sy was in ’n sosiologieklas op Rhodes waar die studente gevra is om persoonlike verhale oor rasseverhoudings met mekaar te deel. Lweendo vertel toe dat ’n Indiërmeisie gepraat het oor die swart vriendin met wie sy ’n koshuiskamer gedeel het. Die swart vriendin het die Indiërmeisie glo gevra om haar hare te kam, en die Indiërmeisie het vertel hoe sy, borsel in die hand, skielik besef het dat sy nog nooit aan ’n swart persoon se hare gevat het nie. Sy het ook onthou hoe haar ma haar altyd gewaarsku het oor hoe vuil swartmense se hare is, maar sy het haarself reggeruk en haar herinner dat sy lief is vir haar vriendin en versigtig haar hare begin kam. Later het sy die Jik onder die wasbak opgespoor en gehuil terwyl sy haar hande herhaaldelik met die Jik gewas het.

Ek en Lweendo praat toe oor die wydverspreide en diverse probleme wat steeds rondom rasseverhoudings bestaan en dat hierdie probleme aangevuur word omdat ons óf daaroor stilbly (dis mos makliker om te swyg as om jou eie vooroordele en onkundigheid bloot te lê), óf omdat ons dit in terme van dooie denkers se abstraksies probeer uitpluis. Wat ons nodig het, is ’n publieke platform waar studente vry en veilig voel om hul diepste vooroordele (of dit nou oor ras, gender, godsdiens of seksualiteit gaan) met hul medestudente te deel en openlik daaroor te gesels.

Lweendo se storie het my en Gina King (’n meestersgraadstudent in Geskiedenis) aangepor om met ’n weeklange, kampuswye veldtog vorendag te kom wat presies ten doel het om so ’n publieke platform te skep. Die voorgestelde week staan as MOJO-week bekend (’n akroniem vir Maak Oop Jou Oë) en ons beoog om die week aan die begin van volgende jaar te laat plaasvind. (Die onlangse afskaling van JOOL het ’n gunstige gaping geskep vir die implementering van MOJO-week en ons het reeds met verskeie studenteliggame besprekings gevoer en hul ondersteuning ontvang.)

MOJO se logo

Bykans twintig jaar na die eerste demokratiese verkiesing is dit hoog tyd om ons rol as studente in die nuwe Suid-Afrika te herevalueer. Die reënboognasie is toe nié so veelkleurig soos wat ons gehoop het nie en ons sit met ‘n hele reeks probleme wat ons sélf sal moet tekkel. Hierom is dit noodsaaklik om ’n kultuur van kritiese denke, sosiale bewustheid en verdraagsaamheid onder jong Suid-Afrikaners te kweek. Ons ontstellende gebrek aan belangstelling in die huidige politieke en sosiale klimaat noodsaak die mobilisering van studente sodat ons in kontemporêre kwessies kan engage.

Die doel van MOJO-week sal nie wees om studente in een of ander ideologiese rigting te dwing nie en ons het geen spesifieke agenda nie. Die idee is eerder om ’n kritiese bewustheid onder studente te kweek en geleenthede te skep waar ons kan leer om onsself beter te verstaan omdat ons die komplekse reeks emosies, ideale en opinies wat ons hier laat beland het, grondig bevraagteken het. Hopelik kan hierdie week ook dien as ’n katalisator vir die skep van ’n kampuskultuur wat verdraagsaamheid, aanvaarding en die waardering van verskille as ideale voorhou.

Daar is verskeie voorbeelde van onlangse kampusgebeure wat verraai dat Stellenbosch-studente oor die algemeen onverdraagsaam is teenoor diegene wat “afwyk” van die sosiale norm. Dink byvoorbeeld aan die persepsie van interrassige liefdesverhoudings (iets wat ek al aan my eie lyf gevoel het), die kampus se reaksie na Die Matie-studentekoerant se voorblad van twee soenende mans, die taaldebat, die onthutsende vraag oor of daar nog iets soos “Afrikaners” bestaan (’n vraag wat gereeld op musiekverhoë deur jong Afrikaanse musici gevra word), die dwingende gebrek aan omgewingsbewustheid en die verwonge persepsie van vrouestudente en heteronormatiewe manlikheid op kampus.

MOJO beweer nie dat ons hierdie probleme tjoef-tjaf kan oplos nie, maar ons wil die bul by die horings pak en kritiese gesprekvoering inisieer sodat Stellenbosch-studente ’n nuwe kampuskultuur kan skep wat deur oop dialoogvoering gekenmerk word. Die week sal uit vyf daglange onderwerpe bestaan, naamlik identiteit, seks en seksualiteit, ras, die omgewing en gender. Hierdie onderwerpe sal op verskeie manier aangespreek word, insluitende publieke lesings, werkswinkels, filmvertonings en die oprigting van seepkiste op die Rooiplein waar enigiemand sy/haar sê kan sê.

Ja, goed. Van hierdie idees klink dalk so ’n bietjie vergesog en naïef, maar as ons jongelinge nie goed probeer verander nie, wie sal? Ons kan nie meer stilbly en toekyk hoe historiese vooroordele geperpetueer word omdat niemand betekenisvol daaroor gesels nie. Hou asseblief duimvas dat ons die nodige finansiële ondersteuning en infrastruktuur sal bekom om MOJO-week meer as net ’n mooi idee te maak.

