Versindaba
~ 'n Kollektiewe weblog vir die Afrikaanse digkuns ~

Gesprekke op Facebook is maar soos enige sosiale interaksie – dit het die potensiaal om interessant te raak. So gebeur dit een aand dat ek tegelyketyd drie aparte kubergesprekke aan die gang het; een in Kanada, een Pretoria en een in Grootbrak. Twee gaan oor liminaliteit, die ander oor ʼn selakant. Teen middernag begin ek die gedagte kry dat hierdie eintlik één gesprek is. Hoe meer ek aan die liminale vis gedink het, hoe meer het ek gegoogle. Ek wou veral sien wat die kunste al opgelewer het. Is daar iewers ʼn selakantballet? ʼn Klein simfonie, dalk?

Hierdie installasiekuns deur Marcelle van Bremmel is die eerste waarop ek afgekom het http://catalogue.nimk.nl/site/?page=%2Fsite%2Fart.php%3Fid%3D9  Die meegande “artist statement lui:  “The coelacanth… represents a transitory period from life in the water to life on land and has hence become a metaphor for a crucial evolutionary step…  In a broader sense, Coelacanth could be viewed as being a metaphor for the processes of transition…”

Die nugterheid wat helder sonskyn bring het my die volgende oggend natuurlik laat besef dat my diepnagtelike mymeringe nie so oorspronklik of vreeslik aardskuddend is nie. Maar die proses was aan die gang en ek het vir die eerste keer in jare weer die selakant se spoor gevat.  J.L.B. Smith se seun, Rob, was my skoolhoof en een oggend het hy toegelaat dat skool nie te veel inmeng met ons opvoeding nie, à la Mark Twain. Ons het klasse afgekry en in die skoolsaal vergader om te luister na  J.L.B. Smith se vrou wat vertel van haar man en van die selakant. Sy was ʼn goeie spreker, vol entoesiasme en dit was vir my soos om ʼn Jaques Cousteau of ʼn Jules Verne te ontmoet. Ek het daarna lank gesoek, maar ons klein dorpsbiblioteek het niks oor die selakant gehad wat ek kon lees nie. Hoe anders as vandag, waar soveel beskikbaar is op my klein skermpie in die middel van die nag.

Die selakant se storie is so vol spanning en aksie, ek meen al vir jare dit kan ‘n suksesvolle fliek word, as dit intelligent aangepak word. Afrika in 1938. ‘n Skraal vroutjie sukkel met ‘n vyfvoet-lange vis in ‘n warm Suidelike somer. Niemand wil haar help nie. ʼn Telegram. En dan: om die onmoontlike te glo. Hier is ʼn oervis.

Geen dokumentêre DVD is te koop nie, sover ek kon vasstel. Maar hier is stukke ou “footage” wat dele van die storie vertel. Courtenay-Latimer kan gesien word.  http://www.youtube.com/watch?v=yz1oTHXvbHg

Intussen het ek baie boeke gelees oor die selakant, party meer akademies of wetenskaplik as ander, maar vir my vergelyk niks met J.L.B. Smith se eie boek nie. Old Fourlegs lees boeiend, dis soos ʼn persoonlike dagboek. Een van my vriende het ʼn oorspronklike eksemplaar  by sy pa geërf en ek is heilig daarvan oortuig dat dit eintlik langs my eerste-uitgawe Siel van die mier hoort, maar hy wil nie daarvoor val nie! Ou boeke is amper so mooi en spesiaal soos ou visse, voel ek.

In 1998 is die R2 goue herdenkingsmunt beskikbaar gestel. Dit is nou skaars en waardevol, ek het ene gesien by die Munt se opedag in 2001. Al afdruk wat ek daarvan kon kry het ‘n watermerk op….

Wat die ander kunste betref, het my soektog ook die volgende opgelewer: ʼn Tydskrif, http://www.thecoelacanthpress.co.uk/The_Coelacanth_Journal.html, ʼn paar wetenskapfiksie/fantasie tekeninge op plekke soos Deviantart (gaan kyk maar self www.deviantart.com) en ‘n punkrock-groep.http://www.youtube.com/watch?v=ZdBTKDIsLNI Daar was ook die gebruiklike “B-grade” grufilm, wat ek (genadiglik) nie gesien het nie Horror on the campus (vrygestel in 1958). Gister verneem ek so per riemtelegram dat ons eie Triggerfish animasie-studio ʼn konsepvoorlegging in Annecy doen (http://variety.com/2013/film/news/triggerfish-sets-sea-monster-movie-exclusive-1200493414/)  vir ʼn vollengte fliek oor ʼn professor en ʼn fossielmonster uit die see iewers in Afrika.  Ek wonder, ek wonder…!

