Slaap skaaf die son se oog,
vrank gorrel gist’raand se jongwyn in leivore af.
Onwaarskynlik dat ek vanoggend twee arende
op Neethlingshuis se gewelnokke gewaar,
dat hulle, non en monnik, ʼn hees kantate skree:

Ons naam is Onwaarskynlik,
ons naam is Onwaarskynlik,
ons naam is Onwaarskynlik.

Huise tande in die vallei se gebit,
onsteek waar been en karkas tussen mure vassit.
Onwaarskynlik dat twee suikerbekkies vanmiddag
kom nagmaal hou, aalwynstele
met hul sakrament ontstel, rites tjirp:

Noem ons Onwaarskynlik,
noem ons Onwaarskynlik,
noem ons Onwaarskynlik.

Onwaarskynlik dat die woord hiasint hiér,
so ver van Lorca se benerige neus, tuis sal wees.
Op óns tonge sê die reuk maar net: boslelie.
Doop my! grom die seewier wat sesvoetig
in my wynglas se meniskus spartel:

Doop my Onwaarskynlik!
Doop my Onwaarskynlik!
Doop my Onwaarskynlik!

Ek sweer dis waar,
op alles wat deur hierdie lense verskyn
en hierdie vliese, wat deur ‘n pen geskeur kan word;
ek sweer hierdie sig is nektar,
dié bloed is wyn wat uit ʼn doopvont skyn:

Onwaarskynlik, onwaarskynlik, onwaarskynlik!

 Ek het die voorlees van Nuwe Stemme 4 in die Kaap baie geniet. Hier is `n stukkie aand:

  Ek groet met een van my gedigte geïnspireer deur `n skildery van Anne Archer:

 Bruin

Sy droom vir haar `n lou landskap.

Bruin.

 `n Landskap met die lug van net nà aandskemer;

een waarin jy ver kan sink sonder terugkyk of dink.

Dit het die kleur en tekstuur van leiwater op `n soel dag.

Die troebelte is dié van `n stroompie wat urelank lê en slik het

en haar reis bring bruin rus en bruin gekneusde appels

en bitterbruin appelgeur.

Sy systap die son en die maan en die sterre.

Sy pars die blomme van te veel minnaars tussen plat klippe.

Stamper en stempel geslag pak sy laag op laag tussen rotse;

plat, sodat geeneen weer gevoel kry nie en hulle soos ou bruin bloed word.

Maar toe sy wakkerword, wieg sy heen en weer in eie omhelsing,

hande-om-die-knieë in `n snerpend-koue son

honger sy na die bitterbruin van  half-geëete appels.

Sy proe die sypel van vrot pulp tussen haar vingers.

Sy ruik die gis

en dink daaraan dat die bruin rante `n steil alleen klim is.

Selfs sonder rugsak.

Karlien van der Merwe.

Starters, twaalfjarige meisjes,

cultuurbaasjes, wethouders,

laten graag zich mobiel bespringen –

bereikbaarheid is een uitkomst

voor ieder die arm is van geest.

Wat me ook mateloos ergert,

zijn mannen die eerste klas

hun jasje een zitplaats geven

als had het een kaartje gekocht.

Nu we toch bezig zijn:

die hordes gepensioneerden

die het nooit zo druk hadden als nu!

Gaven ze zich maar over

aan ouderengolf of –bridge,

had ik tenminste geen last

van hun postuum gestreef.

En dan die oudere vrouwen,

vooral die robuuste die haar

hebben bijgekocht voor een knotje!

Kon ik maar lekker haten,

schoot het misschien wat op.

© Anton Korteweg (Uit: Ouderen zijn het gelukkigst, 2010: Uitgeverij J.M. Meulenhoff)

Dit is geen geheim nie. Van die 22 digters in Nuwe Stemme 4 is ek by verre die oudste. Ek word binnekort 50. Ek vind dit natuurlik baie vleiend dat daar so mildelik gepraat word van die ‘jong’ digters wat met Nuwe Stemme 4 gedebuteer het. Al weet ek daar word eintlik bedoel ons is jonk in die digterskap.

Dit is ook geen geheim dat Daniel Hugo my broer is nie. En dat hy in die vroeë 1980’s al gedebuteer het en intussen vele digbundels op sy kerfstok het. Die logiese vraag is natuurlik hoekom ek nou eers digterlik ontwaak?

