Wicus Luwes

Wicus Luwes. Oor beweging in skilderye, gedigte en spietkops

Friday, June 1st, 2018

Daar is sekere benamings wat ‘n mens net nie meer ‘n ander persoon kan noem nie. Dit beteken dat jy nie die persoon van aangesig tot aangesig so kan aanspreek nie. Sekere benamings kan jy slegs voor jou huismense gebruik, miskien dalk slegs voor jou eggenoot. Jy wil die kinders nie verkeerd leer nie: ons almal weet dat hul voorbeeld gebruik om te leer. ‘Spietkop’ is een so ‘n benaming. Ek neem aan dat ‘verkeerskonstabel’ die beter opsie is, maar tussen die tyd dat jy ‘n ‘verkeerskonstabel’ gesien en die woord ‘verkeerskonstabel’ gesê het, is dit heel waarskynlik te laat.

Ons almal ken daardie verlammende gevoel. Daardie hand wat omhoog gehou word, somtyds met ‘n handskoen. Ander kere met ‘n flits. Hulle spring agter bosse, brûe en eiendomsagente se borde uit. Die ontmoeting impliseer dat jy iets verkeerd gedoen het. Jy sit jou beste ‘officer’, oom of ‘sir’ voor. Jy soek al na jou bestuurderslisensie wanneer die geregsdienaar aangestap kom (selfs al het jy nie bestuur nie).

“Besef jy hoe vinnig jy gery het?” is sy eerste woorde.
“Ek moet eintlik R2000 vir jou vra,” sê hy, maar dan bly hy stil.

Daardie stilte impliseer mos iets.
“U lisensie, asseblief.”
Jy oorhandig dit.

Weer die stilte.

Ek vermoed dat dit impliseer dat die skroef so ‘n bietjie stywer gedraai word.

Dan verbreek hy die stilte en vra dat jy saam met hom na sy motor moet loop. Die kaartjie is lank, met klein skrif op – ‘n pienke. Dit word in duplikaat of triplikaat uitgeskryf. Hy spel my naam verkeerd, maar my ID nommer is reg. Ek wonder of ek ‘n saak uit te maak het oor die spelling.

Ek gaan eerlikwaar nie baklei oor iets wat ek verkeerd gedoen het, want tyd is duurder as die verkeerskaartjie. As ek bewyse gehad het, was dit miskien ‘n ander saak. Die boete is op die ou end slegs R250. Wat impliseer R250? Ek kon die uitgestrekte hand se implikasie duidelik verstaan. Ek wonder steeds oor die stilte en wat die implikasie daarvan sou wees.

Ek dink die afgelope tyd aftief na oor wat dinge rondom my impliseer of beteken. Wat impliseer die klere wat ek dra? Kan mense aflei watter werk ek doen deur die klere wat ek dra? Wat impliseer die woonbuurt waar ek bly? Ek word gefassineer deur daardie afleidings wat mense oor my en oor mekaar maak op grond van sekere dinge. Die afleidings is tog sekerlik ‘n vorm van beweging, al vind daardie beweging slegs in die gedagtes plaas?

Ek is selfs versot op beweging in gedigte:

moya

gisteraand toe ek op my hoë stoep staan
het jy weer by my verbygewaai
oor die Makatinivlakte en die Mosambiekse see
en weer het jy my geïgnoreer
toe ek vra neem my saam neem my saam
ons kan my lyf hier lat staan

– deur Oloff de Wet uit ‘Nuwe stemme 5’, Tafelberg, 2013

Ek hou baie van skilderye wat beweging voorstel (of impliseer): daardie kringe en sirkels op Van Gogh se skilderye. Daar is ‘n paar maniere om beweging voor te stel. Een manier is lyne rondom ‘n objek in die skildery. Nog ‘n metode is om lig en donker kleure langs mekaar te verf. Herhaling word gebruik om beweging te skep. Sommige skilders gebruik selfs growwe en gladde teksture.

Italiaanse simfonië word gekenmerk deur drie bewegings: die eerste beweging is vinnig, die tweede een is stadig en sluit dan af met ‘n vinnige een. Beweging is dus ‘n wisselwerking tussen vinnig en stadig, baie dieselfde as die grof en glad of lig en donker van die skilderye.

Om terug te kom by die verkeerskonstabel: vir my is die ongemaklike stilte wat ek daardie dag ervaar het ‘n vorm van geïmpliseerde beweging: geïmpliseerde beweging of handeling is miskien die interessantste soort beweging. geïmpliseerde beweging vind plaas sonder dat beweging plaasvind – soos ‘n stillewe. Soos die besef wat jy kry wanneer die stilte iets vir jou probeer sê. Geimpliserde beweging steek die beweging agter ‘n stilstaande persoon weg. Digkuns is vir my een van die pragtigste geïmpliseerde bewegings – dit laat stilstaande woorde beweeg. Elke digter en leser weet dat geen gedig eindig by die punt nie.

vir klaasman

geliefde broer die seisoene verander hier tydsaam soos ‘n ou vrou met rumatiek
wat soggens pynlik stadig haar trui toeknoop haar misvormde vingers soek en vat
soek en vat sy stap saam met my op die grondpad stasie toe gebukkend onder
die koue wat vat en los vat en los skuifelend stap ons geliefde broer daar is ‘n kroeg
in soho jou vingerafdruk blink op ‘pint staropramen die reuk van jou tabak talm
in die lug terwyl ek drentel my gedagtes vat en los vat en los die grate van ons midnag-
gesprekke lê die huis vol broer in jou kamer sit ek soms toe-oog en dink en die lente
bloei soos ‘n diep sny in greenwich park my kamera-oog is ‘n kamer vir twee mense
broer ek raam die lente daar vir jou terwyl die lewe vat en los vat en los

– deur Hilda Smits uit ‘die bome reusagtig  soos ons was’, Protea Boekhuis, 2016

Wicus Luwes. Om verf te meng

Saturday, May 5th, 2018

Ek pen hierdie woorde neer met die doel om voornemende self-doen entoesiaste te laat besin oor die verfproses. As jy nie weet dat ‘duck egg’ en ‘coral’ beide kleure is nie, sal jy vinnig moet leer. Woorde soos ‘groen’, ‘blou’ of selfs ‘rooi’ sal uit jou woordeskat moet verdwyn. Ek verwys hier spesifiek na die verf van mure in jou woonstel of huis. Die kleur wat ‘n mens ook meer dikwels sien, is ‘n kleur genaamd ‘rose gold’. Ek is nie seker of benamings soos ‘eend-eier’ of ‘roosgoud’ in jou area verstaan sal word nie, maar probeer gerus.

Soos met enigiets, word die meeste van die tyd aan voorbereiding spandeer. Jy wil seker maak dat jy die regte kleur kies. Miskien iets wat jou opbeur of kalmeer. Ek is op die oomblik besig om die bokse in ons garage se dak uit te sorteer. Ek kom toe af op my ma se ‘Çolor me Beautiful’-boek. Dis die boek wat vrouens in die 80’s volgens seisoene aan laat trek het. (Ek neem aan dat sommige vrouens ook hul mans met die seisoenkwas geverf het.) Dit was die tyd toe skouerkussings hoogmode was. ‘n Mens het seker ‘n geneigdheid tot verskillende kleure in die winter of somer. Die winter sou miskien meer kleure met ‘n bruin ondertoon oproep.

In my onderbewussyn wonder ek natuurlik of daar ‘n verwantskap tussen verf en digkuns is. Wat is die ooreenkomste? Wat is die verskille?

geel

die oggend trek die son
soos ‘n hemp aan
elke straal
soos ‘n knoop
deur ‘n knoopsgat

bo-oor die skouers van die paaie
om die nek en valleie
oor die nag se naaktheid

asof dit nog altyd so was

 

Die ondertoon

Die veiligste is miskien om ‘n wit verf te kies, met ‘n skynsel van die kleur wat jy eintlik wou gehad het. Daardie skynsel is die ondertoon. Dit is soos ‘n mineur of majeur in musiek – dit wag vir jou by elke kruis en mol. Die skynsel is bloot ‘n ondertoon, maar in die onderbewussyn is dit deur elke verfblik gemeng. Daar is duisende soorte skakerings. Dit is hoekom ek vir jou aanbeveel om die standaard benaming van kleure liefs te vermy as jy verf wil laat meng. My wit motor se kleur word ‘candy white’ genoem. Die enigste probleem is dat my motor ouer as vyf jaar is en gevolglik kan ek nie meer ‘candy white’ bestel om skrape op my motor uit te poleer nie. Die son en omgewing het my motor al te veel laat verouder. ‘Candy white’ is dus nie meer ‘candy white’ nie.