Maar wat van gedigte? My gesprek met Marie Bredenkamp op facebook het juis gegaan oor ons onderskeie kennismaking met mense in die destydse Natal. Sy het Shirley Bell geken, wat die 1969 kinderboek Old man coelacanth geskryf het en in besit is van baie van J.L.B. Smith se korrespondensie en geskrifte. Ek wou al lankal ʼn gedig oor die selakant skryf, maar het elke keer halfpad opgehou. Uiteindelik het ons laatnaggesels en Marie se verjaarsdag my toe meer op vrouens se stories gefokus en ek het maar solank die volgende vers gepleeg:

Van M tot by die see

(vir Marie)

Vir jou verjaarsdag wil ek ʼn vers voltooi

wat ek voor my ma se dood begin het,

sommer omdat haar naam dieselfde was

as joune en die opnoem van woorde my koers gee;

ek volg hulle soos spore of sporte, soos toonlere

wat my moet lei na oewers of waters, la mer, mare,

sê ek, Maria, Marjorie – ek skryf

lossies, los en los. En vas :

Marjorie Courtenay-Latimer, hoe gepas

dat sy die lewe in 1907 moes binneglip

onder die sterreteken van die vis

asof iemand toé reeds kon raai dat die see haar ʼn roeping en ʼn lot

present sou gee, dat sy kort voor Kersfees sou moes heen en weer

van taksidermis tot lykshuis, dringend op soek na ʼn koelkamer of ys

om maaiers en rotting weg te hou van die sogenaamde rotskabeljou.

Wie kon voorspel dat ʼn longvis op vinne sou stap

tot in die binneland van haar hart,

dat haar bestaan van strand tot strand

gevul sou word deur die professor

en die selakant ?

Sy kon as hoogbejaarde vrou helder

soos in ʼn kinderrympie onthou

haar swemmende fossiel, die blou

latimeria chalumnae

            “was covered in hard scales

and it had four limb-like fins

and a strange puppy-dog tail”

Toe sy alleenlopend sterf op 97 jaar

het sy seker lankal besef:

soms word ʼn hele lewe

in sout en formalien bewaar.

Ons het die selakant en sy misterie miskien lief vir die vrae wat dit vra, meer as vir die antwoorde wat dit verskaf. Ek spoor ʼn kinderrympie op, “The coelacanth flip flop” en ook Matthew Ladd se gedig wat begin: “Is it such a crime to stop writing/ we could all burn our manuscripts”. Dan is daar nog Elizabeth Spires se vers wat begin “I saw you in a book: bubble-eyed and staring” uit haar bundel The Wave-maker. (Ek kon nog nie die volledige verse opspoor nie). Rick Mullin se bundel kon ek nie kry nie, net die voorblad:

Op die Saatchi-galery se webblad is net een selakantskildery beskikbaar: http://www.saatchionline.com/art/Painting-Oil-Frozen-Coelacanth/314069/219054/view

Sedert my hoërskooljare is lewendige selakante nou al in hulle habitat verfilm en baie spesimens is versamel. Selekant is eintlik nie net een vis nie, dis ʼn orde. Die soorte in die Ooste is net familie van ons eie Latimeria chalumnae. Nogtans vind ek dit ironies dat die mens die selakant se verdere voortbestaan juis bedreig noudat ons hom ontdek het! Gaan lees gerus maar orals op die internet hoeveel selakante gevang en doodgemaak word. Daar is selfs ‘n geval van “a coelacanth and her 23 pups unfortunately died”.

ʼn Dooie selakant is nie eers naastenby so mooi soos ʼn lewendige een nie. Om mee te begin, verloor hy sy kleur en sy oë word dof. En juis daarom, vind ek Johann Lodewyk Marais se koeplet uit sy bundel In die bloute so skrynend, so verskriklik ráák.

J.L.B. Smith

“Die selakant is pragtig blou en grys

op die oomblik wanneer sy swemblaas bars”

En daar spring Andries Bezuidenhout my voor! Net toe ek klaar geskryf het aan my verslaggie en dit wou plaas, sien ek sy lekker fotobeeld (http://versindaba.co.za/2012/10/15/andries-bezuidenhout-melville-poesiefees-fotobeeld/) van die fees. Laat ek dus liewer net aansluit by sy beelde.

Die gees was daar, Vrydag was die strate nat, die wolke donker en ons was bevrees dat dit meer Woodstock as Melville gaan wees. Maar toe Hennie Meyer Saterdagoggend nege-uur die mieliepitte begin pak op die tennisbaan, was dit droog – soos vere.

Die duiwe het dalk nou al die hele gedig opgepik, ek weet nie.

Ek het baie sessies bygewoon, Afrikaans en Engels, voorlees en performance, stigtelik en dansend – oral het ek iets interessant gehoor. Op die sypaadjies is vriendskappe gesmee of sommer hervat of losweg teen die vensters uitgeasem om drywend daar te wag tot volgende keer, volgende jaar.

Bekende, minder bekende en heeltemal onbekende digters het gemaklik skouers geskuur en in gemengde groepe voorgelees. Daar was ook twee Oopmond bekgevegte, waar ek Toast Coetzer en Danie Marais sien kragte meet het.

Doodmoeg het ons Sondagmiddag om en by halfses klaargemaak. Daar was digters van Kaapstad en Durban, kruis en dwars het hulle gekom, gewapen met bundels en CD’s. Bontspul, was ons. Heeeerlik!

Ongelukkig het ek die twee belangrike paneelbesprekings nie kon bywoon nie, ek het egter straatpraatjies gehoor wat die “lojale verset”-onderwerp voortsit. Die digter as “sexual shapeshifter” is net-net buite my gehoorveld ernstig bespreek oor snye pizza, oor bottels water. Kuier-kuier die aand in. Nouja, volgende jaar maak ons weer so.

