Uncategorized

Marlies Taljard: … die liggaam gly soos sand deur die vingers

Monday, June 19th, 2017

 

die eerste voorhoedes van die dood

het opgedaag en die liggaam gly soos sand

deur die vingers, apatie neutraliseer die sintuie

 

oorlewing ontplooi soos ʼn woestaard en sny

jou af van ander sodat jy al hoe meer vertroud

raak met die na-binne-gedraaidheid van die dood

 

laai vir laai word jy leeggemaak

tot net nog die leë binnekant jou raak

 

(Uit: namens myself – Antjie Krog, Verweerskrif, 2006)

 

Hoewel die mediese wetenskap en die letterkunde op die oog af na twee onversoenbare sfere lyk, is die hermeneutiek van siekte in die moderne letterkunde wel deeglik bekend en is siektenarratiewe stewig ingebed in die kanon van die moderne Westerse letterkunde. Dink veral aan Thomas Mann se groot werk Der Zauberberg (1924) (The magic mountain in Engels) en aan Kafka se groot epiese werk Die Verwandlung (1915) (Metamorphosis in Engels). Laasgenoemde werk begin met die volgende openingsin (wat ek in Engels aanhaal): “When George Samsa woke up one morning after a night of restless dreams, he found himself in bed, transformed into a ghastly creature.”

Hoewel baie navorsing oor siektenarratiewe of die hermeneutiek van siekte fokus op die bydrae wat die persoonlike narratief van die pasiënt kan lewer ten opsigte van ʼn beter (mediese) begrip van bepaalde siektetoestande en kan lei tot meer akkurate diagnoses en selfs heling, kan siektenarratiewe egter ook vanuit ‘n literêre oogpunt beskou word. Siekte, sy simptome en die persoonlike belewenis van ʼn pasiënt se siekte word tans beskou as ʼn belangrike narratiewe tema. Ook op poëtiese gebied ontgin digters hierdie tema – soos ek in my vorige blog aangetoon het. In hierdie blog fokus ek op die oorvleueling tussen die akademiese veld van mediese wetenskap en die poësie. Hoewel talle voorbeelde uit die Afrikaanse poësie aangehaal sou kon word (ek dink byvoorbeeld aan Sheila Cussons se magistrale Christ of the burnt men), kyk ek vandag na enkele gedigte uit Antjie Krog se bundel Verweerskrif. Soos die foto van die ouer vrou op die oorspronklike voorblad suggereer, handel hierdie bundel veral oor verwering van die menslike liggaam, maar ook (in die laaste gedigreeks) oor verwering in die natuur – spesifiek die “liggaam” van Tafelberg soos die spreker dit vanuit haar huis kan waarneem. Die gedigte wat ek vir hierdie blog kies, is gedigte wat handel oor menopouse, die veroudering van die liggaam en die pyn en ongemak wat daarmee saamgaan.

Die gedig hormone replacement therapy is een van die gedigte in die bundel wat sterk oorvleuel met die mediese wetenskap, in dié sin dat die digter gebruik maak van die mediese vakwoordeskat en jargon en selfs van iets wat grens aan die wetenskaplike navorsingsmetode, naamlik oorweging van behandelingsmoontlikhede en vergelyking van simptome van verskillende mense wat dieselfde kondisie het.

 

hormone replacement therapy

om te hormoon

of nie

te hormoon nie

is die geweldige vraag – net vir vroue

 

dit beteken: wil jy jonger lyk,

kanker kry en Alzheimers

of wil jy oud lyk

en te lank lewe?

 

as ek my ma oor menopouse uitvra

kyk sy my aan asof ek die woord ‘internet’ sê

‘het ma nooit hot flushes gekry nie?’

 

‘my kind as ek gesweet het

het ek aangeneem dis van werk

en dan gaan swem of sommer ʼn shower gevat’

 

Die eerste twee strofes van die gedig roep die inleiding op van Hamlet se bekende toespraak:

.

To be, or not to be, that is the question:

Whether ’tis nobler in the mind to suffer

The slings and arrows of outrageous fortune,

Or to take arms against a sea of troubles

And by opposing end them …

 

Die implisiete naasmekaarstelling van die spreker se tweestryd oor die gebruik van hormoonmiddels vir die ongemaklike simptome van menopouse en die innerlike tweestryd van die tragiese held Hamlet is dalk ietwat oordrewe en selfs lagwekkend, maar die punt wat die sprekende ek deur hierdie hiperboliese toespeling wil maak, kan nie vir die leser verlore gaan nie, naamlik dat die menopouse vir haar inderdaad ʼn eksistensiële krisis bied. Dié gevoel van ʼn radikaal inperkende lewenskrisis word verder geïntensiveer deur die teenstellende narratief van haar moeder oor háár belewenis van dieselfde liggaamsverandering wat die spreker se reaksie verder parodieer en selfs belaglik maak.

Die moeder se narratief lê verder klem op die uiters subjektiewe belewenis van verskillende persone wat deur dieselfde malaise geteister word – in hierdie geval die “moderne” ek en die moeder uit ʼn vorige geslag. Dit laat vermoed dat siektesimptome nie ʼn “gegewe” is nie, maar dat dit deur verskillende subjekte radikaal anders geïnterpreteer en beleef word. Ook die vermoede dat kulturele agtergrond en beïnvloeding hulle stempel op die subjek-wat-siek-is afdruk, is in hierdie geval nie ongemotiveerd nie. Die geweldige klem wat openbare media en gewilde tydskrifte op sekere toestande soos menopouse, kanker, Alzheimer se siekte en Parkinson se siekte plaas, het waarskynlik ʼn invloed op die moderne mens se beoordeling van dié toestande. Die eerste twee strofes van die gedig immiteer immers duidelik die styl en genre van Die Gewilde Vrouetydskrif!