Daar is natuurlik iets soos ‘n fokus-muur, wat ‘n ander of donkerder kleur kan wees. Jy kan op die fokus-muur jou ondertoon na die oppervlak bring – miskien kontras skep. Die verfwinkels het dikwels tydskrifte en boeke wat jou kan begelei oor watter kontraste bymekaar sou pas.

“Ek het jou ontmoet in al daai geel”
– uit Geel (Julie) van Spoegwolf

 

Van al my liggeel dae
teken ek hierdie een op;
dat ek later kan weet hoe swerms
duiwe van die dakke waai,
en dat ek, as ek wil,
later kan lees van ‘n liggeel
dag en van jou hier langes my.

– deur Wilma Stockenström uit ‘Vir die bysiende leser’

 

Die soort verf

Die verfwinkels verkoop hoofsaaklik twee soorte verf aan voornemende kopers – waterbasis en emalje. Waterbasis verf kan bo-oor waterbasis verf aangewend word. Jou kwaste en rollers kan ook met water skoon gewas word. Emalje verf kan oor waterbasis of ander emaljeverf aangewend word. Die kwaste moet met terpentyn skoongemaak word. Geen verf sal lank hou as dit oor verkrummelende of klam mure geverf word nie.

Verf wat jy vir portrette of skilderye gebruik verskil so ‘n bietjie. Die skilder meng net genoeg water by die waterverf om dit te laat uitkring. As ouer het ek so bietjie waterverf gebruik om items vir my kinders se konsert te maak – visse en voëls! Ek het weer besef hoeveel talent en geduld skilders moet hê om die medium te bemeester. Verder kan ek net dink hoeveel blydskap en satisfaksie daarmee gepaard gaan as die water net genoeg uitkring om die regte lyne te vorm!

Die kleur van ‘n gedig

Die kleur van ‘n gedig werk so bietjie anders as verf. Wat is die ooreenkomste tussen verf en ‘n gedig? ‘n Mens sien die kleur van die verf deur die lig wat daarop val. Ek wonder so by myself hoe die kleur van ons bestaan verander word deur die gedigte wat ons lees of skryf. Sou die kleur van die verf werklik saakgemaak het as ons dit nie gesien het nie? Sou die woorde wat ons lees werklik anders gelyk het as dit nie deur die verfkwas van die digkuns geverf was nie? Kan die mees sombere omstandighede ingekleur word deur die verfkwas van die gedagtes?

“Let me, O let me bathe my soul in colours; let me swallow the sunset and drink the rainbow.”
– Kahlil Gibran

 

Colour Of Water

the water I drink
from the bowl of the moon
silver as the stream

– deur Charl  JF Cilliers uit ‘Grains of Sand’

 

Die winkel-opsie

Die verfwinkels meng jou ‘rustic yellow’ of ‘sandy brown’ klaar volgens ‘n formule – 2 dele geel, 5 dele wit en 3 dele bruin. Dit is die veiligste manier om te verseker dat jy altyd dieselfe kleur kry. Jy kan natuurlik verf self meng totdat jy tevrede is met die kleur. Dit kan wel vir klein hoeveelhede verf werk. En een ding om in gedagte te hou – daar is noodwendig ‘n klein verskil tussen die manier hoe nat verf en droë verf lyk.

Verf is ‘n langtermyn projek. Roer die blik goed – eers kloksgewys en dan anti-kloksgewys. Kies ‘n lang genoeg stok, sodat die onderste verf saam met die boonste dele geroer word. Die verf van die mure is slegs een van die stappe. Kies die verf wat jy meng baie goed, want jy
gaan sekerlik ten minste vyf jaar daarteen vasstaar. Die digkuns lê in die meng van die verf. Digkuns is ‘n langtermyn projek. ‘n Mens sien die kleur van die gedig deur die lig wat daarop val. Ek wou eers my ma se ‘Colour me Beautiful’-boek weggooi, maar besef toe dat dit my in die stilligheid iets geleer het: dit gaan nie altyd oor die seisoen nie, maar oor die manier waarop jy op die seisoen reageer. Die winterlig wat op die gedig val verskil van die somerlig. Daar is meer as een seisoen om te meng in jou gedig – moenie net op die somer-oppervlak roer nie, want miskien is dit juis die winter-kleur wat dit mooi gaan laat lyk teen die muur.

verf

die hale oliekruine val kwistig oor ‘n doek,
die hand het ‘n glas rooiwyn in en die lyf ‘n hele paar

opera is in die agtergrond (en soms sagte lig) –
mens moet gereeld verf om jou tegniek te temper

nog voor die hand aan die kwas raak
laat hy sagte nek- en keel-kleure vloei

net voor die nat punt die kaal doek ‘n eerste keer
betree kom die huiwering van lig en tyd saam

‘n vlietende oomblik – ‘n duif se afdruk wat wasig teen
‘n ruit sit net nadat hy hom daarteen te pletter vlieg

die klein dood van die nou
wanneer die lyf sag die ongesêde stilte ritmies vorm gee

 

– deur Johannes Prins uit ‘een hart’

Bronnelys
1. Cilliers, CJF. Grains of Sand. Malgas Uitgewers. 2013
2. Prins, J. Een Hart. Lapa Uitgewers. 2009
3. Stockenström, W. Vir die bysiende leser. Reijger Uitgewers. 1970

Wicus Luwes. Wat is ‘n tuiste?

Friday, January 5th, 2018

‘n Tuiste as plek

“Ek verkies droë landskappe. Ek hou meer van oopgestrekte veld as tropiese plantegroei,” was ‘n bekende filosoof se woorde aan my. Ek probeer gewoonlik die voor- en nadele van ‘n plek teen mekaar opweeg voordat ek kies. Ek hou van kaggelvure in die Drakensberg se winter. Ek hou van die doringbome in die Noord-Kaap en die Bosveld in die somer. Ek hou van die reuk van die see – selfs die verskil in die reuk van die see by die Wes-Kaap, Oos-Kaap en Kwazulu Natal. Ek kom gewoonlik nie ver met die negatiewe punte nie, want ek is ‘n seisoenale reisiger of toeris: Ek hou van verskillende plekke op verskillende tye.

Ek kan wel sien dat iemand ‘n plek aan ‘n tuiste kan koppel. Daar is mos ‘n verskil tussen ‘n huis en ‘n tuiste. Die vraag raak interessant wanneer jy dink aan die huis van jou jeug of die plek waar jy graag vakansie hou. Die vraag raak interessant, aangesien die tuiste miskien eerder emosioneel is. ‘n Tuiste is dus eerder ‘n emosie as ‘n plek, maar die plek dien as sneller om die emosie los te wikkel.

‘n Tuiste as sintuig

Ek onthou nog goed die dag toe ek en my pa na ‘n motor gaan soek het. Iets omtrent die verkoopsman het ‘n sneller by my laat afgaan. Ek kon net nie besluit wat die sneller veroorsaak het

nie. Die verkoopsman het my tuis laat voel, alhoewel ek hom nog nie langer as dertig minute geken het nie. Toe die verkoopsman sy pyp begin stop het ek besef wat die sneller was: die verkoopsman het dieselfde tabak as my oupa gerook. Sy reuksintuig was dus ‘n sneller om die gevoel van geborgenheid te aktiveer.

Mense gebruik die krag van die sintuig dikwels by die verkoop van ‘n huis. Ek is seker dat die meeste van ons al gehoor het dat jy koffie moet maak of uie moet braai net voordat voornemende kopers jou huis kom besigtig. Ek is dus redelik oortuig daarvan dat die sintuig van reuk gebruik kan word om ‘n ‘tuiste’te skep. Hoe die ander sintuie gebruik kan word is ‘n ope vraag. Sou jy van ‘n plek hou omdat sy tuinhek op dieselfde manier kraak as die tuinhek van jou jeug? Sou jy ‘n plek as ‘n tuiste sien omdat die klanke van die verkeer jou aan ‘n plek herinner waar jy gelukkig en tevrede was?

‘n Tuiste as persoon

Kerstyd is net nie dieselfde as jy dit nie met jou familie of vriende kan spandeer nie. Goed of sleg, dra die persone wat die huis met jou deel elk by tot jou ervaring van die tuiste. ‘n Mens sou die verhuising van ‘n ouer of grootouer hier as voorbeeld kon gebruik. Die ouer of grootouer trek weg van die huis met die groen grasperk en gaan bly in die woonstelblok met die goeie sekuriteit. ‘n Groot invloed op die gevoel van ‘tuiskoms’ lê in die persoon wat jy by die ‘tuiste’sou ontmoet. Die vraag is dus of die huis voel soos ‘n tuiste omdat ouma, oupa, ma of pa daar teenwoordig is.

