Joan Hambidge

Joan Hambidge

Joan Hambidge

Joan Hambidge is professor in Afrikaans en Kreatiewe Skryfwerk aan die Universiteit van Kaapstad. Haar jongste digbundel is Vuurwiel (2009).

Sy is ’n gereelde boekresensent en skryf rubrieke oor letterkunde en films. Sy bied ’n MA-kursus in Kreatiewe Skryfwerk aan by die Universiteit van Kaapstad. Hambidge behaal twee doktorsgrade. In 2000 “Gender-konstruksies in die Afrikaanse letterkunde – ‘n Ondersoek in kultuurstudies, literêre teorie en kreatiewe skryfwerk” aan die UK en ‘n eerste aan Rhodes Universiteit “Die metaroman – ‘n dekonstruksie-ondersoek” in 1984. Sy het ook satiriese romans (Swart koring, Die swart sluier, Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het) en ernstige romans: Die Judaskus, Palindroom en Kladboek gepubliseer.

Die Buigsaamheid van verdriet (2004) bevat ’n keur uit haar poësie. Verder is sy bekend vir haar teoretiese essays. Vir haar digkuns is sy bekroon met die Eugéne Marais- en Litera-pryse. Sy is tans besig met ‘n studie oor die digkuns van Johann de Lange.

 

Luister na die video-greep hier van ‘n voorlesing van haar verse tydens Versindaba 2007 in Stellenbosch.

 

Die volgende tekste het sedert 1995 verskyn:

Interne verhuising. Perskor, Johannesburg. 1995.

Postmodernisme. J.P. van der Walt, Pretoria. 1995.

Swart koring. Human & Rousseau, Kaapstad.1996.

Ewebeeld. Kagiso/Perskor, Johannesburg. 1997.

Die Judaskus. Kagiso/Perskor, Johannesburg. 1998.

Die swart sluier. Tafelberg, Kaapstad. 1998.

Lykdigte. Tafelberg, Kaapstad. 2000.

Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het. Contentlot, Kaapstad. 2001.

Ruggespraak. Protea Boekhuis, Pretoria. 2002.

Die Buigsaamheid van verdriet, Protea Boekhuis, Pretoria. 2004.

En skielik is dit aand. Protea Boekhuis, Pretoria. 2005.

Dad. Genugtig uitgewers, Kaapstad.2006.

Palindroom / Koesnaatjies vir die proe. Genugtig uitgewers, Kaapstad.2008.

Kladboek. Protea, Pretoria. 2008.

Vuurwiel. Human & Rousseau, Kaapstad.2009.

Visums by verstek. Human & Rousseau, Kaapstad. 2011

 

 

Gustave Flaubert (1821 – 1880)

 

“Madame Bovary, c’est moi”.

 

Altyd op soek na “le mot juste”.

Immer geskryf in afsondering en stilte.

Lewe geen Kasteel van Harte

nadat Louise Colet jou verlaat;

uitgespeel in die Revue de Paris.

Altyd op soek na “le mot juste”.

Teenstand word jou muse:

vriende en vertrouelinge

afwysend oor jou kontrapunt.

Immer geskryf in afsondering en stilte.

Skryf vir jou ‘n perpetuele orgie,

‘n onnoembare, steurende ekstase,

beter as ‘n Sentimentele Opvoeding.

Altyd op soek na “le mot juste”.

In vele hoerhuise besoek jy

prostitute van beide geslagte:

dra ‘n Kaïnsmerk van dié vergrype.

Immer geskryf in afsondering en stilte.

Niemand kon soos jy afwysing verdoesel,

‘n afsêbrief onder ryp appelkose plaas,

én liefdesonvreug uitspeel tot ‘n slotakkoord.

Altyd op soek na “le mot juste”. 

Immer geskryf in afsondering en stilte.

 

© Joan Hambidge. April 2011

 

*

Liz Taylor

 

One take Liz”,

altyd perfek, reg

en so gereed vir die kamera:

so two-step sy deur die mynveld

van kritiek, vele huwelike én omstredenheid.

“Sukses is ‘n deodorant”, meen sy nonchalant.

Gooi haar blouswart hare terug, stal juwele uit,

fnuik nog ‘n siekte, troef gladdebek Larry King

met ‘n vinnige rughandhou. Advantage, Ms Taylor.

Kinderster, Cleoptra en ‘n latter day-Koningin

van glans: voor en agter die kameras,

toe dit nog rol, kon sy met presiese tydsberekening

‘n mede-ster (of opponent) van die baan af speel.

