Wicus Luwes

Wicus Luwes. Om hande te klap by ‘n tenniswedstryd

Sunday, August 18th, 2019

‘n Mens moet weet wanneer om hande te klap by skoletennis. Ek het baie tyd gehad om hieroor na te dink. ‘n Saterdag-oggend voel lank terwyl jy wag tussen wedstryde. Jy weet nooit presies wanneer dit die regte tyd is om die toebroodjies uit te haal nie. Daar is wel ‘n ongeskrewe stel reëls wat bepaal wanneer dit die regte tyd is om hande te klap. (Indien daar nog nie so ‘n stel reëls is nie, behoort daar so iets te wees.)

Reël 1: Moenie hande klap as iemand die punt verloor nie

‘n Mens wil graag jou eie kind motiveer met jou handeklap. Ons almal weet dat dit net ‘n spel is, maar een so ‘n wedstryd kan nog lank inwerk op die kind se onderbewussyn. Jy wil natuurlik ook die ouers van die ander kind wys dat jy ‘n gebalanseerde individu is. Soos ek sê: die wedstryd kan ‘n langdurige inpak op die speler hê. Vir ‘n oomblik is jy self daar op die baan – by jou kind. Jy dink aan jou eie ondervinding by die skooltennis.

Die positiewe ding om te doen, is natuurlik om die kind te beloon wanneer hy of sy ‘n goeie hou geslaan het. Jy wil nie wys dat jy bly is dat iemand verloor nie, maar eerder ekstra dryfkrag ontsluit. Jy dink terug aan die tyd toe jy die wil om te wen begin kry het. Dit is ‘n fyn lyn – amper soos die lyn tussen die netbalbaan en tennisbaan wat op dieselfde oppervlak geverf is. Jy moet weet vir watter lyn jy moet kyk.

Reël 2: Klap eers hande wanneer die punt klaar is

Die begin van ‘n punt is maklik om te bepaal. Daar is ‘n dien. Die spelers staan op bepaalde plekke. Die einde van ‘n punt is moeiliker om te bepaal. Jy is nie altyd seker of jou kind die punt gekry het as die bal in die hoek van die baan en aan die teenoorgestelde kant aarde toe gekom het nie. Dit is goed om hande te klap tydens so ‘n situasie. So ‘n handeklap oordeel nie – dit is meer van ‘n aanmoediging om aan te beweeg.

Hoe weet ons in elk geval wanneer iets klaar is? Nie alles het lyne nie. Is dit die laaste kunsuitstalling? Is dit die laaste keer wat ek ‘n kliënt sal moet besoek? Die lyne op sement tennisbane vervaag na jare se spel. Dit vervaag ook na jare van ongebruik. Die presiese lyne aan die oorkant van die baan is moeilik om te bepaal.

“Tennis is a lifting game.”

Die tennisafrigters van my jeug kom sit in die gees langs my terwyl ek by die baan vir my kinders kyk. Een van die belangrikste dinge in tennis is waar jou rakket eindig. Goeie houe eindig gewoonlik met jou houe wat van onder na bo beweeg. Ek onthou hoe een van my afrigters, die woorde in my gedagtes ingeprent het: ‘tennis is a lifting game’. Kyk waar jou rakket eindig, want dan het jy beter beheer oor die bal.

Ek ry deur woonbuurte met vervalle tennisbane. Ek het op ‘n stadium by ‘n klub gespeel wat voortdurend gesukkel het met inbrake. Boemelaars het gereeld probeer nes skrop in die klubhuis. Hoe verander die ‘lifting game’ in ‘n ‘uplifting game’ sou ‘n mens kon vra. Is dit die moeite werd om die klubhuis veilig te hou? Dit raak dan ongelukkig te gevaarlik vir kleiner groepe om die bane te gebruik en dit veroorsaak dat die klubhuis selfs minder gebruik word.

“Jou voete is lui”

Ek is versot op daardie soort aanmerkings of opmerkings. Een van my speelmaats het een dag na ‘n wedstryd vir my vertel dat die hoofrede dat hy my wen, my voete is. Hy was vas oortuig dat ek beter sou speel as ek my voete beter gebruik. Dit is seker so en ek neem aan dat my voete steeds lui is. Die rede waarom ek hou van daardie tipe aanmerkings, is omdat dit my voete ‘n persoonlikheid van hulle eie gee. Ons verlengde persoonlikhede raak metafore. Iets soos: my voete speel tennis op ‘n Saterdagmiddag. Ek wonder hoeveel my studies sou verbeter as my hand meer deur die boeke sou blaai. Die ander rede hoekom ek van daardie tipe aanmerkings hou, is omdat dit vir my ‘n area gee om op te fokus. Hoe sou ek aan my lui voete kon werk as dit nie buite my gestaan het nie?

Reël 3: Moenie handeklap na elke punt nie

Nie alle punte verdien ‘n handeklap nie. Handeklap is gemaak om iets te laat uitstaan. Die waarde van handeklap gaan verlore as jy na elke punt handeklap.

Ek oordink die munisipale merkers vir ‘n woonbuurt wanneer ek verby die vervalle tennisbane en geroeste skoppel(in sy)maaie ry. Ek sien die leë munisipale swembaddens en die bushaltes wat sonder dakke staan. Ek het eers gedink dat die hoeveelheid badkamers in huise as merkers vir munisipaliteite dien. Daar moet tog sekere munisipale merkers wees wat deur stadsbeplanners gebruik word om die hoeveelheid en tipe dienste in ‘n woonbuurt te bepaal. Ek het toe uitgevind dat stadsbeplanners eerder na kombuise kyk, wanneer hulle bepaal hoeveel dienste aan ‘n sekere woonbuurt gelewer moet word. Ek wonder dus wat die kombuise van ‘n woonbuurt behoort te wees. Op watter manier kan tennisbane die kombuise of prioriteit van ‘n woonbuurt word?

Ek dink aan daardie ongeskrewe reëls en merkers wat ons tennisbane vir ons wys. ‘n Mens moet weet wanneer om hande te klap en wanneer om te werk aan jou spel, sodat die mense om die pawiljoen kan sien dat jy ‘n handeklap verdien. Ek droom graag oor ongeskrewe reëls wanneer ek langs tennisbane sit en vir my kinders kyk. Ek sien hoe hulle tennis speel en ek wonder of hul eendag sal verstaan hoekom ek handeklap.