Die tyd waarin die plek en die persoon die ‘tuiste’ verlaat, het seker ‘n mate van wisselwerking. ‘n Kind en ‘n volwassene ervaar ook dinge op verskillende maniere. Die plek en die persoon is nie noodwendig twee kante van dieselfde muntstuk nie, maar ervaring word gewoonlik in kombinasie gebou. Ek dink terug aan ‘Siener in die Suburbs’se ‘Wat is ‘n huis sonder ‘n vader’.

Die tuiskoms

Die komponente van ‘n tuiste is belangrik, want dit sou net miskien moontlik wees om die brein te fnuik deur jou eie tuiskoms te skep. Dit kan so eenvoudig wees as om na ‘n gunsteling liedjie uit jou verlede te luister. Dit kan ook gedoen word deur ‘n foto-album nader te trek of ‘n gunsteling gereg te maak. Ek het ‘n paar gunsteling spreekwoorde: Blom waar jy geplant is / `roeien met de riemen die je hebt`. In hierdie tyd waar mense somtyds verlang na ‘n tuiste of ‘n tuiskoms, wil ek die spreekwoord ‘n bietjie aanpas: kom tuis waar jy ookal is. Die brein is ‘n kragtige gereedskapstuk en goeie herinneringe is ‘n tuiskoms. Jou tuiste is miskien nader as wat jy dink en jou tuiskoms is ‘n plek waar jy jou gedagtes kan lei.

tuiste

waar ek vandaankom
is die veld nie oker nie
daar is nie smarag sonsondergange
of omhaal van woorde nie
die veld is geel in die winter
groen in die somer
daar is miershope
en doringbome
ek dink baie daaroor
jy kan dit nie beskryf nie
want die grond
waar ek vandaankom
is hard
dit moet omgeploeg word
met moeite
dit laat jou nie inkom sonder sweet
nie

Bron van foto: http://platinumrealestate.vegas/wp-content/uploads/2017/02/buying-a-home.jpg

Wicus Luwes. Die oorplanting van ‘n digter se hart

Sunday, December 3rd, 2017

“Ek het nie besef dat die dood van jou kind soos fisiese pyn kan voel nie,” het Dr Christiaan Barnard vertel na die afsterwe van sy seun. André Barnard, ook ‘n mediese dokter, was die seun van Christiaan Barnard. André is in ‘n bad water gevind met ‘n inspuitingnaald langs hom. Daar is gereken dat André sy eie lewe geneem het. Ek luister die afgelope tyd na insetsels op RSG oor die historiese eerste hartoorplanting op 3 Desember 1967.

Klop, klop

Die mediese wetenskap het definitief ‘n groot tree op daardie dag gegee, maar ek dink dat die mediese wetenskap op die skouers van drome en beelde oor die hart gestaan het. Ek wonder oor die volgende: wat is die verband tussen die fisiese hart en die beeld wat ons van die hart het? Die mens se hart is al menigte kere uit sy bors geruk en oorgeplant. Die mens se hart is al van die vroegste tye deur drome en denke terug na die lewe geskok. Ek het probeer dink op hoeveel verskillende vlakke die hart in ons lewens klop. Die hart is ‘n aanduiding van ons ritmes, hoe die lewensbloed deur ons vloei. Die hart is ‘n pomp en voorsien die hele liggaam van bloed. Die bloed dra suurstof, plasma en legio ander entiteite heen en weer. Ek het probeer dink hoe iets soos ‘hartseer’ deur ‘n metafories oorplanting genees sou kon word.

hart

ek het my pa geword
al hoe meer hare
in my ore
en my neus
al hoe minder
op
my kop

hier by veertig
sê my dokter
begin ‘n mens
jou ouers se skete
aanneem
skeur dan ‘n voorskrifstrokie
flink af en sê
jou bloeddruk
is veels te hoog:
150 oor 94!

en ja jou cholesterol
is amper 6 –
maar stadig met die rooivleis
mmm?

jy sê jou pa het ‘n hart gehad?
ook bloeddruk?
en jou ma nou weer?
kanker?

kom ons probeer
dié pilletjie vir ‘n maand –
‘n ligte dosis –
en as dit met jou akkordeer
drink jy dit so
vir dertig jaar
met ‘n aanpassing
hier
en daar?

oor die kanker
kan ons later
praat

deur Johannes Prins uit ‘een hart’, Lapa Uitgewers:2009

Klop, klop

My gedagtes is weggevoer na alles wat nodig sou wees om die metaforiese oorplanting te bewerkstellig. Ek het begin dink aan die volgende:
‘n Skenker se hart
‘n Skryfdokter
‘n Teater

Die Teater

Ek is lid van ‘n boekklub wat ‘n paar keer per jaar bymekaar kom. Tydens so ‘n boekklub-besoek, sien ek die stukke of ‘derms’ van ‘n klavier in die hoek van die kamer. Die gasvrou vertel my dat die materiaal oor die klavier se hamers weggevreet is – heel waarskynlik die werk van muise of ander knaagdiere. Hulle sou op daardie stadium nog besluit na wie hul die ‘derms’ van die klavier sou neem vir die operasie. Ek wonder sommer watter aar ‘musiek’ van bloed moet voorsien. Daar sal definitief ook ‘n literatuur-aar aan die hart gekoppel moet wees.

Die teater wat gebruik word vir die oorplanting kan jou sitkamer wees. Dit kan jou sonkamer wees of selfs die nagwag se wagkamer by die hek.

Klop, klop

Die Skryfdokter

Dr Barnard was ‘n mens van vlees en bloed en Dr Frankenstein een van bekendste literêre karakters wanneer ‘n mens aan oorplantings dink. Die twee se motiewe verskil hemelsbreed, maar beide het iets van die ontstaan en onderhoud van lewe in ons gedagtes los kom maak. Die skywer of digter word ook ‘n Dr Frankenstein wat lewe blaas in ‘n idee of konsep, met die hart van die verhaal as belangrikste orgaan van die boek.

‘n Verhaal is net ‘n hopie organe wat aanmekaar gebind word deur die hart. Een van die verhale oor Barnard se baanbrekerswerk handel oor die toesighouer van die lykshuis. Barnard het kort voor die operasie weer van kadawers gebruik gemaak om te kyk presies hoe alles aan mekaar vasgebind word. Ek probeer dink aan die dissektering van ‘n verhaal. Die spanningslyne en karakterbou. ‘n Skrywer kan sy operasie makliker aanpak as hy ‘n voorbeeld het om na te kyk. Die skrywende dokter is ook ‘n lesende dokter.

Ek het net die hoogste agting vir Dr Christiaan Barnard en sy span se werk. Ek stel dit hier dat drome en denke hul werk en die mediese wetenskap tot hoër hoogtes gedra het. Dit stop nie daar nie: Hulle werk het weer skrywers en denkers laat droom. Baanbrekers, pioniers voed die harte van skrywers. Die onmoontlike word moontlik in die wetenskap. Teorie word praktyk.

‘n Skenker se hart

En dan kom die oomblik van waarheid. Daardie oomblik wanneer die hart oorgeplant word; daardie oomblik wanner jou hart vir iemand anders gegee word. Daar is soveel skakerings van liefde en die hart het ‘n eie taal. Klop … klop … stilte … stilte … stilte … klopklopklop … klop … klop. Die ritme wat deur ons drome loop en deur ons are vloei kom soos musiek bymekaar. Die dinge wat ons voel is wat ons mens maak. Die ritmes verskil, maar die verskillende ritmes maak musiek (al het die muise die hamers se materiaal afgevreet). Die filosoof vra wat die doel van die liefde en die lewe is. ‘n Skrywer ondersoek die aard daarvan. Die skenker van die hart voel die ritme en besef: ons harte klop beter in ‘n ander se borskas.

trapmeultoets

(i)
kan hulle om godsnaam
nie net iets teen die dak sit nie
hier waar ek met my hart lê
en die ronde elektrodes
tussen die hare aan my bors kleef
maak ek my oë toe
dan sien ek die spier spring
in sy kamer en bloed
wat weerbarstig al om
en om gepomp word
fok kan iemand dan nie net
die buisligte afskakel
en my red van aanhoudend
na binne kyk nie?

