Vertalings

Pablo Neruda. Vertaling in Afrikaans

Wednesday, February 20th, 2019

Pablo Neruda. Vertaal in Afrikaans deur De Waal Venter

Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto (12 Julie 1904 – 23 September 1973), het vroeg in sy loopbaan die skrywersnaam Pablo Neruda aangeneem en so is hy aan duisende waarderende lesers bekend.

Hy was ’n Chileense digter, diplomaat en politikus. Op 13-jarige ouderdom het hy begin skryf en het deur die jare verskeie style beoefen vanaf surrealistiese gedigte, geskiedkundige eposse, politieke manifesto’s en hartstogtelike liefdesgedigte. Van sy bekendste gedigte is dié wat opgeneem is in “Twintig liefdesgedigte en ’n wanhoopslied” (1924). In 1971 ontvang hy die Nobelprys vir Letterkunde. In die vyftigerjare het Neruda besluit om gedigte in eenvoudige taal te skryf oor alledaagse dinge soos ’n tuna in die mark, die tamatie en die ui. Hy het dit bedoel vir die gewone mense wat nie juis lief was om ingewikkelde poësie te lees nie. Hier is sy “Ode aan die ui”.

Oda a la cebolla

 

Pablo Neruda

 

Cebolla,

luminosa redoma,

pétalo a pétalo

se formó tu hermosura,

escamas de crystal te acrecentaron

y en el secreto de la tierra oscura

se redondeó tu vientre de rocío.

 

 

Ode aan die ui               

 

Ui

glansende fles,

uieblaar op uieblaar

is jou skoonheid gevorm,

kristallae het jou uitgebou

en in die geheime donker aarde

het jou buik rond geword van dou.

Onder die aarde

het die wonder gebeur

en toe jou lomp

groen stengel verskyn het,

en jou blare

gebore is soos swaarde in die groentetuin,

het die aarde sy kragte saamgetrek

om jou naakte deursigtigheid te wys,

en soos die verre see

Aphrodite se borste lig

en ‘n magnolia naboots,

het die aarde

jou gemaak,

ui,

helder soos ‘n planeet,

en bestem

om te skyn,

konstante konstellasie,

ronde roos van water,

op

die tafel

van arm mense.

 

Gulhartig

gee jy

jou bol van varsheid oor

in vurige voldoening

aan die kookpot,

en die kristalring

word in die vlammende hitte van die olie

vervorm tot ‘n gekrulde goue veer.

 

Weer onthou ek hoe vrugbaar

jou invloed is op die liefde van die slaai

en dit lyk of die lug bydra

om jou die fyn vorm van hael te gee

en jou gekapte helderheid te vier

op die rondheid van ‘n tamatie.

 

Maar binne bereik

van die mense se hande,

besprinkel met olie,

bepoeier

met ‘n knippie sout

stil jy die honger

van arbeiders op die harde pad.

Ster van die armes,

towertante

toegedraai

in delikate

papier, staan jy op uit die grond,

ewig, ongeskonde, suiwer

soos die saad van ‘n ster,

en terwyl jy opgekap word,

sal die kombuismes

‘n enkele traan voortbring

sonder pyn.

Jy laat ons huil maar maak nie seer nie.

 

Ek het alles wat bestaan gevier, ui,

maar vir my

is jy pragtiger as ‘n voël

met glansende vere,

in my oë is jy

‘n hemelse bol, ‘n platina beker,

‘n onbeweeglike dans

van ‘n sneeubedekte anemoon

 

en die geur van die aarde

leef in jou kristal-wese.

 

 

Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter

 

 

Boris Pasternak. Vertaling in Afrikaans

Tuesday, January 22nd, 2019

Boris Pasternak. Vertaling in Afrikaans deur Helize van Vuuren.

 

Naskrif

 

Nee, nie ek was die bron van jou smart

nie ek’t gepleit om my land se vergetelheid.

Die son het op druppels ink gebrand

soos klossies korente vol stof.

 

Cochineal gesprei deur die bloed

van my elke gedagte en ieder geskrewe woord.

Nie ek was die bron van die wurmerige rooiheid.

Nee, nie ek was die bron van jou smart.

 

Dit was die aand gevorm uit stof

wat jou gesoen het, in oker-stuifmeel verstikkend.

Skadu’s wat jou pols gemeet het, jy

wat gesig-draai na die brandende veld,

swemmend op hekskarniere

oorvloei met skemer, as en papawers.

 

Heel somer was ‘n branding van peule,

opskrifte en verbleikte bagasie

die swerwersbors verseëlend met was

en jou hoede en rokke wat ontvlam.