Ek en my pa het die afgelope Familiedag weer sy ouers se grafte besoek. Dit was reënerig en modderig – regte begrafnisweer. Bainsvlei het oop voor ons gelê. “Op helder dae kon ek die Krugersdrifdam van daardie koppie af sien blink,” wys my pa. Hy het hier tussen die koppies en die doringbome buite Bloemfontein grootgeword. Ek steek nog ‘n sigaret aan. “Oupa was mos al ‘n hoenderboer gewees op 16,” sê-vra ek. Ek vergeet altyd die stories, maar Pa gee nie om om hulle weer te vertel nie. “13. Toe jou oupagrootjie dood is, moes oupa Piet die plaaswerk oorneem. Hy’t skool gelos en ‘n hoenderboer in die Oos-Vrystaat geword. Jare later het hy sy matriek klaargeskryf, universiteit toe gegaan en jou ouma ontmoet.”

My oupa was later senator gewees en hy’t selfs sy lyf skrywer gehou. Ek het Fietsie, sy roman oor ‘n mossie, begin lees toe ek 13 was, maar nooit klaargemaak nie. Hy het van blokkiesraaisels gehou en te veel gerook. Hy’t die plot, waar my pa en sy vier broers grootgeword het, verkoop nadat hy gehoor het die longkanker is terminaal sodat my ouma vir haar ‘n plek in die stad kon koop. My oupa is dood toe my pa 22 jaar oud was – so oud soos ek vandag is. “Was dit nie sleg om die plot te verloor nie?” Dit vat ‘n rukkie voor my pa antwoord: “Nie een van die seuns wou boer nie en dit was veiliger vir Ma in die stad. Sy kon nie so alleen hier buite bly nie.”

As ek terugdink aan my ouma se huis in die stad dink ek altyd aan die reuk van houtskaafsels – Oupa Louis, haar tweede man, was ‘n skrynwerker. Hulle huis in Parfittlaan is vandag ‘n B&B. Ek onthou hoe Ouma Tina ons kinders eenkeer een sent belowe het vir elke tuinslak wat ons met sout kon doodmaak. “Die goed is ‘n plaag,” het sy hand voor die oë vanaf die rooi stoep gesê waar sy op ‘n riempiestoel gesit het. Ek onthou die vreemde mengsel van meegevoel en fassinasie terwyl ek die sterwende slakke dopgehou het. Die sout het al die vog uit hulle liggame getrek en hulle doppe het heen en weer gewieg soos hulle vir die dood probeer wegkruip het.

Ons staan voor die dubbele graf: Petrus Johannes Loock Odendaal (dis vreemd om jou eie volle name so geskryf te sien) en Christina Theron (née De Kock, voorheen Odendaal). Daar is onkruid in die blommegat aan my oupa se kant en die letters se verf is besig om af te dop. My pa sê ek moet die plantjie uittrek. Terwyl ek die klonte van die wortels afskud, wonder ek of van die molekules in die plantjie eens deel van my oupa was, of dieselfde stikstof in die plant eens gehelp het om my oupa aan die lewe te hou. Kilometers vêr maak wolke landerye nat. Ek vee die rooi grond aan my broekspype af terwyl my pa aanstap.

Hy gaan wys vir my die heldeakker: “Hulle het hierdie gebied met boompies afgesper sodat soldate wat op die grens geveg het apart begrawe kon word.” Maar daar is vars grafte tussen die enkele generaals en luitenante wat met die boompies vereer is: Katlehong, Mbuwa, Rasile – almal met handgeskrewe Psalm 23′s in Sesotho saam met blomme in plastiek toegedraai bo-op die heuweltjies. Een van die grafte staan nog oop – die begrafnis is seker môreoggend. Ek merk sardonies op dat daar te min mense in die oorlog dood is en te veel vandag doodgaan – dis seker hoekom hulle maar hier begin begrawe het.

Na die tyd gaan ry ons by die plot verby waar my pa grootgeword het – Harmonie. Die huis is omring met bome. Ek kan nie veel sien nie. “Toe dit destyds so gereën het, was daar altyd brulpaddas so groot soos rugbyballe hier in die pad.” My pa wys na waar bloekombome stil aan weerskante van die weggespoelde grondpad staan. Die son steek vir ‘n laaste keer sy kop tussen die wolke en die horison uit, voor ons saam met die aarde nag se kant toe draai. In die skemer sien ek hoe my pa se sigaretkooltjie in sy droewige brillense weerkaats.

*

Harmonie, distrik Bloemfontein

Die herkontoerde pad
trek ‘n snelstreep deur die ou kontrei.

Destyds is daar liefderyk omslagtig ingeloer
by hoewes onder denne en karee
(windpompe briek-briek teen ‘n nukkerige wind);
BAIE
STADIG
DEAD
SLOW
aangedoen by skool, kerk, kerkhof;
‘n slag ge-es, gebokspring oor Sopieshoogte
en ‘n laaste myl op die bordjie afgepyl:
HARMONIE
HOENDERBOERDERY.

Oftewel: ook blomboerdery, groente- en koelteboerdery …
Pa was ‘n man van dade:
Vier Sotho-gesinne moes hom dit help verrig.
Die buitekamers het hy lewenslustig bevolk met vyf
(helaas droomverlore)
seuns.