(ii)
ek hardloop nêrens heen nie
die rolband onder my ryg die kilo’s uit

die monitors biep-biep
en die suster sê sjoe maar jy sweet

kom doen jy dit jou koei
glimlag ek haar kant toe

nog ‘n bietjie vinniger?
en sy wag nie vir ‘n antwoord nie

witmuis dink ek op ‘n wieletjie
al om en om en om

deur Johannes Prins uit ‘een hart’, Lapa Uitgewers:2009

Wicus Luwes. Vier huise van Neruda (en Jung se droom)

Thursday, November 9th, 2017

Jung het een nag ‘n droom gehad. Die droom het afgespeel in ‘n huis wat onbekend was aan hom. Hy het egter besef dat die huis aan hom behoort. Jung was op die boonste verdieping van ‘n dubbelverdieping-huis. Die kamer waar hy was, was keurig gemeubileer in die Rococo-styl. Hy het goed gevoel oor die voorkoms van die gebou en het by homself gedink dat hy eintlik glad nie te sleg daar uitgesien het nie. Hy het verder besef dat hy nie weet hoe die onderste verdieping lyk nie. Hy is uit nuuskierigheid met die trappe af. Die grondvloer het uit die vyftiende of sestiende eeu gedateer. Die meubels en versierings het middeleeus gevoel en die vloere was van rooi bakstene gemaak. Hy het van die een kamer na die volgende kamer gegaan. Agter ‘n swaar deur was daar kliptrappe na ‘n keldervlak. Die keldervlak het ‘n Romeinse tema gehad. Die huis het selfs dieper afgewentel – tot in ‘n grot. In die grot het hy op potskerwe en twee skedels afgekom – amper asof hy op ‘n argeologiese uitgrawing afgekom het. Dit was op hierdie stadium dat hy wakker geword het. (Foto hierbo: Jung’s Dream House deur Marc Luscher)

Ek het ook al so ‘n droom gehad oor ‘n huis en dit is eintlik waarom Jung se huis my in die eerste plek geïnteresseer het. As ek my hoogs betroubare supermark tydskrifbronne moet glo, word die dromer deur die huis gesimboliseer. Jung en Freud het beide hierdie droom van Jung probeer uitlê – hul interpretasies het weliswaar verskil. Die huis word gereken as Jung se menslike psige. Drome word gesien as ‘n manier waarop die brein gebeure en emosies van die dag probeer liasseer. Die huis ontlok natuurlik verskillende emosies by verskillende mense. Die huis is ‘n veilige vesting vir die moeë werker; die huis is ‘n plek van trauma vir
iemand wat pas deur ‘n huisbraak geraak is.

Ek het verder daaraan gedink om Pablo Neruda, die digter en diplomaat, se huise kortliks as vier vlakke van bewustheid te bespreek. Dit is nou natuurlik nie drome van Neruda nie, maar eerder vier adresse waar hy gebly het. ‘n Mens kan selfs hierdie huise as toeris besoek. (Indien jy iets soos Google Maps / Google Street View of Apple se GPS-program tot jou beskikking het, kan jy ‘n virtuele toer met my meemaak. Ek het in ‘n rubriek oor Charles Bukowski ‘n soortgelyke virtuele toer onderneem deur huise waar Bukowski gebly het. Klik HIER om daardie toer mee te maak.)

Die vraag is wat die doel van so ‘n besoek aan Neruda se huise sou wees. Sou jy ‘n dieper insig in sy werk of omgewing wou verkry? Sou dit jou eie interpretasie van sy werk verdiep? Die een eienskap van ‘n suksesvolle digter, is die emosionele raakpunte wat hy jou laat ervaar. Anders gestel: Is die reis wat jy onderneem na buite of miskien na binne?

Die vier huise van Pablo Neruda se gedigte kan as volg gesien word:Sy liefdeshuis of liefdesverse, soos vervat in ‘Twenty Love Poems’ en ‘Los versos del Capitan’; sy
materialistiese huis of gedigte, soos in ‘Residentia en la tierra’; sy epiese digkuns met ‘Canto general’ as voorbeeld. Verder is daar sy algemene gedigte – ek sou dit moontlik koppel aan ‘n basispunt leefhuis of tuiste.

Foto: Casa de Isla Negra

Isla Negra / Temuco

Casa de Isla Negra is die huis waar Neruda ‘Canto general’ geskryf het. Die huis is as ‘n soort ‘boot’ beplan. Die huis is met skepe in bottels, kaarte en skulpe versier. Die huis by Isla Negra was Neruda se gunsteling – hy is dan ook daar begrawe. Die huis is 96 km van Santiago en was een van Neruda se drie huise in Chili. Ek dink aan die Isla Negra-huis as sy epiese huis as gevolg van ‘Canto general’ se epiese aard. Isla Negra is bekend om sy storms en Neruda het sy ‘Ode to a storm’ in hierdie huis geskryf na so ‘n groot storm. (Die adres is: Poeta Neruda s/n, Isla Negra, El Quisco, Región de Valparaíso, Chile)

Ode to the Storm

deur Pablo Neruda

Last night
she
came,
livid,
night-blue,
wine-red:
the tempest
with her
hair of water
, eyes of cold fire-
last night she wanted
to sleep on earth.
She came all of a sudden
newly unleashed
out of her furious planet,
her cavern in the sky;
she longed for sleep
and made her bed:
sweeping jungles and highways,
sweeping mountains,
washing ocean stones,
and then
as if they were feathers,
ravaging pine trees
to make her bed.
She took the lightning
from her quiver of fire,
dropped thunderclaps
like great barrels.
All of a sudden
there was a silence:
a single leaf
gliding on air
like a flying violin-
then,
before
it touched the earth,
you took it
in your hands, great storm,
put all your winds to work
blowing their horns,
set the whole night
galloping with its horses,
all the ice whistling,
the wild
trees
groaning in misery
like prisoners,
the earth
moaning, a woman
giving birth,
in a single blow
you blotted out
the noise of grass
or stars,
tore
the numbed silence
like a handkerchief-
the world filled
with sound, fury and fire,
and when the lightning flashes
fell like hair
from your shining forehead,
fell like swords
from your warrior’s belt
and when we were about to think
that the world was ending,
then,
rain,
rain,
only
rain,
all earth, all
sky,
at rest,
the night
fell, bleeding to death
on human sleep,
nothing but rain,
water
of time and sky:
nothing had fallen
except a broken branch,
an empty nest.

With your musical
fingers,
with your hell-roar,
your fire
of volcanoes at night,
you played
at lifting a leaf,
gave strength to rivers,
taught
men
to be men,
the weak to fear,
the tender to cry,
the windows
to rattle-
but
when
you prepared to destroy us, when
like a dagger
fury fell from the sky,
when all the light
and shadow trembled
and the pines devoured
themselves howling
on the edge of the midnight sea,
you, delicate storm,
my betrothed,
wild as you were,
did us no wrong:
but returned
to your star
and rain,
green rain,
rain full
of dreams and seeds,
mother
of harvests
rain,
world-washing rain,
draining it,
making it new,
rain for us men
and for the seeds,
rain
for the forgetting
of the dead
and for
tomorrow’s bread-
only the rain
you left behind,
water and music,
for this,
I love you
storm,
reckon with me,
come back,
wake me up,
illuminate me,
show me your path
so that the chosen voice,
the stormy voice of man
may join and sing your song with you.

 

Daar is ook heelwat van Neruda se gedigte al in Afrikaans beskikbaar: http://versindaba.co.za/2013/10/06/pablo-neruda-vertaling-in-afrikaans/

 

Alhoewel die huis slegs uit een vlak bestaan, het hy ‘n soort toring of koepel laat bou as herinnering aan die huis van sy jeug in Temuco. Die meeste mense speur suksesse of mislukking terug na hul jeug. Ek sou sê dat die Temuco-huis dalk die ‘basispunt’ huis van Neruda kan wees, aangesien dit die fondasie van al sy daaropvolgende huise sou wees. Sy vader het nie sy skryfwerk goedgekeur nie, maar Neruda het in Temuco sy eerste skryfwerk begin publiseer in nuusbriewe ens. (Ek het nie die adres van die Temuco-huis nie, maar gaan kyk gerus na die gebied in geheel: Google Earth)

Ek het ‘n interessante artikel deur Anja van Kralingen op die webwerf van Appliedjung.com gelees. Van Kralingen se artikel poog om Jung se droom te gebruik om die leser te begelei om sy/haar eie droom na aanleiding daarvan te interpreteer. Dit sou seker tot ‘n mindere of meerdere mate van toepassing kon wees op drome oor huise. Die boonste vlak van die huis verwys na jou eie verhaal of die manier hoe jy jou eie lewe opgebou het. Die grondvlak verwys na jou familie – daar behoort kamers op die vlak te wees wat beide die vader en moeder verteenwoordig. Broers, susters, oumas en oupas kan natuurlik ook in vader en moederskant ingedeel word. Die kelderverdieping verwys na die kultuur waar jy in lewe of waarmee jy jouself vereenselwig. Die grot verwys na die groter familie(s) of kultuurlyn(e) –
daar waar twee wortels of miskien twee pilare bymekaargekom het. Die doel met die interpretasie van die droom, is om jouself beter te verstaan. Die interpretasie sou help om jouself beter te verstaan of moontlik om te verstaan hoe jou psige geliasseer word. Die groter doel is dan om te besef wie jy is, of hoe jy jouself sien. Met
hierdie doel op die horison, sou elke vloer van jou droom natuurlik vanuit jou eie oogpunt beoordeel moet word. Dit gaan dus oor die manier hoe jy jou kultuurgroep en jouself sien en nie hoe ander mense dit sien nie – persepsies eerder as feite. Ek redeneer ook by myself dat die interpretasie van drome net so gevaarlik is as om ‘n tuisdiagnose te maak deur op die internet soekenjin in te tik: I have a fever.