 

Dit was jou wimpers gegom deur die son

dit was die wrede skyf wat stamp met sy horings

teen mure, heinings platveënd.

Dit was die ontsteekte sonsondergang neuriënd in jou hare,

die pers afskuddend van bamboes en framboos.

Nee, dit was nie my liefde, maar jou lieflikheid.

 

[Boris Pasternak. Somer 1917]

 

Marc Chagall. The Promenade. 1917

 

Boris Pasternak – “Postscript” uit My sister – life, 1922

[vertaal en verwerk :  HvV uit die Engels van Mark Rudman, 1983. 18/1/2019]  

 

 

 

/xam. vertaling in afrikaans

Wednesday, October 31st, 2018

/Xam-vertalings – deur Helize van Vuuren (na brokstukke by voorbeeldsinne uit DF Bleek se A Bushman Dictionary, 1956)

 

vuur-taal

(ter gedagtenis, Sydney Clouts)

 

vuur-wurm

vuur-vlieg

 

taren-taal

 

*

 

/i tata

 

/i kuko

/i /ka/ka

 

//kannatata

 

*

 

vraag

 

‘n tou gevleg

‘n strik gespan,

mense vra:

“en wát vir ‘n tou

het jul hier gebruik nóú?”

 

*

 

tutu

 

z //kana /kwi,

a //kau,

!k’e kukúiten /k”e:

“!hau: tixa a:,

u/ki ?kija a: a?”

 

*

 

bidsprinkaan

 

springbokke was ons eens,

ons wat Boesmans is,

tot die bidsprinkaan

ons

skiet

 

*

 

/kaggen

 

si e /xam-ka !k’e

si ha oa e: whai:,

he kakka ha /ne /xi

si

/kaggen

 

*

 

om te lek

 

leeu lek

sy

leeutrane

 

*

 

/kai: ‘i

 

//kha: n /kai: ‘i

ha tsaxaxáiten-ta

!khweten

 

*

 

wolk

 

ons raak weg in ‘n wolk,

ons bloed rook,

want dit voel soos mis

dít waarin mense

na ons skiet

 

*

 

/kwa: gen

 

i ta /kwa:gen

i !gau:gen /ne !khu:!khu:,

o hin ta: //ka ti e:,

//ko:e /ki a /ne !khu:

 

*

 

om te kry

 

sterwend van honger

staan die kinders voor my

jy wil my nie optrek

sodat die kinders kos kan kry

van my

 

*

 

/na

 

!kauken do a /a: !kheja ke,

a:, o //kan, o aken k’’auki do a ka á

/ki //kai:ten //e n

 

!kauken se /na:

ke ha

 

 

***

Paul Meeuws – Vertaling in Afrikaans

Friday, October 26th, 2018

Paul Meeuws – Vertaal in Afrikaans deur René Bohnen

 

Uit: Werkplek                                                  

Watergraf

 

Klein watergraf daar in die gras.

Bo dit tril ‘n kindersiel

deur muggies nageboots.

 

Dan lui opeens die Liempde-klok

die toeval weg net soos jou hand

die muggies wegklap op jou pad.

 

Jy sit die somer stil soos ‘n kapel

vol nonne en skuins lig.

Jy het ‘n heiligdom gestig,

 

‘n rou bedink wat die gedig

meer name as jou eie gee.

O kindjie, sluimer sag.

 

*

 

Graffiti                                                                  

 

Dit sou u nie ontgaan het nie,

die sondvloed lawaaiwater

wat ons stad oorspoel het terwyl ons slaap.

 

U sou die gesis van slangetaal gehoor het

teen die klimop en ingemesselde glasskerwe

 

U sou na spelfoute gesoek het

in die kleurvolle slik wat ruite verblind en gewels afplat

tot ‘n besmeerde protesskrif

 

Ek sien u op ‘n droë seebodem staan en opkyk

na krete wat niemand meer lees nie

na rumoer wat niemand meer hoor nie

onthutste stokou man in ’n rolstoel

 

U bewasem meer as wat u praat.

Alles skree om u gefluister.

 

In u gestamel word ‘n muur opgerig

wat smeek om beskrywing,

om hande wat vermom as woorde

na die hoogste lyste reik

 

en smag na ‘n platdak

waarop ‘n mens kan staan en swaai

na ‘n onbeskryflike verskiet.