Langsaan was die mooi plaas Elim,
kompleet met blonde meisiemens.
En verder af: Stillewoning, Uitkyk, Vergesog …
adresse op die einders,
onder die woesteny van sterre en stiltes -
plasies op die rand van die niet.

Intussen is Pa tot daardie aarde bestel,
Harmonie tot drie maal toe verkoop,
die Sotho’s vort na plakkerstatte.

Ek en my broers
op soek na so ‘n droomadres
tussen al die êrense, en nêrens.

© Bernard Odendaal, 2007. Onbedoelde land.

Die meeste versaaktes eet berge sjokolade, drink bierriviere leeg of wandel doelloos in woude vol winkels rond om die brandbeeld van hul geliefde se gesig, die lenige hande, die soepel mond, uit hul kop te kry. Ander radeloses kies om iewers onder ’n boom te gaan sit en te lees. Te lees en te lees en te lees – totdat iemand iewers oor tyd- en taal- en ouderdomsgrense heen iets sê wat treurig in jou keel kom lê. Iets soos Phillip Larkin se “Love Again”:

Love again: wanking at ten past three
(Surely he’s taken her home by now?),
The bedroom hot as a bakery,
the drink gone dead, without showing how
to meet tomorrow, and afterwards,
and the usual pain, like dysentery.

Someone else feeling her breasts and cunt,
someone else drowned in that lash-wide stare,
and me supposed to be ignorant,
or find it funny, or not to care,
even … but why put it into words?
Isolate rather this element

That spreads through other lives like a tree
and sways them on in a sort of sense
and say why it never worked for me.
Something to do with violence
a long way back, and wrong rewards,
and arrogant eternity.

Ag, en ja, hy was ’n ou drek van ’n omie, maar hy kon gedigte skryf wat jou aan die strot gryp – veral as jy jou in ’n toestand van post-verhouding melankolie bevind. Ek vermoed in elk geval dat die terugkerende geteem van ’n versaakte (“hoekom het jy my verlaat?”) niks anders as narsistiese verontwaardiging is nie (“kan jy dan nie sien hoe awesome ek is nie?”). En alle narsiste (lees: digters) is tog gekke drekke, nie waar nie?

Want as jy eers met jouself opgeskeep sit, gaan jy vanselfsprekend vir jou woordspieëls maak om jou skete in al hulle objektiewe glorie te aanskou. Wys vir die ganse mensdom hoe opgeneuk jy is sodat hulle kan begryp hoekom jy so alléén is. Worstel met jou duiwels.
Kasty jouself. Eet minder, skryf meer.
Plaas jou kop op ’n blok of in ’n oond.
(Maak onsensitiewe verwysings na digters
wat werklik troubled was.)
Later, as jy afgekoel en opgevlam
en afgekoel en opgevlam en afgekoel het,
maak asof die een in die spieël
jou geliefde is en dra jou verse
van verloëning hardop aan die ander voor.
Bedel om vergifnis.
Stort jou ingewande uit.
Wees melodramaties.
Skryf hoërskoolpoësie.
Verbrand jou poëme.
Skryf poësie oor jou onvermoë
om poësie te skryf.
Post iets op Versindaba.
Klop jouself op die skouer.

Herhaal.

********

Meiose

Ek wil hierdie geleentheid graag gebruik
om jou DNS te bedank
vir sy pragtige self-vertalings,
die selle wat vergader
om jou te bou.

Vir die hoë konsentrasie melanien
wat jou oë spoelklippe maak,
die keratien wat hier
en daar haartjies kweek,
jou porieë wat bedwelmend
fluister, hul asems hoendervleis.

Laat ek dan ook sommer nou
jou bene bedank vir hulle ondersteuning –
sonder hulle sou jou spiere nie soos druiwe
in die wingerd van jou lyf kon hang nie;
en jou tendons, daardie onvolprese kabels,
wat jou bewegings glad laat geskied

en my snags laat wakker lê:
die ritme van jou stap,
die grammatika van jou vêr, vêr hande
en die wegdraai van jou gesig
soos die laaste reël van ’n gedig.

© Pieter Odendaal, April 2011.

Andrei Tarkovsky se Zerkalo, oftewel Mirror (1975)

Een van my dosente wat lekker behep is met psigoanalise en films het voorverlede jaar vir my Žižek se The pervert’s guide to cinema aanbeveel. Kyk, Žižek is heel van sy trollie af en spoeg sy woorde uit asof hulle onderdrukte drange is, maar hierdie dokumentêr het my aan ‘n hele paar fantastiese filmregisseurs bekendgestel, onder andere die Rus Andrei Tarkovsky. Ek het dadelik sy film Stalker (1979) in die hande gekry en was heeltemal versot op sy styl. Hy weier om in hierdie kitskostyd van ons sy films vir verorbering te verpak en skroom nie vir ellelange skote waar die kyker gedwing word om die beelde stadig soos gedigte te lees nie. Tarkovsky se films is tereg al dikwels met poësie vergelyk omdat hy dit regkry om die alledaagse met poëtiese volheid te investeer: ‘n Plas gemorste melk op ‘n houtvloer, die lig op ‘n geliefde se gesig, hangende wasgoed wat in die wind dans.