Die bogesiteerde gedig moet eintlik in samehang met die gedig gelees word wat dit in die bundel voorafgaan, naamlik sonnet van die warm gloede. Beide die gedigte is deel van die reeks “Agt menopousale sonnette”. Die geweldige kontras tussen die sprekende ek se woede oor die warm gloede wat ʼn simptoom van menopouse is en die gelate aanvaarding van die moeder uit ʼn ander era kom dan eintlik eers werklik tot sy reg. Uit dié gedig (wat ek hieronder aanhaal) kom die “moderne” vrou se woede oor en verset teen die onwelkome liggaamlike veranderinge wat deel van die verouderingsproses uitmaak, duidelik uit die verf as verset teen die lydsaamheid van ons moeders. Teenoor die selfbeheersing (selfs sefnegering) van die sogenaamde ouer garde word hier die totale gebrek aan selfbeheersing en die neiging om te “laat gaan” gedemonstreer. Hier is geen “aanvaarding van die vrou se lot” nie. Die gedig kan ten beste gelees word binne die diskoers van die radikale feminisme met sy onverdraagsaamheid (verteenwordig deur metafore van oorlog) ten opsigte van alles wat “tipies vrou” is, ondermyning (hier veral van die normale sinstruktuur, mediese diskoers en interpunksie) en veral sy kru taalgebruik:

 

sonnet van die warm gloede

iets kram jou rugmurg êrens vas jy voel.

hoe sprei ʼn pasgestigte brand sy angs vanuit.

ʼn kern en jou are loop met vuur jou vleis.

ontvlam jou hart hou vuurvas haar balans.

jou beendere bak buite hulleself jou gesig.

verseng jou wange prut onthutsend voort en.

telkemale breek jy weg uit sissende omhulsels.

sweet jou vel vonk in ligte laaie weg.

 

maar op ʼn dag skuif jy in jou stoel – en voel

die smeltkroes kole wat jou laaste

sappigheid verwoes. die fok weet dis genoeg:

brandend soos ʼn kryger staan jy op – ʼn boeg

van vuur – aan sy strot pak jy die dood en ploeg

sy neus deur jou kaalgeplukte drooggebakte poes

 

In terme van poëtiese taalgebruik maak die digter in die bostaande gedig van ‘n besonder sterk bewoorde idioom gebruik, belaai met harde klanke en wars in ritme om die onuitstaanbare teistering van die liggaamlike kondisie uit te druk. Sou ʼn mens die gedig lees as verwoording van die simptome van ʼn “siekte”, is dit opvallend dat geen mediese terme of eufemismes gebruik word nie. In my vorige blog het ek aangetoon hoe die gebruik van mediese vakwoordeskat die poëtiese diskoers positief bevrug. Van die gedig sonnet van die warm gloede sou ʼn mens kon beweer dat dit die omgekeerde bereik, naamlik om die mediese diskoers te verryk met woorde, frases en metafore wat waarskynlik binne die kliniese praktyk as “onbehoorlik” en subjektief of oordrewe geag word. In dié verband kom Svenaeus (2000) tot die gevolgtrekking (in sy artikel Hermeneutics of clinical practice: the question of textuality): “Theoretical Medicine and medical practice contains textual elements that might be better understood by resorting to the hermeneutical skills in which literature is especially proficient”.

Terselfdertyd word egter ook die poëtiese diskoers verryk deur die uitdrukking van siekte-as-verskrikking – die nuwe, onvervreembaar Afrikaanse woordeskat van trauma. Dit is immers die aard van letterkunde (en veral van die poësie) om gevoelens en  belewenisse te ver-woord. Dit is ook in die aard van die letterkunde om simboliese ruimtes te skep waar die aard en belewenis van siekte, lyding en die versugting na heling op nuwe, kreatiewe wyses gerepresenteer en ontgin kan word. Dit is waarskynlik in hierdie narratiewe waar die eerlikste beskrywing van siektesimptome voorkom en waarin die gesanksioneerde lys van simptome wat in mediese handboeke voorkom, die volledigste ondermyn en herskryf word, naamlik deur dit deel te maak van die filosofiese en literêre raamwerke wat in staat is om nuwe lig te werp op die inligting wat slegs deur die subjek-wat-siek-is verskaf kan word.

 

 

Nuwe publikasie: Uittogboek (Johan Myburg)

Wednesday, May 17th, 2017

Uittogboek                 
Johan Myburg

Uittogboek – ’n bundel wat van fyn vakmanskap, tematiese en stilistiese verskeidenheid en intellektuele diepgang getuig – is ’n hoogtepunt in die digter Johan Myburg se oeuvre. Temas soos die doodsbesef, die mens se verganklikheid en die optekening van laaste dinge word op subtiele en sensitiewe wyse benader en met ironie en humor deurspek. Die samebindende gegewe van die bundel is die Romeinse keiser Hadrianus (76–138 n.C.), en die bundel open met sy bekende sterfgedig in Latyn en Myburg se trefsekere vertaling daarvan in Afrikaans. Myburg bewys homself met hierdie publikasie as ’n digter wat nie slegs formele verse nie, maar ook vrye verse en langer prosagedigte kan skryf wat die leser op verskeie vlakke uitdaag, gevange hou en betower.