 

**Meer oor die digter hier, op sy eie website: https://paulmeeuws.nl/

Tags: paul meeuws, rené bohnen, de geluiden, nederlands, vertaling

 

Carina van der Walt. Die lang asem van poësie

Friday, October 19th, 2018

 

Dit is vandag presies ’n jaar gelede dat die Literaire Salon in’t Wevershuisje 2017 plaasgevind het. René Bohnen uit Suid-Afrika, Vicky Francken, Paul Meeuws en Theo Rikken uit Nederland en Miriam van Hee uit België was die gaste. Net soos destyds staan die bosse, parke, tuine en lanings vandag ook in brand. Dit is herfs. Die bome vlam kortstondig op in ’n ode aan die lewe. Hierna sal die blare grond toe dwarrel. Maar op die oomblik brand die skoonheid van verganklikheid helder kolle op die netvlies. “The Poet’s Season” het Bohnen dit genoem. Die uitsluitlike doel van haar kuier in Nederland was poësie. En poësie het dit geword. Maar tussendeur het ons twee boswandelinge gemaak, paddastoele met kameras gejag, paddastoelrisotto geëet, abdybier gedrink, met handskoentjies teen smetvrees (gekoop vir ’n vorige salon) deur Antione de Saint-Exupéry se pop-up boek De kleine prins geblaai en tot ounag toe vir mekaar gedigte van Szymborska voorgelees. Teen dié tyd was die bier ingeruil vir goeie wyn. Saam-saam het ons danksy die Textielmuseum vyf minute se stap van die voordeur af die hele weefgeskiedenis van hierdie wolstad wollewei uitgepluis. Ons het by Zuid-Afrikahuis in Amsterdam gaan kuier en Bohnen het blad geskud met ’n goue Rembrandt voor die Rijksmuseum. By Emma Crebolder in haar herehuis teen die St. Petersberg in Maastricht het ons ook ’n draai gaan maak.

 

 

Die vonk tussen digters wat uitgenooi word na dié wewershuisie se salon toe moet spontaan kom. Hulle is hier om mekaar se werk te verken deur dit te lees en te herlees, te waardeer en as dit goed gaan óók om dit te vertaal. Die salon is ’n ontmoetings- en werksessie vir kollegadigters en daarom nie oop vir die algemene publiek nie. ‘n Vonk ontstaan nie altyd nie. Soms kom en gaan digters sonder om deel te neem. Dit kan nie voorkom word nie. Die besoekende digter se vryheid staan altyd voorop. Sy of haar deelname is “vrijblijvend” – so ’n mooi Nederlandse woord! Maar as die vuurvonk tussen twee digters dáár is, skitter verwondering, inspirasie en kreatiwiteit en mond dit dikwels uit in die verlangde vertalings. Die uiteindelike doel van elke Literaire Salon in’t Wevershuisje is publikasies van vertalings wat uit hierdie ontmoetings kom. Dit is dus meetbaar.

Die skitterendste vlam in 2017 se salon was tussen René Bohnen en Vicky Francken. Daar was ook ’n goeie vuurtong tussen Bohnen en Paul Meeuws met sy bundel De geluiden (2017) wat genomineer was vir die C. Buddingh’-debuutprys. Bohnen se jongste bundel Op die vingerpunte van die heelal was nog warm uit die drukkersoond. Op die agterblad van hierdie bundel staan onder andere: “Dit is ’n bundel oor broosheid, struktuur en verval.” Francken se debuutbundel Róntgenfoto (ook uit 2017) het sommer dadelik vir haar die C. Buddingh’-prys vir die beste debuut besorg. Op haar bundel se agterblad staan: “Een lichaam wordt tegen het licht gehouden. Om te onderzoeken wat eraan schort, om te bepalen waar het licht doorlaat.” Miskien het hierdie gedeelde broosheid in hulle waarnemings vir die kliek gesorg? In die onderstaande vertalings volg ek inhoudelik (hoofsaaklik) ’n lyn met kinders.

 

Vicky Francken

 

Naakte musiek speel in die grotte
en slaap is ’n tempel
waarin ‘n grimmige godheid
teen die mure slaan

laat my uit

ek moet inderhaas en daagliks
‘n skitterende kind baar
my vingers verwond
aan deurskynende vel
geruislose fontanelle

laat my met stilte die seël verbreek
’n voertuig
vir die onderwerp
die pegel en die pekel
in die ystyd wees

uit: Röntgenfotomodel (2017)

 

 

die lug vou homself ’n sakdoek
om ons koppe soos die wind
hom bol in washoltes
ons neurie absurde deuntjies

soos in ou films oor klein dogtertjies
hardloop ons rond met emmertjies
om die reën op te vang
voor ons die jongste

uit die oog verloor, sy met haar
mooiste kapsteweltjies die dam
instap en wonder hoeveel
borrels sy maak op die

watervlak wat oor haar kop
toegaan soos ‘n deur

 

Naweektas vir langer as ’n naweek

Die wasem op ‘n raam van aseming kyk uit
op ‘n tuin waarvan ek weet dat jy my daarin sal sien
staan, jy kan my nie miskyk nie. Ek skryf in sneeu en koue
die letters van ‘n werkwoordsvorm en
die letters van jou naam.