 

jou kind se eerste tenniswedstryd

die oorwinning
is ‘n dbv-winkelrakket
wat niks het
om te verloor nie

elke tree is uitgetrap
een hou op ‘n slag
in die groewe
van ouboet se skoene

en met die opgooi van die bal
is icarus deur die lig verblind
maar sy vlerke smelt nie
en sy vere is een wedstryd

nader aan die son

 

Wicus Luwes. Die bekoring van bouvalle en ruïnes

Tuesday, May 14th, 2019

Ek word bekoor deur plekke wat leegstaan. Miskien moet ek dit anders stel: Sonder inhoud, maar tog nie regtig leeg nie. Daar is baie sulke plekke rondom ons. Plekke wat deur vure verwoes is of plekke wat in die vagevuur van afgestorwe boedels se fynskrif toegesluit staan. Terwyl die horlosie se wysers draai en die kalendermaande een na die ander afgeskeur word, staan hierdie plekke en wag. Hulle wag op die lewe wat eens deur hul gevloei het.

Bo: Foto’s van ‘n bouval in Midrand (Foto’s met toestemming van die fotograaf, Candice Brophy, geplaas.) Die brand van die grasdak, het die einde van hierdie huis beteken.

 

Sondagmiddag

die ruïne waar ek en jy rondkrap
een Sondagmiddag, lustelose honde, ná
die middagmaal (die mense slaap in die huis)
oplaas moeg gebaklei, versigtig die woorde
wat ons kies, tingerige sinne, geluide eintlik
maar om mekaar oor stilte se rand
te help, op so ‘n Sondagmiddag, die ruïne
op julle plaas: ag, ‘n blote bouval eintlik
‘n huis sonder herinneringe, net fondasie
en halwe mure wat nog staan, jare gelede
al tot toeval en stof gedoem: tussen
klippe kry ek die geraamte van ‘n akkedis
en wonder of ek en jy dan so voorspelbaar
soos ‘n Afrikaanse liefdesgedig is, en jy maak
‘n stok tussen ‘n paar bakstene staan:
dit was seker ‘n vuurmaakplek
‘n oorstaanplek een nag
skaars wegkruipplek

– deur Desmond Painter uit ‘Nuwe Stemme 5’ (Tafelberg:2013)

Bo: In Hillbrow

 

 

huise. melville/weltevredenpark

in elke vertrek
sien ek ‘n optekening
van ‘n skerf geskiedenis
om soos ‘n afgesplinterde geen
iewers vas te kleef –

‘n portret of meubelstuk wat weinig

vooraf verraai
en niks daarna

want alles is maar slegs
‘n bietjie brood en suiker
lank gelede uit my huis
vlytig soos miere aangedra
na die eerste eie nes –

wie weet
op ‘n dag moet dit ‘n blom word oor ‘n wond
op ‘n dag word dit ‘n duif in ‘n leë kamer
‘n blaar se drif op die wind
deur uitsiglose vensters in ‘n buurt

selfs hier

nog steeds

sal ek oor die merke
van my lessenaar streel en dink:

hier het my vader gesit

en hier
het sy hand gerus

– deur Marlise Joubert uit ‘bladspieël’ (Human & Rousseau:2015)

Bo: Johannesburg Algemene Hospitaal

 

Ons drome van gister
Word somber en sinister
Want kyk alles het ‘n vasgestelde uur
Ons beplan toringblokke
Maar die slopers is betrokke
En ons drome is bloot skadu’s teen die muur

– deur Koos du Plessis uit ‘Skadu’s teen die muur’

 

Bo: Kempton Park Hospitaal

Die foto’s vang slegs ‘n klein gedeelte van die bekoring vas. Dit vang die leegheid wat nooit werklik leeg is nie tussen die mure van die bouvalle en ruïnes vas. Die kaggel brand steeds, al is dit net in ons gedagtes. Die kinders speel en die kos word steeds in die kombuis gemaak. Dit resoneer en herinner ons aan die bouvalle en ruïnes wat ons in ons drome besoek. Die bekoring lê eintlik in die dinge wat was en die dinge wat weer kan wees. Die bekoring lê in die bouvalle en ruïnes van ons gedagtes.

Wicus Luwes. As die hoed jou pas

Thursday, April 4th, 2019

Ek is nie geheel en al gekant teen ander mense se vlooie en luise nie. Daar is sekerlik ‘n saak te maak vir ander mense se vlooie en luise, maar ek is nie seker of ek die aangewese persoon is om daardie saak te maak nie. Ek dink dat dit eerder ‘n geval van oordrewe liefde vir my eie luise is. By geleentheid moes ek die rekenaarbedrading by ‘n konstruksie area gaan inspekteer. Omdat ek nie ‘n veiligsheidshoed gehad het nie, het die voorman ‘n veiligheidshoed uit harde plastiek aan my oorhandig om te dra. Terwyl ek dit wou opsit, het my kollega my arm gegryp en gefluister: “As jy vlooie wil hê moet jy daardie hoed opsit.” Ek het toe maar met die hoed in my hand rondgeloop tydens die besoek.

Ons dra daagliks ‘n hoed wat deur iemand anders aan jou gegee word. Soms is dit ‘n hoed wat van geslag tot geslag oorgeërf word. Ander kere is dit ‘n hoed wat jy by ‘n vriend gekry het. ‘n Avontuur is nie ‘n behoorlike avontuur sonder ‘n argeoloog se Indiana Jones-hoed nie. Wat is ‘n feëverhaal sonder ‘n kroon of ridder se helm? Selfs die sport waaraan ons deelneem word dikwels met gholfkeps of ‘n Hansie Cronjé-hoed afgerond. Die hoed werk amper soos die maskers wat ons dra, maar ons kruip nie gewoonlik onder (of agter) ‘n hoed weg nie.

