Vertalings

/xam. vertaling in afrikaans

Wednesday, October 31st, 2018

/Xam-vertalings – deur Helize van Vuuren (na brokstukke by voorbeeldsinne uit DF Bleek se A Bushman Dictionary, 1956)

 

vuur-taal

(ter gedagtenis, Sydney Clouts)

 

vuur-wurm

vuur-vlieg

 

taren-taal

 

*

 

/i tata

 

/i kuko

/i /ka/ka

 

//kannatata

 

*

 

vraag

 

‘n tou gevleg

‘n strik gespan,

mense vra:

“en wát vir ‘n tou

het jul hier gebruik nóú?”

 

*

 

tutu

 

z //kana /kwi,

a //kau,

!k’e kukúiten /k”e:

“!hau: tixa a:,

u/ki ?kija a: a?”

 

*

 

bidsprinkaan

 

springbokke was ons eens,

ons wat Boesmans is,

tot die bidsprinkaan

ons

skiet

 

*

 

/kaggen

 

si e /xam-ka !k’e

si ha oa e: whai:,

he kakka ha /ne /xi

si

/kaggen

 

*

 

om te lek

 

leeu lek

sy

leeutrane

 

*

 

/kai: ‘i

 

//kha: n /kai: ‘i

ha tsaxaxáiten-ta

!khweten

 

*

 

wolk

 

ons raak weg in ‘n wolk,

ons bloed rook,

want dit voel soos mis

dít waarin mense

na ons skiet

 

*

 

/kwa: gen

 

i ta /kwa:gen

i !gau:gen /ne !khu:!khu:,

o hin ta: //ka ti e:,

//ko:e /ki a /ne !khu:

 

*

 

om te kry

 

sterwend van honger

staan die kinders voor my

jy wil my nie optrek

sodat die kinders kos kan kry

van my

 

*

 

/na

 

!kauken do a /a: !kheja ke,

a:, o //kan, o aken k’’auki do a ka á

/ki //kai:ten //e n

 

!kauken se /na:

ke ha

 

 

***

Paul Meeuws – Vertaling in Afrikaans

Friday, October 26th, 2018

Paul Meeuws – Vertaal in Afrikaans deur René Bohnen

 

Uit: Werkplek                                                  

Watergraf

 

Klein watergraf daar in die gras.

Bo dit tril ‘n kindersiel

deur muggies nageboots.

 

Dan lui opeens die Liempde-klok

die toeval weg net soos jou hand

die muggies wegklap op jou pad.

 

Jy sit die somer stil soos ‘n kapel

vol nonne en skuins lig.

Jy het ‘n heiligdom gestig,

 

‘n rou bedink wat die gedig

meer name as jou eie gee.

O kindjie, sluimer sag.

 

*

 

Graffiti                                                                  

 

Dit sou u nie ontgaan het nie,

die sondvloed lawaaiwater

wat ons stad oorspoel het terwyl ons slaap.

 

U sou die gesis van slangetaal gehoor het

teen die klimop en ingemesselde glasskerwe

 

U sou na spelfoute gesoek het

in die kleurvolle slik wat ruite verblind en gewels afplat

tot ‘n besmeerde protesskrif

 

Ek sien u op ‘n droë seebodem staan en opkyk

na krete wat niemand meer lees nie

na rumoer wat niemand meer hoor nie

onthutste stokou man in ’n rolstoel

 

U bewasem meer as wat u praat.

Alles skree om u gefluister.

 

In u gestamel word ‘n muur opgerig

wat smeek om beskrywing,

om hande wat vermom as woorde

na die hoogste lyste reik

 

en smag na ‘n platdak

waarop ‘n mens kan staan en swaai

na ‘n onbeskryflike verskiet.

 

**Meer oor die digter hier, op sy eie website: https://paulmeeuws.nl/

Tags: paul meeuws, rené bohnen, de geluiden, nederlands, vertaling

 

Carina van der Walt. Die lang asem van poësie

Friday, October 19th, 2018

 

Dit is vandag presies ’n jaar gelede dat die Literaire Salon in’t Wevershuisje 2017 plaasgevind het. René Bohnen uit Suid-Afrika, Vicky Francken, Paul Meeuws en Theo Rikken uit Nederland en Miriam van Hee uit België was die gaste. Net soos destyds staan die bosse, parke, tuine en lanings vandag ook in brand. Dit is herfs. Die bome vlam kortstondig op in ’n ode aan die lewe. Hierna sal die blare grond toe dwarrel. Maar op die oomblik brand die skoonheid van verganklikheid helder kolle op die netvlies. “The Poet’s Season” het Bohnen dit genoem. Die uitsluitlike doel van haar kuier in Nederland was poësie. En poësie het dit geword. Maar tussendeur het ons twee boswandelinge gemaak, paddastoele met kameras gejag, paddastoelrisotto geëet, abdybier gedrink, met handskoentjies teen smetvrees (gekoop vir ’n vorige salon) deur Antione de Saint-Exupéry se pop-up boek De kleine prins geblaai en tot ounag toe vir mekaar gedigte van Szymborska voorgelees. Teen dié tyd was die bier ingeruil vir goeie wyn. Saam-saam het ons danksy die Textielmuseum vyf minute se stap van die voordeur af die hele weefgeskiedenis van hierdie wolstad wollewei uitgepluis. Ons het by Zuid-Afrikahuis in Amsterdam gaan kuier en Bohnen het blad geskud met ’n goue Rembrandt voor die Rijksmuseum. By Emma Crebolder in haar herehuis teen die St. Petersberg in Maastricht het ons ook ’n draai gaan maak.

 

 

Die vonk tussen digters wat uitgenooi word na dié wewershuisie se salon toe moet spontaan kom. Hulle is hier om mekaar se werk te verken deur dit te lees en te herlees, te waardeer en as dit goed gaan óók om dit te vertaal. Die salon is ’n ontmoetings- en werksessie vir kollegadigters en daarom nie oop vir die algemene publiek nie. ‘n Vonk ontstaan nie altyd nie. Soms kom en gaan digters sonder om deel te neem. Dit kan nie voorkom word nie. Die besoekende digter se vryheid staan altyd voorop. Sy of haar deelname is “vrijblijvend” – so ’n mooi Nederlandse woord! Maar as die vuurvonk tussen twee digters dáár is, skitter verwondering, inspirasie en kreatiwiteit en mond dit dikwels uit in die verlangde vertalings. Die uiteindelike doel van elke Literaire Salon in’t Wevershuisje is publikasies van vertalings wat uit hierdie ontmoetings kom. Dit is dus meetbaar.

Die skitterendste vlam in 2017 se salon was tussen René Bohnen en Vicky Francken. Daar was ook ’n goeie vuurtong tussen Bohnen en Paul Meeuws met sy bundel De geluiden (2017) wat genomineer was vir die C. Buddingh’-debuutprys. Bohnen se jongste bundel Op die vingerpunte van die heelal was nog warm uit die drukkersoond. Op die agterblad van hierdie bundel staan onder andere: “Dit is ’n bundel oor broosheid, struktuur en verval.” Francken se debuutbundel Róntgenfoto (ook uit 2017) het sommer dadelik vir haar die C. Buddingh’-prys vir die beste debuut besorg. Op haar bundel se agterblad staan: “Een lichaam wordt tegen het licht gehouden. Om te onderzoeken wat eraan schort, om te bepalen waar het licht doorlaat.” Miskien het hierdie gedeelde broosheid in hulle waarnemings vir die kliek gesorg? In die onderstaande vertalings volg ek inhoudelik (hoofsaaklik) ’n lyn met kinders.

 

Vicky Francken

 

Naakte musiek speel in die grotte
en slaap is ’n tempel
waarin ‘n grimmige godheid
teen die mure slaan

laat my uit

ek moet inderhaas en daagliks
‘n skitterende kind baar
my vingers verwond
aan deurskynende vel
geruislose fontanelle

laat my met stilte die seël verbreek
’n voertuig
vir die onderwerp
die pegel en die pekel
in die ystyd wees

uit: Röntgenfotomodel (2017)

 

 

die lug vou homself ’n sakdoek
om ons koppe soos die wind
hom bol in washoltes
ons neurie absurde deuntjies

soos in ou films oor klein dogtertjies
hardloop ons rond met emmertjies
om die reën op te vang
voor ons die jongste

uit die oog verloor, sy met haar
mooiste kapsteweltjies die dam
instap en wonder hoeveel
borrels sy maak op die

watervlak wat oor haar kop
toegaan soos ‘n deur

 

Naweektas vir langer as ’n naweek

Die wasem op ‘n raam van aseming kyk uit
op ‘n tuin waarvan ek weet dat jy my daarin sal sien
staan, jy kan my nie miskyk nie. Ek skryf in sneeu en koue
die letters van ‘n werkwoordsvorm en
die letters van jou naam.