Foto: La Sebastiana

La Sebastiana

Neruda se versoek was moeilik: Hy wou ‘n huis naby aan die handel en wandel van die stad hê, maar afgesonder genoeg om te kon skryf. Hy wou verkieslik onsigbare bure hê. Die huis moes nie te groot of te klein wees nie. Dit moes interessant wees, maar nie ongemaklik nie.  Die voorwaardes is grootliks beantwoord deur die ‘La Sebastiana’-huis. Die huis se naam verwys na die vorige eienaar, Sebastian Colloa. Dit het baie trappe gehad en was onvoltooid. (Die trappe het my laat dink aan die verskillende vlakke van Jung se droom.) Ek sou dit wou gebruik om as simbool van Neruda se materialistiese gedigte te staan. Daar is seker ‘n bietjie ironie verskuil daarin om ‘n materialistiese huis aan ‘n kommunistiese skrywer te gee.

Die huis het drie jaar geneem om voltooi te word. Neruda het die huis met kaarte en ander maritieme objekte versier. Daar was onder andere ook ‘n groot portret van Walt Whitman. Een van die bouers het Neruda op ‘n dag gevra of die man in die portret sy vader is. Neruda het geantwoord: “Ja, hy is my vader in digkuns.” (Ek wonder of Whitman in die grondvlak of keldervlak van Neruda se droom sou wees, indien Jung se droom daarop toegepas sou word?) Die adres van die ‘La Sebastiana’-huis is: Ricardo de Ferrari 692, Valparaíso, Región de Valparaíso, Chile .

Foto: La Chascona

La Chascona

Die naam ‘La Chascona’ verwys na verstrengelde hare. Die ‘verstrengelde hare’ het na Matilde Urrutia, sy derde vrou, verwys. Dit was ‘n soort liefdesnaam of bynaam vir haar en haar menigte rooi lokke. ‘n Ander inwonder (en kunstenaar) van die straat waarin ‘La Chascona’ gebou is, Diego Rivera, het ‘n portret van Matilde gemaak. Matilde het twee gesigte in die kunswerk gehad en Neruda se profiel was ook weggesteek tussen die lokke. Ek dink dit is veilig om te sê dat ‘La Chascona’ die liefdeshuis van Neruda is – aangesien dit die liefde van Neruda was wat tot en met sy dood by hom was. Tydens die huis se ontwerp het Neruda en Utteria die huis baie verander. Die argitek het op ‘n stadium te kenne gegee dat die planne vir die huis lankal nie meer sy ontwerp is nie. Neruda se begrafnis het ook by hierdie huis plaasgevind. Die klank van water het Neruda en Utteria die eerste keer na die oop erf aangetrek. Die water het egter die huis oorstroom en tydens die begrafnis het die gaste deur die modder en water heen die dood (en lewe) van Neruda gedenk.

Foto: Diego Rivero se ‘La Chascona’

Daar is mense wat Neruda se huise as deel van ‘n soort pelgrimstog besoek. Een van die reis-artikels het berig dat hulle ‘n Spaanse vrou by een van die huise teegekom het wat sit en huil. Die oomblik het haar oorweldig. Ek wonder hoe drome oor huise geïnterpreteer sou kon word as ons dit in ‘liefdes’, ‘materialisme’, ‘epiese’ en algemene/universele temas in sou deel. Neruda se gedigte gee aan baie mense pelgrimstogte na hul eie psige. Sy gedigte is al vir dekades deel van hoe ons liefde en daaglikse emosies ervaar. Ek vermoed dat daar iewers ‘n foto of portret van Neruda in iemand se strandhuis hang, want ek dink hy is baie mense se vader in digkuns. (Adres vir Google Maps / Street view: Fernando Márquez de La Plata 0192, Santiago, Providencia, Región Metropolitana, Chile)

Ek het een aand ‘n droom oor ‘n huis gehad en dit pla my steeds. Eintlik het ek dit al ‘n paar keer in my lewe gehad. Die huis se voorportaal en buitekant verander met elke droom, maar die binnekant bly dieselfde. Ek besef dat die huis heel waarskynlik my eie psige verteenwoordig. Ek besef dat Jung my reisagent en Neruda my reisgenoot op hierdie reis kan wees. Ek sou graag die veranderende voorportaal met hul wou bespreek, want die huis bly altyd dieselfde.

If You Forget Me
deur: Pablo Neruda
uit: Los versos del Capitán (The Captain’s Verses)

If you think it long and mad,
the wind of banners
that passes through my life,
and you decide
to leave me at the shore
of the heart where I have roots,
remember
that on that day,
at that hour,
I shall lift my arms
and my roots will set off
to seek another land.

 

Bronne:

Jung’s dream house and discovering your own archetypal home


http://meetpneruda.tripod.com/id9.html
https://mobile.nytimes.com/2015/12/20/travel/pablo-neruda-chile.html

Foto-bronne:
http://luscher.org/Jung’s_Dream_House/Jung’s_Dream_House_front_open_SM.jpg
http://spicychile.blogspot.co.za/2009/11/pablo-neruda.html
https://trip101.com/article/la-chascona-pablo-neruda-s-house-museum-in-santiago-de-chile

 

Wicus Luwes. Erfenisdag: Gaste vir ‘n braai

Sunday, September 24th, 2017

Ek het vandag saam met my familie op die strand gaan braai. Ek wonder toe in die stilligheid wie ek sou nooi om saam met my te braai, indien ek enige persoon sou kon nooi. Ek verstaan dat Jan Braai graag wil hê dat ons die gedeelde erfenis moet gebruik om mekaar beter te verstaan, maar ek het besluit om gaste te nooi wat ek graag wil ontmoet.

Ek sou graag vir Desmond Tutu wou ontmoet. Hy is vir baie van ons ‘n gedeelde gewete. Hy skroom nie om verkeerde dinge op hul naam te noem nie. Die beeld wat ek van hom oor die televisie vorm, is dat hy nie ongemaklik sou wees by ‘n braai nie. Hy het al uitgehang met die bekendste en grootste name, maar ek kry die idee dat hy ‘n gewone ou ook op sy gemak sal stel. Ek is seker dat hy ‘n paar interessante stories sal kan vertel: die soort stories wat nie altyd polities korrek sou wees voor media en ander groter geleenthede nie. Boonop is Tutu ook deesdae die beskermheer van Jan Braai se Erfenisbeweging.

 

tutu

‘n duif as jou gewete
vlieg moeilik in die nag
sy voetspore is klein
tussen die ander
en stil. maar die vlerke

                                          o die vlerke

‘n duif as my gewete
en somtyds
word die duif
‘n man

 

Foto: Braai.com

Die dinamika van enige sosiale byeenkoms, draai om die samestelling van die gaste. Daar moet ook iemand wees wat die ys kan breek. Ek sou Nataniël hiervoor nooi. Hy het deesdae die rol van Emsie Schoeman begin vervul en hy weet ‘n ding of twee oor etiket. Dit is juis waar die probleem lê: aan die een kant kan hy die ys by die braai breek, maar ek sal redelik bewus voel oor my etiket (of gebrek daaraan) as hy dalk op sou daag. Die skaal swaai egter in sy guns met sy verbintenis aan ‘n groot winkelgroep se kampioen boerewors. Wat is ‘n braai sonder lekker boerewors?