Ek het ‘n week of drie gelede TV gekyk terwyl die klank baie sag gestel was. (‘n Mens kan steeds die nuus volg, sonder om te hoor wat hulle sê. Ek geniet die nuus eintlik meer op daardie manier, want jy kan jou eie storie skep.) Daar het ‘n man op die skerm verskyn met ‘n droë stuk landbougrond in die agtergrond. Hy het een van daardie materiaalhoedjies opgehad. Dit het amper soos die kommando-hoedens van ouds gelyk, maar hierdie was ‘n blou hoed. Dit was ‘n verbleikte blou hoed. Die man het die hoed in die middel van die onderhoud afgehaal en jy kon sien dat hy daardie hoed feitlik daagliks dra, want die son het ‘n lyn oor sy voorkop getrek en net die onderkant van sy voorkop was ingekleur. Die man het die materiaalhoed opgerol en teen sy bors gedruk. Dit was nie moeilik om af te lei waaroor die berig of onderhoud gehandel het nie. Die hoed het my alles van die droogte vertel.

Ek het kontak gemaak met ‘n paar digters wie se gedigte in Nuwe Stemme 6 gepubliseer is. Die gedigte van ongepubliseerde digters word in Nuwe Stemme uitgegee. ‘n Hele aantal digters het al Nuwe Stemme gebruik as vastrapplek om (met valhelm) die lewe van ‘n digter aan te pak – sonder die oefenwiele. Ek wonder watter hoed die beste by ‘n digter sou pas. Die digter dra dikwels meer as een hoed, maar op ‘n manier steek daardie digtershoed mos maar altyd onder die ander hoed uit.

Aan die agterkant van die Nuwe Stemme 6-bundel is daar ‘n kort biografie van die metaforiese hoedens wat die digters al gedra het en steeds dra. Ek deel graag drie van die digters se hoedens met jul:

Marthe McLoud het al die hoed van maatskaplike werkster gedra. Marthé het na ‘n kostuumplek gegaan om ‘n paar hoedens aan te pas.

Marthé McLoud in ‘n flaneur-hoed

Marthé in haar humor-hoed

Kyk, my asem vloei weg

Sal jy nog vir my liefdesappels voer
noudat die grond onder my meegee,
die almanak skeur,
my dae aan repe hang?

Sal jy nog met my sekelmaan lê
noudat grys duiwe
in my hare nesmaak,
my spatare soos blaarskelette lyk?

Sal daar nog bloeisels in jou hande wees
noudat boomrimpels
om my mond kring
en ek skuifelbeentjie stap?

Kyk, my asem vloei weg
soos dun heuning
uit ‘n fles

Wanneer my oë verstar en splinterbreek
gaan ek my neerlê in die reuk
van verlepte blomme:

Daar waar jy al jare vir my wag.

 

-deur Marthé McLoud uit Nuwe Stemme 6

 

Elna van Niekerk het al die hoed van filosofie-lektor op ‘n tyd gedra. Sy het ook al die hoed van busbestuurder en navorser gedra.

Elna van Niekerk

 

sarkofaag

miskien is dit in hierdie huis
wat ek sal doodgaan:
stik aan ‘n appel
om ‘n lemveeg bloed

die dood is ‘n anti-
klimaks,
maar die lyf mak soms
‘n laaste orgasme na

              soos in sepies en violent movies

ek weet klaar:
dit sal net so stil wees,
soos nou.

 

-deur Elna van Niekerk uit Nuwe Stemme 6

Hannes Visser

Hannes Visser het laat weet dat hy nie ‘n hoed besit nie. Hannes het al voorheen die hoed van ‘n onderwyser gedra. Tans dra hy die hoed van ‘n redakteur by ‘n koerant. Iets om na uit te sien: Hannes se bundel, ‘Die jaar toe Pa…’ verskyn eersdaags by Naledi-uitgewers.

Donderdag 5 Januarie

pa kap ‘n bordjie in
op die pavement
voor die huis
for sale

antie rosie van oorkant
bel ma by die werk
jy moet kom, piet verkoop jou huis

pa sê hy koop ‘n plaas met perde
ma sê jy’s mal
welders op die myn
koop nie plase en perde nie

pa sê fokkof ek weet
toe kom die dokter met ‘n
swart tas in ‘n swart ford

oom swanepoel bring die
dominee met blink kop
hy bid vir pa se drink en sy suiker

fokkof skreeu pa los my uit
ma huil en antie rosie gee vir my
rooi kool-aid en blinkpapierbiscuits
toe almal loop

 

-deur Hannes Visser uit Nuwe Stemme 6

Daar is ‘n paar ikoniese hoedens in die geskiedenis vasgevang. Napoleon het sy Bicorne gehad, Jackie Kennedy het haar pilbokshoed gehad. Theodore Roosevelt het die Panamahoed bekend gemaak en Paul Kruger het sy uitrusting met ‘n kuil afgerond. ‘n Goeie kunstenaar hoef slegs Sherlock Holmes of Robin Hood se hooftooisels te teken om iemand aan die karakters te laat dink. Die vraag is dus of ‘n hoed ‘n verlengstuk van die mens kan wees of miskien kan word.

Daar is ‘n straatmusikant wat gereeld buite my woonbuurt se kruidenierswinkel sit en kitaar speel. Hy is ‘n gekwalifiseerde masjienoperateur en vurkhyserbestuurder. Hy vertel my dat hy nie meer CV’s uitstuur nie. Hy het moed opgegee en sal slegs weer CV’s stuur as hy van ‘n spesifieke geleentheid te hore kom. Sommige dae speel hy saksofoon en sit op twee bakstene. Hy wissel die kitaar en die saksofoon af. ‘n Mens kan ‘n munstuk of twee in sy kitaarsak gooi as jy iets vir hom wil gee. Wanneer hy die dag saksofoon speel, is die kitaarsak nie byderhand nie. Op sulke dae gooi mens sommer jou oortollige muntstukke in sy hoed.

Wicus Luwes. 360 Grade van Liefde

Thursday, February 14th, 2019

Daar is baie vlakke van liefde. Hier is drie van daardie vlakke – versteek in 360 grade foto’s.

(U kan rondbeweeg in die foto om die gedig te lees – beweeg u selfoon of skuif rond met die muisknoppie.)