Sy mees eksperimentele film is sekerlik Zerkalo, oftewel Mirror (1975). Ek het hierdie vreemde en fantstiese film weer die afgelope naweek gekyk en alhoewel dit moeilik is om die film te beskryf, is Zerkalo amper iets soos die visuele ekwivalent van ‘n hermeties-epiese gedig (as so iets sin maak). Die film is ‘n droomagtige outobiografie, maar daar is nie werklik sprake van ‘n lineêre storielyn nie: Die film bestaan eerder uit nie-kronologiese episodes uit die regisseur se jeug wat vervleg is met beeldmateriaal van die ou Soviet Unie en die tweede wêreldoorlog. Zerkalo bied weerstand teen enige netjiese interpretasie en vra eerder vir ‘n bereidwilligheid om die beelde oor jou te laat spoel. Tarkovsky is so ‘n bietjie té gemoeid met die transendentale na my smaak, maar nietemin bly hy my gunsteling regisseur wat betref die gebruik van suggestie – hy sê nie vir ons wat hy wil sê nie, maar wys dit.

Oukei, dit klink als goed en wel, maar is Zerkalo nie maar net ‘n pretensieuse “kunsfliek” wat dit al te maklik maak vir die kyker om obskuriteit met diepsinnigheid te verwar nie? Van my vriende het dit ook al saam met my gekyk en dink wel so, maar ander voel, soos ek, dat die film dieselfde effek op hulle gehad het as Eliot se The Wasteland of Stevens se Sunday Morning. Beide hierdie tekste se grootste waarde lê myns insiens in die kragtige beelde wat hulle die een na die ander oproep – so ook met Zerkalo. Die beelde in Zerkalo het ‘n liggaamlike effek op my gehad: Ek het hoendervleis gekry, my hart het vinniger begin klop, en my hande het skielik warm geword. En as my liggaam iets te sê het, dan luister ek.

Tarkovsky se pa, Arseny Tarkovsky, was ‘n befaamde Russiese digter. Sy gedigte is liries en sy laaste reëls tref sekuur. Dit lyk my ‘n voorliefde vir beelde loop in die Tarkovskys se bloed. (Terloops, Arseny word dikwels na verwys as Marina Tsvetaeva se laaste liefde. Hy was Andrei se ma se eerste liefde.) Hieronder volg ‘n vertaling van ‘n vers van Arseny Tarkovsky wat sy seun in Zerkalo gebruik. Die toneel waarin dit voorkom, speel af wanneer die karakter wat die Ma speel, besef hoe onherroeplik alleen sy is noudat haar man (Andrei se pa) haar en haar kinders verlaat het.

First dates
Arseny Tarkovsky

Every moment that we were together
Was a celebration, like epiphany,
In all the world the two of us alone.
You were bolder, lighter than a bird’s wing,
Heady as vertigo you ran downstairs
Two steps at a time, and led me
Through damp lilac, into your domain
On the other side, beyond the mirror.

When night came I was granted favour,
The gates before the altar opened wide
And in the dark our nakedness was radiant
As slowly we reclined. And waking I would say,
“Blessings upon you!”
And knew my benediction was presumptuous:
You slept, the lilac stretched out from the table
To touch your eyelids with a universe of blue,
And you received the touch upon your eyelids
And they were still, and still your hand was warm.

Vibrant rivers lay inside the crystal,
Mountains loomed through smoke and oceans swarmed,
And you held a crystal sphere in your hands,
Seated on a throne you still slept,
And – God in heaven! – you belonged to me.

You awoke and you transfigured
The words that people utter every day,
And speech was filled to overflowing
With ringing power, and the word “you”
Discovered its new purport: it meant “king”.

Ordinary objects were at once transfigured,
Everything – the jug, the basin – when
Placed between us like a sentinel
Stood water, laminary and firm.
We were led, not knowing whither,
Like mirages before us there receded
Cities built by miracle,
Wild mint was laying itself beneath our feet,
Birds travelling by the same route as ourselves,
And in the river fishes swam upstream
And the sky unrolled itself before our eyes

And fate was following in our tracks
Like a madman with a razor in his hand.

© Vertaal deur Kitty Hunter-Blai.

Hulle verbind ons aan wat buite onsself is en knoop ons aan die wêreld vas. Breytenbach noem hulle iewers suiers wat ons anker aan wat om ons is. Ons sintuie is letterlik die tuie waarmee ons sin gee aan ons bewuste ervaring: Hulle transformeer reflekterende lig in sig, die heen en weer stuwings van lug in klank, opgeloste molekules in reuk en smaak en die aanraking van ‘n geliefde in gevoel. Dit is nie hedonisties om hulle te vier nie – om ons sintuie te prys is om ons menslikheid te bevestig.

Die afgelope paar weke het ek Diane Ackerman se A natural history of the senses gelees. Jy weet jy’s in vir ‘n treat as ‘n boek met die volgende paragraaf begin:

How sense-luscious the world is. In the summer, we can be decoyed out of bed by the sweet smell of the air soughing through our bedroom window. The sun playing across the tulle curtains gives them a moiré effect, and they seem to shudder with light. (Ackerman 1990: xv)

A natural history of the senses deur Diane Ackerman

In haar boek bespreek Ackerman elkeen van ons sintuie in fantastiese detail. Sy staan ‘n lywige hoofstuk aan elke sintuig af wat bestaan uit ‘n toeganklike bespreking van die biologiese werking van die betrokke sintuig, anekdotes van persoonlike sintuiglike ervarings, ‘n literêre oorsig oor sintuiglike motiewe in die werk van skrywers soos Proust, Keller, Baudelaire, Süskind en Shakespeare en antropologiese vertellings van die wyses waarop verskillende kulture hul sintuie verskillend aanwend.