Hierdie afgelope Saterdag, 29 September 2012, het ʼn klompie digters in Johannesburg deelgeneem aan die wêreldwye 100 000 Poets for Change geleentheid. Die Engelse digter en uitgewer/eienaar by Dye Hard Press, Gary Cummiskey, het die harde werk gedoen om ons op ‘n Saterdag in ‘n restaurant in Melville gehuisves te kry. Elf digters het gelees en almal het agterna hulle vreugde uitgespreek dat die Afrikaanse en Engelse digters in gemengde volgorde opgetree het. Sodoende is die gehoor (asook die digters self) blootgestel aan verse wat hulle andersins nie te hore kry nie.

Die amptelike blad vir hierdie geleentheid is http://100tpc.org/

die 11 digters wat gelees het en ons plakkaat

Die gehoor was waarderend en meelewend, ons het gekuier en gesels, saam wyn gedrink en foccacia geëet, boeke gekoop en verkoop en nuwe vriende gemaak.

Tydens hierdie geleentheid is Hans Pienaar se nuwe boek, Chaos, ook bekendgestel. Harry Kalmer het ʼn kort, interessante gesprek met Hans gevoer en Hans het tot groot genot van die gehoor uit sy boek voorgelees. Heerlik!

Harry Kalmer in gesprek met Hans Pienaar

In ʼn tyd van e-boeke, beide nuwe publikasies en bestaande boeke wat in die nuwe formaat aangebied word, het ek afgekom op ʼn publikasie wat andersom werk.

donga was ʼn aanlyn projek wat deur Alan Finlay begin is en vanaf 2000 tot 2003 op die internet verskyn het. Onlnags is sommige van die werke wat aanlyn verskyn het in gedrukte vorm gebundel en uitgegee deur Bleksem en Dye Hard Press gesamentlik (ISBN 978-0-620-52779-8)

Die 320 bladsye bevat werk van o.a. Clinton du Plessis, Toast Coetzer, Lauren Beukes, Dawie Malan en Gary Cummiskey. Daar is gedigte, prosa en ʼn paar onderhoude. Keuring vir die papierboek is deur Alan Finlay en Paul Wessels gedoen.

Ek het nog maar pas begin lees aan my kopie, maar alreeds bring dit herinneringe terug van ʼn ander, opwindende tyd van sonskynpamflette met gedigte wat gratis rondgelê het op toonbanke, gedrukte tafeldoeke met gedigte wat hang in Melville se boekwinkels en tweetalige bekgevegte tot diep in die nag op Johannesburgse sypaadjies. Nou lees ek maar so al agter die nostalgie aan.

Lees ook die kort onderhoud met die samestellers, waarin Alan Finlay verduidelik dat die naam “donga” uit ʼn Wopko Jensma-gedig kom. Die onderhoud is beskikbaar op Aryan Kaganof se blog by http://kaganof.com/kagablog/2012/05/14/finlay-and-wessels-on-donga/

Ek wou so graag ‘n ordentlike stuk oor hierdie projek geskryf het, maar dit sneuwel elke keer weens tydsfaktore. Nou plaas ek maar net kortliks, sodat dit aan die gang kan kom.

Die webwerf van http://www.literarytourism.co.za/ benodig name en inligting van Afrikaanse skrywers met KZN-verbintenisse. Hier is ‘n uittreksel uit die brief wat ek van die baie vriendelike Lindy Stiebel ontvang het.

“we welcome writers in any language and if we’re light on the Afrikaans writers then please help add to the list! We work on suggestions from people and will get DJ Opperman and Riana Scheepers added to the ‘to-do’ list. In fact if you have the time and energy, you could construct the profiles yourself ? Go to www.literarytourism.co.za for some examples: we need a short bio (which highlights KZN connections if possible), a photo of the writer, a relevant or typical extract from their work and a list of works published. We would acknowledge your contribution.

Steak ‘n Ale het gisteraand afgebrand.

Baie gedigte is hier gebore tydens bekgevegte. Ander het asem gekry deur voorgelees te word. Verse is op die plek getoonset. Hertzog-pryswenners en wannabees het donker nagte deur gerook na dagbreek toe. What happens in Steakies stays at Steakies. Groot sangers het eens as onbekendes gratis hier opgetree. En nou is dit verby. Ons het net die stories oor.

En hulle het begin instroom. Ek het solank een foto van ‘n Oopmond-aand waar ons musiek en gedigte ingespan het om die winter te verjaag.

Dit is Vrydag die 13de en April is Poetry Month. Ek glo nie die storie dat 13 ‘n ongelukkige getal is nie, maar ek het sowat ‘n uur gelede dansksy Bibi Slippers die plan gekry om iets te doen wat dalk party ander mense se idee hieroor ook kan verander. Net miskien. Maar ek sal nooit weet nie (en dis die “beauty” daarvan).

Ek het in Desember 2011 ‘n paar Afrikaanse digbundels te koop gekry teen R2 elk. Nee, regtig. Ek het die arme bundels so jammer gekry dat ek almal gekoop het. Sommige het ek nou al uitgedeel aan vriende en ouetehuise. Maar ek het nog steeds vier of vyf “doubles” oor. En vandag gaan ek iets doen wat ek gewoonlik nie doen nie: Ek het nounet al die bladsye uit twee bundels geskeur.  Nou gaan ek na ‘n mall toe ry en ek gaan gedigte agter toiletdeure plak en in koffiewinkels se spyskaarte sit.