In die klipwit van ‘n kruisbeensit, mag jy briewe lees
wat ek aan jou gaan skryf as ek weg is en dit is waarskynlik
môre. Saam neem ek nie

die deur waardeur ek wegloop
jou moeder se vaas wat vir jou lelik was en wat jy wou stukkend gooi
maar ek jou gekeer het en

die hond nie. Verder by benadering amper alles

 

Paul Meeuws

’n Meetlat wat vir goeie vertalings kan sorg, is dat daar tyd en ruimte vir digters geskep word om in gesprek te tree met hulle gedigte en hulle vertalings. Dit begin tydens die salon, maar kring dikwels uit in e-posgesprekke. So antwoord Meeuws vir Bohnen op 28 Desember 2017 na aanleiding van haar vrae oor die vertaling van sy gedig Watergraf:

“Liempdes klok betekent de kerkklok van het dorpje Liempde, waar het gedicht is gesitueerd. Ik heb daar een mooie werkplek in een historische boerderij met wijds uitzicht op een slingerend riviertje door het weiland. Ik herinner me hoe het gedicht ontstond. Het stond voor mij vast dat ‘O kindje, sluimer zacht’, dat eigenlijk een beetje over the top is, de laatste regel moest zijn. De aanloop daarnaartoe mocht niet te sentimenteel. Het is alsof de dichter zijn tranen moet bedwingen door zakelijke, afstandelijke woorden te gebruiken als ‘stichten’ en ‘bedenken’.”

 

 

De geluiden bestaan uit ’n aantal langerige digsiklusse, byvoorbeeld die siklus U ter nagedagtenis aan sy vader. Bohnen het gekies om uit die siklus Werkplek ’n gedig te vertaal – ’n werkplek met ’n uitsig op die water waarby van die fynste geluide hoorbaar word. Hierdie geluide word versteur.

 

Watergraf

Klein watergraf daar in die gras.
Bo dit tril ’n kindersiel
deur muggies nageboots.

Dan lui opeens die Liemde-klok
die toeval weg net soos jou hand
die muggies wegklap op jou pad.

Jy sit die somer stil soos ’n kapel
vol nonne en skuins lig.
Jy het ‘n heiligdom gestig,

’n rou bedink wat die gedig
meer name as jou eie gee.
O kindjie, sluimer sag.

uit die siklus Werkplek
in De Geluiden (2017)

 

Die Literaire Salon in’t Wevershuisje was miskien literêr gesien die produktiefste ontmoeting vir Bohnen, maar beslis nie die enigste ontmoeting nie. Twee dae na die salon het ons saam ’n program aangebied by Poëziecafé Ongerijmd in Arnhem. Hoewel die publiek by onder ons mense klein was, was die kontak uitstekend. Eén van die waarhede van poësie in vandag se tyd is dat dit nie sommer ’n rekordgetal besoekers trek nie en de goden zijn dank! Poësie is en bly leesstof vir die fynproewer. Die kafee is ’n inisiatief van Hermien Mijnen en word ondersteun die Boekhandel Hijman Ongerijmd en die Poëziecentrum Nederland.

Tien dae na die wewershuisiesalon het Stichting Man in ’n Maan ’n byeenkoms gereël met René Bohnen en twee Belgiese gaste: Delphine Lecompte uit Gent en die jonge Tijl Nuyts uit Leuven, tans in Antwerpen woonagtig. Die harpmusiek van Annemieke Breunisse het naatloos aangesluit by die kooruitvoering van Bohnen se gedig walvisnota. Die publiek het na hulle asem gesnak. So wen sy as digter harte! Theo Rikken van Stichting Man in de Maan is ’n ervare koorsanger. Hy het dadelik daarna Bohnen gepols vir die partituur. Pas was dit nuus dat dieselfde partituur deur ’n groot Duitse bladmusiek besigheid gekoop is vir uitvoering in die Europese musiekmark. Om daarna te luister, kliek hier.