Hartsiektes, osteoporose; niks bring haar van stryk.

“Roll on Liz”, bits ‘n koerantopskrif neffens haar in ‘n rolstoel.

O ja, sy was ‘n glimmerende koket-van-die-baan,

sal dit altyd bly, met of sonder Richard Burton,

minnaars wat kom en gaan, in ‘n verbete afslaan

of ‘n bal wat net-net oorbons: selfs laat vir haar eie begrafnis,

‘n weergalose ster, flonkerend oor die media-baan.

Forty-love 

 

© Joan Hambidge. April 2011

 

 

*

 

Tsoenami: Japan

 

Sendai

Ibaraki

Iwate

Fukushima

Tochigi

Seismiese moment

naskok

(Me) of 1.9±0.5×1022 joules

600 miljoen keer kragtiger

as Hiroshima;

Noord-Oos Japan

2.4 meter nader

aan die VSA,

die aarde se as

glo geskuif.

Shinmoedake

in protesterende lawa.

Antarktika se slipstroom

praat stotterend saam. 

(Daar was ‘n notifikasie

van vriendskap.)

Buite woorde die verwoesting,

ónmoontlike opruiming.

‘n Boodskap van God

op die natuur se Facebook?

 

© Joan Hambidge. Maart 2011

 

*

 

Derdeoog

 

Op ‘n markplein in Athene

sit ‘n ou man met pêrels op sy oë:

in sy ónsienlike bestaan kyk

hy na die gewerskaf, hoor die geredekawel

en, glo my vry, voorspel hulle

dat hy eendag weer sal sien.

Op die vismark glinster ‘n visoog,

kieue oopgeskeur, skubbe afgekrap.

In daardie blindeoog,

in daardie visoog, staar iets terug.

‘n Siener voorspel reise na orals

en nêrens, ‘n lewe van oorvloed.

Op daardie markplein in Athene

was daar ‘n man en ‘n vis,

beide was kortstondig hier,

vasgevang in die lens van ‘n kamera,

in die blindekol van ‘n optelvers,

presies in die derdeoog se hoek.

 

© Joan Hambidge. Maart 2011

 

*

 

The well-wrought urn

 Vir Breyten Breytenbach

 

Hoe gepas, meneer Cleanth Brooks

die gedig as ‘n goed gevormde, netjiese kruik.

‘n houer vir die as van uitgebrande liefde,

verlore drome en veral ónwillige lesers.

Met ‘n glasie Usquebaugh in die hand

dink ek na oor die gedig se lewensloop:

uit stof ontstaan en vol stof sal jy ondergaan!

Hef aan lê voor, want die gedig

mag kruikvormig, dus urkeolaties

met ‘n eerste oogopslag lyk;

of soos die uvea van kleur verander,

dog word met elke lesing ge-usukap,

bepaald gepraatjie-vir-die-vaak…

Boonop word vertelle ‘n vers se uvula

word deur stiksienige kritici uitgekap.

Hoe gepas, meneer Cleanth Brooks

die gedig as ‘n goed gevormde, nuttelose kruik.

© Joan Hambidge. Feb. 2011

 

 

Kerstyd

Vir Fanie Olivier

 

Die kinders speel krieket in die straat,

die grootmense sit met ‘n sundowner

en praat oor die eerste hartoorplanting:

Louis Washkansky met ‘n jong vrou se hart.

My Tante hou ‘n bleek whisky vas, en meen,

dit-kan-tog-nie, ‘n vrouehart in ‘n man se bors?

Ouma smak aan ‘n brandy-en-water en my liewe Ma      

troos ‘n gin en tonic, as ek reg onthou…

‘n Opslagbal breek die Voortrekkersaal se venster;

ons laat spaander toe die faktotum op ons skel. 

My Pa, die ouderling, sal môre red wat te redde is.

Vir agtien dae leef Denise Darval in sy borskas,

soos ek herinneringe abba uit daardie tyd.

“Regrets I had a few, but then too few to mention”,

sing Frank Sinatra, die mees herhaalde lied.

Comme d’habitude.

“Hulle gooi weer klippe op die N2″…

Op die stoep word alweer oor my neef se hare gekla 

en omdat hy surf. Bo sy bed in die buitekamer stook

Clint Eastwood vuur: the Good, the Bad and the Ugly:

vir ons is dit L.M.-radio, grappies maak en skelmrook. 