In die klipwit van ‘n kruisbeensit, mag jy briewe lees
wat ek aan jou gaan skryf as ek weg is en dit is waarskynlik
môre. Saam neem ek nie

die deur waardeur ek wegloop
jou moeder se vaas wat vir jou lelik was en wat jy wou stukkend gooi
maar ek jou gekeer het en

die hond nie. Verder by benadering amper alles

 

Paul Meeuws

’n Meetlat wat vir goeie vertalings kan sorg, is dat daar tyd en ruimte vir digters geskep word om in gesprek te tree met hulle gedigte en hulle vertalings. Dit begin tydens die salon, maar kring dikwels uit in e-posgesprekke. So antwoord Meeuws vir Bohnen op 28 Desember 2017 na aanleiding van haar vrae oor die vertaling van sy gedig Watergraf:

“Liempdes klok betekent de kerkklok van het dorpje Liempde, waar het gedicht is gesitueerd. Ik heb daar een mooie werkplek in een historische boerderij met wijds uitzicht op een slingerend riviertje door het weiland. Ik herinner me hoe het gedicht ontstond. Het stond voor mij vast dat ‘O kindje, sluimer zacht’, dat eigenlijk een beetje over the top is, de laatste regel moest zijn. De aanloop daarnaartoe mocht niet te sentimenteel. Het is alsof de dichter zijn tranen moet bedwingen door zakelijke, afstandelijke woorden te gebruiken als ‘stichten’ en ‘bedenken’.”

 

 

De geluiden bestaan uit ’n aantal langerige digsiklusse, byvoorbeeld die siklus U ter nagedagtenis aan sy vader. Bohnen het gekies om uit die siklus Werkplek ’n gedig te vertaal – ’n werkplek met ’n uitsig op die water waarby van die fynste geluide hoorbaar word. Hierdie geluide word versteur.

 

Watergraf

Klein watergraf daar in die gras.
Bo dit tril ’n kindersiel
deur muggies nageboots.

Dan lui opeens die Liemde-klok
die toeval weg net soos jou hand
die muggies wegklap op jou pad.

Jy sit die somer stil soos ’n kapel
vol nonne en skuins lig.
Jy het ‘n heiligdom gestig,

’n rou bedink wat die gedig
meer name as jou eie gee.
O kindjie, sluimer sag.

uit die siklus Werkplek
in De Geluiden (2017)

 

Die Literaire Salon in’t Wevershuisje was miskien literêr gesien die produktiefste ontmoeting vir Bohnen, maar beslis nie die enigste ontmoeting nie. Twee dae na die salon het ons saam ’n program aangebied by Poëziecafé Ongerijmd in Arnhem. Hoewel die publiek by onder ons mense klein was, was die kontak uitstekend. Eén van die waarhede van poësie in vandag se tyd is dat dit nie sommer ’n rekordgetal besoekers trek nie en de goden zijn dank! Poësie is en bly leesstof vir die fynproewer. Die kafee is ’n inisiatief van Hermien Mijnen en word ondersteun die Boekhandel Hijman Ongerijmd en die Poëziecentrum Nederland.

Tien dae na die wewershuisiesalon het Stichting Man in ’n Maan ’n byeenkoms gereël met René Bohnen en twee Belgiese gaste: Delphine Lecompte uit Gent en die jonge Tijl Nuyts uit Leuven, tans in Antwerpen woonagtig. Die harpmusiek van Annemieke Breunisse het naatloos aangesluit by die kooruitvoering van Bohnen se gedig walvisnota. Die publiek het na hulle asem gesnak. So wen sy as digter harte! Theo Rikken van Stichting Man in de Maan is ’n ervare koorsanger. Hy het dadelik daarna Bohnen gepols vir die partituur. Pas was dit nuus dat dieselfde partituur deur ’n groot Duitse bladmusiek besigheid gekoop is vir uitvoering in die Europese musiekmark. Om daarna te luister, kliek hier.

 

 

Die kuiertjie by Emma Crebolder het ’n vervolg gekry. Saam met Vicky Francken sal hulle vertalings van Bohnen se rooidata, Mensboom en wierslaper uit Op die vingerpunte van die heelal en vlamtong uit in die niks alom binnekort in TERRAS gepubliseer word. Crebolder ken die plaaslewe uit haar kindertyd en veral beeste uit haar en haar man se tyd in Kenia. Sy is waarskynlik sélf in staat ’n paar beeste in Swahili aan te jaag! En vermoedelik het vlamtong se eggo’s haar daarom bekoor: en om bulk die beeste / met bruin stemme… (strofe 4) en intaba yami, bid die paters / en die priesters in hulle grotte, om / dans die bok-/ beelde immer / om (strofe 5). Tussen die digter uit Zeeuws-Vlaanderen en die digter uit Kwazulu Natal word die beeste se loeigeluid ’n tyd- en ruimtelose skakel. Alhoewel, Vrancken kom ook uit Zeeuws-Vlaanderen.

 

 

In Tilburg het my en Bohnen se bankieprojek nog nie ’n vervolg gekry nie, maar net soos poësie het dit ’n lang asem. Ek twyfel nie daaraan dat hier iets moois sal uitgroei nie. En ja! Ek is ’n “vrywilliger” van Tilburg met die Literaire salon in’t Wevershuisje vir die vertaling van poësie in Afrikaans en Nederlands. Intussen gaan ek ‘n pot roesbruin krissantjies koop om hierdie herfs te vier. Dit hoort by bokbier as die son se baan al laer oor die horison begin gly en die dae korter word.

 

 

 

Drie Chinese digters in Afrikaans: Che Qianzi, Huang Fan en Zhou Yaping

Tuesday, October 16th, 2018

Drie Chinese digters in Afrikaans: Che Qianzi, Huang Fan en Zhou Yaping

Vert. deur Helize van Vuuren

[na die Engels van JH Prynne 2002: http://jacketmagazine.com/20/pt-chinese.html#zho-pro]

 

‘n lied

 

as ek ‘n gedig skryf

dan dink ek aan jou

voel daar is toeval

ek wil ‘n gedig skryf

maar weet nie wat later sal word

 

selfs naak weier die lyf

dat mense my beter verstaan

ek dink as ek skryf

hoop om iets te ontdek

jy sit op ‘n berg, lyf

soos somme in ‘n laerskoolboek

1 + 1 = 2

 

dikwels weet ek nie wat om te doen

streep deur, moet van vooraf begin

vyf mense tien mense

net vyf maniere om ‘n woord te skryf

en tien maniere vir die skryf van

reëls, of

te onleesbaar om uit te maak

ek dink as ek skryf

 

ek het nooit iemand nageaap

as iemand se skadu oor my val

is dit slegs oor

my lewe ‘n paar jaar te laat kom

 

Che Qianzi (1963-  ) ; bundels onder meer Leer skryf met prentjies,

               Papierleer, Stoel)

___________________________________________

 

.

gelykenis

slaan die skaapwagter, en die skape slaan op hol

 

Nog die grysland oopmaak, nog grond bewerk

Wie se seun pas skape op aan die heuwelkant

Pasop dat die oes nie in die velde geeët word

Wie se skaapwagter bly stil

Kyk na die lug

Verdwaas vir ‘n oomblik

Ek besef dat die sweep teen die rots geleun

Tak was, swaar van vrugte

Blare raak stil in bepeinsing

‘n Dol skaaptrop het dit omsingel

Oor en oor weer

Die blare verorberend

 

Pan Gu het gesê: Laat daar ‘n byl wees, en daar was ‘n byl*

 

‘n Wond kan nie ‘n byl vashou

Dis die slegte nuus

Die byl hoog bo, verskrik ‘n kol wilde bergbome

Hul poging om saaghout te word

Opeens ontbloot

Deur een woord van die byl

3/9/89

 

[*Pan Gu het hemel en aarde geskep deur die kosmiese eier te splyt met sy byl.]