‘n Derde gas sal Marlene van Niekerk wees, want ek sal graag die gedigte wat so dikwels in my gedagtes praat in haar eie stem wou hoor. Ek vermoed dat van die gedigte ‘n ander/nuwe betekenis sou kry indien ek dit in haar stem kon hoor. Ek sou ook graag wou hoor wat die stories agter sekere van die gedigte sou wees.

Daar is iets aan ‘n braai wat geen ander maaltyd het nie: dit is informeel, maar die meeste mense hou daarvan. Dit het seker met die sosiale element te doen. Ek vermoed die hipnotiese effek van vlamme het ook ‘n rol te speel. Ek wonder onwillekeurig wat die feniks sonder die vlamme sou gewees niet. Ek hoop dat die Mzanzi-feniks op hierdie Erfenisdag kan herrys, want die kole word op die oomblik veels te veel gesmeul deur die as.

 

is dit dan al waaruit ‘n vuur bestaan?
die vlam
die hout
die suurstof

is dit dan al vuur wat in ons bestaan?
die dood
die as
die feniks

 

Bo: Digter, Johann Lodewyk Marais, braai in stormsterkte wind in die NKW (foto voorsien)

 

Wicus Luwes. Om ‘n vergeetagtige deur wit te verf

Sunday, September 10th, 2017

Daar is meer aan ‘n deur as ‘n stuk hout en ‘n handvatsel. Hoeveel keer het jy al vergeet wat jy wou gaan doen, alhoewel jy weet dat jy iets in ‘n spesifieke kamer moes gaan doen het? Hoeveel keer het jy al die yskas se deur oopgemaak en vergeet wat jy in die yskas gaan haal het? Hoeveel keer het jy ‘n goeie idee vergeet teen die tyd dat jy by jou studeerkamer uitkom? Ek herken dikwels mense, maar kan hul nie altyd plaas tensy ek my weer in ‘n spesifieke konteks bevind nie – ek onthou dikwels eers waar ek iemand gesien het wanneer ek deur die sportklub of werk se deur loop. Noem dit maar ouderdom, maar ek glo dat ‘n deur deel van die konteks is.

Die kleur van ‘n deur

Die vraag is of die kleur van die deur iets met so ‘n konteks te doen sou kon hê. ‘n Geverfde voordeur verklap meer oor jou persoonlikheid as wat jy sou kon raai. ‘n Blou deur is die gewildste volgens ‘n Amerikaanse webblad. Die inwoners van ‘n huis met ‘n blou deur sien sy huis as ‘n toevlug; so ‘n deur bied kalmte en rustigheid in ‘n gejaagde, uitputtende wêreld. ‘n Groen deur verteenwoordig weer harmonie, veiligheid en goeie gesondheid. ‘n Swart deur straal krag en gesofistikeerdheid uit. ‘n Rooi deur dui natuurlik op ‘n lewendige ruimte, ‘n plek vol energie. ‘n Bruin deur kan gemengde boodskappe stuur: aan die een kant kan ‘n deur wat bruin geverf of vernis is warmte en stabiliteit uitstraal. Aan die ander kant kan ‘n donkerder bruin ‘n soeke na privaatheid uitspel.

Die energie van ‘n deur

Die voordeur is die mond van Chi volgens Feng Shui. Energie vloei daardeur in jou huis in. Feng Shui reken dat die rigting waarin jou voordeur wys kan help met die keuse van verf vir jou deur. ‘n Voordeur wat oos front, behoort aardse kleure soos groen of bruin geverf te word. Deure wat suid front kan baat by vuur-element kleure: rooi, geel, pers en oranje. Wit of grys kan werk vir deure wat wes front. Noord verteenwoordig water: swart of blou kan vir hierdie rigting werk.

Ode aan die deur

By die ingang, sygang –
oraloor, by die voorkant
in, sydelings of agter uit, as toegang
tot al die ruimtes van gang:
die deur.

En die deur open op vertrekke
wat uitloop op die oopgelate deure
van agterkamers en ons loop
deur deure van hout, staal of glas –
enkeldeure, dubbeldeure, skuifdeure
of geheime deure, verbode deure
sonder sleutel of greep.

Uiteindelik, wanneer die stok
daarteen tik, die deur aan die bopant
wat oopkraak, die deur van jou
droom, die deur wat almal vrylaat

die deur wat inperk, toesluit, bewaar –
gegraveerde deure, toegespykerde deure
traliehekke (deursigtig soos deure).
Aan die einde van die tyd

oopgelaat vir die nag
om sterre binne te laat, die deur
wat van jou ‘n deur maak, smal of wyd.
En ek loop jou deur of loop
deur jou na die oorkant, anderkant

dit wat moontlik is verby –
my oomblik met jou in hierdie
tydskarnier

wat uiteraard eensaam is.
Soos ‘n deur.

deur Louis Esterhuizen uit ‘Sloper’, Protea Boekhuis, 2007

Die Kombuisdeur

My soeke na ‘n kleur vir die deur het nie eers die boonste laag verf van die internet verwyder nie. Ek het baie raad oor voordeure gekry, maar ek het gesukkel om raad met kleur vir ‘n kombuisdeur te kry. Ek is seker dat daar ‘n vloei van energie by die kombuisdeur moet uitgaan of inkom. Die kombuisdeur is die werksdeur, die troeteldierdeur. Die reuk van kos op die stoof ontsnap deur die kombuisdeur. Ek het onlangs ons huis se kosbuiskaste verskuif en wit geverf. Ewe skielik het die eenvoudige houtagterdeur nie meer gepas by die res van die kombuis nie. Die kleur van die kombuisteëls is groen, eend-eier groen om volgens die beskrywing op die boks te gaan. Ons het dit oorweeg om die deur eend-eier groen te verf. Ons het dit oorweeg om ‘n nuwe deur te kry. Op die ou end, het ons besluit om die deur wit te verf – ‘n dood-eenvoudige wit. Die keuse het op wit geval omdat ons kombuis redelik donker is.

Die Kosyn-effek

Ek het ‘n interessante artikel gelees oor die effek wat deure op ons het. Die artikel het gegaan oor ‘n studie deur Gabriel Radvansky, Sabine Krawietz and Andrea Tamplin van die Universiteit van Notre Dame. Die studie het bevind dat deure ons geheue aantas: dit word die ‘Doorway-effect’ genoem. Ek het dit vry vertaal na die kosyn-effek. Die studie het probeer bepaal wat die rede is waarom ons iets vergeet wanneer ons van een kamer na die volgende beweeg. Die effek gebeur blykbaar wanneer fisiese en geestelike omgewings verander. Dit is ook nie noodwendig moontlik om iets te onthou deur bloot terug te gaan na ‘n vorige kamer nie. Ek wonder straks wat die oer-rede hiervoor sou wees. Wat het ons oervoorvaders vergeet of agtergelaat by die grot of spelonk se ingang? Hoe kan ons dit tot ons voordeel gebruik, noudat ons dit weet? Kan ons ‘n deurgang gebruik om van slegte herinneringe ontslae te raak? ‘n Soort terapeutiese deur. Ek wonder hoeveel dinge ek al vergeet het deur by die kombuisdeur in te gaan; Hoeveel slegte dae buite die kombuisdeur agtergelaat is. Ek wonder wat Feng Shui sê oor die energie van ‘vergeet’. Miskien kan die kleur van die deur die energie kanaliseer om beter te onthou of beter te vergeet. Ek wou eintlik nog iets hieroor geskryf het, maar ek het dit ongelukkig vergeet.

 

If the doors of perception were cleansed every thing would appear to man as it is, Infinite.
– deur William Blake uit The Marriage of Heaven and Hell

Bronne:
1. Esterhuizen L, Sloper, Protea Boekhuis, 2007
2. Internet. http://www.paintquality.com/en/articles/2012/05/five-popular-front-door-colors-and-what-they-might-say-about-you
3. Internet. https://www.scientificamerican.com/article/why-walking-through-doorway-makes-you-forget/
4. Internet. https://www.thespruce.com/pick-your-perfect-front-door-color-1274393

Bronne van prente:
1. https://www.pinterest.com/pin/146648531591880880/?lp=true
2. http://www.propertycasualty360.com/2016/02/26/as-google-shuts-down-google-compare-new-doors-open

Wicus Luwes. Herders van die hibriede tydperk

Tuesday, August 1st, 2017

Wat is die hibriede tydperk?