Ackerman se prosa is deurweek van die poëtiese en ‘n viering van die sensuele*. Watter soort mens kry dit reg om so ‘n boek te skryf? Wel, volgens Ackerman se biografie is sy ‘n digter, vlieënier, naturalis, joernalis, essayis en ontdekker. Sy het haar Ph.D. in Engelse letterkunde onder Carl Sagan voltooi en het al verskeie boeke die lig laat sien. Vergun my tog om gedeeltes uit elkeen van die hoofstukke van A natural history of the senses aan te haal om Ackerman se poëtiese skryfstyl te illustreer:

Breaths come in pairs, except in two times in our lives – the beginning and the end. At birth, we inhale for the first time; at death, we exhale for the last. In between, through all the lather of one’s life, each breath passes air over our olfactory sites. Each day, we breath about 23 040 times and move around 438 cubic feet of air. It takes about five seconds to breathe – two seconds to inhale and three seconds to exhale – and, in that time, molecules of odor flood through our systems. Smells coat us, swirl around us, enter our bodies, emanate from us. We live in a constant wash of them (Smell, Ackerman 1990: 6-7).

Sex is the ultimate intimacy, the ultimate touching when, like two paramecia, we engulf each other. We play at devouring each other, digesting each other, we nurse on each other, drink each other’s fluids, actually get under each other’s skin. Kissing, we share breath, open the sealed fortresses of our body to our lover. We shelter under a warm net of kisses. We drink from the well of each other’s mouths. Setting out on a kiss caravan of the other’s body, we map the new terrain with our fingertips and lips, pausing at the oasis of a nipple, the hillock of a thigh, the backbone’s meandering riverbed (Touch, Ackerman 1990: 109).

Fighting the enemy, boredom, Romans staged all-night dinner parties and vied with one another in the creation of unusual and ingenious dishes. At one dinner a host served progressively smaller members of the food chain stuffed inside each other: Inside a calf, there was a pig, inside the pig a lamb, inside the lamb a chicken, inside the chicken a rabbit, inside the rabbit a dormouse, and so on. [...] Theme parties were popular, and might include a sort of treasure hunt, where guests who located the peacock brains or the flamingo tongues received a prize. Mechanical devices might lower acrobats from the ceiling along with the next course, or send in a plate of lamprey milt on an eel-shaped trolley. Slaves brought garlands of flowers to drape over the diners, and rubbed their bodies with perfumed unguents to relax them. The floor would be knee-deep in rose petals (Taste, Ackerman 1990: 144).

Terwyl sy gehoor bespreek, haal Ackerman die volgende gedeelte uit die digter David Wright se Deafness: a personal account aan:

Suppose it is a calm day, absolutely still, not a twig or leaf stirring. To me it will seem quiet as a tomb though hedgerows are full of noisy but invisible birds. Then comes a breath of air, enough to unsettle a leaf; I will see and hear that movement like an exclamation. The illusory soundlessness has been interrupted. I see, as if I heard, a visionary noise of the wind in a disturbance of foliage… Such non-sounds include the flight and movement of birds, even fish swimming in clear water or the tank of an aquarium. I take it that the flight of most birds, at least at a distance, must be silent… Yet it appears audible, each species creating a different “eye-music” from the nonchalant melancholy of seagulls to the staccato of fitting tits. (Wright in Ackerman 1990: 192)

Ackerman se essay “How to watch the sky” in die hoofstuk oor sig is meesleurend en getuig van iemand wat onbeheerbaar nuuskierig is en verwonderd staan teenoor die wêreld (soos dit enige goeie digter en wetenskaplike betaam). Haar essay begin as volg:

I am sitting at the edge of the continent, at Point Reyes National Seashore, the peninsula north of San Fransisco, where the land gives way to the thrall of the Pacific and the arching blue conundrum of the sky. When the cricket-whine, loud as a buzz saw, abruptly quits, only bird calls map the quiet codes of daylight. A hawk leans into nothingness, peeling a layer of flight from thin air (Ackerman 1990: 235).

Ek het onlangs ‘n baie interessante artikel oor die (skynbaar) onoorbrugbare afrgond tussen die natuurwetenskappe en die poësie gelees. Alhoewel die skrywer, Alison Deming, nie regtig nuwe idees kwytraak nie, bied sy artikel Poetry and Science: A view from the divide wel ‘n goeie oorsig oor die ooreenkomste en die verskille tussen hierdie twee ondersoekvelde. Diane Ackerman kry dit reg om moeiteloos van die een taal na die ander te beweeg. Shakespeare, Goethe en Donne kon ook Janusgesigte wees en in ons eie taal is TT Cloete seker die ooglopendste voorbeeld.