 

Huang Fan (1963- ); twee bundels, Verdwyning en Ysige koue)

_____________________________________

 

.

kruis en blom

 

‘n Houtstokkruis gekap teen die deur

‘n Koue bries ‘n somber bui

Reën skiet blou tonge vlam op

Deur die venster van bamboes

Dowwe-oog mense, busse wat naby grom

Pikkewyne wat strompel oor gras

Ysvingers eggo die bleekheid van mense

‘n Appel stop vlak voor die voet

Wagtend, bring winter ‘n blom van granaat

 

Zhou Yaping (1961- ); bundels  onder andere Verlore in liefde en

            Ek haal asem, wie kan dit ontken)

______________________________________

 

 

Afrikaanse vertalings: Helize van Vuuren, 15 Oktober 2018

Carina van der Walt. Jeroen Bosch. Hel en Verderf

Thursday, October 11th, 2018

 

 

HIERONYMUS BOSCH, paintings for discussion and writings is ’n Klein Uiltjie-lesing wat op 24 Mei 2017 voorgedra is aan die Universiteit van Wenen. Aangesien prof. Rina Loader se groep studente by die vakgroep Afrikaans veral afkomstig is uit Oos-Europese lande soos Roemenië en Bulgarye, moes die lesing in Engels aangebied word. Die Afrikaanse gedigte wat in die lesing aangehaal word, is vir die studente se groter begrip in Engels vertaal. Baie dankie aan al die vertalers.

’n Handjievol Afrikaanse gedigte bestaan oor die skilderye van Jeroen Bosch. Die meeste is geskryf na aanleiding van die drieluik De tuin der Lusten (ongeveer 1503), maar ’n enkele digter het oor ’n ander Bosch-skildery geskryf.

Die blote feit dat hierdie Afrikaanse gedigte bestaan – in één van die jongste tale ter wêreld – oor skilderye uit die middeleeue geskilder deur een van die bekendste skilders uit daardie tyd, is iets om verwonderd oor te wees. Al die Afrikaanse digters het reuse spronge gemaak in tyd en ruimte: van die twintigste en een-en-twintigste eeu terug na die einde van die vyftiende en die begin van die sestiende eeu; van die suidelike punt van die die kontinent Afrika na die land van Hertog Jan van Brabant. Brabant was ’n uitgebreide en welvarende gebied in die Middeleeue. Dit het bestaan uit die huidige provinsie Noord-Brabant in Nederland, die huidige Belgiese provinsies Vlaams Brabant en Walonies Brabant die provinsie Antwerpen rondom Antwerpen. Al hierdie gebiede was saam bekend as die hertogdom van Hertog Jan.

D.J. Opperman se gedig Jeroen Bosch is gepubliseer in sy digbundel Engel uit klip (1950). Opperman het die gedig as ’n opsomming geskryf van ’n gedeelde tydgees (zeitgeist) tussen homself en Bosch. Dit is ’n tydgees wat hulle albei vir hulleself toegeëien het. Beide het hulle taak as evangelis en profeet van die apokalips aanvaar. Hulle het gewaarsku teen die kwaad, die dwalende duiwel wat vreemde gewade en maskers aan ons gee om hom daarmee op aarde te volg. Bosch én Opperman het hulle werk gebruik om kritiek te lewer op die etiek van hulle eie wêrelde. Vir die breër konteks kan aan die einde van hierdie bydrae oorgeskakel word na die webwerf van Afrikaans in Europa (AiE). Hier moet ek uitdruklik noem dat die onderdeel in die lesing “Short cut through life in Afrikaans South Africa” my persoonlike mening is, aangepas op die Middeleeuse blik van Bosch.

 

Jeroen Bosch

The world is vain but my spirit is vainer,
curing some thirty nights’ nightmares
of thorny plants, birds and people.

From regions of the earth, old and new, the devil
chooses ever more lustily costumes and masks
for me, for you, for thousands upon thousands.

It hauls cortèges, fêtes around the Cross, changing
shape through the centuries; but the game
remains the same in monks, machines, or thill.

And caught eternally in the cycle of desire
we ride, spurring the stallions’ flanks
round and round the crows on naked women in the dam.

O Beloved! Come then, let us flee from the revels
sheltering in mussel, horny husk – and far above
the carnival of evil floating in glass bubbles.

Because the dunce is in me, the fish-lipped fool
whistles at the magician’s every trick
but mocks miracles and His crucifixion;

and if I summon God and Anthony together
he is already there who from a new rankness
farts the first swallows recklessly through a funnel.

D.J. Opperman
Translation: Gisela and Tony Ullyatt

 

Strofes 1 en 2 pas in al die panele van Bosch se drieluik: hemel, aarde en hel. In strofe 4 word jou blik geforseer om te fokus op die middel van De tuin der Lusten. Opperman beskryf ’n Moredans (in Duits Moriskentanz) of vrugbaarheidsritueel uit die Middeleeue. Die sirkel van lus vertoon mans op perde, kamele, bulle, bere en eenhorings wat om swemmende vroue draai. Hulle vervoer vrugte, eiers, visse en voëls as geskenke vir die vroue. Die vroue drom saam of leun aan die kante van die dam met reiers, kraaie, poue en appels op hulle koppe. (Vergelyk Jeroen Bosch se skilderye gepubliseer op 31 Maart 2016 vir die Afrikaanse gedig en ’n afbeelding van die Moredans). Opperman eien homself die kwaad volledig toe soos wat dit deur Bosch geskilder is. ’n Mens hoor byna die vroue se hoë stemme, hulle gegiggel in die water onder die hoefgeluide in bogenoemde vrugbaarheidsritueel. Beelde van vreemdgelipte visse kom ook voor in ’n ander skildery van Bosch – The Temptation of Saint Anthony. In sy laaste strofe kleim Opperman beide genoemde skilderye van Bosch.

Anders as by Opperman beskryf enkele reëls van W.E.G. Louw se gedig ’n opvallende onderdeel van die helpaneel in De tuin der Lusten. Dit is die regterkantste paneel.

 

Triptych: the garden of earthly delights

Further-on the devil, Modikak, sits on his “throne”
a chamber pot his crown, his feet in urns:
with his beak he devours his victims one by one.
Through blue membranous intestines one falls
into a sewerage pit; a miser squats over the side
and stealthily drops his turds on golden ducates.
But a love tent is adorned with curtains draped
around this high chair; coiffed whores are peeping
on the love games of a man and a frog;
a vain woman sees herself and an ass – her lover –
reflected in a mirror on the backside of a devil.
(lines 56 – 66)

W.E.G. Louw
Translation: Heilna du Plooy

 

Die gedetaileerde beskrywing en opsomming tussen reëls 56 en 66 vertel baie van Louw, sy kennis van die Europese letterkunde en ’n tradisionele Suid-Afrikaanse voorwerp. (Vergelyk Dier en Drif in “De tuin der Lusten” gepubliseer op 16 November 2016 vir die Afrikaanse gedig en ’n afbeelding van “Modikak” en sy direkte omgewing.) In reël 56 word die duiwel aangespreek as “Modikak”. Afrikaans verskil baie van Nederlands met betrekking tot die gee van liefdesname. In Engels het Shakespeare se Juliet in Romeo and Juliet al in 1576 gevra: “What’s in a name?” Die naam “Modikak” word satiries gebruik en beteken iets soos die ‘koning van kak’ in tye waarin alle waardes verlore gaan en in menslike ontlasting verander. Hierdie brutale verwysing na ontlasting is hard op baie Engelse en Afrikaanse sprekers se ore, maar is relatief herkenbaar en selfs in sommige dele van België en Nederland gebruiklik en deel van die kultuur. Louw moes bewus geword het daarvan op ’n besoek aan die Lae Lande, maar hy was ook ’n belese man.

Die naam “Modikak” kan ook na King Ubu verwys – ’n toneelstuk van die jong Franse skrywer Alfred Jarry. Dit is die eerste keer op die planke gebrink in Parys in 1896. Die stuk het kulturele reëls, normes en waardes en konvensies baie duidelik omvergegooi. Die Ierse digter Yeats was in die gehoor en het King Ubu as ’n belangrike gebeure beskou. Agterna sou sy waarneming bevestig word, want dit was ’n voorbode van Dadaïsme, Surrealisme en die Teater van die Absurde. Jarry was 23 jaar oud. Hy het hebsug en mag gesatiriseer. Ubu was ’n nonsenswoord wat ontstaan het uit die Franse uitspraak van die naam Herbert – een van sy eksonderwysers. Die woord “uburleske” het deel geword van die Europese literêre wêreld. Louw het dus die konsep van die “uburleske” in sy gedig gebruik. Op “Modikak” se kop het Bosch iets geskilder soos ’n driepoot ysterpot, of soos Louw dit noem ’n “penspotjie” (reël 57).

Die volgende gedig beskryf nie in die eerste plek Bosch se bekendste skildery nie. Die jag van Heilna du Plooy is ’n poëtiese gesprek in sewe dele met die beeldereeks The Hunt van Maureen Quin. Hier volg deel vier in Engels as onderdeel van HIERONYMUS BOSCH – paintings for discussion and writings soos dit gepubliseer is op Afrikaans in Europa.