Laat die verse dan soos ‘n goeie knertsie val waar hulle wil op hierdie dertiende dag van die cruelest month.

Kosmosse is mos kitsch. Ek het iewers gelees dat die sade van die blomme hier in Suid-Afrika beland het via die perdevoer wat vanaf Meksiko ingebring is vir die Engelse perde tydens die Anglo-Boereoorlog. Hulle is eintlik glad nie inheems nie. Maar ʼn sekere tyd van die jaar staan die paaie en veld hier in Gauteng vol in die blom. Soos nou.

Herfs is ʼn goeie seisoen vir gemengde gevoelens, ervaar ek hierdie week. Nie dat dit al heeltemal herfs is nie, maar ek het darem ‘n paar roeserige blare raakgesien die afgelope naweek. So tussen die pienk en wit en wynrooi kosmosse deur. Johannesburg is ryk, ryk aan bome.

Hoe beeldskoon is hierdie lelike stad. Lieflik is dit om by die dam in ons park te gaan stap, hoe jammer my vriendin is daar beroof met gewere teen haar kop in die middagson. Vreemd is ons fotosessies; gewapende manne pas ons op as ons reël om herfsbruide in die veld te gaan afneem.

Hoe hard en weerloos is hierdie land. Adam Small kry uiteindelik, uiteindelik die Hertzog-prys. Uiteindelik. Maar daar is konflik. Daarom het hierdie eerste geel-en-oranje dae ná die ekwinoks my nie aan Vroegherfs laat dink nie, maar wel aan:

Ek haat en ek het lief

Ek haat en ek het lief: ek weet nie hoe nie.

O my land, o my land: jy is ek.

Ek ken jou en ek haat jou soos ek my haat.

Ek het jou lief soos ek my soms lief durf hê.

*

Dat liefde so tot haat kon skif.

Liefde wat tóg vol goue room was.

Haat wat sulke dun wei-water is.

(N.P. Van Wyk Louw)

Maar: oppas vir die negatiewe perspektiewe, waarsku ʼn wyse vriend my. Want naderhand verdring dit alles wat mooi is. Daarom omhels ek die ambivalensie van melankoliese herfs. Daarom verheug ek my in die skildery wat Christo Van Staden (ook bekend as Johannes van Jerusalem, digter van die bundel “Eros Ontbind”) gemaak het. Christo (verder ook bekend as JC Van, hy van vele Bekgevegte) is besig om ʼn hele reeks Johannesburg-skilderye te verf en sy digterstem is so helder hoorbaar in sy troetelname vir hierdie stad: Johannesbos, Joyburg, Johannesberg….

Delta Park deur Christo van Staden

Herfs in Johannesburg laat hom onbekwaam voel, sê hy. Ja, dink ek. Want ook herfs het haar geheime. Dis net ons wat swaar dra aan die dubbelsinnigheid. Soms.

Een van die eienaardige dinge wat gebeur as mens die familielid is wat in Suid-Afrika agtergebly het tydens ons moderne diaspora-verskynsel (mag ek dit so noem?), is dat jy toerleier speel vir die jonger geslag wat ons land herbesoek. En dan gaan doen hulle dinge die hele Afrika vol – dinge waarvan jy maar net kan droom, want hulle geldeenheid is ongeveer tien keer sterker as joune! En agterna kyk jy na hulle vakansiefoto’s met ʼn heel nuwe perspektief. Húlle perspektief. Want hulle is nou Aussies.

 En tog is ek ook maar permanent ʼn toeris in die stad waar ek woon. Ek weet in elk geval nie hoe lank ek hier moet woon voor ek nie meer ʼn “inkommer” is nie (sê ek ook maar net hálf skertsend), ek ervaar Wespark en die Carlton Sentrum byvoorbeeld albei as plekke waarvan ek jare lank gehoor het voor ek dit gesien het. So vaar ek en vyf meisies onder twintig dus die stad in en ek dink ek kan met sekerheid verklaar dat die proses vir my net so opwindend was as vir hulle.  

Verskeie groepe mense in Johannesburg het heerlike oplossings gevind vir die feit dat mens nie meer orals alleen kan rondstap nie. “Safety in numbers” is dalk ʼn valse veiligheid, maar dis ook baie lekker!  