 

 

Die kuiertjie by Emma Crebolder het ’n vervolg gekry. Saam met Vicky Francken sal hulle vertalings van Bohnen se rooidata, Mensboom en wierslaper uit Op die vingerpunte van die heelal en vlamtong uit in die niks alom binnekort in TERRAS gepubliseer word. Crebolder ken die plaaslewe uit haar kindertyd en veral beeste uit haar en haar man se tyd in Kenia. Sy is waarskynlik sélf in staat ’n paar beeste in Swahili aan te jaag! En vermoedelik het vlamtong se eggo’s haar daarom bekoor: en om bulk die beeste / met bruin stemme… (strofe 4) en intaba yami, bid die paters / en die priesters in hulle grotte, om / dans die bok-/ beelde immer / om (strofe 5). Tussen die digter uit Zeeuws-Vlaanderen en die digter uit Kwazulu Natal word die beeste se loeigeluid ’n tyd- en ruimtelose skakel. Alhoewel, Vrancken kom ook uit Zeeuws-Vlaanderen.

 

 

In Tilburg het my en Bohnen se bankieprojek nog nie ’n vervolg gekry nie, maar net soos poësie het dit ’n lang asem. Ek twyfel nie daaraan dat hier iets moois sal uitgroei nie. En ja! Ek is ’n “vrywilliger” van Tilburg met die Literaire salon in’t Wevershuisje vir die vertaling van poësie in Afrikaans en Nederlands. Intussen gaan ek ‘n pot roesbruin krissantjies koop om hierdie herfs te vier. Dit hoort by bokbier as die son se baan al laer oor die horison begin gly en die dae korter word.

 

 

 

Drie Chinese digters in Afrikaans: Che Qianzi, Huang Fan en Zhou Yaping

Tuesday, October 16th, 2018

Drie Chinese digters in Afrikaans: Che Qianzi, Huang Fan en Zhou Yaping

Vert. deur Helize van Vuuren

[na die Engels van JH Prynne 2002: http://jacketmagazine.com/20/pt-chinese.html#zho-pro]

 

‘n lied

 

as ek ‘n gedig skryf

dan dink ek aan jou

voel daar is toeval

ek wil ‘n gedig skryf

maar weet nie wat later sal word

 

selfs naak weier die lyf

dat mense my beter verstaan

ek dink as ek skryf

hoop om iets te ontdek

jy sit op ‘n berg, lyf

soos somme in ‘n laerskoolboek

1 + 1 = 2

 

dikwels weet ek nie wat om te doen

streep deur, moet van vooraf begin

vyf mense tien mense

net vyf maniere om ‘n woord te skryf

en tien maniere vir die skryf van

reëls, of

te onleesbaar om uit te maak

ek dink as ek skryf

 

ek het nooit iemand nageaap

as iemand se skadu oor my val

is dit slegs oor

my lewe ‘n paar jaar te laat kom

 

Che Qianzi (1963-  ) ; bundels onder meer Leer skryf met prentjies,

               Papierleer, Stoel)

___________________________________________

 

.

gelykenis

slaan die skaapwagter, en die skape slaan op hol

 

Nog die grysland oopmaak, nog grond bewerk

Wie se seun pas skape op aan die heuwelkant

Pasop dat die oes nie in die velde geeët word

Wie se skaapwagter bly stil

Kyk na die lug

Verdwaas vir ‘n oomblik

Ek besef dat die sweep teen die rots geleun

Tak was, swaar van vrugte

Blare raak stil in bepeinsing

‘n Dol skaaptrop het dit omsingel

Oor en oor weer

Die blare verorberend

 

Pan Gu het gesê: Laat daar ‘n byl wees, en daar was ‘n byl*

 

‘n Wond kan nie ‘n byl vashou

Dis die slegte nuus

Die byl hoog bo, verskrik ‘n kol wilde bergbome

Hul poging om saaghout te word

Opeens ontbloot

Deur een woord van die byl

3/9/89

 

[*Pan Gu het hemel en aarde geskep deur die kosmiese eier te splyt met sy byl.]