Die lang, warm dae in die Strand met ‘n Kersboom, 

geskenke en soos my Oom se snor, ‘n grasperk,

nie ‘n sprietjie uit sy plek, alles so absoluut perfek.   

 

© Joan Hambidge. Feb. 2011

 

 

Droom

 

In die vertreksaal van ‘n lughawe

versoek jy my om jou tasse

op daardie reis saam te neem.

Jy praat woordeloos met my

deur die koue glas waar geliefdes

afskeid neem, terugdraai, vir oulaas omkyk

hoe iemand deur die doeanepunt beweeg.

Jy het my alles geleer van om-alleen-te-reis,

van die gedig wat swaardra aan stempels,

visums na onbekende streke van die hart.

In daardie vertreksaal van my droom

soek ek vervaard na my eie bagasie,

ontdek my tas in die aankomssaal

volgeprop met verse en drome

en mites en kleitablette en vrese.

‘n Droom is ‘n apostroof, ‘n palindroom,

dit laat iets weg én voeg by.

Dit is ‘n vingerwysing, ‘n dubbelpunt,

‘n weerkaatsing – dalk ‘n aankomssaal

waar die geliefde, allesbegrypende leser

jou woordoordadig dog in stilte ontvang?

 

© Joan Hambidge. Jan. 2011

 

 

*

Liza Minnelli unzipped

 

Dames en Here,

ek stel u voor aan Liza Minnelli:

GeTony, GeEmmy, GeOscar,

selfs GeGoldenGlobe

dis Liza, voorste danser,

sanger, aktrise,

aka Sally Bowles,

die dogter van Vincente Minnelli

en Judy (“Over the rainbow”) Garland.

Die lewe is ‘n kabaret, ou tjom!

“Love hurts” sing sy oë oopgesper

saam met die Pet Shop Boys.

Vier huwelike, vier egskeidings,

vele kere geBetty Ford.

Vereffen haar moeder se skuldlas:

“So sorry I said”.

Liza met ‘n zee,

unzipped,

zzzzzzzzzzzzzzz,

derms uitryg

op YouTube:

skelm gekiek

oor die muur,

kapoet, wankelend.

Op die web se reklamebord

“The night Liza Minnelli

collapsed on stage”

kliek, kliek, kliek.

 

© Joan Hambidge. Jan. 2010 

 

*

 

Besoek,

‘n speelse vers

 

Hierdie week ontvang ek besoek,

van familie uit die Noorde wat afpak.

Daar is Tant Alliterasie en Oom Rymwoord

met hul telge Stanza, L’Envoi en Refrein.

O wat het geword van die rym van voorverlede jaar?

Vir ‘n tyd gaan hulle my ruimte oorheers

met vakansie-eise soos ‘n rit op die kabelkar,

‘n uitstappie na Kirstenbosch en die akwarium.

Saans sal ek moet luister na uitbarstings

oor Neef Vrye Vers se metriese manewales

en my Tante sal hoog opgee oor die gesin

se uitsonderlike manier van dig.

Die gesin Ballade van Waterkloof.

O wat het geword van die ritme van voorverlede jaar?

Elke beeld netjies en op sy plek.

Enig in hul soort stu hulle voort.

Maar ek het nie die hart om te onthul:

die ballade het ‘n streng vorm,

drie stanzas, agt reëls en drie ryme.

O wat het geword van die metrum van voorverlede jaar?

Hoe sal ek dit aan my familie verklap,

hul digterlike ambisie ten spyt,

en rusie met Neef Vrye Vers,

is hulle gesnoeker, geblok in ‘n hoek?

 

L’envoi

 

Stanza, L’envoi en Refrein

kom skink ‘n wyntjie vir die pyn.

 

© Joan Hambidge. Des. 2010

 

Nuwejaar

 

Snags in ons huis langs die rivier,

daardie rivier wat elke sewejaar

sy onbestendige walle oorstroom,

gis die gemmerbier in die spens

langs die dadel- en piesangbrood.

‘n Waatlemoen, spanspek, perskes

uitgepak vir die Nuwejaarspiekniek

op die groen walle van die Vaal.

‘n Man trek ‘n knewel van ‘n kurper uit

en kinders gil oor ‘n vis wat soos ‘n slang seil.

‘n Ski-boot gooi wilde esse en bierbottels bons

in die yswater langs smeulende vure.

Ma sit in ‘n geblomde rok en pa met ‘n blazer,

altyd die perfekte gentleman, luister na die kriekettelling

op ‘n klein radio. Alles is so spiekeries.