Die Joburg Photowalkers kom amper elke naweek bymekaar, enigeen is welkom, dis gewoonlik gratis en die uitstappies is baie uiteenlopend. Mark Straw is meesal die koördineerder en het in die laaste paar maande toegang verkry tot die gronde van ʼn privaatskool met lieflike ou geboue, tot ʼn gemeenskapssentrum en die strate van Soweto, tot die kleedkamers van die Staatsteater en die opening van die gerestoureerde biblioteek (waaroor Andries Bezuidenhout in sy blog http://versindaba.co.za/2012/02/16/andries-bezuidenhout-soms-goeie-nuus-ook/ geskryf het)

 Verder is daar twee ander groepe wat ek al meegemaak het. Die Ancient Secrets staptoere wat gelei (en gereël) word deur Ishvara Dhyan, besoek die Muti-mark (en dan blog van die stappers agterna http://2summers.net/2012/02/20/traditional-african-culture-in-a-modern-african-city/ ) of Fordsburg, Chinatown en Yeoville. Ishvara is ʼn veelberese sjef met ʼn diepe waardering vir elke kultuur se uniekheid. Hy ken die meeste van die gemeenskapsleiers en dikwels ook die hele gemeenskap (hy woon baie jare al in die middestad), dus word hy en sy groep met vertroue toegelaat by plekke wat nie eintlik aan buitestaanders bekend is nie. So het ons ʼn daktempel besoek in die middel van woonstelgeboue en daar het ʼn sewentigjarige man op antieke musiekinstrumente die mooiste klanke voortgebring. Ek het ook geleer dat al die sekuriteitskameras wat ek waargeneem het in daardie spesifieke buurt nie was om kriminele te vang nie, maar om die polisie te sien aankom. Baie mense is nog onwettig hier, sommige leef in haglike omstandighede hul drome uit om ʼn lewe te bou in ʼn vreemde land. 

Dan is daar ook nog Past Experiences, gelei deur Jo Buitendach. Haar staptoere was onlangs na Newtown en die middestad, waar sy gefokus het op die kwessie van public art.  Sy neem mense op inkopietogte na die middestad, na die Kwai Mai-Mai Mark, die spore van ou Sophiatown en die opelugmark in Fordsburg (dis nie die Oosterse Plaza nie). Mense blog en berig oor hulle ervarings hiervan ook, soos bv hier http://www.smh.com.au/travel/joburg–for-an-urban-jungle-full-of-surprises-20120119-1q810.html   Jo reël ook jogasessies op die dakke van sekere geboue in die middestad en mens kan deelneem aan vroegoggend 5km fiksblystappe deur (ek hou van die woord) “downtown”.  Mense daag op met yslike groot kameras of met selfoonkameras, hulle kom met tattoos of met spierwit hare en stapkieries – ons is oral nog net met ope arms en vriendelikheid begroet – al het ek maar van die manne wat in Joubert Park lê en “slaap” goed sien rondloer onder hulle kepsies deur. 

So far so good, ons dra al ons toerusting oop en bloot saam. Liefdadigheid en uitreikaksies vorm deel van die aktiwiteite en sommige uitstappies is spesifiek na skooltjies of ouetehuise waar portrette geneem word en aan die persone geskenk word. Baie van hulle het nog nooit foto’s van hulself gehad nie. 

Ek het in 2009 begin om gedigte oor Johannesburg te versamel, net vir die interessantheid. En omdat ek nou al ʼn uitgebreide graffiti-reeks in my foto-album het.  

Luister hier http://www.youtube.com/watch?v=YH7O-Q7tQds na Ian Gregory Robinson (aka Ewok) se 2009 Berlyn Poësiefees-voordrag van die gedig “That’s Joburg.” 

Twee ander gedigte oor Johannesburg het my hierdie week weer vir verskillende redes opgeval:

PALOMAR PLACE, OBSERVATORY

         Now the wind, once in our sails, blows the washing dry

-          Matthew van der Want

hoe verduidelik ek hoe populierblare tril voor hulle tuimel

sal ek sê die takke is heksekloue wat brandend na wolke gryp?

-          troos die ketter die winter kom om die geknetter te blus –

hoe beskryf ek hoe wit die skemer agter bome blink

hoe kan ek jou vertel van marmer wat die maan oor blare skink?

ag wat weet hierdie uitkykpunt van hekse sterre die maan?

nou gee die aarde die son ʼn koue skouer

hou die wasmasjien uiteindelik op tuimel

buite stap ʼn vrou met ʼn sak op haar kop

hark ʼn man gedwee nog blare op

25 April 2009                   (Andries Bezuidenhout)

En dan die (vir my) hartverskeurende Wopko Jensma-gedig:

MY TA SE TA

my ta se ta het lank gelede ook

in die miernes, joburg gejob

hy was ʼn klein mier

en hy’t gebewe as die baas met hom praat

hy was die kleinste mier

wat in die carlton centre se kantore

vloere en vensters gewas het

en onder in die kelder

het hy vir homself lê-plek gemaak

klein-lê want hy was klein

toe die fighters of freedom nes semels

saam met die wind deur die ou sif geloop het

het hy gesê : – nee, hy loop nie saam nie

hy’s bang vir die baasdaarbo

(miskien het hy sy baas chris gemeen)

Maar die fighter-miere het vir hom gesê:

-          nou toe, jy’s klein, jy kan spaai…

maar hy was bang vir die baasdaarbo

en hy’t in sy lê gaan wegkruip

maar die miere wat vir die freedom fight

het hom daar gekry en gelag:

-          jy’s klein en bang, of treiter jy?

en omdat hy so klein en niks was

het die freedom miere hom gegaffel

en toe, snaaks genoeg, my ta se ta

hy’t toe nes sy baas chris

sy arms oopgegooi tot water uit sy sy

die kruis in die fighters se oë gespyker het

al was hy so klein, was hulle nou bang…

het hulle verstaan toe die donker val?

en toe die ingevoerde bokhaarkombers –

reg voor in die carlton se vertoonvenster

in twee stukke geskeur het

en toe sjaka se stat nes brood gerys het

op dieselfde ou miernes, joburg

                              (uit Sing for our execution)

Sommer omdat die Sjinese Nuwejaar so aanhoudend gevier word in Johannesburg en omdat ons gister by die tempel in Bronkhorstspruit was, plaas ek vandag  ʼn paar foto’s. Nie almal is gister geneem nie, dit kom ook van ander jare.