OOR DIE OUTEUR

Binne die bestek van drie digbundels het Johan Myburg hom gevestig as een van die mees gerekende digters in die Afrikaanse digkuns; in hoofsaak omrede elke publikasie van hom van ʼn fyn vakmanskap getuig wat nie net sy eie nie, maar die totale digkuns verruim. Hy debuteer met Vlugskrif (1984). Sy volgende bundel, Kontrafak (1994) word met die Eugène Marais-prys bekroon. In 2008 verskyn die indrukwekkende Kamermusiek; ʼn bundel waar die kamer die sentrale ruimte is waarbinne handeling afspeel. Benewens digter is Myburg ook ’n joernalis en kunskritikus. Hy woon en werk in Johannesburg, het filosofie, sielkunde en teologie gestudeer en is tans besig met nagraadse studie in visuele kunste.

Reitzstraat, Potchefstroom
TTC

.
Sommige somers, as jy jou blou Valiant pak
en see toe verkas met jou Anna en kroos,
het ek ’n oog oor jou tuin moes hou teen
verdroging en vir ingeval: ’n Jong tuin is broos
as reën wegbly in Desember. Van oorkant die straat
het ek, toe nog ’n skolier, gesien hoe jy perke laat spit,
buitelyne beplan en beddings vul met struike: vir lower
vir blom vir geur; gesien hoe jy rankers voorlopig stut
met riet. Gaandeweg het ek patrone begin snap:
dat sipresse net in pare alleenheid oorleef; dat die pom-pom
van ’n blomperske net uit kaal takke kartetse kleur
kan skiet; dat die lente, benewens in die kweper, ook blom
in die dweperige pers van die yl tamarisk. In dié tuin
het ek begryp hoe vingers groen kan vroetel,
hoe oog en oor en neus die taal van tuin kan lees.
Na jou voorbeeld het ek groenigheid begin troetel
en algaande woord vir woord aan die groei gekry,
later selfs ryme jasmyn lelie iris roos aangelê, my verloor
in kwatryne. Sedertdien swymel ek steeds oor die boeket
van tuine en die toorkrag van ’n rymende eindkoeplet.

(Protea Boekhuis, 2017. PRYS: R150.00,BTW  ingesluit,  ISBN: gedrukte boek: 978-1-4853-0776-1, e-boek: 978-1-4853-0777-8, ePub: 978-1-4853-0778-5, FORMAAT: 215 x 153 mm, Sagteband, Aantal bladsye: 100)

.

Nuwe publikasie: Knapsekêrels (Pieter Fourie)

Tuesday, May 16th, 2017

knapsekêrels

pieter fourie

Omslag

Die gedigte in hierdie debuutbundel handel onder meer oor ‘n byna uitgestorwe plattelandse lewe met tradisionele gebruike en ambagte. Tog word dit haarskerp en klokhelder verwoord sodat ook die moderne stadsmens aanklank daarby kan vind. Hy skryf ewe meevoerend oor die stad (Kaapstad) se leefruimte. Daar is ook aktuele gedigte oor Suid-Afrikaanse toestande, tydlose verse oor die dood en prikkelende, maar ook skreiende uitbeeldings van die liefde. Die verse het ‘n eie, unieke klank en styl. Die minimalistiese woordgebruik is besonder suggestieryk en skep dikwels meerduidighede – betekeniseggo’s wat naklinkend in die leser se kop bly draai. Die beelde en klanke klou inderdaad aan jou vas soos knapsekêrels.

Die skrywer is ’n Hertzogpryswenner asook die mees bekroonde en gepubliseerde dramaturg in Afrikaans. Hy skryf onder meer Faan se Trein en Mooi Maria .Hy word op 77 die oudste debutant in die Afrikaanse poësie. Sy kwantumsprong van dramaturg tot digter is getrou aan die aard van Fourie se hele loopbaan. Die vestiging van die KKNK as eerste Uitvoerende Hoof is maar een voorbeeld. Hy ontvang ’n ere-doktorsgraad in dieself­de jaar (2011) as Desmond Tutu by die Universiteit van die Vrystaat. Pieter Fourie is wyd bekend in die teater- en me­diawêreld in Suid-Afrika.

kwartel
(vir d.j.opperman)

.
ek koester jou
ratspootpassies
dartelend
in opslaggrassies
lui draffie
van fisant
is minder
amusant
kelkiewyn

o, ja
fynpikkewyn
riethaantjie
spog rooikousies
op waterlelieblaar
harlekyn
ballerina
gordyn

Die bundel kan ook bestel word op die webtuiste. www.naledi.online

(Naledi, 2017; Prys R 175.00, Sagteband • 128 p • 213 mm x 137 mm, ISBN: 978-0-928316-77-3)

.

 

Nuwe publikasie: ‘n ope brief aan Dorian Gray (Ruan Fourie)

Friday, May 5th, 2017

’n ope brief aan Dorian Gray

Ruan Fourie   

In hierdie debuutbundel word ’n liefdesgeskiedenis vertel soos dit deur verskillende stadiums beleef word deur die spreker. Aan die begin soek die spreker na ’n manier om sy liefde duidelik genoeg uit te druk; dan volg die ontnugtering en die belewenis van die geliefde as ’n leë dop, en uiteindelik volg die misnoegde ervaring van mislukking. Die hele bundel staan in gesprek met Oscar Wilde se roman, The picture of Dorian Gray, waarin die jong Dorian Gray wens dat sy afbeelding in ’n skildery sal verouder, terwyl hyself jonk bly. Die gedigte verwoord in hierdie bundel die aftakelingsproses en boots die narratief van die Wilde-roman implisiet na.  Soos in die roman word die grense tussen werklikheid, verbeelding en kuns in die gedigte dikwels oorskry. Die atmosfeer van verval van die Wilde-roman word ook in talle van die gedigte opgeroep. Die verwoording van die mislukking van ’n liefdesverhouding in die bundel behoort aanklank by jonger lesers te vind, terwyl die baie verwysings na kuns en letterkunde ’n intellektuele uitdaging vir die leser bied.