 

Huang Fan (1963- ); twee bundels, Verdwyning en Ysige koue)

_____________________________________

 

.

kruis en blom

 

‘n Houtstokkruis gekap teen die deur

‘n Koue bries ‘n somber bui

Reën skiet blou tonge vlam op

Deur die venster van bamboes

Dowwe-oog mense, busse wat naby grom

Pikkewyne wat strompel oor gras

Ysvingers eggo die bleekheid van mense

‘n Appel stop vlak voor die voet

Wagtend, bring winter ‘n blom van granaat

 

Zhou Yaping (1961- ); bundels  onder andere Verlore in liefde en

            Ek haal asem, wie kan dit ontken)

______________________________________

 

 

Afrikaanse vertalings: Helize van Vuuren, 15 Oktober 2018

Carina van der Walt. Jeroen Bosch. Hel en Verderf

Thursday, October 11th, 2018

 

 

HIERONYMUS BOSCH, paintings for discussion and writings is ’n Klein Uiltjie-lesing wat op 24 Mei 2017 voorgedra is aan die Universiteit van Wenen. Aangesien prof. Rina Loader se groep studente by die vakgroep Afrikaans veral afkomstig is uit Oos-Europese lande soos Roemenië en Bulgarye, moes die lesing in Engels aangebied word. Die Afrikaanse gedigte wat in die lesing aangehaal word, is vir die studente se groter begrip in Engels vertaal. Baie dankie aan al die vertalers.

’n Handjievol Afrikaanse gedigte bestaan oor die skilderye van Jeroen Bosch. Die meeste is geskryf na aanleiding van die drieluik De tuin der Lusten (ongeveer 1503), maar ’n enkele digter het oor ’n ander Bosch-skildery geskryf.

Die blote feit dat hierdie Afrikaanse gedigte bestaan – in één van die jongste tale ter wêreld – oor skilderye uit die middeleeue geskilder deur een van die bekendste skilders uit daardie tyd, is iets om verwonderd oor te wees. Al die Afrikaanse digters het reuse spronge gemaak in tyd en ruimte: van die twintigste en een-en-twintigste eeu terug na die einde van die vyftiende en die begin van die sestiende eeu; van die suidelike punt van die die kontinent Afrika na die land van Hertog Jan van Brabant. Brabant was ’n uitgebreide en welvarende gebied in die Middeleeue. Dit het bestaan uit die huidige provinsie Noord-Brabant in Nederland, die huidige Belgiese provinsies Vlaams Brabant en Walonies Brabant die provinsie Antwerpen rondom Antwerpen. Al hierdie gebiede was saam bekend as die hertogdom van Hertog Jan.

D.J. Opperman se gedig Jeroen Bosch is gepubliseer in sy digbundel Engel uit klip (1950). Opperman het die gedig as ’n opsomming geskryf van ’n gedeelde tydgees (zeitgeist) tussen homself en Bosch. Dit is ’n tydgees wat hulle albei vir hulleself toegeëien het. Beide het hulle taak as evangelis en profeet van die apokalips aanvaar. Hulle het gewaarsku teen die kwaad, die dwalende duiwel wat vreemde gewade en maskers aan ons gee om hom daarmee op aarde te volg. Bosch én Opperman het hulle werk gebruik om kritiek te lewer op die etiek van hulle eie wêrelde. Vir die breër konteks kan aan die einde van hierdie bydrae oorgeskakel word na die webwerf van Afrikaans in Europa (AiE). Hier moet ek uitdruklik noem dat die onderdeel in die lesing “Short cut through life in Afrikaans South Africa” my persoonlike mening is, aangepas op die Middeleeuse blik van Bosch.

 

Jeroen Bosch

The world is vain but my spirit is vainer,
curing some thirty nights’ nightmares
of thorny plants, birds and people.

From regions of the earth, old and new, the devil
chooses ever more lustily costumes and masks
for me, for you, for thousands upon thousands.

It hauls cortèges, fêtes around the Cross, changing
shape through the centuries; but the game
remains the same in monks, machines, or thill.

And caught eternally in the cycle of desire
we ride, spurring the stallions’ flanks
round and round the crows on naked women in the dam.

O Beloved! Come then, let us flee from the revels
sheltering in mussel, horny husk – and far above
the carnival of evil floating in glass bubbles.

Because the dunce is in me, the fish-lipped fool
whistles at the magician’s every trick
but mocks miracles and His crucifixion;

and if I summon God and Anthony together
he is already there who from a new rankness
farts the first swallows recklessly through a funnel.