Soos die meeste van ons seker, het ek wel op skool al ‘n paar gedigte geskryf, maar vandat my broer ‘n erkende digter geword het, het ek in ‘n digterlik geinhibeerde hibernasie van dekades gegaan. As ek wel nou en dan iets poeties gepleeg het, het dit net by volkskwatryne gebly. As ek waagmoedig was, dalk ‘n  limeriek.

Tot ‘n paar jaar gelede. My seun George, toe nog op hoërskool, het gereeld liedjies geskryf en met ghitaarbegeleiding vir ons gesing. Een aand sit en speel hy ‘n wonderlike nuwe melodie waarvoor hy nog nie lirieke het nie. Ek gryp ‘n pen en probeer woorde skryf vir sy song. Die resultaat was ‘n dramatiese flop. Iets soos: Vervlietend geel / het jou lippe my gestreel / dalk ‘n sweempie groen / agter jou soen? Die res was nog erger.

Ek het wel later gedink daar is moontlikheid in die “vervlietend geel”, sodat, toe ek ‘n week of wat later vir ‘n naweek by my broer gaan kuier, ek die geel gemors onder sy oe gedruk het. Hy het dit natuurlik as die gemors gesien wat dit was, maar die kans benut om my, weereens, te probeer inspireer om my hand te waag aan iets anders as volkskwatryne en limirieke.   

Of dit al die goeie wyn of die meesterlike broederlike leiding was, weet ek nie, maar daardie naweek in September 2004 was die keerpunt in my ontwikkeling van kwatrynrymelaar na digter. Dit het my eerste sonnet (Woordstof) geïnspireer. Daarna het ek ‘n swoegende jaar en ‘n half geskryf aan 15 sonnette in ‘n sonnettekroon, waar die laaste reël van die eerste sonnet gebruik word as die eerste reël van die tweede sonnet, ensovoorts. Die 15de sonnet, die pêrel in die kroon, bestaan in sy geheel uit die eerste reëls van elk van die vorige 14. Tussendeur het ek natuurlik baie ander gedigte ook geskryf.  

Toe George ‘n paar jaar later met een van sy gereelde ‘ghitaarbesoeke’ dáárdie melodie speel, steeds sonder woorde, spring ‘vervlietend geel’ weer in my kop. Die uiteindelike resultaat, na baie skuur en skaaf, is weliswaar nie lirieke vir ‘n song nie, maar tog wel ‘n heel gawe gedig (Kuns van die lewe).

Die ironie is dat die enigste van my gedigte wat George wel as lirieke gebruik, van my ou volkskwatryne is. Hulle werk perfek as blues songs!

Woordstof

Ek kuier lekker by my oudste broer

oor ‘n droomdis van vis en baie wyn.

Ons gesels oor gedigte, boeke, pyn:

enkeldiep lê die woorde oor die vloer.

“Skryf ‘n sonnet. Dan is jy ‘n digter!”

daag hy my uit. Ek skryf die hele nag,

maar kry net kwatryne. So breek die dag:

kniediep lê die woorde, dronk, ontnugter.

Ons luister radionuus; ons lees koerant,

Ons sink weg, verdrink in die alfabet!

Ek stofsuig alles op, van A tot Z,

die ganse woordgemors, van hoek tot kant,

maar die suier verstop letterlik. Met

die skud verskyn figuurlik: dié sonnet.

Die kuns van die lewe

Gesien in sy geheel

is ons beraamde lewe

maar ’n enkele oogwink,

vlietend verbeel:

’n Verruklike geel . . .

Ons het ’n Van Gogh moment,

koringland, kraaie en wind,

vlugtig gedeel.

’n Glimlag wat byna speel . . .

Ek het vir ’n ewige oomblik,

soos Da Vinci van Lisa,

jou wese gesteel.

’n Skreeu, diep uit die keel . . .

Straks word ek, grafies versteen

in Munch se mono-angs,

die laaste toneel.

Omslag

In haar kommentaar op Andries Bezuidenhout se nuutste blog-inskrywing verwys Marlise na die boek “The Writer’s brush” wat deur Donald Friedman saamgestel en deur Mid-List Press (Minneapolis) uitgegee is. Graag volg ek haar voorbeeld en wei vanoggend se Nuuswekker aan dié 457 bladsy knewel van ‘n boek. Die kwessie van “beelddigter” ís immers ons blogfokus vir die maand …

“There is no such thing as ‘Art.’ There are only artists,” het E. H. Gombrich by geleentheid gesê, maar die verbysterende ding is dat die bykans 200 kunstenaars uit die 19de en 20ste eeu van wie 400 werke in dié boek opgeneem is, almal skrywers is … Boonop nog van die heel belangsrikste skrywers in die wêreld van letterkunde: Blake, Pushkin, Hugo, Poe, Dostoyevsky, Proust, Kafka, Yeats, Plath, Tagore, Kipling, Faulkner, Elytis, Hesse, Grass, Walcot, en nog vele ander. Ook verteenwoordig hulle bykans al die belangrikste kunsbewegings wat in die wêreld van die kunste gevind kan word: van die Klassieke-skool, tot die Romantiese, Pre-Raphaeliste, Simboliste, Moderniste, Dadaïste, Surrealiste, en selfs die Beats.