Wandeling deur DJ Opperman

Klik hier

 

Skip deur Ilse van Staden

Klik hier

Blou Nyl deur RK Belcher

Klik hier

Die gedigte kom uit Fanie Olivier se ‘Die Heel Mooiste Afrikaanse Liefdesgedigte’. (Uitgewer: Human & Rousseau)

Wicus Luwes. Die verplaasde pyn van Ingenieur Jacobs

Wednesday, January 30th, 2019

Tandpyn is ‘n lelike ding! Dit is nie net die tand wat treur of kwaad is oor die pyn nie: Jou hele liggaam baklei teen die inflammasie of is in skok oor ‘n oop wond of senuweepunt. Ek het so ongeveer drie weke van die feesseison met tandpyn geworstel. My tand het eers net gepyn wanneer ek iets geëet het. Dit het later vir ‘n halfuur aangehou en het toe gevorder totdat dit nie meer einde wou kry sonder hulp van ‘n pynpil nie. Die laaste aand voordat ek tandarts toe gegaan het, wou die pyn nie meer weggaan nie en kon ek nie slaap nie. Daar was pyn in beide ‘n boonste en onderste tand. Ek het aan die tandarts verduidelik dat ek vermoed dat die probleem by die boonste tand lê, maar dat die onderste tand nou ook seer begin raak het. Min het ek geweet dat tandpyn my sou lei na ‘n bitter interessante konsep. Die tandarts het gesê dat hy vermoed dat die onderste tand nie werklik die oorsaak van die pyn is nie, maar dat dit slegs ‘n verplaasde pyn is.

re·ferred pain
pain from deep structures perceived as arising from a surface area remote from its actual origin; the area where the pain is appreciated is innervated by the same spinal segment(s) as the deep structure.
Synonym(s): telalgia
– Farlex Partner Medical Dictionary © Farlex

Ek vind dit interessant dat die liggaam ‘n leuen vir my kan vertel. Die plek waar die pyn voorkom, is nie noodwendig die plek waar die pyn ontstaan nie. Die liggaam doen dit net om aandag te trek, maar my vertroue is geskend. Ek wonder sommer oor watter ander dinge my liggaam ook vir my lieg! Ek het natuurlik dadelik na die strooihalms van die internet gehardloop in ‘n poging om definisie aan die konsep te gee. Voorbeelde van verplaasde pyn sluit die volgende in: Die linkerarm wat pyn as jy ‘n hartaanval of skynhartaanval sou kry. Breinvries wanneer jou tong of keel aan roomys blootgestel word. Wat sou die verskil wees tussen verplaasde en verwysde pyn? Is daar moontlik raakpunte?

 

Selfportret

Kan die gesig alles sê, oog en mond,
oor en haar – dat jy meer water is,
met geheue soos spier en senuwee,
boodskappers van die brein.
Moet die portret die skyn bewaar,
lieg oor wellus en die bose;
skadu van lig laat val op droefheid
en blydskap, deernis en twyfel
verbystering, verwondering;
onderbewuste se duister gang,
idioom van genade,
koue van afkeer en spyt?

Het Van Gogh in sy portret
die wêreld na die hel gestuur:
Stoppelbaard om verbete mond,
vuuroë met kinkel in die lid,
sydelings gedraai –
opstand teen sy eensaamheid?

Kan die gesig tog sê,
moet ek eers leer wie ek is,
beelde aan die vergetelheid ontruk,
vorm kleur en lyn
aan ‘n enigma gee?

 

deur Dolf van Niekerk uit ‘Portrette uit my gang’

 

 

Khalil Gibran skryf die volgende:
“Your pain is the breaking of the shell that encloses your understanding.

It is the bitter potion by which the physician within you heals your sick self.
Therefore trust the physician, and drink his remedy in silence and tranquility:
For his hand, though heavy and hard, is guided by the tender hand of the Unseen,
And the cup he brings, though it burn your lips, has been fashioned of the clay which the Potter has moistened with His own sacred tears.”

Pyn is selde een-dimensioneel. Die brein besef dat die liggaam in gevaar is en begin om jou te waarsku. Pyn en die rede vir die pyn is nie noodwendig direk aan mekaar verbind nie. Ek wonder hoeveel ledemate en organe al afgesny en uitgehaal is as gevolg van verplaasde pyn. Ek wonder ook wat iemand doen wat steeds pyn ervaar nadat ‘n verkeerde tand getrek is.

My gedagtes skuif na die moontlikheid van verplaasde of verwysde pyn in die sielkunde. Ek ken ‘n dame wat nog nooit weer haar man se klerekas oopgemaak het sedert hy gesterf het nie. Daardie kas moet mos ‘n vorm van verplaasde of verwysde pyn wees. Die kas pyn wanneer sy daarby verbyloop. Die kas se deure kraak wanneer sy na haar oorlede man verlang. Die vraag is nou of dit die rouproses aan sal help as ‘n mens die kas namens haar ontruim. Miskien moet sy eers die rouproses oplos, voordat sy die kas uit sal kan pak. Verplaasde pyn het sekerlik nie altyd ‘n vaste rigting nie.

Plakkaat van ‘n onlangse film-weergawe van ‘Ek het jou gemaak’ wat as deel van die Silwerskermfees vervaardig is

Verplaasde pyn lyk ook al meer of dit ‘n soort metafoor vir die pyn kan wees. In hierdie geval sou dit seker goed wees as die geneesheer, tandarts of sielkundige ‘n liefde vir tale het. ‘n Mens begin mos eers werklik ‘n taal verstaan as jy sy metafore kan begin gebruik. Die eerste verhaal wat in my gedagtes vassteek is Jan Rabie se ‘Ek het jou gemaak’. Ingenieur Jacobs kry ‘n waspop om sy vrou te verteenwoordig. Jacobs praat met die pop asof sy lewendig is, maar die pop praat natuurlik nie terug nie. Andries maak sy verskyning. Andries is ‘n robot wat deur Ingenieur Jacobs gemaak is om die leemte van ‘n ander persoon te vul. Die waspop word ‘n plekhouer vir die ‘dood’, en Andries (die robot) word ‘n plekhouer vir lewe. Hoe ironies is dit dan nie dat Jacobs die definisie van ‘lewe’ aan Andries verduidelik nie.
Die definisie van liefde as ‘aanhou beweeg en geraas maak’, het al vasgegroei aan Afrikaans as taal. Andries se verwysings na beide dood en lewe as ‘nimmer altyd’ is vir my ‘n vorm van verplaasde pyn. Die dood word ‘n plekhouer vir die lewe en die lewe word ‘n plekhouer of metafoor vir die dood.