Dis altyd vir my vreemd as mense my ongelowig aankyk wanneer ek hulle vertel dat ek eers letterkunde gestudeer het en nou so ‘n bietjie in biologie rondsnuffel. Getuig al twee arenas nie van ‘n sekere soort ingesteldheid teenoor die wêreld nie? Ons is in elk geval almal wetenskaplikes en digters omdat ons almal weetgierig en nuuskierig is. Dis immers hierdie twee eienskappe wat ons in staat gestel het om in die bestek van 100 000 jaar die magtigste spesie op aarde te word. Volgende keer as iemand my vra “Is dit nie weird om nou biologie te swot nadat jy vir drie jaar stories en gedigte gelees het nie?” gaan ek hulle ‘n kopie van A natural history of the senses in die hand stop.

* Ackerman kan soms so ‘n bietjie indulgent of geaffekteerd voorkom, maar ek dink steeds dat die boek as ‘n geheel ‘n pragtige voorbeeld is van hoe ‘n mens die poësie wat dikwels in wetenskaplike kennis hiberneer kan wakker maak.

Bibliografie

Ackerman, D. 1990. A natural history of the senses. Random House: New York.

Die Stellenbosch Literary Project

Tam-tararam-tam-tam-tam-tam! (lees: die tekstuele ekwivalent van pyrotechnics, sternum-vibrerende klankeffekte en juigende joliges.) As jy dit nog nie weet nie, SLiP is op pad. Dis nou die Stellenbosch Literary Project, ‘n inisiatief geloods deur Prof. Leon de Kock van die US se Engels Departement wat ten doel het om ‘n virtuele platform te skep vir Suid-Afrikaanse letterkunde in al haar gedaantes en tonge. Oor 7 dae gaan ons webwerf, www.slipnet.co.za, live gaan.

Twee maande gelede stuur ek ‘n e-pos aan die man wat Triomf vertaal het nadat ek ‘n voëltjie hoor fluit het dat hy ‘n projek vir die bevordering van ‘n meertalige literêre dialoog wil loods en ‘n side-kick nodig het.  Aanvanklik was Leon de Kock redelik deurmekaar gewees oor hierdie mannetjie wat pro-letterkunde is en terselfdertyd sy taalstudies vir biologie versaak het. Maar ons het dadelik gekliek en staan nou op die vooraand van iets wat ek dink bitter groot gaan wees. Tans bestaan ons bestuurspan uit Hale Tsehlane, Riaan Oppelt, Annel Pieterse, Prof. Leon de Kock en ek. Hale is ‘n digter in eie reg, Riaan verorber films en musiek en Annel is besig met haar doktorale proefskrif oor podiumpoësie. Leon de Kock het geen bekendstelling nodig nie: As digter, vertaler, akademikus en romansier (ja, sy eerste roman, Bad Sex, verskyn later die jaar) het hy die Suid-Afrikaanse literêre landskap al platgery met sy 4×4-verstand.

So, wat is SLiP se storie? Op ons tydelike tuisblad stel Leon de Kock dit as volg:

Our aim is to slip in some quality attention on major issues, important and emergent writers, and significant new publications in the field of South African writing – in all languages, and across all lines. The slipway tracks embedded in our logo signify crossings and intersections of any and all kinds. We reject all exclusivist agendas and partisan solidarities apart from a commitment to the project of literary writing.

Ons volledige “missie en visie” (ek haat hierdie term – dit laat my dink aan besighede en mense met lang, geldgierige vingers) kan op www.slipnet.co.za gelees word. Ons gaan ook verskeie  bloggers hê wat hul sê gaan sê:

• Finuala Dowling – befaamde digter wat ook die Poetry Project (ons aanlyn-skryfskool) gaan orkestreer
• Professor Sarah Nuttall – skrywer en akademikus
• JC Blyk (beter bekend as Johannes van Jerusalem) – digter en mistikus
• Khanyisile Mbongwa – uitvoerende kunstenaar en aktivis wat onder andere een van die stigterslede van die Gugulective is en bekend is vir haar video-gedigte
• Corina van der Spoel – boekhandelaar en events-koördineerder
• Dr. Daniel Roux – ‘n gerekende literêre kritikus wat oor die wel en weë van literêre teorie op sy blog “Theory Bytes” gaan berig
• Jacob Dlamini – historikus en skrywer van Native Nostalgia

As jy nie reeds jou lippe aflek nie, sal die volgende inligting jou honger woordmaag behoorlik laat grom: SLiP wil ook ‘n aanlyn resensie-argief daarstel waar alle resensies (of dit nou op dooie bome of virtueel verskyn) van alle nuutverskene Suid-Afrikaanse literêre werke beskikbaar sal wees. Hiermee nooi ons dan ook resensente uit om resensies vir SLiP te skryf (stuur ‘n e-pos aan info@slipnet.co.za indien jy sou belangstel). Op die oomblik sukkel ons nog om voldoende fondse in die hande te kry, sodat ons ons resensente slegs met die betrokke geresenseerde boek en harte wat warm van dankbaarheid klop kan vergoed, maar sodra ons genoeg oë op ons blad kry, kan ons begin om hulle te betaal.

Buiten vir die webwerf gaan SLiP ook maandelikse poësiegeleenthede by Amazink in Kayamandi onder die titel “InZync” aanbied. Ons eerste aand is op die 1ste April en die volgende digters gaan optree: Finuala Dowling, Ingrid de Kok, Mbali Vilakazi en Primrose Mrwebi. Hulle sal opgevolg word deur ‘n string jong, bloeiende digters vanuit die Stellenbosch-area en enigiemand is welkom om aan hierdie oop mikrofoon-sessie deel te neem.