En wat het die skrywers self oor hul tweede liefde te sê gehad?

Wel, Strindberg het die ekstase daarvan met die rook van ‘n daggasigaret vergelyk. “Painting is marvelous; it makes you happier and more patient. Afterwards you do not have black fingers as with writing, but blue and red ones,” het Hermann Hesse kwytgeraak. Mark Twain het weer die volgende te sê gehad: “I am living a new and exalted life of late. It steeps me in a sacred rapture to see a portrait develop and take soul under my hand.” En D.H. Lawrence? “All my life, I have from time to time gone back to paint because it gave me a form of delight that words can never give. Perhaps the joy in words goes deeper and it is for that reason more unconscious. The conscious delight is certainly stronger in paint.”

Ai, mense - wat ‘n verbysterende boek … Afgesien van al die visuele en tekstuele verleidings daarvan, bevat dit boonop twee essays: “La maison d’en face or That Other Art” deur William Gass en “Writers and Artists” deur John Updike. En teen ‘n aanbevole verkoopsprys van R400 is dié lywige boek beslis ‘n winskoop.

Terloops, volg hierdie skakel na ‘n webblad waar jy deur ‘n gedeelte van die boek kan “blaai” en vergewis jouself van die verbysterende omvang daarvan. (En indien jy wonder: die skildery op die omslag van die boek is deur Sylvia Plath.)

***

Dan het Desmond Painter sy kant deeglk gebring en sommer twéé blogs geplaas: een oor Simon Armitage en een oor die aangeleentheid van “doodle“; op Wisselkaarten is daar eweneens twee nuwe bydraes: Luuk Gruwez skryf oor die kortstondigheid van Anton Korteweg, terwyl Edwin Fagel weer ‘n uiters belangrike (filosofiese) besinning geplaas het oor die hele kwessie van kuns en werklikheid.

Ten slotte is dit vir ons aangenaam om Willem van Toorn by Wisselkaarten te verwelkom. Sy biografiese besonderhede is reeds hier geplaas en hy sal aanstons begin deelneem. Baie welkom, Willem. Mag hierdie vir jou ‘n plesierige ervaring wees …

Aan julle almal - dankie vir jul besoeke dié week. Inderdaad was dit ‘n besonderse week vir ons gewees aangesien ons tans 128% bokant die wêreldgemiddelde staan ten opsigte van unieke besoekers aan ‘n poësie-webblad, met Woensdag as die dag waarop ons die meeste besoeke nóg ontvang het. En dit is jý wat hier lees, wat dit moontlik maak. Dankie daarvoor.

Nuuswekker hervat weer Maandag.

Mooi bly.

LE

nóg ‘n kleindorpse lament

ek wou verder gaan

ek het geweet jy wag agter die plantasie

en jou fyn ondergoed het by my gespook

en hoe jy jou bene sprei, o jirre, met die grasie

van ‘n gaap… en na die tyd het ons gerook

en gelê en kyk na die maan

maar nee, ek wou verder gaan

ek moes weet wat wag verby die stasie

ek het gebrand om uit hierdie dorp te loop

maar ek droom, jy weet mos, vraatsig soos

‘n vlam… en na die tyd het ons gerook

en gelê en kyk na die maan

Ek was ’n rukkie van die lug af, maar bring binnekort twee diskursiewe blog-aflewerings na Versindaba.