Ek probeer deurlopend om die films van Andrei Tarkovsky op te spoor. Ek het verlede jaar sy film ‘Solaris’ gekyk. Op die oog af lyk dit na ‘n wetenskap-fiksie film wat oor ruimtereis gaan. Die ruimtestasie en vreemde planeet bied egter net ‘n plek vir Tarkovsky om die invloed van pyn op die mens se gedagtes te ontleed. Die ruimtereisigers bestook die planeet met kernwapens, maar die planeet het ‘n vorm van bewussyn. Die planeet verdedig homself deur die ruimtereisigers met pynlike herinneringe in die gestalte van mense te konfronteer. Die pyn verlam hulle pogings om verdere eksperimente uit te voer. Hulle besef ook dat die pynlike herinneringe nie die werklikheid is nie, maar die pyn gaan nie weg nie. Aan die einde van die film besluit die hoofkarakter om saam met die pyn te leef, eerder as om terug te keer aarde toe.

Skermskoot uit Andrei Tarkovsky se ‘Solaris’

Die verplasing van pyn kan so eenvoudig soos ‘n slegte heup of knie wees, wat die persoon laat waggel in plaas van loop. My kollega het onlangs ‘n heupvervanging ondergaan, nadat hy vir jare rondom die pyn geloop het. Hy moes hulp kry om weer reg te leer loop, want die pyn het sy manier van loop verander. Pyn het die vermoë om die manier waarheen ons daaglikse paaie ons neem, te verplaas.

Nimmer altyd. Altyd nimmer.

‘n Gesprek met ‘n aptekersvriend rondom ‘n braai het in my gedagtes vasgesteek. Hy het my vertel van sekere pasiënte wat ‘n afhanklikheid vir medisyne ontwikkel het. Daar is gevalle waar die pyn nie meer bestaan nie, maar die brein sê vir die liggaam dat dit nog bestaan, sodat dit weer die medisyne kan kry.

Daar is pyn in ons gedagtes wat in die senuweepunte van die liggaam se ingewikkelde elektriese stelsel ontstaan. Somtyds is dit direkte pyn, maar ander kere is die pyn metafore en plekhouers. Somtyds bou ons die plekhouers vir pyn, soos Ingenieur Jacobs. Ander kere leef ons saam met die pyn soos die hoofkarakter in Solaris. Die liggaam jok vir die man wie se been afgesit is, deurdat die deel wat afgesit is steeds juk of pyn. Gelukkig is daar geneeskundiges wat die metafore van die lewe al herken. Terwyl ek met ‘n verdoofde mond uit die tandarts se stoel opstaan, wonder ek wat die ergste is: verplaasde pyn of pyn wat direk aan jou deur kom klop.

 

Lyfwysheid

In bronne van gesag kan almal daarvan lees.
Vir eeue spook die filosowe – meestal mans –
met daardie ondeurgrondelike vraag:
die verhouding van die liggaam tot die gees.

Plato sien die siel toevalig aangeland
in die essentiële kerker van die lyf.
Augustinus vind God in sy dink,
kyk lyfloos al hoe meer na binne in.

Aquinas skei die vorm van die materie,
Descartes die denke van die vlees.
By Hegel, Kant en Heidegger, selde hoe,
bly liggaam altyd sekondêr tot gees.

Maar as die houer vol word en wil stort
tot in diep lag, diep huil, in daardie krag
waarmee ‘n vrou geboorte skenk,
dink ek en het ek lief tot in my naels
en elke haar se punt. Tuimelend.
In die ekstase in. Daarom, uiteindelik, is ek.

 

deur Heilna du Plooy uit ‘In die Landskap Ingelyf’

 

Verder leesstof:
https://www.physio-pedia.com/Referred_Pain

Wicus Luwes. Die verskil tussen ‘n leë en vol bord

Wednesday, December 12th, 2018

Ek het al dikwels gewonder hoekom die Grieke bekend is vir die tradisie om borde te breek. ‘n Mens het mos nou maar die ingebore drang om die oorsprong van dinge na te vors. Ek het ‘n paar bronne op die internet geraadpleeg en het op ‘n interessante term genaamd ‘kefi’ afgekom. Daar is nie slegs een storie oor die rede waarom Grieke borde breek of gebreek het nie: Daar word byvoorbeeld ‘n storie vertel van ‘n ryk gesin wat ‘n armer gesin vir ‘n ete genooi het. Die ryk gesin het tydens die ete-afspraak besluit om hul borde te breek as blyk dat vriendskap meer belangrik as materialisme is. Hierdie storie impliseer dat borde ‘n soort metafoor vir sosiale stand sou kon wees. Die meeste raakpunte lei my egter na die idee van ‘kefi’. ‘Kefi’ word op Google Translate vertaal na ‘vreugde’. Die toerisme webbladsye verduidelik dat die kefi/vreugde waarna verwys word, nie slegs verwys na kortstondige blydskap nie. Kefi verwys na ‘n lewensvreugde. Die moderne Grieke probeer wegbeweeg van die bord breek-stereotipering. Hulle reken dat kefi nie meer gevier moet word deur die breek van borde nie.

Ek het eers gedink dat ‘n vol bord kos seker die hoogste vorm van lewensvreugde sou wees. ‘n Paar gedagtes later het ek besef dat ‘n vol bord kos nie noodwendig tot lewensvreugde lei nie. Die mens het van sy beste idees en gedagtes op ‘n honger maag en ‘n honger verstand gehad. Daar is seker ‘n goue middeweg, maar ek is op die oomblik van mening dat ‘n oorvol bord eerder tot luiheid as innovasie sou lei.