D.J. Opperman
Translation: Gisela and Tony Ullyatt

 

Strofes 1 en 2 pas in al die panele van Bosch se drieluik: hemel, aarde en hel. In strofe 4 word jou blik geforseer om te fokus op die middel van De tuin der Lusten. Opperman beskryf ’n Moredans (in Duits Moriskentanz) of vrugbaarheidsritueel uit die Middeleeue. Die sirkel van lus vertoon mans op perde, kamele, bulle, bere en eenhorings wat om swemmende vroue draai. Hulle vervoer vrugte, eiers, visse en voëls as geskenke vir die vroue. Die vroue drom saam of leun aan die kante van die dam met reiers, kraaie, poue en appels op hulle koppe. (Vergelyk Jeroen Bosch se skilderye gepubliseer op 31 Maart 2016 vir die Afrikaanse gedig en ’n afbeelding van die Moredans). Opperman eien homself die kwaad volledig toe soos wat dit deur Bosch geskilder is. ’n Mens hoor byna die vroue se hoë stemme, hulle gegiggel in die water onder die hoefgeluide in bogenoemde vrugbaarheidsritueel. Beelde van vreemdgelipte visse kom ook voor in ’n ander skildery van Bosch – The Temptation of Saint Anthony. In sy laaste strofe kleim Opperman beide genoemde skilderye van Bosch.

Anders as by Opperman beskryf enkele reëls van W.E.G. Louw se gedig ’n opvallende onderdeel van die helpaneel in De tuin der Lusten. Dit is die regterkantste paneel.

 

Triptych: the garden of earthly delights

Further-on the devil, Modikak, sits on his “throne”
a chamber pot his crown, his feet in urns:
with his beak he devours his victims one by one.
Through blue membranous intestines one falls
into a sewerage pit; a miser squats over the side
and stealthily drops his turds on golden ducates.
But a love tent is adorned with curtains draped
around this high chair; coiffed whores are peeping
on the love games of a man and a frog;
a vain woman sees herself and an ass – her lover –
reflected in a mirror on the backside of a devil.
(lines 56 – 66)

W.E.G. Louw
Translation: Heilna du Plooy

 

Die gedetaileerde beskrywing en opsomming tussen reëls 56 en 66 vertel baie van Louw, sy kennis van die Europese letterkunde en ’n tradisionele Suid-Afrikaanse voorwerp. (Vergelyk Dier en Drif in “De tuin der Lusten” gepubliseer op 16 November 2016 vir die Afrikaanse gedig en ’n afbeelding van “Modikak” en sy direkte omgewing.) In reël 56 word die duiwel aangespreek as “Modikak”. Afrikaans verskil baie van Nederlands met betrekking tot die gee van liefdesname. In Engels het Shakespeare se Juliet in Romeo and Juliet al in 1576 gevra: “What’s in a name?” Die naam “Modikak” word satiries gebruik en beteken iets soos die ‘koning van kak’ in tye waarin alle waardes verlore gaan en in menslike ontlasting verander. Hierdie brutale verwysing na ontlasting is hard op baie Engelse en Afrikaanse sprekers se ore, maar is relatief herkenbaar en selfs in sommige dele van België en Nederland gebruiklik en deel van die kultuur. Louw moes bewus geword het daarvan op ’n besoek aan die Lae Lande, maar hy was ook ’n belese man.

Die naam “Modikak” kan ook na King Ubu verwys – ’n toneelstuk van die jong Franse skrywer Alfred Jarry. Dit is die eerste keer op die planke gebrink in Parys in 1896. Die stuk het kulturele reëls, normes en waardes en konvensies baie duidelik omvergegooi. Die Ierse digter Yeats was in die gehoor en het King Ubu as ’n belangrike gebeure beskou. Agterna sou sy waarneming bevestig word, want dit was ’n voorbode van Dadaïsme, Surrealisme en die Teater van die Absurde. Jarry was 23 jaar oud. Hy het hebsug en mag gesatiriseer. Ubu was ’n nonsenswoord wat ontstaan het uit die Franse uitspraak van die naam Herbert – een van sy eksonderwysers. Die woord “uburleske” het deel geword van die Europese literêre wêreld. Louw het dus die konsep van die “uburleske” in sy gedig gebruik. Op “Modikak” se kop het Bosch iets geskilder soos ’n driepoot ysterpot, of soos Louw dit noem ’n “penspotjie” (reël 57).

Die volgende gedig beskryf nie in die eerste plek Bosch se bekendste skildery nie. Die jag van Heilna du Plooy is ’n poëtiese gesprek in sewe dele met die beeldereeks The Hunt van Maureen Quin. Hier volg deel vier in Engels as onderdeel van HIERONYMUS BOSCH – paintings for discussion and writings soos dit gepubliseer is op Afrikaans in Europa.