Meer inligting sal binnekort op ons webtuiste verskyn; hou intussen ons Facebook-profiel dop by http://www.facebook.com/SLiP.Group

*

Dankie aan Leon en Marlise wat goedwilliglik ingestem het dat ek ‘n bloginskrywing aan SLiP kon afstaan. Ten spyte van ons taal- en kulturele verskille, worstel alle skrywers in ons land met soortgelyke kwessies en daarom is dit lewensbelangrik om platforms te skep waar ons daaraan herinner kan word dat ons om dieselfde laatnagvuur sit om stories vir mekaar vertel.

weglêbrief vir gedig

Liewe gedig, bly by my.

Moet my nie nou so na aan die einde

In die steek laat nie. Ons kom al baie stories saam

Oor jare en getye, deur lande en landskappe en liefdes

En geheime kamers waar galge getroon het,

Van die een masker na die ander

Apestreek of apostroof of begrafnis.

[...]

Jy is die enigste een wat ek ooit toegelaat het

in die intieme verloorplekke, om sáám met my

en die geliefde onder die laken te lê

met jou voete soos skurwe metafore.

© Breyten Breytenbach

Uit: die beginsel van stof, 2011.

Breytenbach tydens die bekendstelling van sy nuwe bundel by die Breytenbach Sentrum.

Breytenbach het skielik oud geword: Toe ek hom drie jaar gelede in Protea Boekwinkel gesien het, was sy hande nog nuuskierige konyne op die stoelleunings gewees. Maar Donderdagaand, by die bekendstelling van sy nuwe bundel in Wellington, was sy oë moeg. Moet egter nie dink dat  hy klaargefight is nie: Alhoewel sy nuwe bundel, die beginsel van stof, getuig van ‘n deurleefde doodsbewussyn, bly hy steeds stoutgat vir die leser tussen die versreëls deur knipoog. Hy speel steeds onverpoos met woorde – miskien nou meer as ooit tevore, omdat hy die tyd het om hulle soos kleintydfoto’s langs mekaar te sit en te sien hoe dié een darem baie vet geword het, te onthou hoe dáái een per ongeluk met die verkeerde boetie getrou het, hoe lelik dié een se kinders toe uitgedraai het.

Breytenbach het Donderdagaand dikwels die skemerende lug ingekyk, so asof hy die wind kon sien. Hy’t stil en werfhanerig op ‘n turkoois bank in die agterjaart van die Breytenbach-sentrum gesit met Lousie Viljoen aan sy sy. Sy’t die gesprek gelei en Antoinette Kellerman (haar los pers toppie het golwe in die wind gemaak) het van die nuut-gebundelde verse voorgelees. Haar voorlesings was deurwinter gewees soos goeie whiskey en Schalk Joubert se imrpomptu begeleidings op die elektriese en baskitaar was aandoenlik.

Antoinette Kellerman en Schalk Joubert

“Metafore behels die herkenning van die moontlikhede van die onvoltooide,” het Breytenbach tydens sy gesprek met Louise Viljoen bespiegel terwyl die sonlig agter die berge endgekry het, “en hulle is die plofstof van die poësie, die vesels van taal”. Ek wonder of Ricoeur ooit enige van Breyten se Franse vertalings gelees het? Hulle sou lekker om dieselfde vuurtjie kon sit. Hieronder volg enkele van my gunsteling metafore uit die nuwe bundel:

• “die hond se blaf ‘n donker vlieër / weggewaai in die donkerte” – “‘n voetnoot onder die geskiedenis”, bl. 11.
• “al wat oorbly van laatsomer se rooi knewels / in die granaatboom is leë dope / soos skulpe sonder see” – “jaarbrief”, bl. 53.
• “is ons die vel van die aarde / wat met die jare sal plooi / tot verborge patrone van liefde?” – “die hart-stér”, bl. 65.
• “trek die laken oor die onbetaamlike wit wond / van die droom wat teen jou oë kom klop het / soos ‘n bloederige duif” – “brief (oorgang)”, bl. 77.
• “ek wou nog vir jou sê / dat ons jou as toe uitgestrooi het / [...maar dat] miere nie hoedjies daarvan sal kan maak / vir hulle nagmaaldienste nie” – “die uitstrooiing van die as”, bl. 179.

En oor die dood raak Breyten sedert die ysterkoei moet sweet steeds nie uitgeskryf nie. Hy’t Donderdagaand Waiting for Godot aangehaal om sy bemoeienis met ons onverdringbare sterflikheid te illustreer: “I cannot go on. I must go on.” So tussendeur die verrigtinge het die wind skielik erg opgekom en ‘n stofwarrel het deur die gehoor getrek. Breyten het in die donkerte verdwyn soos die wind die kollig omgewaai het.

die guns

O Here, wanneer jy weer hierlangs verbykom -

dink aan oom Martin, aan Daantjie, aan my ma . . .