2012 is die jaar van die Waterdraak wat blykbaar “gentle transformations” bring. In Johannesburg stroom mense elke jaar na Commissionerstraat (wat die “ou” Chinatown is) se middernagvieringe (dis nogal ‘n belewenis om middestad toe te ry in die nag en dan wemel dit van voetgangers). In die “nuwe” Chinatown, in Cyrildene, begin die jolyt vroegmiddag reeds – gedekte tafels staan op die teerstraat, kos word op die sypaadjies voorberei, mense kom in hul feesklere (babatjies in satynfrille en juwele) en wanneer dit donker is begin die vuurwerke wat die draak moet wakker maak. By die Nan Hua tempel word die draak sommer helder oordag wakker gemaak.

Vieringe vind ook plaas by etlike winkelsentrum en parke. Wensboompies vorm deel van baie mense se Nuwejaarsgebruike en hulle skryf dit op klein papiertjies wat in die boompies se takke bly hang en wapper nadat dit (amper soos muntstukke in fonteine) in die blare gegooi is.

Die groot Nan Hua tempel by Bronkhorstspruit word met Nuwejaar omskep in ʼn plek van samekoms en fotogeleenthede vir almal. Gister het ek gedink daar is meer fotoklubs teenwoordig as Sjinese! Dit is ʼn noemenswaardige verandering sedert die heel eerste keer dat ek Nan Hua se nuwejaarsvieringe beleef het iewers in die 90’s. Toe was ons omtrent tien Westerlinge wat gegaan het.

En dit is seker vir my die lekkerste van die Sjinese Nuwejaar hier – die diversiteit van ons samelewing is duidelik sigbaar en almal meng ewe vrolik. Dit gee my altyd moed. Wit, swart, Indiër, Sjinees, Frans, Duits; al hierdie tale het ek gister gehoor - en dis so gerusstellend om weer te sien dat alle kinders dieselfde is: hulle gil, lag en hardloop vir dieselfde redes, laat val roomyse en kerm vir koeldrank.

Ek het baie van hierdie mense afgeneem, alhoewel ek nie graag herkenbare kindertjies op die internet plaas nie (maar hulle bly vir my pragtig)

Die feit dat die tempel groot gronde het, baie gras en bome, asook die gevoel van veiligheid, help ook dat kinders hier taamlik vryelik kan speel en ontspan, selfs sonder hul ouers rondbeweeg.

Daar is goths en feetjies ook, jongmense in kostuum, soms. Maar sommige kulture is vanself kleurvol.

Die Sjinese Nuwejaarsvieringe is ʼn kulturele fees, nie ʼn godsdiensfees nie. Ek het verneem dat verskeie van die geleenthede geboikot word as gevolg van ons renosterkwessie. Ek kan net hoop dat bewaring vir almal ewe belangrik sal word, sodat die grense wat tydelik opgehef word uitgebou kan word. Dalk kan die Waterdraak daardie transformasie meebring, ek weet nie. Maar ek vermoed die draak gaan ʼn rol moet speel in die oplossing van die probleem.

Ek plaas ʼn gedig wat deur J.P. Seaton in Engels vertaal is en in 2008 in Afrikaans deur my verwerk is omdat ek een oggend langs die Boesmansrivier in Estcourt gedink het landskappe kan kulture transendeer. Dis nie ʼn Nuwejaarsgedig nie, maar praat wel oor verlange en broosheid.

A leaf this boat

A leaf this boat, its light sail rolled

lies moored by the Ch’u’s south bank.

As dusk descends on the lonely wall, the post horn

draws mournful notes like those of a Tartar whistle.

The waters vast,

wild geese on flat sand

settle, startled, scatter.

Mist gathers in the cold woods,

the painted screen is spread,

horizon’s far, the mountains small

like faintly traced eyebrows.

Old joys cast off lightly,

I’m here to seek an official post

but weary of this journeying

and the waning year.

The manners and the sights of this strange place

are desolate and mournful,

the eyes despair,

the capital’s far away,

the towers of Ch’in cut off,

the soul of a traveler dismayed.

The fragrant grass spreads in

empty vastness

and the evening glow spreads

no news of her,

a few broken clouds

far off.