Oom Johan, die gesondheidsinspekteur,

kla oor die munisipaliteit en Tannie Six,

nou gealzheimer, neul oor mense van kleur.

“Oppas vir Bilharzia”, waarsku ma. My suster

stap stroomop met ‘n man; ek ontduik

‘n jong luitenant se giftige blik. My oë vasgenael

op ‘n meisie wat sonbrandolie insmeer.

Nou oorstroom die besmette Vaal nie meer

nie, en die Slegs Blankes-borde is onttroon.

En snags hoor ek die gemmerbierbottels

se doppe skiet in die spens van ons-huis-langs-die-rivier.

 

©  Joan Hambidge. Des. 2010 

 

*

 

Die intieme aard van die digkuns

 

Hoe weet ek, vra jy my,

‘n argument in ‘n vers werk of nie?

Jy soek ‘n reël, eis jy dringend; die regsgeleerde

vra vir uitsluitsel, anders blote snuifsels van die gode.

Ek kyk na al die handleidings vir dié stil bedryf,

blaai verwonderd deur Ottone M. Riccio se boek,

ontdek ‘n kaart van Praag: Hotel Jalta,

110 00 Praha 1, tel.no. 265541.

Nóg my naam nóg aankoms en vertrek

hier aangestip. Maar in my verbeelding

is ek weer op soek na Franz Kafka se huis

met die klein plattegrond in my hand

na ‘n kontinentale ontbyt om ses,

verby die Krym Bar (dit was vóór die internet

ons blitsig kon konnekteer), af, af, af

tot voor die rooi dakke van die asemrowende stad.

Daar was ‘n wagtende geliefde, ja,

en ek sou haar ontmoet in St. Petersburg

om die verlore Rembrandts te bespied.

“Die lewe is ‘n reis”, staan dit opgeteken

in ‘n klein notaboek,” en die liefde ‘n hellevaart”.

Later in die Hermitage staan ons verwonderd voor

“Die ontering van Haman” en in die meester

se fyn balans tussen donker en lig,

geskiedenis en verbeelding,

weet ek dat daar altyd iets buite woorde lê.

‘n Gedig word voltrek in stille toeval. 

 

© Joan Hambidge. Desember 2010

 

*

 

Ons nag in Luxor

toe jy verdwyn

en ek wag in die klein kabine

en hoor hoe passasiers rumoer op die bodek,

selfs die kaptein bel om te hoor (is dit veilig?),

die patryspoort oopmaak en sien hoe twee lovers

in die aangrensende vertrek

(die twee logge skepe lê twee sardiens in ‘n blik teen mekaar)

met mekaar praat, foto’s van tempels laai op ‘n skerm,

watter een sou ek nie nou kon raai,

dalk Karnak? Met ‘n half-blinde Nefertiti

koekeloerend

op ‘n poskaart gekoop op ‘n mark

met gebottelde water,

Koningin Hatshepsoet

in die Deir al-Bahri,

het jou geweldig bekoor.

Daardie nag bevat al die elemente

van die einde van ‘n verhouding

en ‘n gedig se aanvang;

boonop wis ek nie toé

dat die gegewe die werklikheid vooruitreis:

jy het in die nag spoorloos verdwyn

en my stil agtergelaat sonder adres

vir daardie poskaart,

vir jou ‘n blote hiëroglief.

In ‘n andersoortige kamer,

wag ek steeds op jou:

‘n stanza is immers ‘n halte, ‘n staanplek.

Nou val daar oggendlig oor die volta

van die gedig. 

 

© Joan Hambidge. Des. 2010

 

*

 

My pa

wou ons Sondae treat

met ‘n ete in die Masonic

of in oom Boetie Michaels se hotel,

ja, daardie hotel wat in die vloed bly staan het

toe sy ma op die boonste verdieping toekyk vanuit die Ark

en die off-sales besteel word en die Vaalrivier oor sy walle stroom.

Ek onthou die spyskaart van daardie Sondae:

Tamatie- of roomsop, vis en spaars gekerfde lamsboud

en doodgekookte groente. Met roomys of dadelpoeding en vla…

En my pa wat smul aan ‘n groen Grünberger Stein…

Ek skryf hierdie vers in ‘n Italiaanse restaurant

met ‘n eksotiese plakkaat van Venesië teen die muur:

hier kan jy jou eie menu saamstel:

Gnocchi of Capeletti, dalk Lam Tortellini

asof in ‘n vreemde land, daardie plek met sy water

en gondolas en water-taxi’s…

Hy het my nie alleen die vreugdes van uiteet

geleer nie, my pa, nee, hy het my véral wysgemaak:

die lewe is ‘n spyskaart,

een wat jy saamstel

for better or worse.