OOR DIE OUTEUR: Ruan Fourie is in 1994 in Bloemfontein gebore en is tans ’n honneursstudent aan die NWU. Van sy gedigte is op Versindaba gepubliseer en hy het ook as digter deelgeneem aan die Byderhand-projek by Aardklop 2015, wat die ATKV-Aartvarkprys vir Grensverskuiwende Werk gewen het.  (PRYS: R160.00 (BTW ingesluit); ISBN:  978-1-4853-0747-1 (gedrukte boek) 978-1-4853-0748-8 (e-boek) 978-1-4853-0749-5 (ePub); 137 x 213 mm; Sagteband , pp 72, Protea Boekhuis, 2017)

.

ek het vanoggend saam met my tee koud geword

toe ek toekyk hoe die grys motreën

die kleure van die fynbos verdrievoudig.

 

kardamom is die derde duurste spesery ter wêreld,

slegs uitgestof deur vanielje en saffraan.

hulle meng dit soms in koffie in.

 

’n misbank het oor alles gaan lê

die landskap word low-contrast-medium-brightness

en ek gaan haal ‘n roman

– my boeke lyk of hulle reeds aan die see behoort –

projekteer myself op elke dealmaker en duiwel

in die bladsye opgesluit.

dis bisar dat die stilte tussen ons

nóú al so hoorbaar leeg is,

maar ek bly dink:

daar skuil nog baie gedigte hierin.

daarom en omwille my digterlike selfsug

sal ek jou aanhou sien in die smaak en reuk van tee

en saam met die gedagte aan jou

koud word en toekyk hoe die kleure uit die wêreld gewas word.

meer as ’n peperagtige herinnering

en ’n oorlogsugtige traan of twee

sal ek jou nie gun nie.

ek het saam met die tee

koud geword.

 

tea for one

 

(Uit: ‘n ope brief aan Dorian Gray. Ruan Fourie)

 

 

 

Bibi Slippers. Gesprekke met Loftus Marais & Shirmoney Rhode

Thursday, April 20th, 2017

Loftus Marais

In die bed met Bibi (Via): videos om na te speur:

 

http://indiebedmetbibi.com/blog/2017/4/11/die-hele-storie-langer-onderhoud-met-loftus-marais

 

(more…)

Carina van der Walt. Aardse paradys of poel van verderf in “De tuin der lusten”?

Monday, April 17th, 2017

 

Die titel van hierdie blog betrek die middelste paneel van Jeroen Bosch se skildery De tuin der lusten. Dit is ’n vraag wat die Nederlandse bioloog dr. Thys Caspers stel en ’n onderskrif in sy essay Gesnawelde viezeriken in plaas van gevleugelde vrienden. Caspers konsentreer op die simboliek van herkenbare voëlsoorte in hierdie skildery. Die voëlsimbole, spreekwoorde en vooroordele oor voël het onder die mense van die middeleeue geheers. Bosch het hom onder andere deur taal laat verlei om die sonde van sy tyd al skilderend te hekel. Hy het ’n baie fyn aanvoelig vir duiwelse verleiding gehad en het voëls oorvloedig ingesluit in sy beeldtaal. Wie na De tuin der lusten kyk, moet onthou dat dit hier gaan oor die lees van afbeeldings binne die konteks van destyds. Voëls het vyfhonderd jaar terug beslis nie die onskuldige betekenis gehad wat hulle vandag het nie. Die soorte sondes wat voëls destyds verteenwoordig het, is onkuisheid, owerspel, ontug, losbandigheid, dranksug, vraagsug, brassery, kwelsug, opvlieëndheid, verdrukking, veglus en bloeddorstigheid. Al hierdie sondes kan saamgevat word tot impulsiewe eet, drink, vry en veg. Hoewel die vierings van die Jheronimus Bosch 500 jaar verby is, ontstaan daar nog steeds interessante dinge om sy werk mee te bewonder of te verwerp. Die jongste daarvan is ’n vituele toer deur De tuin der Lusten in die huis waar Bosch sy lewe lank gewoon het. Dis ’n lekker speletjie vir oud en jonk en kan as ’n app op jou selfoon gelaai word. In die huis op die mark van ’s Hertogenbosch kry jy ’n driedimensionele bril en oorfone in die hand gestop om op ’n vis se rug die drieluik in te swem.