Ek was verbaas om uit te vind dat die informasietydperk iets van die verlede is. Dit wil vir my voorkom of mense al van so vroeg as 2012 oor die hibriede tydperk praat. Ek gaan die informasietydperk mis en was op ‘n sekere vlak nogal trots daarop om in die tydperk te lewe. Die enigste probleem met die informasietydperk is/was die voortdurende informasie wat soos kuikens in ‘n battery daagliks in my keel afgedruk is. Baie het ook al gesê dat ons moontlik ‘n afgestompde generasie is, met kennis wat nie meer by onsself lê nie, maar eerder in ‘n soort gedeelde / kollektiewe / dinamiese informasie-stooreenheid.

Maar wat is die hibriede tydperk dan nou eintlik, het ek gewonder? As ek aan hibriede motors dink, steek kombinasies van elektriese en brandstof enjins in my gedagtes vas. Ek speel my golf met ‘n hibriede stok – ‘n kombinasie van ‘n hout en ‘n yster. Dit is vir my meer van ‘n oorgang of vermenging as ‘n definitiewe tydperk. Dit is soos die plantegroei tussen die grasvelde van die Vrystaat en die doringbome van die Kalahari – op ‘n stadium kry jy beide doringbome en grasveld voordat dit oorslaan van die een na die ander. Ek wonder meteens hoe die oorgangstydperk van die industriële- na die informasietydperk gelyk het.

 

Wat verander in die hibriede tydperk?

Sou goud steeds ‘n manier wees om jouself te verskans teen die onbekende hibriede toekoms? Hoe lyk die moderne mens se goud? Menigte generasies het die manier gehad om weg te kruip in die berge om die vyand te ontvlug. Hoe sou die hibriede berge lyk?

Ek het as deel van my nuuskierigheid oor digkuns as lewende organisme gewonder hoe die digkuns en spesifiek die metafoor verander in ‘n boek soos die Bybel. Die metafoor word al vir millenia ingespan om sin te maak van abstrakte gedagtes. Ek wonder sommer hoe hibriede metafore daar uit sou sien. Ek heg baie waarde aan metafore en voel dat dit ‘n manier is om die abstrakte of onmeetbare wêreld te ontsluit. (Sien bv. my blog oor die genesende effek van metafore by hierdie skakel: http://versindaba.co.za/2017/02/28/wicus-luwes-die-metafoor-as-geneesmiddel/) Die Bybel het die industriële- en informasietydperke gesien. Die Bybel bevat ook ‘n menigte metafore en poëtiese gedeeltes.

Ek het drie kenners in hul vakgebied oor die poëtiese gedeeltes in die Bybel uitgevra: Prof Bernard Combrink, Prof Heilna du Plooy en Dr Rocco Hough. Prof Combrink en Prof du Plooy is tans besig met ‘n nuwe vertaling van die Bybel – ‘n Direkte Vertaling. Dr Rocco Hough was betrokke by die Bybel vir Dowes. Die Bybel vir Dowes het ‘n baie gewilde weergawe van die Bybel geword en is gevolglik uitgegee as die Bybel vir Almal. Die persoon wat van geboorte af doof is, se verwysingsraamwerk is anders as iemand wat op ‘n latere stadium in sy lewe doof geword het. Die blootstelling aan taal en metafore verander ‘n mens se sienswyse.

 

Psalm 23 uit die Bybel vir Almal/Dowes

1
’n Psalm van Dawid. Die Here is my Herder, Hy sorg vir my,
ek het genoeg van alles.

2
’n Herder bring sy skape na goeie weiveld,
hulle eet genoeg en hulle gaan lê.
Hy bring hulle na die water,
en daar gaan hulle lê en rus.

3
So gee die Here ook vir my nuwe krag,
Hy leer vir my om reg te lewe,
want ek behoort aan Hom.

4
Ook wanneer ek
deur ’n diep en donker vallei moet loop,
dan sal ek nie bang wees nie,
want U, Here, is by my.
U beskerm my
soos ’n herder sy skape beskerm
met sy stok en met sy kierie.

5
U nooi my om by u tafel te sit,
maar my vyande moet staan en kyk.
U laat my baie belangrik voel,
U laat my alles geniet.

6
U is goed vir my,
en U doen wat U belowe het,
U doen dit oral waar ek gaan,
so lank soos ek lewe.
Here, ek sal altyd weer terugkom na u tempel,
ek sal dit my hele lewe lank doen.

Kopiereg: Bybelgenootskap van Suid-Afrika.

Ek is seker dat enige persoon wat al vertalingswerk aangepak het al gewonder het wat die beste manier sou wees om die vertaling aan te pak: ‘n direkte woord-vir-woord vertaling sou die leser kon verwar omdat beelde/metafore slegs in sekere kulture voorkom. ‘n Vertaler sou natuurlik ook die idees van die oorspronklike skrywer kon probeer vertaal vir die leser. Twee digters kan dieselfde digkuns vertaal en verskillend interpreteer – kyk maar na die verskille tussen Langenhoven en Daniel Hugo se vertalings van ‘Die roebaijat van Omar Khajjam’. Sommige van die veranderinge of verskille was nodig omdat Afrikaans as spreektaal verander of ontwikkel het.

Die Bybel vir Dowes/Almal het my laat wonder oor die manier waarop dowe persone met metafore en poësie omgaan. Ek het Dr Rocco Hough hieroor uitgevra:

Wicus Luwes: Hoe vertaal ‘n mens Psalms se beelde en metafore vir ‘n dowe persoon?

Rocco Hough: Ongelukkig is die taalvermoë van Dowes so beperk, dat hulle meeste van die metafore in Afrikaans nie herken of verstaan nie, en daarom moes ons die poëtiese gedeeltes dinamies vertaal, die betekenis weergee, eerder as om die mooi beeld te behou. Die gevaar om die beelde te behou is groter as wat meeste horendes besef, omdat Dowes meer as dikwels iets anders daar inlees en probeer verstaanmaak wat gewone lesers nie eers sou oorweeg as moontlikheid nie. Een voorbeeld van gewone taalmisverstand:
Verlos ons van die bose, het n hele paar Dowes gelees en in Gebaretaal weergegee as Verlos ons van die BOSSE, wat vir hulle verstaanbaar is.

By laat u wil geskied, gebruik baie van hulle die gebaar vir skiet, soos met n handwapen, wat vir sommige van hulle die idee gee dat die Here sy wil afdwing met geweld.

WL: Hoe verskil beelde en metafore vir ‘n persoon wat van geboorte af doof is teenoor ‘n persoon wat eers later in sy lewe doof geword het?

RH: Indien n persoon doof gebore is of pre-linguaal doof geword het, voor ouderdom 4-6, is sy taalontwikkeling so beperk, dat dit uiters moeilik vir hom is om gewone taalpatrone aan te leer, en word meeste van hulle opgevang in die Dowe kultuur waar Gebaretaal gebruik word. Persone wat later in hul lewe doof word, het reeds hul taal gevestig. Hulle het slegs ‘n kommunikasie-probleem maar nie n taalprobleem soos mense van die Dowe kultuur nie. In hulle geval funksioneer metafore normaal soos by ander horendes, maar nie by Dowes wat n eiesoortige taalontwikkeling ondergaan het nie.

WL: Die Bybel vir Dowes het so gewild geraak dat dit herdoop is na die Bybel vir Almal. Waaraan sou u die gewildheid toeskryf?

RH: Daar is n groot behoefte (groter wordend) aan n eenvoudige dog bron-getroue Bybelvertaling. Die feit dat die algemene leesvermoëns van baie lesers in ons land verswak, dra nog meer by hiertoe.

WL: Enige ander opmerking met betrekking tot digkuns in die Bybel is welkom.

RH: Digkuns by Dowes is redelik problematies, soveel so dat hulle nie eers die woord gedig of poësie goed verstaan nie. In Gebaretaal, hul moedertaal, is daar wel n eiesoortige uitdrukking van kunstigheid wat met die hande uitgebeeld kan word, maar wat vir meeste horendes nie verstaanbaar is nie.

‘Die Bybel – ‘n Direkte Vertaling’ is ‘n vertalingsprojek wat steeds in wording is en ‘n leser kan die projek volg by http://www.bybeldirektevertaling.co.za . Die fokus van die vertaling is as volg op hul webblad aangedui:
” ‘n “Direkte” vertaling is ‘n tegniese term wat ontleen is aan die begrip “direkte rede”.

Wanneer ‘n spreker se woorde “direk” aangehaal word, impliseer dit die spreker se presiese woorde.

‘n Direkte vertaling streef daarna om die bronteks van die Bybel op so ‘n manier te vertaal asof die Hebreeuse, Aramese of Griekse spreker/skrywer se woorde “direk” aangehaal word, maar dan asof gewone idiomatiese en hedendaagse Afrikaans gepraat/geskryf word.