Intussen, vir diegene wat belangstel in die debat rondom taal, Afrikaans en universiteite, lees gerus my tweede rubriek oor die aangeleentheid in Beeld by die volgende skakel. 

http://www.beeld.com/Content/Rubrieke/Gasrubriekskrywers/2149/428c3927687f4a879b7b6e68833ceb0b/02-03-2010-11-37/Want_taal_%C3%ADs_verbeelding

Ek sal nog een aflewering aan die onderwerp wy. (Amper skryf ek wei. Helaas, ek probeer my bes om kort en kragtig te wees. )

Charl-Pierre Naudé

Sergei Prokofiev

Die Britse digter, Simon Armitage, het onlangs ‘n nuwe teks (’n inleiding en ‘n soort nawoord) geskryf vir ‘n Oscarbekroonde rolprentweergawe van Prokofiev se bekende Pieter en die Wolf. Die eerste opvoering van die werk het in Desember verlede jaar in Londen plaasgevind. Ek is nie seker of die speelvak al tot ‘n einde gekom het, en of ‘n mens dit nog sou kon sien nie. In die Londen-vertonings is die rolprent begelei deur ‘n lewendige uitvoering (deur die legendariese Philharmonia Orchestra onder leiding van Mark Stephenson) van Prokofiev se musiek en Armitage se teks. Lees Armitage se interessante Guardian artikel oor hierdie projek en sy musikale agtergrond hier.

Luuk Gruwez bespreekt elke maand de Nederlandstalige dichtbundel die het meest zijn aandacht heeft getrokken. Deze recensie verscheen eerder in De Standaard der Letteren.

ANTON KORTEWEG EN DE KORTSTONDIGHEID

Anton Korteweg is de pleitbezorger, om niet te zeggen de kampioen van de kortstondigheid. Hij schrijft poëzie die je volgens sommigen niet meer hoort te schrijven: poëzie die meteen bevalt. Het is allicht een flauwe woordspeling, maar meer dan bij wie ook is zijn nomen een omen. Zijn  verraderlijk prettige poëzie doet vermoeden dat hij een verre achterneef van Heinrich Heine is. Nog een flauwe woordspeling: Korteweg is via de kortste weg altijd onderweg, maar nooit vér weg. In zijn jongste bundel, ‘Ouderen zijn het gelukkigst’ (titel van een artikel uit het NRC Handelsblad), mijdt hij opnieuw het grote gebaar en de wereldreis. Zijn eindbestemming is niettemin dezelfde als die van iedereen.

Van wie de pen voeren zijn er maar weinigen die zo verliefd zijn op het moment, op het achteloos voorbijgaande. In principe interesseert kortstondigheid ijdeltuiten als dichters pas wanneer zij denken ze te kunnen opheffen. En ach ja, zoals ieder door vanitas aangedreven scribent geldt dit misschien ook wel voor deze dichter. Maar er is een nuance: hij heft de kortstondigheid niet echt op, hij is er zo verliefd op dat hij wou dat zij misschien wel voorgoed kon duren. Niet dat dit hem gelukkig zou maken. Wie haalt het in godsnaam in zijn hoofd het absolute geluk na te streven? Dat soort geluk is voor dwazen, niet voor wie er in gedachten bij stilstaat. Korteweg is dan ook ‘comfortabel ongelukkig’, naar de titel van een van zijn vorige bundels. Of zoals hij het hier omschrijft: ‘behoorlijk wanhopig’. Waarbij ‘behoorlijk’ niet alleen een synoniem van tamelijk is, maar tevens aan welgemanierdheid refereert. Hij heeft er geen enkele moeite mee zijn burgerlijkheid te avoueren. Zij het op een lucide en voor een dichter vruchtbare manier. Hij doorprikt de eigen benepenheid die, juist door het feit dat hij ze zich realiseert, ophoudt benepen te zijn. Er steekt in zijn poëzie een spanning tussen enerzijds de pietluttige buurman van wiens wagen de verchroomde wieldoppen maar een van de vele uitingen van statussymboliek zijn, en anderzijds diegene die worstelt met een allesomvademende, ironieloze oneindigheidswens. Die laatste treedt bijvoorbeeld naar voor in een gedicht voor de dichter Jellema, kampioen van het sérieux, maar intussen toch maar mooi dood. Nee, dan sympathiseert Korteweg liever met een dichter als Remco Campert, die de eeuwigheid niet per se wil kolonizeren. Met discreet leedvermaak blaast hij de pretenties op van auteurs die deelnemen aan een literair congres in Toscane en die voortdurend pendelen ‘tussen lust en onmacht’.

‘Misschien wel’: dat zijn allicht woorden die passen bij een dichter als Korteweg die zichzelf ononderbroken ironiseert en relativeert. Hij is wat hij is, nergens zeker van, ook niet van de waarde van zijn eigen status. Dat hij niet echt gelukkig is: so what? Je moet in het leven niet het onderste uit de kan willen. Hij is integendeel best bereid het op een akkoordje te gooien. En hij is tot zijn spijt niet in staat tot haat, enkel tot ergernis, zoals die in het gedicht ‘Erg’ geestig verwoord wordt.