 

 

Die aankondigingsfoto van hierdie blog is ’n uitsnede halfpad tussen onder en bo aan die linkerkant van die middelste paneel. Daarin kom die volgende voëlsoorte voor: ’n eend, hoep-hoep, visvanger, (groen Europese) houtkapper, Europese rooiborsie en Europese goudvink. Oor die algemeen het die volgende beskouing in die middeleeue gegeld: hoe langer ’n voël se snawel, kuif en stert, hoe groter die erotiese toespelings. In hierdie afbeelding kompeteer die hoep-hoep, visvanger en die netjiese geelgroen houtkapper met mekaar betreffende die lengte van hulle snawels. (Tussen hakies: die Suid-Afrikaanse houtkapper lyk in vergelyking met sy Europese neef asof hy deur ’n vliegtuig se enjin deurmekaargeskud, verfomfaai en toe uitgespin is.) Natuurlik is die hoep-hoep met sy ekstra kuif, ongeag wáár in die wêreld, die verleidelikste van almal! Daar het egter ook negatiewe betekenisse van die hoep-hoep bestaan en dit is ingesluit in De tuin der lusten. ’n Venusgek, aldus ’n man wat hoere opsoek, is in die middeleeue ’n kuifvoël genoem. Rondom die jaar vyftienhonderd was die verkleinwoord van “hop” (Nederlands vir hoep-hoep) “hopken” of prostituut. Die hoep-hoep was dus die sinnebeeld van vleeslike liefde, maar dit stop nie daarby nie. In die sewentiende eeu is die hoep-hoep beskryf as “een quaet vogel die selffs sijns nest untreynt”. Vuil en ongebreidelde lyflike wellus – dis die hoep-hoep se negatiewe betekenisse in hiérdie beroemde skildery. As jy mooi kyk, sien jy mense agter hom wegkruip.Die visvanger is weer gesien as onversadigbaar en vraatsugtig, want hy vang en vreet voortdurend klein, onskuldige vissies. Ook die nes van die visvanger kan jy op ’n afstand ruik. Op die vis se rug deur die Paradys begelei klein, swart voëltjies my. Hulle word later kraaie in die middelste paneel en dan moet ek klou, want my vis vlieg!

Al skrywende oor hierdie drieluik die afgelope jaar, ontdek ek dat die benoeming van die middelste paneel problematies is. Hoe meer kennis, hoe groter die verwarring! Die Paradys aan die linkerkant is maklik – alles is relatief onskuldig in hierdie kraakvars tuin van Eden. Dit geld ook vir die Hel aan die regterkant, want daar is alles relatief skuldig in die duistere en immer brandende verdoemenis. Maar die mengsel van goed en kwaad in die middelste paneel ontwyk die krag van benoeming, want wat hét ons hier?

 

 

Dit is propvol geskilder met naakte jongmense in die fleur van hulle lewe – geen bejaardes of kinders is te sien nie. Hulle is almal familie, want die vrouens lyk soos Eva en die mans soos Adam in die Paradys. Bosch was nou nie juis ’n begenadigde skilder van menslike trekke nie! Hulle eet vrugte soos rooibessies, swartbessies, kersies, aarbeie, frambose, moerbeie en brame en word soms gevoer deur ’n eend, ’n goudvink of ’n kraai. Hulle drink met oorgawe, soen mekaar, streel mekaar, vroetel aan mekaar en kruip twee-twee weg in ’n mossel of sit saam in ’n reuse bel van ’n distel (hoe lieflik kan onkruid nie wees nie!) of binne-in die vrugvlees van ’n perske.  In die foto hierbo steek daar ’n bos blomme uit die anus van ’n hurkende man. Dit is duidelik ’n verwysing na anale seks. Regs bo in dieselfde afbeelding dryf weer ’n toe mossel. Miskien is dit ’n belofte van afgeskermde seks na aanleiding van ‘n ánder afbeelding waaruit pêrelsballetjies tussen die vryers ontsnap? Bokant die koppe van die twee in die foto hieronder steek ’n reier kopuit. Sy lang snawel vertel alles wat vir die oog onsigbaar is. Die man gryp gulsig na ’n reuse braam waaraan ’n groep mense in die water staan en hap. Agter dié groep verdrink ’n man in sy eie kalbas en dans ’n paartjie vas.

 

 

Afrikaanse digters bly gefassineerd deur Bosch se De tuin der luste, ondanks die feit dat die voël- en vrugtesoorte, die blom-, plant- en vissoorte daarin nogal on-Suid-Afrikaans is. Marlene van Niekerk se gedig TUIN VAN AARDSE VREUGDES uit die bundel Sprokkelster doen iets heetemal anders as DJ Opperman se JEROEN BOSCH. Dit is moontlik om Opperman se gedig as ’n sedeles te lees en dit pas ook in die tyd van die ontstaansgeskiedenis van Afrikaans en die Afrikaner. Hy het Bosch se funksie oorgeneem as waarskuwer teen morele verval en sedeprediker in die laat middeleeue. ’s Hertogenbosch was toe saam met Antwerpen, Brussel en Gent die middelpunt van welvaart. Dit het duisende mense na hierdie stede toe gelok met die gepaardaande morele verval van verstedeliking. Daarenteen preek W.E.G. Louw nié in sy gedig Drieluik: die tuin van aardse luste oor De tuin der lusten nie. Dit is die slotgedig in sy bundel uit 1976 – Vensters op die vrees. Hy benoem en beskryf eerder die vreemd-eksotiese in Bosch se skildery.

Van Niekerk trek al die heerlike vergrype in die middelste paneel as ’n aardse paradys na die Suid-Afrikaanse landskap toe. De tuin der lusten word aanvoelbaar Afrikaans met woorde soos “kapokbos, wag-’n-bietjie, jantjieberend, bokgousblom, bokbaaivuur en tjienkerientjee”. Bosch se eend met al sy simboliek van die ‘einde’, soos wanneer iemand aan die einde van sy verstand gekom het van teveel drank of te dronk van die liefde is en daardeur ook nog dom en onnosel optree, kry ’n nuwe baadjie in ’n relatief onskuldige “wildegans” wat “roep” en “hoog trap / met rooi bene / in die riete!”  Van Niekerk se Wes-Kaapse “klokkiesheide” van die Ericafamilie is styf en stokkerige kranse om die vryers se koppe. Dit is iets heeltemal anders as die klokwinde wat Bosch met hulle slap takke skilder. Dieselfde geld waarskynlik ook vir die eenvoudige “bokbaai”-vygie wat omgedig is tot “bokbaaivuur” as simbool van brandende hartstog. Die welluidende Afrikaanse “tjienkeringtjee” is eintlik giftig en veroorsaak maagwerkings en selfs blindheid onder skape volgens prof. Neil Fourie op die webwerf Landbou.com van Media 24. Daarom is dit ’n pragtige Bosch-agtige plant met ’n dubbelle gelaagdheid van bekoring en gevaar.