The Hunt
In conversation with the series of sculptures, The Hunt, by Maureen Quin

IV
the hunted

scorched
by the heat of the battle
deafened
by the sound of death
among swords and horses
canons and guns
airplanes and missiles
yet the hunter
hearing the command
over thundering flames
through consuming roars
again and again
pulls back his bow,
aiming his arrow
accurately
at the chest
in the heart
of any
one
on
the
other
side

whose arms fly out
even before he falls
and calls
up high down low
from whence cometh
no help at all

and in this din
of degeneration
the only heartrending
cry of anguish
plunges from the horse’s
strained mouth

Heilna du Plooy
Translation: the poet

 

Die prooi in bogenoemde onderdeel van Die jag is nie net ’n dier nie, maar ook ’n mens wat deur sy eie spesie gejag word gedurende oorlogstyd.

’n Betekenisvolle toevalligheid ontstaan met De tuin der Lusten. Deel 4 (the hunted) is hoogs waarskynlik iets wat die Switserse psigoloog Carl Gustav Jung benoem as sinkronisiteit (in Duits Synchronizität). Dit kom voor by ’n toevallige verwantskap tussen spesifieke werke van verskillende kunstenaars. Aan sy vriend, die natuurkundige Wolfgang Pauli, verduidelik Jung sinkronisiteit met die volgende woorde. “Sinvolle toevallighede is denkbaar as suiwer toevallighede. Maar namate hulle aantalle toeneem en die ooreenkomste groter en noukeuriger is, word dit steeds minder waarskynlik en meer ondenkbaar dat hier sprake van toeval is. Met ander woorde: dit kan nie meer vir suiwer toeval deurgaan nie, maar moet by gebrek aan kousale verklaring as ordeninge volgens ’n bepaalde plan verstaan word… Hulle ‘gebrek aan verklaarbaarheid’ bestaan nie net uit die feit dat die oorsaak onbekend is nie, maar ook uit die feit dat so ’n oorsaak nie denkbaar is met ons verstandelike vermoëns nie.”

Beelde van jag kom voor in die helpaneel van De tuin der Lusten waar mense gejag word deur hulle vriende, maar veral deur hulle eie troeteldiere soos honde, muise, hase en swaeltjies. Wat ’n skrikwekkende omgekeerde wêreld! Bosch se hel is vol swaarde, messe en die skedel van ’n perd. ’n Vuur wat ’n stad op die agtergrond van die skildery verwoes, word in reëls 10 -12 beskryf. Dit is die brand uit Bosch se jeug wat s’Hertogenbosch vernietig het toe hy 13 jaar oud was.

Aan die einde van deel 4 beskryf Du Plooy die klank wat uit ’n sterwende perdebek ontsnap. Die perd is in ’n vroeëre stadium van lyding in vergelyking met Bosch se geskilderde perdeskedel. Die beskrywing laat ’n mens ook dink aan Pablo Picasso se Guernica. Quin. Bosch. Picasso. Hierdie ekphratiese deel van Die jag is stewig ingebed in die wêreld se kunsgeskiedenis. Die hele sewedelige gedig is ’n baie sterk waarskuwing teen moorde, oorloë en die kwaad, net soos Bosch dit ook geskilder het.

 

Afrikaans in Europa

https://aie.ned.univie.ac.at/letterkunde/artikels/artikels-gedigte/c-van-der-walt-hieronymus-bosch-lecture/

 

 

 

 

Klein Uitljie-lesing

 

BIBLIOGRAFIE
Du Plooy, H. 2014. Die stilte opgeskort. Pretoria : Protea Boekhuis.
Jarry, A. 1977. Uburleske – UbuRoi, UbuCocu. Amsterdam : Uitgeverij De Bezige Bij.
Jung, C.G. 1976. Synchroniciteit – Een beginsel van acausale verbondenheid. Rotterdam : Uitgeverij Lemniscaat.
Louw, W.E.G. 1988. Versamelde gedigte. Kaapstad : Tafelberg-Uitgewers.
Opperman, D.J. 1950. Engel uit die klip. Kaapstad : Tafelberg-Uitgewers.

Mahmoud Darwish – vertaling in Afrikaans

Sunday, October 7th, 2018

Mahmoud Darwish – vertaling deur Helize van Vuuren

 

ATLAL

 

Ek het die wrakstukke binne my gedra,

     al hoër voel rys  –    Silal Antoon

 

Halt sodat ek dié plek en sy leegte

met ou odes kan weeg

vol vallende vlermuis en vlug

Vir elke rym maak ons ’n hutjie staan

Vir elke huis deur stormwinde plat geslaan

is daar ’n rym.

– Mahmoud Darwish (verwerk HvV 3 Oktober 2018)

Arthur Rimbaud. Vertaling in Afrikaans

Wednesday, September 5th, 2018

Arthur Rimbaud (tweede van regs) met ander Franse burgers
op die terras van die Hôtel de l’Univers in Aden, 1880.
Die foto is waarskynlik geneem deur die Franse
ontdekkingsreisiger Georges Révoil (heel links).

Ballade vir ʼn afvallige knie

Die laaste briewe van Arthur Rimbaud (ʼn Vertaling met ander woorde)

Vert. deur Catherine du Toit

 

Aden, 30 April 1891

Liewe Ma.

Ek het die twee paar kouse en die brief wat Ma gestuur het ontvang, maar in treurige omstandighede. Aangesien die swelling van my regterknie en die pyn net erger word en daar geen hulpmiddels of raad is nie want in Harar is ons omring deur negers en daar is geen ander witmense nie, het ek besluit om na die Suide te vertrek. Ek moet my besigheid net so laat staan, wat nie maklik is nie want my geld is min maar ek kon darem naastenby alles verkoop kry. Ek was reeds vir omtrent twintig dae plat op my rug in Harar en kon glad nie beweeg nie want die pyn was ontsettend erg en ek kon skaars slaap. Ek het sestien negerdraers gehuur teen 15 dalers per kop om my van Harar tot Zeilah te dra. Ek het ʼn draagbaar uit seil laat maak en hierop het ek nou in 12 dae 300 km in die woestyn afgelê oor die berge van Harar tot by die hawe van Zeilah. Onnodig om te vertel van die verskriklike lyding wat ek op pad beleef het; ek kon nooit uit die draagbaar opstaan nie; my knie het sigbaar al hoe dikker geswel en die pyn het net al hoe erger geraak.

Hier het ek na die Europese hospitaal gegaan. Daar is net een kamer vir betalende pasiënte en ek is daarin. Die Engelse dokter wat my ondersoek het, het dadelik uitgeroep dat dit ʼn sinovitis is wat reeds ʼn gevaarlike punt bereik het as gevolg van gebrek aan versorging en uitputting. Hy het sommer dadelik daarvan gepraat om die been af te sit. Daarna het hy besluit om ʼn paar dae te wag om te sien of die swelling sou sak met die nodige mediese behandeling. Dit was ses dae gelede maar daar is geen verbetering nie behalwe dat die pyn baie beter is omdat ek kan rus. Ma weet dat sinovitis ʼn siekte is wat ontstaan uit die vloeistof wat in die gewrigte is. Dit kan oorerflik wees of die gevolg van ʼn ongeluk of baie ander redes. Myne is waarskynlik veroorsaak deur al die gestap en perdry in die omgewing van Harar. In elk geval, in die toestand waarin ek nou is, kan ek nie verwag om oor minder as drie maande gesond te wees nie – en dis as dit goed gaan. Ek lê in die bed, my been verbind, vasgemaak, vasgeketting, sodat ek glad nie kan beweeg nie. Ek het ʼn geraamte geword. Mense skrik vir my. My rug het sere as gevolg van al die lê en ek slaap nie ʼn enkele minuut nie. En die hitte is onuitstaanbaar. Die hospitaalkos is baie sleg, alhoewel ek redelik duur betaal. Ek weet nie wat om te doen nie… As gevolg van my vertrek het ek ʼn hele paar duisend frank verloor. Ek het lus om my na ʼn stoomboot te laat dra en in Frankryk te laat behandel. Die reis sal nog meer tyd laat verbygaan. En in Frankryk is die behandeling en medisyne goedkoper. En die weer beter. Ek sal dus heel waarskynlik kom. Ongelukkig is die stoombote vir Frankryk op die oomblik baie vol bespreek want almal kom uit die kolonies terug hierdie tyd van die jaar. En ek is ʼn arme ellendeling wat versigtig vervoer moet word. Hoe dit ook al sy, ek sal oor ʼn week besluit.

Moenie dat hierdie nuus Ma ontstel nie. Daar sal beter dae kom. Maar dis maar ʼn goor vergoeding vir soveel harde werk en ontbering en swaarkry. Helaas, ons lewe is maar mistroostig.