Maak hulle wakker sodat hulle nog net één keer

mag sien hoe wonderbaarlik is hierdie wêreld,

nog één keer opgewonde soos perde op stal

die vars oggendlug van oneindigheid mag ruik

Oukei, ek weet, ek weet ons het alles opgefok -

maar o Here, skud die stof uit hulle beendere

sodat hulle nog net één keer mag hoor hoe jubel

die nagtegaal in die kloof, mag sien – nee voel

hoe bloos ons aarde soos ‘n ryperwordende appelkoos

wat wangdraai ooste toe as die nag haar onttrek

Moenie snoep wees nie, o Here – gee, géé

vir oom Martin, vir Daantjie, vir my ma en al die geslagte

dooies één oogknip se onthou in hierdie benoude

ewigheid van verdwyning, opdat ons almal

onder die kors vergetelheid vir ‘n stonde in die tombe

weer die bons van lewe vir jou onthalwe mag deel.

© Breyten Breytenbach

Uit: die beginsel van stof, 2011.

'n Sewentiende eeuse tekening van protosoa deur Antoni van Leeuwenhoek. Hy was die eerste persoon om hierdie eensellige organismes te ontdek.

Ek het Vrydagmiddag my eerste sitologie-praktikum gehad. Die meeste van die studente was gatvol vir die hitte en die hardnekkige week wat nie wou end kry nie. Ek het self ook oorweeg om die klas te bank en ‘n trein Kaapstad toe te vat om ‘n bietjie uit die dorp uit te kom. Ons het elkeen ‘n ligmikroskoop en ‘n deursnit van ‘n sonneblomstingel so groot soos ‘n eensent gekry. Ek het die ligbron aangeskakel en gesukkel om die beeld gefokus te kry. Skielik het die selle duidelik soos ‘n deurskynende klipmuur teenmekaar gelê. Die xileem was in groterwordende sirkels om die middelpunt van die stingel gerangskik en die selkerne was klein pupille.

*

Vir my elfde verjaarsdag het my ouers vir my ‘n beginner mikroskoop gekoop. Hy lê vandag iewers tussen ou tasse, musiekpartituur en laerskoolliefdesbriewe. Daardie eerste vier weke na my verjaarsdag het ek alles van bloed en hondhare tot pietersielie en suikerkristalle bestudeer asof ek Antoni van Leeuwenhoek self was. (Dit moes darem wonderlik gewees het om die eerste mens te wees om eensellige organismes te sien.) My eerste mikroskoop het nie ‘n ingeboude ligbron gehad nie, so ek moes die spieëltjie verstel om sonlig te konsentreer. Vandag besef ek eers hoe wonderlik self-refleksief dit was: ek het die son gebruik om die produkte van sonlig te bestudeer – amper soos om ‘n gedig oor gedigskryf te skryf.

Op hoërskool het ons nie die tyd of die geld gehad om meeste van die biologie-eksperimente in die klas uit te voer nie. Ek onthou vaagweg dat ek iewers in graad 8 of 9 na uiselle gekyk het, maar selfs met die uie en als het ek nie ‘n enkele traan gepik nie. Ek het ook nog nooit die voorreg gehad om ‘n padda of muis te dissekteer of aan beesharte te peuter nie. But all in good time.

Bill Bryson het die volgende oor selle in A short history of nearly everything te sê:

[The cell] is like a refinery in that it is devoted to chemical activity on a grand scale and like a metropolis in that it is crowded and busy and filled with interactions that seem confused and random but clearly have some system to them. But it is a much more nightmarish place than any city or factory that you have ever seen. To begin with there is no up or down inside the cell (gravity doesn’t meaningfully apply at the cellular scale), and not an atom’s width of space is unused. There is activity everywhere and a ceaseless thrum of electrical energy. You may not feel terribly electrical, but you are. The food we eat and the oxygen we breathe are combined in the cells into electricity. The reason we don’t give each other massive shocks or scorch the sofa when we sit down is that it is all happening on a tiny scale: a mere 0.1 volts travelling distances measured in nanometers. However, scale that up and it would translate as a jolt of 20million volts per metre, about the same as the charge carried by the main body of a thunderstorm.

*

Ek het Vrydag onverklaarbaar emosioneel geraak toe ek uit die laboratorium die sonlig in stap. Die bome was chloroplastgroen en ek het onthou dat ek iewers gelees het dat daar meer neuronselle in die menslike brein is as wat daar sterre in die uitdyende heelal is. (Miskien is nuwe idees soos sterre wat onploffend geboorte aan hulself skenk.) Ek het besef dat ek met elke tree velepiteelselle soos ligte sneeu om my laat val en dat my mitochondrions sarsies skote afvuur om my bene aan die beweeg te hou.

Ek weet ek was sommer simpel gewees, maar ek kon dit nie help nie. Kyk, ek het nou nie gehuil asof my ouma dood is nie, maar my oë was ordentlik nat. Dit het my heeltemal onkant gevang. Later, toe ek bietjie bedaar het, het ek geweet dat ek besluit het om biologie te swot nié omdat ek mammoete wil kloon of ‘n kuur vir Alzheimer’s wil ontdek nie (alhoewel ek nou nie protes gaan aanteken as so iets sou gebeur nie), maar dat my motivering esteties van aard was. Ek glimlag outomaties as ek dink aan die nooks en crannies van die menslike lyf wat ek in die volgende paar jaar gaan ontdek. Ek sal maar geldjies opsy moet begin sit vir ‘n ordentlike mikroskoop.