Dit beteken nie dat vorige vertalings nie ook getrou aan die bronteks wou wees nie, maar die huidige vertaling streef daarna om alles wat kenmerkend is van die bronteks (styl, register, struktuur, metafore) in goeie Afrikaans weer te gee.”

My gesprek met Prof Bernard Combrink het my opnuut laat dink oor die rol van vertalers en nuwe weergawes van bekende boeke. Hy het my vertel dat sekere metafore in die nuwe direkte vertaling gebruik kan word, bloot omdat die beelde deur die 1933, 1953 en 1983 weergawes aan die Afrikaanse leser bekend gemaak is. Ander beelde is weer nie bekend vir die Afrikaanse mark nie. Die vertaling is nog nie voltooi nie, maar die verskillende fases is op hul webblad beskikbaar vir kommentaar.

Elke taal het sy eie unieke tegniese uitdagings, soos wat Prof Combrink se verduideliking hieronder wys:
“Wat die hantering van die Hebreeuse bronteks betref, hou in gedagte dat daar nie rym in die Hebreeuse bronteks voorkom nie, maar wel woord- en klankspel. Waar moontlik is veral die woordspel in die vertaling behou (soms met voetnote aangedui). Die klankspel is veel moeiliker om in Afrikaans te behou.  In die vertaling is wel so ver moontlik  rekening gehou met versvoete van die bronteks, maar die verskillende vorms van Hebreeuse metrum (2+3; 2+2+2, 3+3 ens.) kan nie in  Afrikaans weergegee word nie, weens die taaleie van die twee tale. (Dit geld trouens ook die Bybel vir Dowes se weergawe van die bronteks.) Wanneer die
bronteks, soos direk deur die brontaalkenner en eksegete vertaal by die letterkundiges aankom, is dit hulle taak om te kontroleer of dit wel goeie Afrikaans is, en of dit poëties so aanvaarbaar is, of poëties verbeter kan word (sonder om van die bronteks af te wyk).”

 

Psalm 23 (soos in fase 2 van die Bybel – ‘n Direkte Vertaling)

1
‘n Psalm. Van Dawid.
Die HERE is my herder;
ek ly nie gebrek nie.
2
In groen weivelde laat Hy my rus;
na water waar daar rusplek is, lei Hy my.
3
Hy gee my nuwe lewenskrag;
Hy lei my op die regte paaie
ter wille van sy Naam.
4
Selfs as ek in die donkerste kloof ingaan,
is ek nie bang vir gevaar nie,
want U is by my.
Dit is u staf en u stok wat my gerusstel.
5
U dek vir my ‘n tafel
voor die oë van my teenstanders.
U verfris my kop met olyfolie;
my beker loop oor.
6
Net goedheid en troue liefde sal my volg
al die dae van my lewe,
en ek sal bly terugkeer
na die huis van die HERE,
tot in lengte van dae.

Kopiereg: Bybelgenootskap van Suid-Afrika.

 

Prof Heilna du Plooy verduidelik die gebruik van metafore in die ‘Bybel – ‘n Direkte Vertaling’ as volg:

Wat die metaforiek betref, moet daar dikwels besluit word of die metafoor direk vertaal gaan word en in ’n voetnoot verduidelik gaan word en of daar ’n ekwivalente Afrikaanse idioom bestaan wat gebruik kan word. Die meer algemene metaforiese taal word vanselfsprekend net so vertaal, maar idiome verg soms ’n eie behandeling. Daar word egter deurgaans gepoog om binne dieselfde semantiese veld te bly. Jy kan nie in Afrikaans sê “hy kom met sy oop mond van bo af op my af” nie maar jy kan sê “hy het sy mond vol oor my” of “hy het te veel te sê oor my”.

Soms is die Hebreeuse idioom vir Afrikaanse ’n wins en soms is die Afrikaans ekwivalent beter en mooier as die Hebreeuse oorspronklike.

Die vertaling van Hebreeus na Afrikaans is ook vir Prof du Plooy van belang vir die volgende redes:
“Wat baie interessant is, is dat die Hebreeuse poësie eenvoudig en klassiek is en dat die aard daarvan goed in Afrikaans tereg kan kom omdat Afrikaans hom sterk leen tot direkte en eenvoudige segging.

Van die belangrikste styleienskappe van Hebreeuse poësie, het te make met woordvolgorde en sinspatrone. Die versreëls is ook wat lettergrepe betref absoluut reëlmatig, met die reëls  soms in twee gedeel. Daar kom ook  baie sterk klankpatrone in die Hebreeus voor. Ander prominente stylfigure is veral parallelisme, d.w.s. herhalende sinstrukture wat soms uitgebreid voorkom, chiasme (kruisstellings) en inclusio (waar die slot van die teks die aanvang herhaal om ’n soort sluitende sirkelvormige struktuur te skep). ”

 

Psalm 121 (soos in fase 2 van die Bybel – ‘n Direkte Vertaling)

‘n •Pelgrimslied.
Ek kyk op na die berge:
Waar sal my hulp vandaan kom?
2
My hulp is van die HERE,
wat hemel en aarde gemaak het.
3
Hy sal nie toelaat dat jou voet struikel nie;
jou Beskermer sal nie insluimer nie.
4
Kyk, die Beskermer van Israel
sluimer nie in nie en Hy slaap nie.
5
Die HERE is jou Beskermer;
die HERE is jou skaduwee aan jou regterhand.

Kopiereg: Bybelgenootskap van Suid-Afrika.

 

Poësie lewer natuurlik ook kommentaar op ons wêreld en die manier hoe ons die abstrakte emosies interpreteer. Sommige van die vertalings voel somtyds vreemd vir ‘n persoon wat met ‘n ander weergawe grootgeword het. Woorde word somtyds spoelklippe in ons gedagtes en haak vas in verskillende strome van ons gedagtes. Somtyds bou die spoelklippe ‘n damwal wat die gedagtes met koel water voed en ander kere bars die damwal oop, soos ‘n sweer.

Uit Louis Esterhuizen se ‘Die afwesigheid van berge’ kom die volgende:

‘n BEDEVAARTSLIED om

kwart voor drie en hoe geyk die geheue
wat soveel sagter as ‘n gister jul gordyn eenkant toe
druk. Op dié reis blyk die reisiger

onverwags ongereed te wees: gedaantes om jul bed
met wapens gerig op die binneholtes
van jul skrik. En slaan jy jou oë op na die berge

om kwart voor nou, vir oulaas,
is jul hulp kasdeure wat oopgeruk word
om alle venster vloeibaar te laat
soos ‘n gebed om kwart voor sterwenstyd.

 

 

Die Here is nie my herder nie

Die Here is nie my herder nie,
ek kom alles kort.
Hy lei my na leegtes,
laat my bloedsweet,
bring my na ‘n woestyn
sonder manna se genade
op die deinende duine.

Hy lei my op omweë
om sy verlore eer te soek.

Ek kruip deur donker dieptes,
my hart skommel bang;
U het u hand teruggetrek,
ek kyk vas teen u rug.

U laat my aan ‘n kruis hang
terwyl my vyande koggel.
U ontvang my soos ‘n rower,
ek is oorlaai met skuld

Al slaan u stilte my stom,
sal ek na U bly roep,
ek, u weggooilam.

deur Cas Vos uit  ‘Duskant die donker’, Protea Boekhuis, 2011

 

Die hibriede tydperk verwys na ‘n tydperk waar al meer integrasie tussen mens en tegnologie plaas gaan vind. ‘n Volgende vraag kan moontlik wees: hoe lyk ‘n hibriede gedig? Ek wonder egter steeds oor die eerste vraag: hoe lyk die hibriede herder of die hibriede skaap? Miskien kan die boek ‘Do Androids Dream of Electric Sheep?’ deur Philip K. Dick ‘n bietjie lig op die onderwerp werp. Die boek en die film daaroor, ‘Bladerunner’, is ‘n poging om realitiet of die metafisiese te bevraagteken. Ek vermoed dat realitiet in die hibrieke tydperk nog meer gaan vervaag. Die mens sal seker altyd bly soek na maniere om metafore aan abstrakte emosies vas te maak.

Welkom in die hibriede tydperk (batterye word nie ingesluit nie).

*** Met groot dank aan Prof Bernard Combrink, Prof Heilna du Plooy en Dr Rocco Hough

 

Bronne:
1. https://d2v9y0dukr6mq2.cloudfront.net/video/thumbnail/man-herding-sheep-through-

fence_wywwnfolh__M0000.jpg
2. http://www.accommodationspringfontein.co.za/data/images/sheep.jpg