Liefdegroete

Rimbaud

In 1883 koop Rimbaud vir homself ‘n kamera teen ‘n prys ongeveer gelykstaande aan ses maande van sy salaris. Hierdie selfportret, dieselfde jaar geneem in ‘n “piesangtuin” in Harar, het hy aan sy familie gestuur.

Marseille, datum onbekend

Liewe Ma, liewe Sus,

Na onnoemlike lyding en omdat ek nie in Aden versorg kon word nie, het ek met die posboot teruggekeer na Frankryk. Ek het gister aangekom na 13 dae van pyn. Ek was so swak toe ek hier aangekom het en so oorweldig deur die koue dat ek my onmiddellik in die Hospitaal van la Conception laat opneem het waar ek tien frank per dag betaal, die dokter ingesluit.

Dit gaan sleg met my, baie sleg. Ek het brandmaer geword as gevolg van hierdie siekte in my regterbeen wat nou enorm is en soos ʼn reusagtige pampoen lyk. Dis sinovitis, hidrartrose ens, ʼn ontsteking van die gewrig en die bene.

Dit sal baie lank neem – as komplikasies dit nie noodsaaklik maak om die been af te sit nie. Ek sal in elk geval kruppel bly. Ek twyfel of ek langer kan wag. Die lewe het onmoontlik geword. Ek is bitter ongelukkig. Ek het bitter ongelukkig geword!

Ek het hier 36 800 frank uit my rekening getrek. Maar daar is niemand wat my kan help om hierdie geld in die hande te kry nie. Ek kan glad nie uit die bed roer nie. Wat ʼn armsalige lewe. Kan julle my dan met niks help nie?

Rimbaud

Hôpital de la Conception. Marseille.

Vaarwel o knie;

Been van Benoni, weefsel van die Waterberg, knol van ʼn kraakbeen, knarsende knersbeen, onkruid, duiwelskind, verpesting, kreng, slaapdief, impimpi, bron van pyn en waansin, knie des aanstoots, basta, oor en uit, weg!

Nog ‘n selfportret van Rimbaud in Harar in 1883. Die kaalvoete is ongewoon vir ‘n Europeër, selfs in Afrika…

Marseille, 17 Junie 1891

Isabelle, my liewe suster,

Ek het jou brief ontvang met twee van my briewe wat uit Harar teruggestuur is. In een van hierdie briewe word daar gesê dat een van my briewe na Roche teruggestuur is. Het jy niks anders ontvang nie?

Ek het nog aan niemand geskryf nie. Ek het nog nie opgestaan uit die bed nie. Die dokter sê dat ek ten minste ʼn maand sal moet wag en dat ek selfs dan net stadigaan sal kan begin loop. Waar my been afgesit is, voel ek nog steeds baie pyn, dit wil sê, in die stompie wat oorbly. Ek weet nie hoe dit alles sal eindig nie. Maar ek het vrede met alles. Die geluk is teen my. Maar wat bedoel jy met jou begrafnisstories? Moet jou nie so ontstel nie. Wees ook geduldig. Kyk na jouself. Wees dapper. Ek sou jou graag wou sien. Wat is dan verkeerd met jou? Watter soort siekte? Alle siektes genees met tyd en behandeling. ʼn Mens moet die dinge in elk geval maar vat soos dit kom en nie moedeloos raak nie.

Ek was kwaad toe Ma weg is hier want ek het nie verstaan waarom nie. Maar nou is dit beter dat sy by jou is om na jou om te sien. Sê vir haar ek is jammer en stuur groete.

Tot siens – maar tot wanneer?

Rimbaud.

Hôpital de la Conception, Marseille.

‘n Foto deur Rimbaud geneem van ‘n “marchand de daboulas” (klein leersakkies) in Harar, ook in 1883.

Marseille, 23 Junie 1891

Liewe Sus,

Jy skryf nie; wat gaan aan? Jou brief het my bang gemaak en ek wil graag hoor hoe dit gaan. Ek hoop net daar is nie nuwe probleme nie want ons word darem te veel tegelykertyd beproef!

Ek huil net dag en nag, ek is ʼn dooie man, gebreklik vir die res van my lewe. Oor twee weke sal ek gesond wees, dink ek; maar ek sal net met krukke kan loop. Wat ʼn kunsbeen betref, het die dokter gesê dat ek lank sal moet wag, ten minste ses maande! Wat sal ek gedurende hierdie tyd doen? Waar sal ek bly? As ek na julle toe kom, sal die koue my binne drie maande verjaag en selfs vinniger want ek sal eers oor ses weke hier kan begin beweeg, net tyd genoeg om met die krukke te oefen! Ek sal dus eers einde Julie by julle kan uitkom en ek sal weer einde September moet vertrek.

Ek weet glad nie wat om te doen nie. Al hierdie bekommernisse maak my waansinnig: ek slaap net ʼn minuut op ʼn slag.

Ai tog, ons lewe is ʼn ramp, ʼn ramp sonder einde! Waarom bestaan ons tog? Laat weet my hoe dit gaan met jou.

Beste wense

Rimbaud

Hôpital de la Conception, Marseille.

 

 

Marseille, 24 Junie 1891

My liewe suster,

Ek het jou brief van 21 Junie ontvang. Ek het gister aan jou geskryf. Ek het niks ontvang van die 10de nie, ook nie ʼn brief van Harar nie. Ek het net twee briewe van die 14de ontvang. Ek wonder wat geword het van die 10de se brief?

Wat is hierdie nuwe ramp waarvan jy my vertel? Wat is hierdie storie van diensplig nou? Het ek nie vir julle toe ek 26 geword het ʼn sertifikaat gestuur uit Aden as bewys dat ek vir ʼn Franse besigheid werk en daarom vrygestel is nie? En daarna wanneer ek vir Ma gevra het wat aangaan het sy altyd gesê dat alles in orde was en dat ek niks het om oor bekommerd te wees nie. Skaars vier maande gelede het ek in een van my briewe aan julle gevra of daar geen verpligting op my rus nie want ek was lus om terug te kom na Frankryk. En ek het geen antwoord ontvang nie. Ek het gedink dat julle alles gereël het. En nou laat jy my verstaan dat ek as ʼn ontduiker opgegee is en vervolg kan word, ens. ens. Vind asseblief uit wat presies aangaan maar net as jy seker is dat jy nie daardeur aandag op my sal vestig nie. Wat my betref, is daar geen kans dat ek onder sulke omstandighede sal terugkeer nie! In die tronk gestop na alles wat ek deurgemaak het! Eerder sterf!

Ja, dit sou lank reeds beter gewees het om dood te wees! Wat kan ʼn kreupele in die wêreld doen? En om nou nog gedwing te word om vir ewig verban te word! Want ek sal beslis nie terugkeer met sulke stories nie – ek sal gelukkig wees as ek nog seelangs of oorland hier kan wegkom buiteland toe.

Vandag het ek met krukke probeer loop maar ek kon net ʼn paar treë gee. My been is baie hoog afgesit en dis moeilik om my balans te hou. Ek sal eers veilig voel as ek ʼn kunsbeen kan dra maar die amputasie veroorsaak senupyn in die res van die been en dis onmoontlik om ʼn meganiese been vas te maak voor hierdie pyne nie heeltemal bedaar het nie. En daar is geamputeerdes by wie dit ses, agt, twaalf maande duur! Hulle sê dit neem nooit minder as twee maande nie. As dit net twee maande neem, sal ek gelukkig wees! Ek sal eerder die tyd in die hospitaal deurbring en die geluk ervaar om op twee bene uit te stap. Ek sien nie die punt daarvan om op krukke uit te gaan nie. ʼn Mens kan nie op- of afloop nie. Dis erg. ʼn Mens kan só maklik val en nog meer gebreklik word. Ek het gedink dat ek ʼn paar maande by julle kan kom bly terwyl ek sterk genoeg word om ʼn kunsbeen te dra maar ek sien nou dis onmoontlik.

Nou ja, ek sal maar my lot moet aanvaar. Ek sal sterf of myself op die noodlot werp. Ek hoop om te kan teruggaan na waar ek was. Ek het vriende van oor die tien jaar daar. By hulle sal ek werk kan kry en probeer oorleef. Ek sal altyd daar leef want in Frankryk het ek, buiten julle, nóg vriende, nóg kennisse – niemand. En as ek julle nie kan sien nie, kan ek netsowel teruggaan soontoe. Ek moet in elk geval teruggaan.

As jy navraag doen oor my situasie, moet nooit laat blyk waar ek is nie. Ek is selfs bang dat my adres deur die poskantoor opgespoor word. Moet my nie gaan verraai nie.