 

bord-eel

jy eet jou kos
uit my bord
met weggooibare
mes en vurk

ons almal weet
dat die honger
nie gevul kan word
op wegneem-etes nie

‘n vol bord kos
behoort aan die een
wat daarvoor betaal

‘n leë bord
behoort aan niemand nie

 

Die voedselketting is ‘n model wat die stand van die mens bepaal deur middel van die items wat in sy bord is. Die spreekwoord wil ook hê dat die pad na die man se hart deur sy maag loop. Die eenvoudige bord word dus ‘n metafoor vir die mens se soeke na liefde en die mens se plek op hierdie aardbol. Ek is eintlik verbaas dat ek nie meer gedigte oor die ‘bord’ sien nie. Dit is ‘n ongelooflike bron vir metafore. Ek en my vrou het by geleentheid ‘n stel breekware as geskenk gekry. Die breekware het borde, kleinbordjies, koppies, pierings ens. ingesluit. Dit was wel tweedehands, maar dit was ‘n volledige stel – selfs ‘n sousbak. Die geskenk het ook uit die persoon se hart gekom.

 

My palate is simpler than it used to be. A young chef adds and adds and adds to the plate. As you get older, you start to take away.
– Jacques Pepin

 

Ek was nog nooit iemand wat van oordadigheid gehou het nie en die stel breekware was oordadig. Dit het patrone op die porselein gehad en ‘n metaalrand. Ek het myself vasgestaar teen die feit dat ek nie so iets sou gekoop het nie en dat ek nie die borde in die mikrogolf sou kon gebruik nie, as gevolg van die metaalrand. Gelukkig het die verloop van tyd my anders na dinge laat kyk. Die stel breekware is vir ‘n paar jaar gestoor en by ons huidige tuiste het ons dit uitgepak. Uitgepak, maar meer belangrik: ons het dit begin gebruik. Die persoon wat dit aan ons gegee het, is intussen oorlede. Dit het dus nog ‘n dimensie bygekry. Die borde was eers ‘n metafoor vir oordadigheid en iemand anders se smaak. Nou het die borde ‘n metafoor as ‘n soort erflating gekry. Die persoon wat dit aan ons gegee het, eet nou by spesiale geleenthede saam met ons. Die idee is mos in elk geval dat jy jou kos moet eet wanneer dit op die tafel land en dat dit nie nodig sou wees om in die mikrogolf-oond op te warm nie. Nataniël se voorstel dat jy jou water uit ‘n kristalglas of sjampanjeglas moet drink, draai ook in my kop. Die bord bepaal nie of ‘n geleentheid spesiaal is nie, want jy moet geleenthede saam met gaste, vriende en vreemdelinge spesiaal maak.

Terug by die leë bord. Daar is ‘n verskil tussen ‘n leë bord as gevolg van jou eie keuse en ‘n leë bord as gevolg van hongersnood. Die bord wat as metafoor vir hongersnood dien, is seker die moeilikste een om aan te dink. Dit kan ‘n kind wat met leë borde grootword motiveer om hard te werk, maar dit kan ook mense se harte verhard.

 

Change your plate. Change your fate.
– Kris Carr

 

Vriende van my het as gesin ‘n paar jaar gelede die raad van ‘n dieetkundige ingeroep. Hulle het as gesin gewig opgetel. Hulle het besluit om minder te eet en gemorskos uit te sny. Dit was nie genoeg nie en hulle het nie gewig verloor nie. Die dieetkundige se raad aan hulle, bly my tot vandag by. Hulle moes hul bord inkleur. Daar moes groen, oranje, bruin ens. op hul bord wees. Iets soos boontjies of ertjies kan die groen verteenwoordig. Wortels of pampoen moes die oranje verteenwoordig. Dit is my gunsteling metafoor vir die bord: die bord is ‘n palet. Die kok behoort homself as kunstenaar uit te leef. Dit is hoekom ek voel dat elke beroep ‘n vorm van kreatiwiteit ontsluit.

Ek wens jou daarom ‘n bord toe wat net genoeg kos in het om jou hart honger te hou. Maak jou bord ‘n palet van kleure. Verdeel jou bord tussen mense, want deur jou kos te verdeel, staan jy buite die realm van aardse wiskunde. Die verdeling van ‘n bord kos maak nie dat daar twee halwe borde op die tafel staan nie. Die verdeling van ‘n bord kos maak nie die porsie kleiner nie – dit maak dit meer.

 

wees vandag die daaglikse brood
wat Sy naam heilig
wees die suurdeeg wat sy koninkryk laat kom
wees die korsie wat die hemel om die aarde vou
gee ‘n snytjie brood
aan hulle wat die krummels eis
en mag geen brood in jou bord oorstaan
vir die muf wat dit van binne
of buite wil verteer nie

 

Tong-in-die-kies: Die sosiale lewe van jou bord

Wicus Luwes. Oor kruie, onkruid en makajalas

Wednesday, October 31st, 2018

Ek het onlangs Antoinette Pienaar se boek genaamd ‘Kruidjie roer my’ gelees. Ek het tydens die verskyning van haar tweede boek, ‘Die lang man sonder skaduwee’ besef dat ek dit nie langer kon (of wil) uitstel nie. Antoinette en Amoré Bekker se program op RSG is gereeld deel van my eie pad huis toe. Vir dié wat dalk nie weet nie: Antoinette gesels oor kruie en die genesende effek wat dit kan uitoefen.

In hierdie tyd van oorlewing van die vinnigste en slimste, wonder ek dikwels oor dinge wat nie vir my sin maak nie. Ek wonder byvoorbeeld hoekom die lemoenboom se vrugte juis in die winter groei. Die rede vir my vraag is eintlik: die lemoenboom groei op ‘n tyd wanneer ons sy vitamiene die nodigste het. Watter voordeel hou dit vir die boom in om sy vrugte juis in die winter te dra? Net so kan ‘n mens seker vra waarom kruie juis op sekere plekke groei en watter voordeel daar vir die kruie sou wees om op daardie plek te groei?

Antoinette en Amoré se radioprogram word afgesluit met die volgende vrywaring: “Hierdie is nie ‘n mediese program nie. Besoek gerus jou dokter indien jy mediese hulp benodig.” Luisteraars bel in om hul behoeftes en siektes met Antoinette te deel. Daar bel dikwels mense in wat al ander behandeling ontvang het: rustelose bene, gordelroos en hittegloede. Die lys verskil weekliks en tog is daar altyd iets wat ons al voorheen gehoor het. Daar word gewoonlik verwys na katjiedrieblaar, kankerbossie en karmedip.