Van zo’n dichter verwacht je dan ook helemaal niet dat hij bij een goeroe te rade gaat. Daarvoor is de aarde hem liever dan het bovenaardse. Toch heeft hij zich, zoals hij zelf tongue in cheek verklaart in het Nederlandse poëzieblad Awater, een spirituele levensgids aangeworven. Hoewel: spiritueel? Het gaat hem om Prof. Dr. H. C. Rümke, een wetenschapper uit het interbellum en auteur van Levenstijdperken van een man. Korteweg ordent zijn leven aan de hand van de levensfasen die de professor in zijn boek onderscheidt: de juventus, de virilitas, het praesenium en het senectus. Hij voelt zich met zijn ruim vijfenzestig jaren inmiddels een lid van het praesenium. En hij lijkt ervan overtuigd dat het best geruststellend is wanneer een kwaal of de menselijke aftakeling in het algemeen ook een naam heeft. Het is overigens de vraag of al die stadia in een mannenleven er iets toe doen. Al in het aanvangsgedicht van de bundel suggereert de dichter dat alleen het begin en het einde werkelijk van belang zijn.

Het eerste gebod dat Rümke een man in zijn praesenium wil opleggen, voorwaarde tot een minimaal geluk, is ‘Entsagung’. ‘Ontzegging’ dus, ‘intoming van de eros’. (‘Entsagung.’ Tiens, is dit geen Zen-idee?) Eros verwondt. En daar afstand van te kunnen doen, maakt een mens gezond, lijkt de professor te beweren. De dichter versmelt diens wijsheid met wat in de krant heeft gestaan: ‘Ouderen zijn het gelukkigst.’ Maar uiteraard zou Korteweg Korteweg niet zijn indien hij ook nu zijn tongue niet in cheek hield. ‘Gedraag je, lees Rümke, buig mee,’ schrijft hij, ‘ga je wandelen, zet dan een hoed op/ die je voor elke vrouw afneemt.’ De aandacht die hij hier schenkt aan de vrouwen die, jong of een ietjes ouder, zijn blikveld dwarsen, heeft vooral betrekking op hun onverkrijgbaarheid. Betreurenswaardig? Korteweg weet het niet. Hij stelt verwonderd vast.

Waarvan hij wel weet heeft is de betekenis van de oude dag. Er is in de Nederlandse poëzie haast niemand die daarop zo frequent anticipeert. Korteweg, met zijn vijfenzestig jaren woonachtig in het praesenium, houdt zich dag in dag uit zo intensief met ogenblikken bezig, dat hij ze naar het voorbeeld van Rümke perfect kan ordenen binnen die levensfase. Natuurlijk blijft hij er enigszins melancholiek onder. Maar anderzijds is daar altijd, als een soort tweede natuur, de ironie, het middel dat voor een evenwicht zorgt tussen zijn levenslust en zijn doodsangst. Ik weet wel dat ik moet ophoepelen, lijkt hij te denken, maar laat ik schrijvenderwijs maar de scherpe uitsteeksels van mijn weemoed afsnijden, zodat ik mij er niet aan verwond. Op zijn meest cynische momenten formuleert hij het als volgt: ‘Waarom is iets niet wat het is/ maar moet het zo nodig verwijzen/ en dan nog als’t kan naar de dood? (…) Het antwoord weet je best ––/ je bent een ouwe lul.’

Er zijn dichters waarmee je liever de kroeg induikt en een boom opzet over al het verrukkelijke of al het degoutante dat de wereld te bieden heeft. Met hogergestemde anderen ga je de kosmos in, waar je je in hoofdzaak met zwijgen bezighoudt. Absolute waarheid is allicht net zo min in de kosmos als in de kroeg te vinden. Niettemin prefereer ik kroegwijsheden waarvan een zekere poëzie uitgaat boven luchtledige kosmische dogma’s. In de kroeg van de juiste woorden (als die al bestaan) wil ik graag naast Korteweg zitten en desnoods een glas heffen op de zalige schijn. Want – om hem een laatste keer te citeren – ‘het is juist het masker’ (dat) ‘ons verraadt, niet het gezicht.’ 

______________________________________

ANTON KORTEWEG

Ouderen zijn het gelukkigst

Uitgeverij J.M. Meulenhoff, 60 blz., 17,95 euro