Al my wense

Rimbaud

Marseille, 29 Junie 1891

My liewe suster,

Ek het jou brief van 26 Junie ontvang. Die brief van Harar het reeds gister op sy eie aangekom. Wat die brief van 10 Junie betref, is daar geen nuus nie; dit het verdwyn, óf in Attigny, óf in die administrasie hier, maar waarskynlik eerder in Attigny. Uit die koevert wat jy aangestuur het kon ek in elk geval aflei wat dit was. Dimitri Righas moes dit gestuur het. Hy is ʼn Griek wat in Harar bly en besigheid vir my afhandel. Ek wag om te hoor wat julle kon uitvind oor die diensplig: maar hoe dit ook al sy, ek is bang vir ʼn lokval et op die oomblik het ek glad nie lus om na julle toe te kom nie, ten spyte van enige gerusstellings wat jy mag hoor.

Ek is in elk geval heeltemal onbeweeglik en kan nie ʼn enkele tree gee nie. My been is gesond, ten minste, die wond is genees. Dit het redelik vinnig gegaan – wat my laat dink dat die amputasie nie nodig was nie. Wat die dokters betref, is ek gesond en, as ek wil, sal hulle my seker môre ontslaan. Maar wat kan ek doen? Dis onmoontlik om ʼn tree te gee! Ek sit die heeldag buite op ʼn stoel, maar ek kan nie beweeg nie. Ek oefen met die krukke; maar hulle is hopeloos. Ek is lank en my been is hoog afgesit. Dis moeilik om my balans te hou. Ek loop ʼn paar treë en dan stop ek; te bang om te val en nog meer gebreklik te word!

Ek gaan vir my ʼn houtbeen laat maak om mee te begin. Dan kan ek die stompie daarin stop, met watte opvul en met ʼn kierie probeer loop. Nadat ʼn mens ʼn ruk lank met die houtbeen geloop het en die stompie sterk genoeg is, kan ʼn mens ʼn geartikuleerde been bestel wat stywer pas en waarmee ʼn mens min of meer kan loop. Maar wanneer sal daardie dag kom? Tussen nou en dan kan nóg ʼn ramp my oorval. Dan sal ek in elk geval vinnig van hierdie ellendige bestaan ontslae raak.

Dis nie goed dat jy dikwels aan my skryf en dat my naam opgemerk word in die poskantore van Roche et Attigny nie. Die gevaar lê daar. Hier steur niemand hulle aan my nie. Skryf so min as moontlik – net as dit noodsaaklik is. En moenie skryf “Arthur” nie. Net “Rimbaud”. En laat weet my so gou moontlik wat die militêre owerhede van my wil hê en, in geval hulle my sou vervolg, wat die straf sal wees? Maar dan sal ek bitter vinnig op ʼn boot klim.

Ek hoop jy is gesond en dat dit vooruit gaan met jou.

RBD.

 

 

Marseille, 2 Julie 1891

My liewe suster,

Ek het jou briewe van 24, 26 en 30 Junie ontvang. Net die brief van 10 Junie het ooit verlore geraak en ek het rede om te glo dat dit by die Attigny poskantoor ontspoor het. Hier lyk dit nie of enige iemand in my sake belang stel nie. Dis ʼn goeie idee om jou briewe elders as in Roche te pos, sodat hulle nie deur Attigny beweeg nie. Dan kan jy soveel as jy wil aan my skryf.

Die wond is lankal genees alhoewel die senupyne in die stompie nog net so erg is as gewoonlik. Ek is nog steeds op die been maar nou raak my ander been swak. Is dit omdat ek so lank in die bed was of as gevolg van my balansprobleme – maar ek kan nie langer as ʼn paar minute met die krukke loop voor die ander been geswel is nie. Sou ek ʼn soort beensiekte hê en sal ek die ander been ook moet verloor? Ek is baie bang. Ek is bang om myself uit te put en laat vaar eerder die krukke. Ek het ʼn houtbeen bestel. Dit weeg net 2 kg en sal oor ʼn week gereed wees. Ek sal probeer om baie versigtig daarmee te loop. Dit sal my ten minste ʼn maand neem om bietjie vir bietjie daaraan gewoond te raak en miskien sal die dokter my nie toelaat om baie daarmee te loop nie as gevolg van die senupyne. Wat ʼn buigbare been betref – op die oomblik is dit heeltemal te swaar vir my – die stompie sal dit nooit kan uithou nie: dis eers vir heelwat later. En ʼn houtbeen is ook nie baie duur nie: dit kos ongeveer 50 frank. Met al hierdie probleme sal ek teen einde Julie nog steeds in die hospitaal wees. Op die oomblik betaal ek ses frank per dag en verveel myself teen sestig frank per uur.

Ek slaap nooit meer as twee uur per nag nie. Dis hierdie slapeloosheid wat my laat vrees dat ek dalk nog die een of ander siekte onder lede het. Ek dink met angs aan my ander been: dis al wat my nou in die wêreld dra! Toe hierdie ontsteking in my knie in Harar begin het, was daar ook twee sulke weke van slapeloosheid. Wie weet? Dalk is dit my lot om heeltemal afbeen te wees. Dan sal die militêre administrasie my darem seker in vrede laat! Kom ons hoop maar vir beterskap.

Ek hoop jy is gesond, dat jy gelukkig is en alles volgens wense verloop. Totsiens.

Rimbaud.

Die Hôpital de la Conception in Marseille.

 

Marseille, 10 Julie 1891

My liewe suster,

Ek het jou briewe van 4 en 8 Julie ontvang. […]

Ek is nog steeds op die been, maar dit gaan nie goed nie. Tot nou toe het ek nog net met die krukke leer loop en dis nog steeds vir my onmoontlik om op of af te klim by ʼn enkele trap. Daar moet ek fisies gehelp word. Ek het vir myself ʼn baie ligte houtbeen laat maak, vernis en opgestop, baie goed gemaak (prys 50 frank). Ek het dit ʼn paar dae gelede uitprobeer en myself probeer sleep deur nog steeds te druk op die krukke maar dit het die stompie laat ontsteek en ek het die vervloekte ding eers eenkant laat lê. Ek sal dit nie voor oor twee weke of later kan gebruik nie en dan nog met krukke vir ten minste ʼn maand en nie vir meer as een of twee uur per dag nie. Die enigste voordeel is om drie steunplekke in plaas van twee te hê.

Ek begin dus weer rondkruk. Wat ʼn beslommernis, wat ʼn uitputting, wat ʼn droewigheid wanneer ek dink aan al my reise en hoe aktief ek nog net vyf maande gelede was! Waar is al die paaie oor berge, die perderitte, wandelinge, woestyne, riviere en oseane? En nou hierdie afbeen-bestaan! Want ek begin begryp dat die krukke, houtbeen en meganiese been alles net ʼn bedriegspul is en dat ʼn mens daarmee maar net in staat is om jouself moeisaam voort te sleep sonder om ooit iets te kan doen. En ek wat juis hierdie somer na Frankryk wou terugkeer om te trou! Vaarwel huwelik, vaarwel familie, vaarwel toekoms! My lewe is verby, ek is net ʼn onbeweeglike fragment.

Ek kan nog lank nie beweeg op die houtbeen nie alhoewel dit so lig as moontlik is. Dit sal seker ten minste vier maande duur voor ek ʼn paar treë kan gee op die houtbeen en myself dan net op ʼn stok steun. Dit is baie moeilik om op of af te klim. Oor ses maande kan ek die meganiese been probeer, met baie pyn en sonder veel nut. Die groot verskil is dat my been so hoog afgesit is. Die senupyne wat volg op die amputasie is baie hewiger en langdurender wanneer ʼn ledemaat hoog afgesit word. Andersins, kan ʼn mens baie vinniger aan ʼn meganiese been gewoond raak. Maar dit maak alles min saak; die lewe self maak min saak!

Dis hier nie veel koeler as in Egipte nie. In die middag is dit 30 tot 35 en snags tussen 25 en 30. Die temperatuur in Harar is dus veel aangenamer, veral in die nag, wanneer dit selde warmer raak as 10 tot 15 grade.

Ek kan nog nie vir jou sê wat ek gaan doen nie, ek voel nog te neerslagtig om self te weet. Dit gaan nie goed nie – sê ek weer. Ek is baie bang vir nog ʼn ongeluk. Die stompie is baie dikker as die ander been en vol senupyn. Natuurlik sien die dokter my nie meer nie; want volgens die dokter is dit voldoende dat die wond genees en dan los hy jou. Volgens hom is jy dan gesond. Hy steur hom net aan jou as jy ʼn abses ontwikkel of ander komplikasies waarvoor ʼn mes nodig is. Siek mense is vir hom net voorwerpe waarop hy eksperimente doen. Ons weet dit. Veral in hospitale want die dokter word nie betaal nie. Hy wil die pos net hê om ʼn reputasie te verwerf en kliënte te kry.