 

TUIN VAN AARDSE VREUGDES

 

in hierdie tuin van aardse vreugdes

lê ek en jy soos soet kapokbos

in mekaar se hande wag-‘n-bietjie

jantjieberend luister hoe roep

die wildegans saggies

iewers

ek en jy met klokkiesheide

om ons koppe

sy skud sowaar blink vissies

uit die water daar

ek en jy my bokgousblom om-adams-wil

laat die bokbaaivuur tog wind af hou

die wildegans se oog raak stil

ag beesbulletjie stadig-nou ek hoor

viole in my ore tjienkerientjee

wat maak die wildegans

in hierdie tuin van aardse vreugdes o-

genade-kyk sy trap hoog

met rooi bene

deur die riete!

 

Afrikaans is anders as Nederlands deurdrenk van liefdesnaampies. Dit is duidelik in Van Niekerk se “bokgousblom”en “beesbulletjie”. Met hierdie troetelname suggereer Van Niekerk viriele manlikheid. Die “ek” se aandag in die liefdesspel word heeltyd afgetrek deur die wildegans.  Die geliefde en die natuur kompeteer as’t ware met mekaar vir aandag en die geliefde kom tweede.

 

 

Ook Antjie Krog se gedig BOKKIE uit een van haar eerste bundels, Dogter van Jefta, het ’n troetelnaam as titel. “Bokkie” word dikwels in liefdevolle verbintenisse gebruik teenoor beide mans én vrouens. Daar bestaan egter ook die naam “Bokka” uitsluitlik vir mans. In die middelpaneel se uitsnede hierbo snuffel ’n bokkie aan ’n man. Nuuskierig? Besorg?

BOKKIE is waarskynlik nie geskryf na aanleiding van Bosch se middelste paneel in die De tuin der lusten nie. Alhoewel!

 

BOKKIE

 

My bokkie ek en jy

lê onder in die vlei

tussen die wilderiet en vry.

Jou lyfie nes ’n bruin viool

gestrek om eers harpius te kry.

Daar’s bloureën in jou oë

aandblom in jou hare

en uit jou naeltjie peul ware

wit jasmyn.

Ek sny jou mond en drink jou sap

en huil as die bloureën uit jou oë tap.

Ek kneus die blomme in jou hare

breek jou fyngestemde snare

en skreeu hardop as ek jou stukkend kap.

 

’n Opvallende ooreenkoms  tussen bogenoemde twee gedigte is “lê ek en jy” (reël 2, Van Niekerk) en “ek en jy / lê” (reëls 1 -2, Krog), maar die meeste mense staan en dans maar ’n bietjie rond in Bosch se “Onkuisheidsdrieluik” – so genoem deur die Nederlander D. Bax in sy ontleding uit 1956.

Beide die gedigte TUIN VAN AARDSE VREUGDES en BOKKIE bevat tipiese Suid-Afrikaanse landskappe, maar tog verskil hulle hemelsbreed. By Van Niekerk word die leser met geharde plantsoorte van die Karoo en die Weskus in die gedig gekonfronteer. By Krog vertel die “wilderiet, bloureën, aandblom en jasmyn” tog ’n ander storie. Bosch kon netsowel die sagte “wilderiet” en die slap takke van die “bloureën” in sy middelste paneel gebruik het as hy hierdie plantsoorte geken het. Die skaam “aandblom” is net so welriekend soos Van Niekerk se “tienkeringtjee”, maar vriendeliker – nie so gevaarlik nie. Die wit van Krog se “aandblom” en “jasmyn” is amper sereen saam met die “bloureën” en beslis minder speels as in Van Niekerk se gedig. Die liefdespel in BOKKIE is gevaarlik!

Anders as by Van Niekerk betrek Krog ’n kultuurelement in haar gedig – die viool. Sy gebruik veral die hoë, fyn klanke vir ’n verwoestende klimaks, waarin die geliefde “stukkend (ge-)kap” word nadat die “ek” gesny, gedrink, gehuil, gekneus, gebreek en geskreeu het. Alle aandag word opgeslurp in hierdie petite mort. Snaarinstrumente kom ook voor in Bosch se skildery, naamlik in die derde of die Hel-paneel.

Ek sit nog steeds op my vlieënde vis soos die ridder met sy swaard waaraan ’n bloedrooi kersie vir verleiding hang. Bosch se ridder vlieg bo-aan die linkerkant van die middelste paneel sy rivaal op ’n griffioen tegemoet.

 

 

Ek sit nog steeds op my vis as die Hel se luike vir my oopgaan. Ek het in hierdie visuele toer onderdeur die water van die hemelse Paradys geswem na die lug toe in die aardse paradys. Daar het ek rustig gevlieg om alles mooi van bo af te bekyk. Gaan ek nou hartkloppings van benoudheid in die Hel kry? Gaan my keel van angs toetrek? NEE. Dit gebeur nie. Alhoewel ek rakelings onder daardie mes deur is en moes koes dat ek nie ’n bossie hare verloor nie!