Die belangrikste deel van die genesing is, volgens my, Antoinette se stem en die stories wat sy by die rate aanhak. Bitter min siektes staan op hul eie voete. Antoinette raai dikwels die luisteraars aan om die oorsaak van die siektetoestand te soek: spanning, slegte eetgewoontes en ‘n gebrek aan oefening. Sy beveel selfs ‘n goeie ‘huil’ aan om ontslae te raak van opgeboude knope in jou psige.

Ek dink terug aan my kinderdae toe ek groot klippe opgetel het. As kind vind jy nuwe wêrelde onder so ‘n klip. Daar is dikwels verskillende soorte insekte en tonnels te vinde onder die eenvoudige klip. Ek voel dat ‘n mens meer dikwels as volwassene hierdie ander wêrelde moet besoek. Jy moet meer dikwels grond en sand en klippe op jou hande kry.

Ek het Antoinette se boek as insiggewend gevind en het die lyn wat jou nader aan die natuur bring as goue draad deur die bladsye gevolg. Reeds vroeg in die boek lees ek van Antoinette se ontmoeting met Oom Johannes. Oom Johannes het al dekades gelede gedroom van die vrou wat by hom sou kom leer oor die kruie. As dit nie ‘n voorbeeld van geduld is nie, weet ek nie wat is nie. Geduld is een van die kernafdelings van die kruie. ‘n Mens kan nie sommer net verwag dat die bossies, blare en wortels om elke hoek en draai sou wees nie. Dit toets jou uithouvermoeë en deursettingsvermoeë.

aartappel tussen jou komberse
plant rustelose bene in die bed
droomland hier kom ek

Bo: Malva

trek die steekpyn uit
warm malva pluisie in die oor
die stilte praat ‘n taal

Bo: Wynruit

wynruit gedoop in water
hou gestorwenes vars
jou reuk bly op my kussing

As ek hooftemas uit die boek sou moes haal, sou ek ‘diere’ definitief as ‘n tema uitlig. Iets so eenvoudig soos die dood van ‘n geliefde hond, leer die mens oor troos en aanvaarding. Waterslange en verkleurmannetjies se rolle word verplaas na ‘n geestelike vlak. Op ‘n plaas is daar  tendense in kampe waar oorwegend ooie aangehou word – sekere bossies kry voorkeur wanneer daar gevreet word. Op so ‘n manier wys die natuur vir ‘n mens watter kruie beter sou pas by sekere geslagte.

Ek en my tante het lekker oor die onderwerp gesels. Sy het vir my genoem dat iemand haar as jong dame vertel het, dat die antwoord of genesing vir ‘n siekte dikwels naby aan die siekte te vind is. Dit laat my weer dink aan die lemoenboom se teenwoordigheid in die winter.

Ek het ook ‘n klein bietjie navorsing gaan doen oor die verskil tussen speserye (of makajalas, soos Oom Johannes dit noem) en kruie. Die een verwys meer na die blare van die plant en die ander verwys meer na die takke, wortels en bas van die plant. Sommige kruie word in kosse gebruik om smaak te gee. Ander kruie word slegs vir medisinale redes fyngestamp, sodat die olies en ander bestanddele ge-aktiveer kan word. Ek voel egter of die benamings en verskille tussen speserye en kruie meer akademies van aard is en ek wil eerder fokus op die kwaliteite wat kruie en speserye vir ons bring. Ek skryf dit as persoonlike nota, want ek het so baie om oor hierdie onderwerp te leer. Ek het vroeër genoem dat sekere kruie en speserye slegs gebruik word om smaak te gee, maar dit is waar ek begin wonder of smaak nie ook deel is van die behandeling of genesingsproses nie. As kos sy smaak verloor, is dit ‘n ernstige wekroep. Dit kan dui op mediese toestande. Dit kan dui op ‘n lewensstyl wat die eenvoud van reuk en smaak misken.

Die vertellings of stories in ‘Kruidjie roer my’ verwys dikwels na kruie wat gebruik is tydens ‘n spesifieke fase van Antoinette se opleiding. Daar is prente, foto’s en sketse van die spesifieke plante wat in die vertelling genoem word. Die kruie word dus ingemeng tussen die stories, want ons het almal mos maar ‘n verhaal van plekke waar ons seergekry het en plekke waar ons genesing ervaar het.

Ek dink aan Antoinette se boek as ‘n soort storie-ensiklopedie. Dit bevat stories, maar dit noem ook watter plante ons kan help met sekere siektes. Ek wonder dikwels hoeveel plante ons goedsmoeds in ons tuin uitroei, met die idee dat dit onkruid is, sonder om die waarde daarvan te besef. Ons het gewoond geraak aan winkelrakke en plastiekomhulsels. Somtyds is die plant en kweek van die kruie net so belangrik soos die uiteindelike blare wat ons in ‘n tee inmeng.

Ek vermoed dat die dinge in ons lewe wat ons as onkruid beskou, nie dieselfde vir elke persoon is nie. Ek vermoed dat kruie en speserye juis in kos en water gemeng kan word, sodat ons dit met mekaar kan deel.

kruie van die veld

die kruie van die veld
wag geduldig
op jou soos die môreson
die nag se koors breek
dit wag op jou soos die reën
se druppels wat wegbly in die droogte
dit wag soos jou winter
op die lemoenboom se vrug

dit wag op jou soos
sonbesies in die stilte
dit wag op jou soos
die Karoo

 

Bronne
1. Internet. https://af.wikipedia.org/wiki/Malva
2. Internet. https://af.wikipedia.org/wiki/Wynruit

Wicus Luwes. Hoe om ‘n stoel te teken

Wednesday, August 1st, 2018

My kinders het ‘n nuwe toepassing op die selfoon ontdek. Dit is soos Pictionary van ouds. Jy moet ‘n prent teken sodat jou spanmaats die item in die prent kan identifiseer. Jy as tekenaar mag natuurlik nie praat terwyl jy teken nie. Slegs jou spanmaats mag praat terwyl hul raai. Terwyl jy byvoorbeeld ‘n appel probeer teken, sal jou spanmaats raai dat jy ‘n bal teken, of ‘n wiel. Jy probeer noodgedwonge om die minste hoeveelheid lyne of potloodstrepe te gebruik. Die spel gaan natuurlik ook oor die raaklyne wat ons met verskillende mense het: die manier waarop jy iets soos ‘n stoel sien is van minder belang; dit gaan eerder oor die manier waarop jou spanmaats ‘n stoel sien.