Ek wil graag na julle toe kom want dit is koeler daar maar ek dink nie juis daar is ʼn plek waar ek die nodige akrobatiese oefeninge kan doen nie. En dan is ek ook bang dat dit nie koel word nie maar koud. Maar die belangrikste rede is dat ek nie kan beweeg nie; ek kan nie en ek sal vir ʼn lang tyd nie kan nie – en, om die waarheid te sê, ek dink selfs nie ek is werklik genees nie en verwag ʼn soort ontploffing… Ek sal na ʼn wa gedra moet word, afgelaai moet word ens. ens. dis te veel moeite, koste, uitputting. My kamer is betaal tot einde Julie; ek sal daaroor nadink en kyk wat ek intussen kan doen.

Tot dan wil ek eerder glo dat dit beter sal gaan soos jy my wil laat dink; – hoe suf sy bestaan ook al is, die mens bly klou daaraan.

Stuur vir my die brief wat jy ontvang het. Daar is juis ʼn siek polisie-inspekteur aan tafel saam met my wat my altyd verveel met sy stories van dienslewering en hy is bereid om ʼn guns vir my te doen.

Jammer dat ek so lastig is, baie dankie, ek wens jou sterkte toe en hoop jy is gesond.

Skryf aan my.

Groete,

Rimbaud.

Uitgediende knie, oorskot van ʼn vorige eeu, been van my been en bloed van my bloed.

Klein korreltjie sand, klein druppeltjie gif. Mot en roes en stof en dons.

In die donker grot van moederskoot geweef, dierbaarste diefstetjie, met

spiertjies en beentjies en plaatjies en menisci

en skeurtjies en barsies en toevallige vermurwing en wys my die plek van

onherstelbare verbrokkeling.

 

 

Marseille, 15 Julie 1891

Liewe Isabelle,

Ek het jou brief van die 13de ontvang en antwoord dringend. Ek sal sien wat ek kan uitrig met hierdie nota en sertifikaat van die hospitaal. Natuurlik sal ek hierdie besigheid graag opgelos wil hê maar, helaas! dis makliker gesê as gedaan vir my wat nie eens my een skoen aan my een voet aangetrek kan kry nie. Ek sal in elk geval kyk hoe ver ek kom. Met hierdie twee dokumente sal ek ten minste nie meer die tronk vrees nie want die militêre administrasie is kapabel om ʼn kreupele in die tronk te stop, al is dit nou in ʼn hospitaalsel. Wat betref die verklaring om na Frankryk terug te keer, aan wie en waar moet dit gedoen word? Daar is niemand hier wat my kan inlig nie en ek kan nog lank nie met my houtbeen by kantore uitkom om uit te vind nie.

Ek dink dag en nag aan maniere om te beweeg; dis ʼn marteling! Ek wil dit en dat doen, hiernatoe en daarnatoe gaan, sien, leef, weggaan: onmoontlik, onmoontlik minstens vir baie lank, indien nie vir altyd nie! Langsaan my sien ek net hierdie vervloekte krukke: sonder hierdie stokke kan ek nie ʼn tree gee nie, kan ek nie bestaan nie. Sonder die afgryslikste gimnastiek kan ek myself nie eens aantrek nie. Ek kan al amper hardloop met my krukke maar ek kan nie by trappe op of afklim nie en as die oppervlak nie gelyk is nie, maak die beweging van een skouer na die ander my baie moeg. Ek het baie skerp senupyne in my regterarm en -skouer en daarmee saam die kruk wat in my armholte saag – senupyne ook in my linkerbeen en daarmee saam moet ek elke dag nog akrobaat speel net om te lyk of ek bestaan. Dit is wat ek deesdae dink die oorsaak van my siekte is: van November tot Maart is die klimaat in Harar koud. Ek het nooit vreeslik warm aangetrek nie: ʼn eenvoudige seilbroek en ʼn katoenhemp. Dan nog 15 tot 40 km te voet elke dag, en die waansinnigste ritte te perd in die rowwe gebergtes van die streek. Ek dink hierdie artritiese pyn het in my knie ontwikkel as gevolg van uitputting, hitte en koue. Dit het begin met ʼn soort hamerslag onder die knieskyf, ʼn ligte hou wat elke minuut gekap het in my uitgedroogte gewrigte en die senuwee in die dy laat optrek het. Daarna het al die are rondom die knie begin swel sodat dit na spatare begin lyk het. Ek het steeds baie gestap en hard gewerk, harder as ooit – en gedink dat dit net die koue was. Daarna het die pyn in die knie erger geraak. Met elke tree was dit asof ʼn spyker aan die kant ingekap word. Ek het nog steeds gestap, alhoewel met meer moeite; ek het veral perd gery en elke keer feitlik kreupel afgeklim. Toe het die bokant van die knie begin swel, die knieskyf het dikker geword, die agterkant van die dy is ook aangetas, beweging het moeiliker geword en die pyn het my senuwees geruk tot in my enkels en tot in my rug. Ek kon net erg mank loop en het steeds erger gevoel maar natuurlik het ek nog steeds baie werk gehad om te doen. So toe het ek begin om my knie te verbind van bo tot onder, te masseer, te baai, ens. sonder dat dit gehelp het. Nietemin het ek begin om my aptyt te verloor. En ek kon net nie meer slaap nie. Ek het baie verswak en maer geraak. Teen 15 Maart het ek besluit om in die bed te bly, of ten minste horisontaal. Ek het ʼn bed gehad tussen my kas, my dokumente en ʼn venster vanwaar ek my skale in die binnehof kon sien. Ek het mense betaal om die werk te laat voortgaan en self plat bly lê, of ten minste met die seer been uitgestrek. Maar dag na dag het die knie ronder en ronder geswel. Ek kon sien dat die binnekant van die tibia se kop baie groter was as dié van die ander been: die knieskyf was so vasgepak in die afskeiding van die swelsel dat dit glad nie meer kon beweeg nie. Ek het geskrik toe ek sien dat dit binne ʼn paar dae so hard soos been geword het en toe was my hele been styf, heeltemal styf. Ek kon myself nog net na plekke sleep. Nietemin het die been en die bokant van die been steeds maerder geraak terwyl die knie en agterdy bly swel het en versteen het, of eerder verbeen het, en my fisiese en geestelike toestand terselfdertyd verswak het.

Einde Maart, het ek besluit om pad te gee. Binne ʼn paar dae, het ek alles gelikwideer teen ʼn groot verlies. En omdat die pyn en styfheid van my been my nie toegelaat het om ʼn muil of selfs ʼn kameel te gebruik nie, het ek vir my ʼn draagbaar laat maak met ʼn gordyn wat deur 16 mans na Zeilah gedra is oor twee weke. Op die tweede dag van hierdie reis, terwyl ons ver van die karavaan was, is ons in ʼn onbeskutte plek deur ʼn reënbui verras en het ek 16 uur in gietende reën gelê, sonder skuiling en nie in staat om te beweeg nie.

Dit het my baie kwaad gedoen. Onderweg, kon ek nooit opstaan uit die draagbaar nie. Hulle het die tent oor my gespan net daar waar hulle my neergelê het en ek het met my hande ʼn gat gegrawe langs die draagbaar wat ek met moeite gebruik het as ʼn toilet en weer toegekrap het. Soggens het hulle weer die tent opgerol en my opgetel. Ek het uitgeput en verlam in Zeilah aangekom. Ek het net vier uur gerus; daar was ʼn stoomboot op pad na Aden. Ek is op die brugdek op ʼn matras neergegooi, nadat my draagbaar op die skip gehys is en daarna moes ek drie dae se seereis sonder kos verduur. In Aden, is die draagbaar weer afgehys. Daarna het ek ʼn paar dae by Monsieur Tian deurgebring om ons besigheid te reël en is toe opgeneem in die hospitaal waar die Engelse dokter na twee weke aanbeveel het dat ek eerder Europa toe gaan.

Ek is oortuig dat hierdie pyn in die gewrig maklik beheer sou kon word en daar nie gevolge sou gewees het nie indien dit onmiddellik behandeling ontvang het. Maar ek was onbewus daarvan. Ek het alles bederf deur my hardkoppigheid om te wil loop en té hard te werk. Waarom leer ʼn mens nie op skool genoeg oor mediese toestande om nie sulke dwaashede aan te vang nie?