 

© Joan Hambidge. Desember 2010

*

 

Reünie

 

‘n Onverwagse oproep

vir ‘n samekoms: “ons matriekklas

se reünie…” vra hoeveel onse in u pond?

Ek stof die kiekies in my geheue af,

vind geen kleurfoto, net die donker grein

van onwillig, onbegrip, ongenooid…

Die Skeinat-onnie met sy ongebreidelde snor

bliksem ‘n matriekseun met ‘n bordpasser tot in trane,

Die Biologie-juffrou bloos oor die geslagsontwikkeling

van die den (en pouse is dit Nuwe verse en Eybers

in die donker biblioteek met ‘n Dewey-sisteem),

wyl Die Afrikaanse onderwyser humor uitwurg

in Die Burgemeester van Slaplaagte en Van Wyk Louw

one-two-cha-cha op die politiek van die dag gooi

soos wors en tjops op ‘n helse braaivleisvuur.

Maandag open Die Skoolhoof met skriflesing en verwyt

oor twee prefekte se gevryery op die rugbyveld

(ja, die maan het lósgekom), wyl ‘n vriendin tjank

in die Duitse klas oor dít wat nie staan nie in die skooluitgawe

van Raka. Gemuurblom kyk ek toe: die two-step

op Pretty Belinda met die hoofseun (nie met my),

maar met háár wat later wegskuif toe ons Waterloo

dek tot in die iteratief-duratief van hierdie morsige gedig.

Uit die wat van onse hemel, dreunsing ons…

Quid est? krap ek voor in die TOD se Latynhandboek.

‘n Klasparty van ‘n ryk boer se gepoetste dogter

nooi almal wat vermoeid is en kan ontlas

– behalwe die Onderdorpers en Buitebaners –

en die matriekafskeid eerder in die vergeetboek geberg. 

Daar blou die swembad, groen die gras immer en altoos.

Die atletiekveld laat steeds sy skote knal:

in die geheue se rekordboek bly alles opgeteken.

My goue matriekmedalje vir beste Leerling geskaai.

Liebe Dein Symptom wie Dich Selbst!

En vermy reünies soos die pes.

 

© Joan Hambidge. Nov. 2010

 

 *

 

Met hulle is ek

– ‘n palinode

 

Vir Ingrid Jonker & Johann de Lange 

Met hulle is ek

wat dwelms misbruik

omdat ‘n ongelukkige jeug

of dwase oordeelsfout vir altyd bly wroet

met hulle is ek wat die hek van ‘n Weskoppies

of ‘n Valkenburg vir eens en altyd moes hoor sluit

teen die idees van wat normaal of aanvaarbaar is stuit

teen die jeugfout wat bly terugkeer soos bose swere op die lyf

met hulle wat roekeloos en volledig liefgehad het

met daardie liefde ‘n skande ‘n fout, ‘n verdriet

‘n kind moes afteken in ‘n huis vir ongehude moeders

omdat dit beter so sou wees en die kind voel roep

deur elke maandstonde en elke ongevierde verjaarsdag

‘n mondigwording sonder moeder, vader of familie ja

met hulle wat op Vlaktes grootword met verkragting en geweld

met bendelede en drug lords as die laaste gesag

verskoppelinge soekend na aanvaarding in ‘n wit sisteem

waar kleur en armoede en aksent hul immer buitehou

slapend onder swart sakke asof ‘n lyk

met hulle is ek, die Hereweet

omdat niks meer eenvoudig is nie

en die leuen juis in ongeregtigheid bly gedy,

ja met hulle is ek

 

 

©  Joan Hambidge. Oktober 2010

 

 *

 

My Oom

 

glo ‘n telefoonoperateur

laat die lyne suis

tussen

hom en my pa.

Snaaks,

my pa het nooit daaroor gepraat nie:

oor sy broer

se werk by die sentrale.

Een nag sien ek hom op die bed sit,

maar hy praat met homself.

Daar was ‘n kind

se dood by ‘n viergangstop

iets was daardie dag soos telefoonlyne gekruis.

Die ander kind heet hierna Hope.

(“Hope is the thing with feathers”, of soiets…)

My oom word ‘n alk

Bookmark and Share