 

regterstoel
skuif agter waterpas tafel in
met ‘n stukkie papier onder een poot

 

die stoel
‘n poot vir elke windrigting
‘n sitplek vir waar jy nou is

 

kroegstoel
sit terwyl jy staan
halfvolglas lyk leeg van bo

 

die bokser se sitplek
staan in die hoek
van ‘n ronde kryt

 

die restaurant sluit
die feestafel is leeg
behalwe vir ‘n omgedraaide stoel

 

Elke sitvlak moet een of ander tyd tot sit kom. Sonder dat ons dit besef, sit ons dan ook nog op meer as een stoel op enige gegewe tyd. Sommige van die stoele word vir jou aangegee of onder die tafel uitgetrek. Ander stoele word deur die persoon self opgeneem.

Ek dink weer terug aan Oom Jannie. Sy seun het vir my die storie oor Oom Jannie vertel. Oom Jannie het buite ‘n winkelsentrum gesit en wag op sy vrou. Die oom kon met enigiemand ‘n gesprek aanknoop. Ek sien al vir Oom Jannie terwyl sy seun praat: Hy het ‘n kraaghemp aangehad en lang sokkies. Die voorgeslagte het altyd netjies aangetrek as hul dorp toe gegaan het. Langs Oom Jannie was ‘n jongman wat vasgehou het aan ‘n winkeltrollie. Hulle het ‘n betonbankie gedeel, so dit was amper ‘n gegewe dat Oom Jannie met die jongman sou begin praat.

“Wag jy ook vir jou vrou om uit die winkelsentrum te kom?” het Oom Jannie gevra.
Die jongman het geknik.

“My vrou is al gister by die deur in. Dink jy sy gaan nog terugkom?” het Oom Jannie die ewe droog laat val.

Al wat Oom Jannie en die jongman gedeel het, was ‘n bankie aan die buitekant van ‘n winkelsentrum. Oom Jannie het egter die gedeelde sitplek gebruik om meer raakpunte te skep.

Die mens kyk anders na iemand wat dieselfde sitplek as jy deel. Jy herken die man wat langs jou in die bus gesit het. Jy gedra jou op ‘n sekere manier uit respek vir die ‘voorsitter’ of ‘chairman’ wat aan die oorkant van die raadstafel sit. ‘n Stoel is ‘n raakpunt, ‘n deelpunt, ‘n verwysingspunt. ‘n Warm stoel dui daarop dat iemand voor jou daarop gesit het. ‘Die warm stoel’ is self ook deel van die spreektaal of idiome.

Om terug te beweeg na die teken-speletjie: hoe sou jy ‘n stoel teken? Het dit vier pote en ‘n sitplek? Miskien het jou stoel ‘n rugleuning en armleunings. Wat is die verskil tussen ‘n koning se stoel en ‘n sekuriteitswag se stoel? Watter stoel sit lekkerder – ‘n ou stoel of ‘n nuwe stoel?

Aristoteles het niks van Pictionary geweet nie, maar hy het oor die definisie van dinge gedink. Indien jy sy ‘Vier Oorsake’-metode op die stoel sou toepas, sou jy die volgende vrae kon vra: Waarvan word die stoel gemaak? Die moontlikhede is legio, maar dit is goed om dit op een stoel toe te pas. Ek gebruik dus ‘n hout eetkamerstoel as voorbeeld. Volgende sou ek kon vra watter vorm die stoel aanneem. In die geval van die eetkamerstoel, sou dit vier pote met ‘n sitplek en rugleuning wees. ‘n Mens sou ook kon vra wie so ‘n stoel sou maak. Ek neem aan dat ‘n jy aan ‘n skrynwerker of meubelmaker se deur sou kon klop. Aristoteles sou vierdens wou weet waarom die stoel gemaak is. Een rede sou wees om genoeg sitplek vir die gesin te hê tydens etes. Die stoel sou vir baie doeleindes gebruik kon word, maar ek dink dat die hoofdoel vir sy ontstaan opgesluit lê in die naam wat ons vir hom gee: eetkamerstoel.

Einstein het sekerlik ook nie Pictionary gespeel nie, maar miskien kan relatiwiteit ons help met die tekening: definieër jy ‘n stoel of word die stoel deur jou gedefinieër? ‘n Menslike hulpbronne-bestuurder vertel my een dag die volgende:
“Sien jy daardie man,” het hy gesê.
“Hy is vriendelik en aangenaam terwyl hy by die kantoor is. Dit alles verander as hy op die unie se stoel sit – dis asof sy rooi hoed die hele stoel rooi kleur.”

Die Jode het ‘n mooi tradisie met betrekking tot Elia se stoel. Daar word ‘n leë stoel uitgesit tydens belangrike gebruike. Dit beteken dat daar tydens die besnydenis ‘n leë stoel in die kamer staan wat Elia verteenwoordig. Elia was ‘n belangrike profeet in die Joodse tradisie. Ook tydens die viering van Pasga word ‘n leë stoel en leë plek aan die tafel gedek as plekhouer vir Elia.

Op ‘n sekere vlak is die stoel waarop nie gesit word nie, meer belangrik as die stoel waarop daar wel gesit word. (Ek verwys nie na die sitkamerstoele wat slegs vir belangrike gaste gebruik word nie.) Daar is stoele wat jy jouself ontsê en ander stoele waarop jy veels te lank sit.

Beide die tekenspel op die selfoon en Pictionary is aan tyd gebonde. Elke speler het slegs ‘n kort ruk om sy prent te teken. Die een wat teken hoop dat die prent wat hy teken deur sy mede-spelers verstaan word. ‘n Stoel kan met so min as drie lyne geteken word, somtyds selfs minder. Dit hang net af hoe die stoel in jou gedagtes lyk.

 

niemand sit op jou stoel nie

dit is nie met fluweel
oorgetrek of
met goud beslaan nie
die pote is ongelyk
en die verf is afgedop

niemand sit daarop
vandat jy weg is nie

dit is jou stoel
en dit is leeg

 

Bron:
1. https ://deskgram.org/explore/tags/paddastoel
2. https ://www.claimshop.top/wooden-swing-seat