As enige iemand in só ʼn situasie my advies sou vra, sou ek sê: jy het nou hierdie punt bereik, maar moet net nooit jou been laat amputeer nie. Laat jouself verbrand, verskeur, versnipper maar moenie dat hulle jou amputeer nie. As jy doodgaan, is dit steeds beter as ʼn lewe sonder ledemate. Baie mense is daardeur en as ek kon oorbegin sou ek dieselfde doen. Eerder ʼn jaar lank ly soos ʼn vervloekte as om geamputeer te word.

En dis nou die gevolg: ek sit en elke nou en dan staan ek op en spring ʼn honderd treë op my krukke en gaan sit dan weer. My hande kan niks vashou nie. Ek kan dit nie waag om terwyl ek loop my oë van my een voet en die krukke te neem nie. Kop en skouers buig vooroor en laat my lyk na ʼn boggelrug. Ek bewe van angs om mense en dinge om my te sien beweeg, bang dat hulle my omstamp, my ander poot breek. Mense grinnik wanneer ek so spring. En dan sit ek weer, met kriewelrige hande en gekneusde armholtes en die gesig van ʼn idioot. Wanhoop kry weer die oorhand en daar sit jy, geheel en al magteloos, huilerig, en wag op die nag met sy ewige slapeloosheid en die oggend sal nog erger wees as die vorige dag en so aan en so voorts. Word vervolg.

Beste wense,

RBD

 

 

Marseille, 20 Julie 1891

My liewe suster,

Ek skryf hierdie met ʼn verskriklike pyn in my regterskouer wat my byna verhinder om te skryf – soos jy kan sien.

En dit alles van ʼn gestel wat artrities geword het as gevolg van swak versorging. Maar ek het genoeg gehad van die hospitaal waar ek ook elke dag blootgestel word aan pokke, tifus en die ander pestilensies wat daar hou. Ek gaan myself laat ontslaan en die dokter het in elk geval gesê dat ek kan gaan en dat dit beter is dat ek nie in die hospitaal bly nie.

Oor twee of drie dae, kom ek dus uit en sal sien hoe ek myself tot by julle gesleep kry; want, met my houtbeen, kan ek nie stap nie en selfs met krukke kan ek op die oomblik net ʼn paar treë loop om nie my skouer te vererger nie. Soos jy gesê het, sal ek by Voncq afklim. En wat die kamer betref, ek sal verkies om bo te bly. Dis nie die moeite werd om hier aan my te skryf nie, ek sal binnekort op pad wees.

Totsiens.

Rimbaud.

 

 

Marseille, Woensdag 28 Oktober1891

Liewe Ma, […]

Die dood kom met lang treë. Ek het in my vorige brief vertel, liewe Ma, hoe erg sy stompie geswel is. Nou is daar ʼn enorme gewas tussen sy heup en sy maag, net bó die heupbeen. Die stompie wat so gevoelig en seer was, veroorsaak amper nie meer pyn nie. Arthur het nie hierdie dodelike gewas gesien nie: dit verbaas hom dat almal na sy arme stompie kom kyk waar hy amper niks meer voel nie: en al die dokters (daar het reeds ten minste tien kom kyk vandat ek hulle van hierdie vreeslike groeisel vertel het) bly stom en verskrik staar na hierdie vreemde gewas.

Op die oomblik, is dit sy arme kop en sy linkerarm wat die meeste pyn. Maar hy is die meeste van die tyd in ʼn soort lomerigheid gedompel wat lyk soos slaperigheid terwyl hy alle geluide baie skerp waarneem.

Vir die nag, kry hy ʼn morfieninspuiting.

Wanneer hy wakker is, bring hy sy lewe deur in ʼn soort deurlopende droom: hy sê baie saggies vreemde dinge, in ʼn stem wat my sou betower as dit nie my hart gebreek het nie. Wat hy vertel, is drome – maar dis nogtans glad nie dieselfde as toe hy geyl het nie. ʼn Mens sou kon dink, en ek glo dit regtig, dat hy dit doelbewus doen.

Terwyl hy besig was om hierdie dinge te fluister, het die verpleegster saggies gevra: “Het hy dan sy bewussyn verloor?” Maar hy het haar gehoor en bloedrooi gebloos; hy het niks verder gepraat nie maar toe die verpleegster uit is, het hy gesê: “Hulle dink ek is mal. En jy? Glo jy dit?” Nee, ek glo dit nie. Hy is amper ʼn onstoflike wese en sy denke ontsnap ondanks hom. Soms vra hy die dokters of hulle die ongelooflike dinge sien wat hy waarneem. En hy praat met hulle en vertel sagkens in woorde wat ek nie kan weergee nie van sy indrukke: die dokters kyk in sy oë, sy mooi oë wat nog nooit mooier of intelligenter was nie, en sê onder mekaar: “Dit is vreemd.” In Arthur se geval, is daar iets wat hulle nie kan begryp nie.

Maar die dokters kom amper nie meer nie want hy huil dikwels wanneer hy met hulle praat. En dit ontstig hulle.

[…]

Totsiens, liewe Ma.

Liefde,

Isabelle

 

 

Marseille, 9 November 1891 [ʼn brief wat Rimbaud ylend aan sy suster dikteer]

EEN STEL: EEN TAND

EEN STEL: TWEE TANDE

EEN STEL: DRIE TANDE

EEN STEL: VIER TANDE

EEN STEL: TWEE TANDE

Meneer die Direkteur,

Ek wil graag weet of ek u niks meer skuld nie. Ek wil vandag hierdie afdeling verlaat waarvan ek nie eens die naam ken nie, buiten dat dit die Aphinar afdeling is. Daar is al hierdie afdelings rondom my en ek, magteloos, ellendig, kan niks vind nie, die eerste hond in die straat sal dit kan bevestig. Stuur dus die rekening van Aphinar se dienste aan my in Suez. Ek is heeltemal verlam, so ek wil vroegtydig aan boord gaan, sê vir my hoe laat ek aan boord gedra moet word…

Hier aan die kus van die hart waar ek wortels het, hier, gebeente, sal jy bly,

in hierdie vreemde visland wat sy stert sweep teen die golwe met vloksels vel en kak en saad en sweet

hier sal jy tot as verbrand en vir ʼn oomblik

sal ʼn stukkie wit lug bo die hospitaal vir altyd die Hoëveld wees.

 

Vir Ryk se knie, 18 Junie 2014, i.m.

Ballade vir ʼn afvallige knie

Paul Celan. Vertaling in Afrikaans (Corona)

Monday, June 11th, 2018

Paul Celan. Vertaling in Afrikaans deur Helize van Vuuren

.

vir Marlise J.

(wat daarvoor gevra het)

en vir Breyten B.

(vir inspirasie met die moeilike beginreël)


Corona

 

Die herfs het sy blaar so mooi uit my hand geëet: ons is vriende.

Ons dop tyd uit die neute en laat dit loop:

die tyd kruip terug in sy dop.

 

In die spieël is dit Sondag,

dromend word geslaap,

die mond praat waar.

 

My oog sak na my geliefde se geslag:

ons kyk mekaar aan,

ons sê die donkerte,

ons het mekaar lief soos roes en herinnering,

ons slaap soos wyn in die mossels,

soos see in die bloedstraal van die maan.

 

Ons staan omhels in die venster, bekyk vanuit die straat:

dit is tyd, dat hul weet!

Dit is tyd, dat die klip ryp word vir bloei,

dat die onrus ‘n hart slaan.

Dit is tyd, dat dit tyd word.

 

Dit is tyd.

 

Paul Celan uit Mohn und Gedächtnis, 1952; vert. Helize van Vuuren, Junie 2018

_________

Corona

.
Aus der Hand frißt der Herbst mir sein Blatt: wir sind Freunde.
Wir schälen die Zeit aus den Nüssen und lehren sie gehn:
die Zeit kehrt zurück in die Schale.

Im Spiegel ist Sonntag,
im Traum wird geschlafen,
der Mund redet wahr.

Mein Aug steigt hinab zum Geschlecht der Geliebten:
wir sehen uns an,
wir sagen uns Dunkles,
wir lieben einander wie Mohn und Gedächtnis,
wir schlafen wie Wein in den Muscheln,
wie das Meer im Blutstrahl des Mondes.

Wir stehen umschlungen im Fenster, sie sehen uns zu von der Straße:
es ist Zeit, daß man weiß!
Es ist Zeit, daß der Stein sich zu blühen bequemt,
daß der Unrast ein Herz schlägt.
Es ist Zeit, daß es Zeit wird.

Es ist Zeit.

 

.

Paul Celan uit Mohn und Gedächtnis, 1952