Digstring. Vaar-wel (Cas Vos)

Monday, February 27th, 2017

 

Digstring. Vaar-wel (Cas Vos)

Enkele vrae oor die rugstring van ’n gedig

 

Vaar-wel          

 

Elke dag het ’n smeersel trane

van die klaagliedere in Sirië.

Grommende siellose bomwerpers

skud die aarde tot aan haar fondamente.

Die wind se hande is vuil gevat

van rookdampe.

Tempels is ashope,

herinneringe aan vervloë dae.

 

Godverlatenes hang hulle liere

aan treurende wilgers op.

Babas word teen klippe verbrysel.

 

Al uitweg uit die doodsdal

is die grys see waar Poseidon

die septer genadeloos swaai.

Derderangse bote word oorstroom,

vlugtelinge hang aan yl draadjies.

Melkdors babas soek tevergeefs –

angs het moederborste laat opdroog.

 

Bote wieg en waggel

uitsigloos teen die gety.

Briesende golwe slaan

die mank bote lendelam.

Poseidon hits die bruisende golwe

tot groter woede en hoogtes aan.

Vlugtelinge klou soos mossels

aan mekaar in die vaar-wel-vaart,

die see sluk oud en jonk in.

 

Dié wat die rampvaart oorleef,

spoel op ’n ander kus uit,

honger met sout in hulle monde

klem hulle aan mekaar se klam lywe.

Dalk is daar uitkoms vir smekelinge

om in vreemde grond wortel te skiet.

 

[Uit: In ’n oomblik, Naledi, 2016.)

 


 

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Herfs 2016. Toe die wind die blare begin pluk het. Die ontstaan van die gedig het egter ’n langer aanloop. Woordvrou het vroeg skemer aan my venster getik. Ek het oopgemaak en haar sluipvoet gevolg. Sy het my tot die versomvang van die wêreld waarin ons leef, gelei. En dit is veel groter as net die Suidpunt van Afrika. Soos lig of miere deur barste kruip, dring die lig van ‘n gedig deur die mure van die klein wêreld.

In my vorige bundel, Voor-bode, het ek oor die grenslose ellende van ons wêreld gedigte geskryf. Mespunt (oor die ellende in die Oekraïne) en ISIS. En nou hierdie gedig wat In ’n oomblik verskyn het. Die gedig, Vaar-wel, handel oor die inwoners van Aleppo in Sirië, wie se lewens elke dag en nag bedreig word.

Elke dag het ’n smeersel trane

van die klaagliedere in Sirië.

Grommende siellose bomwerpers

skud die aarde tot aan haar fondamente.

Die wind se hande is vuil gevat

van rookdampe.

Tempels is ashope,

herinneringe aan vervloë dae.

Die merkwaardige is dat Sirië hulle poorte vir talle gode oopgegooi het. Gode het Aleppo oorstroom. Hadad, die kanaalinspekteur van hemel en aarde was die hoofgod, die krygsgod en bewaker van die Eufraat, een wat reën op weilande en riviere giet. Maar hy het in die bloedstroom uur na ander landstreke uitgewyk. Die god het mense in Aleppo, Sirië,  verlaat.

Daar was ook die vroulike godinne. Ishtar, Astarte, Anat en Atargatis, die heerseres oor die wilde diere, die instand-houdster van die vrug-baar-heid tot in ewigheid. Verder was daar Sjamasj, die god van geregtigheid, Nabu, die beskermer van herders en skrywers. Die Aramese Maangod, Sin, het die vyand uit gewoonte met oogsiektes en kwale geteister. Die Maangod was ook gode se lamp wat met nagdou die boorde gelaaf het. Later het die Griekse gode na Aleppo, opgetrek. Zeus, Apollo, Artemis, Athena, Hera, Poseidon en Dionysus, die god van wyn en ekstase.  Voor al die gode het die mense in Aleppo gekniebuig. Hoe meer gode, hoe meer vreugde, was hulle Credo.

Die Romeine het met hulle strooptogte ook hulle gode saamgepiekel: In Sirië bestaan daar sedert die Romeinse heerskappy die inheemse verering van Atargatis en Jupiter Heliopolitanus. Die keiserkultus het veral ’n politieke grein.

Priesters het die band met die keiser gesmee en aan hom alles wat sy hart begeer, gegee. Terwyl moedertjie Aleppo huil en verbrokkel, skitter al die gode se trone in hulle af-wesigheid; hulle is op buitelandse reise. Ishtar het een maal ’n armsalige geliefde, Ischullanu, die dadelversorger, wat met spys en drank na die inwoners omgesien het, in ’n vlaag van onbeskaamde wegwysing, in ’n padda omtoor en nou berym hy uit ’n poel modderbesmeerde refreine vir Aleppo en haar kinders.

Al die gode wat op aanbidding aanspraak maak, het Aleppo in die steek gelaat. Hoe het die waansinniges hulle verkneukel in tye van opperste plundering? Gesinne vlug na klippe en stof in die kelder. Weerloses is lamgeslaan van steekpyn. Hospitale waar weerloses kreun, is sagte teikens.

Daar is geen inspuitings of medisyne om pyn te doof nie. Rondom jou sien jy die sterfvrees in slagoffers se oë, hulle voel die laaste asemsugte snik en pyn klop.

In hierdie donker uur is daar een uitweg: vlug en vlug nogmaals met al jou karige besittings.

Al uitweg uit die doodsdal

is die grys see waar Poseidon

die septer genadeloos swaai.