The Hunt
In conversation with the series of sculptures, The Hunt, by Maureen Quin

IV
the hunted

scorched
by the heat of the battle
deafened
by the sound of death
among swords and horses
canons and guns
airplanes and missiles
yet the hunter
hearing the command
over thundering flames
through consuming roars
again and again
pulls back his bow,
aiming his arrow
accurately
at the chest
in the heart
of any
one
on
the
other
side

whose arms fly out
even before he falls
and calls
up high down low
from whence cometh
no help at all

and in this din
of degeneration
the only heartrending
cry of anguish
plunges from the horse’s
strained mouth

Heilna du Plooy
Translation: the poet

 

Die prooi in bogenoemde onderdeel van Die jag is nie net ’n dier nie, maar ook ’n mens wat deur sy eie spesie gejag word gedurende oorlogstyd.

’n Betekenisvolle toevalligheid ontstaan met De tuin der Lusten. Deel 4 (the hunted) is hoogs waarskynlik iets wat die Switserse psigoloog Carl Gustav Jung benoem as sinkronisiteit (in Duits Synchronizität). Dit kom voor by ’n toevallige verwantskap tussen spesifieke werke van verskillende kunstenaars. Aan sy vriend, die natuurkundige Wolfgang Pauli, verduidelik Jung sinkronisiteit met die volgende woorde. “Sinvolle toevallighede is denkbaar as suiwer toevallighede. Maar namate hulle aantalle toeneem en die ooreenkomste groter en noukeuriger is, word dit steeds minder waarskynlik en meer ondenkbaar dat hier sprake van toeval is. Met ander woorde: dit kan nie meer vir suiwer toeval deurgaan nie, maar moet by gebrek aan kousale verklaring as ordeninge volgens ’n bepaalde plan verstaan word… Hulle ‘gebrek aan verklaarbaarheid’ bestaan nie net uit die feit dat die oorsaak onbekend is nie, maar ook uit die feit dat so ’n oorsaak nie denkbaar is met ons verstandelike vermoëns nie.”

Beelde van jag kom voor in die helpaneel van De tuin der Lusten waar mense gejag word deur hulle vriende, maar veral deur hulle eie troeteldiere soos honde, muise, hase en swaeltjies. Wat ’n skrikwekkende omgekeerde wêreld! Bosch se hel is vol swaarde, messe en die skedel van ’n perd. ’n Vuur wat ’n stad op die agtergrond van die skildery verwoes, word in reëls 10 -12 beskryf. Dit is die brand uit Bosch se jeug wat s’Hertogenbosch vernietig het toe hy 13 jaar oud was.

Aan die einde van deel 4 beskryf Du Plooy die klank wat uit ’n sterwende perdebek ontsnap. Die perd is in ’n vroeëre stadium van lyding in vergelyking met Bosch se geskilderde perdeskedel. Die beskrywing laat ’n mens ook dink aan Pablo Picasso se Guernica. Quin. Bosch. Picasso. Hierdie ekphratiese deel van Die jag is stewig ingebed in die wêreld se kunsgeskiedenis. Die hele sewedelige gedig is ’n baie sterk waarskuwing teen moorde, oorloë en die kwaad, net soos Bosch dit ook geskilder het.

 

Afrikaans in Europa

https://aie.ned.univie.ac.at/letterkunde/artikels/artikels-gedigte/c-van-der-walt-hieronymus-bosch-lecture/

 

 

 

 

Klein Uitljie-lesing

 

BIBLIOGRAFIE
Du Plooy, H. 2014. Die stilte opgeskort. Pretoria : Protea Boekhuis.
Jarry, A. 1977. Uburleske – UbuRoi, UbuCocu. Amsterdam : Uitgeverij De Bezige Bij.
Jung, C.G. 1976. Synchroniciteit – Een beginsel van acausale verbondenheid. Rotterdam : Uitgeverij Lemniscaat.
Louw, W.E.G. 1988. Versamelde gedigte. Kaapstad : Tafelberg-Uitgewers.
Opperman, D.J. 1950. Engel uit die klip. Kaapstad : Tafelberg-Uitgewers.

Mahmoud Darwish – vertaling in Afrikaans

Sunday, October 7th, 2018

Mahmoud Darwish – vertaling deur Helize van Vuuren

 

ATLAL

 

Ek het die wrakstukke binne my gedra,

     al hoër voel rys  –    Silal Antoon

 

Halt sodat ek dié plek en sy leegte

met ou odes kan weeg

vol vallende vlermuis en vlug

Vir elke rym maak ons ’n hutjie staan

Vir elke huis deur stormwinde plat geslaan

is daar ’n rym.

– Mahmoud Darwish (verwerk HvV 3 Oktober 2018)