Liu Yung (fl. 1034)

Vrye verwerking van “a leaf this boat” (Liu Yung)

’n Blaar hierdie boot

hierdie boot is ‘n blaar

te water gelaat een winternag

met seile van sis wat wapper –

dryf op ‘n oker stroom

van Monk’s Cowl en Giant’s Castle

na die dorp en dagha

’n Blaar hierdie boot, haar seile van lig opgerol

waar sy vasmeer op die oewerklei

van die Boesmansrivier

Skemer daal oor die verlate kraal,

ʼn kiewiet draf-draf op kieselklip

Die fabrieksfluit ’n bees se eensame bulk;

die kiewiet vlieg-skrik-vlieg

Skimbeelde tussen die wilgers se wortels

– borduurlap oopgesprei –

die horison is ver, die drakensberg klein

(verbeelde wenkbroue van ʼn verbeelde god)

My ou vreugdes ʼn verslete beschu,

is ek moeg van hierdie kranse se bergpad

op soek na werkwoorde

en so verloop van my stat

Die pieke en assegaaie stomp geslyt

die soetgras swyg onder ʼn nagkaros

Geen aandvuur-vers ontbrand nie;

ver en verskriklik breek die wolke los.

René Bohnen 2008

Ek drink aarbeigegeurde water en dit reën hier by die see. Ek dink daaraan dat ek te min gedigte uit my kop uit ken. Eergister het ek stadig deur Meiringspoort gery, die son was helder. Daar was ʼn skilpad besig om oor die pad te loop en ek het na regs vir hom uitgeswenk, die motor agter my na links. Verder kon ek net hoop hy loop vinnig en veilig. Twee draaie verder sien ek die likkewaan langs die pad, pootjies amper op die teer. Hy was op en wakker, nek uitgerek, kyk die verkeer wat verbykom, wag om oor te skarrel – daarvan is ek seker. Dalk is likkewane ook al gewoond aan vakansieverkeer, ek weet nie. My kontak met likkewane is beperk. Maar spesiaal.

Hy was tien bakstene lank (is dit omtrent ʼn meter ern ʼn half?) en hy het my in 2001 besoek. Ek dink dit was ʼn Hy. Ses maande lank het hy in my plafon gewoon by Hartbeespoortdam. Soggens tienuur se kant het hy uitgekruip en vir ʼn uur of twee teen die huis se muur in die son gesit. Ek kon hom vir ure dophou, hoe daardie klein toontjies so klou aan growwe baksteen en die hele lyf se gewig dra. Hierdie likkewaan het naamloos gebly want hy was nie my troeteldier nie, hy moes wild bly. Tog het ek met hom gepraat, hom soms gevra om te bly sit sodat ek my kamera kan gaan haal. En dan het ek hom afgeneem. Sien hom op die foto hier bo. Ek het sy gesplete blou tong gesien flits, gesien dat sy oë my volg en ek het hom probeer verseker dat niemand in my erf hom sou vang nie.

Wanneer dit tyd was om oor die grasperk af te stap na die dam toe, het ek dan die honde in die huis toegemaak en “my” likkewaan waargeneem: hoe sy lyf beweeg wanneer hy stap, sy kort beentjies, die spoed waarteen hy kan omdraai as hy gevaar agter hom vermoed. Hy is vinnig. Ek het boeke oor hom gekoop, die gedrag en broeigewoontes bestudeer. En teen vieruur het ek weer die honde toegemaak, vir my wyn geskink en op die stoep gewag dat hy rustig oor die gras terugstap huis toe.

Ek sien sulke subjektiewe emosionele verbande in goeters, so dit was vir my opvallend en ook komies dat hy op die 4de Julie vir die laaste keer water toe gestap het en nie weer teruggekom het nie. Was die winter toe verby, het ek gewonder. Of was dit maar net tyd om weer onafhanklik te wees?

Snaaks genoeg vind ek my likkewaan simbolies terug in Julie 2011. Ek leer ʼn uitruilstudent van Sjina ken. As deel van haar opdraggedigte skryf sy ʼn haikoe. Sy noem haar reeks haikoes “Lost in translations”, deels omdat sy voel dat sy ook nie meer in Sjinees dink nie, sy is al so lank met Engels doenig. Deels omdat sy haar nie kan steur aan die Westerse indeling van 17 lettergrepe nie. Ek het haar nog nie gevra of ek haar haikoe hier kan plaas nie, dus verwys ek vireers net na haar as “Dee”. Sy het vandag teruggevlieg na haar familie, ek sal haar seker nie weer sien nie.

Wat beteken hierdie likkewaangedagtes vandag by die see? Ek weet nie. Dit het begin by die outjie in Meiringspoort. Soveel herinneringe aan mense en tye en dinge. Soveel afskeid. Hoeveel likkewaangedigte is daar in Afrikaans?

Hier is Dee se haikoe:

Always the same lizard

Lying in the sun

The shade cuts its tail

ʼn Boek of ʼn tydskrif wat verban is, het my nog altyd bekoor. In my studentedae het ons die Staffrider-uitgawes maar goed versteek, want ons universiteit het nagegaan wie is moontlike leesoortreders. Komende van Natal, is ek sommer op dag een al gemerk as “ligpienk”. Nogal ironies, want ek was en is polities taamlik onopgevoed en ek handhaaf maar my eie klein waarhede met vreeslike basiese beginsels.

Nogtans het daar vir my ‘n persoonlike romantiek ontstaan rondom verbode tekste, verbode woorde en verbode mense. In my Honneursjaar kon ek “South African Literature” kies as een van my modules en hierdie keuse het gelei tot my eerste klein werkie by die universiteit. Ek moes navorsing doen oor “African writers in English” en skielik het ʼn hele nuwe wêreld vir my oopgegaan. Dit het, benewens interessante tekste, ook interessante oomblikke tot gevolg gehad. Polisiehonde moes my deursnuffel (ek in my pienk hempie en sandale, die ene skoongeskropte 21-jaar oud) voordat ek iewers in ʼn biblioteek se agterkamers toegesluit is met verbode tekste sodat ek ʼn bibliografie kan aanmekaarsit. Twee dae se besoek aan rooigrond Kimerbeley se museums, nogmaals toegesluit agter ʼn draadhek waar iemand my dophou en ek moet klop as ek badkamer toe wil gaan (ek is darem vrygelaat vir middagete). Daar is nog baie sulke stories. Myne is vaal teenoor sommige ander mense s’n.

Maar gister spoel hierdie herinneringe soos branders oor my toe ek ʼn tydskrif op die supermarkrak sien. Drum is 60 jaar oud. (Lees hier: www.drum.co.za) Ek moes dit net dadelik koop en met ʼn lukrake oopblaai kry ek Can Themba. Hy is dood toe ek nog op laerskool was en is nog ʼn skrywer waarvan ek in my skooljare nie geleer het nie. Saam met Oswald Mtshali, Dennis Brutus, Es’kia Mphahlele en sovele ander het sy gesig egter telkens opgeduik in die verbode literatuur wat ek nageslaan het. Verlede week was hier in my geweste ʼn photowalk na wat destyds Sophiatown was. Jazz en ikoniese foto’s sal vir my altyd die assosiasie wees met die era van ʼn plek wat ek nooit beleef het nie. Sophiatown lyk vandag heel anders – maar ook dit is ʼn storie vir ʼn ander geleentheid. In die verjaarsdaguitgawe van Drum is die mooiste foto’s uit die “goue jare, jazz en jive, Dolly Radebe en Miriam Makeba.

Daar is ook politiek en Biko,  modes en sport.

Kyk gerus na die tydskrif, die uitleg is lieflik en die nostalgiese reis ʼn plesier. Boonop gee vandag se perspektief ʼn mens allerhande nuwe invalshoeke op jou eie jeug.

Hoe ver het ons gekom. Hoe ver het ons nog om te gaan.

Ter wille van my eie nostalgie en jeugprovinsie, en ter wille van ironie, een van die gedigte wat ek destyds in stowwerige rooigrondkamertjies moes lees. Baie van my boeke is nog in bokse, ek weet nie of ek die hele gedig reg onthou nie :

Sounds of a Cowhide Drum

Boom!  Boom!  Boom!
I am the drum on your dormant soul,
cut from the black hide of a sacrificial cow.

I am the spirit of your ancestors,
habitant in hallowed huts,
eager to protect,
forever vigilant.

Let me tell you of your precious heritage,
of your glorious past trampled by the conqueror,
destroyed by the zeal of a missionary.

I lay bare facts for scrutiny
by your searching mind, all declarations and dogmas.

Boom!  Boom!  Boom!
that is the sound of a cowhide drum
the voice of Mother Africa

(Oswald Mtshali)

Die hittegolf tref die Hoëveld op ʼn Dinsdag. Heelweek hang ʼn soelte oor die N1 terwyl ek pendel tussen ʼn pers Pretoria en die jakarandas in Johannesburg. In Tauruslaan is drie Indiese kleure deurmekaargevleg: bloedrooi vlambome, cerise bougainvilleas en ‘n tapyt van pers bloeisels op die teer. So twee weke of wat gelede was dit Deepavali, onthou ek, met my gedagtes in bont, warm Durban.

sonsopkoms op die strand in Mosambiek, 2003

o wat ‘n plesier… (bron Google)

Op die hoek van Pine en Gardiner-strate in Durban is daar ʼn standbeeld ter herdenking aan hierdie Portugese digter.

En omdat Ferdando Pessoa my verder kon laat sien as die Hoëveldse hitte, plaas ek VI uit The Keeper of Flocks, geskryf onder die heteroniem Alberto Caeiro da Silva.

“From my village I see as much in the Universe as you can see from earth…
So my village is as big as any other land
Because I’m the size of what I see,
Not the size of my height…

In the cities life is smaller
Than here in my house on top of this hill.
In the city the big houses shut your sight with a key,
Hide the horizon, push your eyes far away from all the sky,
Make us smaller because they take away what our eyes can give us,
And make us poor because our only wealth is seeing. “ 

Fernando Pessoa in Durban 1898 (bron Google)

 *****

René Bohnen

Ons verwelkom een van ons nuwe digters wat aangesluit het by die groep SA (Binneblik) bloggers: René Bohnen skryf en neem foto’s. Soms tree sy op as fassiliteerder by kreatiwiteitswerkswinkels of spanbougeleenthede.  Sy woon in Johannesburg, is ʼn Nataller van geboorte, het al in 13 dorpe en 5 provinsies gewoon en dalk is dit nog het einde niet. Sy behaal in 2009 die graad M.A. Kreatiewe Skryfkuns aan die Universiteit van Pretoria. Haar debuutdigbundel, Spoorsny verskyn in 2000 en in 2011 publiseer LAPA-Uitgewers haar tweede digbundel, in die niks al om.  (- Red.)