 

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

My muse was my genadig. Ek het die boot vir die reis gereedgemaak, kind en kraai, man en muis aan boord gekry. En toe is dit na die grys waters toe. Ek het die doodsbenoude vlugtelinge in my geestesoog gesien.

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Die historiese gang was voor die handliggend. In my donker drome het ek die angsvalliges gesien spartel en skreeu. Alles was so visueel en tasbaar. Ek moes net die woorde vir die gedig optel, orden en rangskik. Nie die gedig nie, maar die gevaar van die reis en die ellende van die mense het my laat wroeg.

Bote wieg en waggel

uitsigloos teen die gety.

Briesende golwe slaan

die mank bote lendelam.

Poseidon hits die bruisende golwe

tot groter woede en hoogtes aan.

.

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

In so ’n noodvlug word alle ordeningsbeginsels oor boord gegooi. Al orde wat van belang is, is die vlug na ‘n onbestemde uit-koms. Die gevaar, bedreiging, emosionele aftakeling en wanhoop moet verdig word.

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek?

Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

Ek en my muse hou ons geheime dig en weg van ander se oë. Ek het twee

of drie woordgenote wat ‘n ogie oor my gedigte gooi dat my digboot nie op die rotse loop nie. Dikwels is dit net die eggo van ’n woord of reël wat my weer laat dink.

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers

die eerste keer verskyn?

Die gedig het ongeveer ses maande na voltooiing in die bundel verskyn.

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Dit is gegrond op historiese gebeure. Die vlugtelingramp in Aleppo, Sirië, gryp ’n mens aan.

  1. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Siriese wanhopiges vlug uit wanhoop na hoop, uit chaos na orde, uit verwoesting na ’n moontlike nuwe lewe.

Dié wat die rampvaart oorleef,

spoel op ’n ander kus uit,

honger met sout in hulle monde

klem hulle aan mekaar se klam lywe.

Dalk is daar uitkoms vir smekelinge

om in vreemde grond wortel te skiet.

Maar die reis na die toekoms is ’n risiko, ’n dodelike risiko. Die reis self is gelaai met doodsgevare.

Derderangse bote word oorstroom,

vlugtelinge hang aan yl draadjies.

Melkdors babas soek tevergeefs –

angs het moederborste laat opdroog.

Vlugtelinge klou soos mossels

aan mekaar in die vaar-wel-vaart,

die see sluk jonk en oud in.

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

Net die stroom berigte en gerugte oor die ellende in Aleppo, Sirië.

  1. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

Ek fokus net op die woordflitse wat georden moet word en ’n eie lewe moet lei. Wie oë het om te sien, mag maar lees.

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

In Voor-bode het ek begin om die groter nood en ellende van ons groot wêreld te verken. Hier word die tog voortgesit.

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Die wêreld is groter as net Suid-Afrika. Ons behoort ook meer as net kennis te neem van die groot nood in ons wêreld. Dit behoort ons ook te raak.

  1. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Ek is dankbaar vir die muse se besoek en bystand.

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Ek is dankbaar vir die onverdiende guns. Met die bekendstelling van die bundel wat pragtig deur Naledi uitgegee is, het Dawid Minnaar groot applous ontlok. Ek het net die laaste wegsterfklanke na my toe afgeskerm.

 

Carina van der Walt. Twee refleksies op Stellenbosch

Sunday, February 19th, 2017

 

Stellenbosch

 

word wakker Stellenbosch

gooi jou kussings in die asdrom

hang jou matras uit die venster

verbrand jou lakens

gaap nooit weer nie

slaap nooit meer nie

loop kaalvoet sonder onderklere

in vrugbare watervore

speel tussen die akkerblare

koppie krap koppie krap

geel & blougroen papegaai

aai aai daai witborskraai

wat toe tóg om moes draai

hoender hoephoep & koekoek

ha-ha hadida ha-ha hadida

tiptol rooioog tiptol swartoog

piet-my-vrou o piet-my-vrou

suiker jou bekkie my suikerbekkie

bokmakierie diederikkie

sing rroe koerre rroe koerre

my ou sagtebors tortelduifie

kom wees wakker by my & speel

tussen al my lieflik baldadigste blare

 

gepubliseer in HOLLANDS MAANDBLAD, no.1 – 2017
opgeneem in die poësieprogram GEUR VAN DE HEMEL 2016 – ’17, finansieel ondersteun deur onder andere die VSB-fonds

installasie uit 2010

 

ballonne

                (vir Strijdom van der Merwe)

 

in die Eersterivier dryf

ballonne soos spraakborrels op water

 

in elke ballon is toegeknoopte asem

op alle ballonne staan woorde geskryf

 

so dobber

diepe verdriet gemerk as liefde

liefde gemerk as verrre verlange

verre verlange gemerk as hartstog

hartstog gemerk as my laaste assemteug

teen die stroom af

 

op die walle staan die mense & wonder

& korrel hoe ver hulle ballonne sal kom

 

teen ’n lang akasiadoring prik die liefde

bars & bly net diepe verdriet oor

teen ’n skerp kliprant stamp verre verlange

bars & bly net die liefde oor

onder teen ’n doringdraad styg hartstog

op     bars & bly net verre verlange oor

 

alleen één laaste asemteug

kabbel ongedeerd tot in seewasem

 

gepubliseer in HOLLANDS MAANDBLAD, no.1 – 2017
geskryf na aanleiding van die navorsing van Strijdom van der Merwe, Landkuns, finansieel ondersteun deur onder andere die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns.