Sien ook:

 

 

 

 

Dit gebeur op 2 April 1770 by die huis van die digteres Maddalena Morelli wat bekend was onder die skrywersnaam Corilla Olimpica. Vandag is sy vergete, maar Casanova het wel in sy memoirs geskrywe: “Dit word gesê dat as Corilla Olimpica met haar skeel oë na enige man in die geselskap kyk, sal hy sekerlik op haar verlief raak.”

 

 

Mozart het alreeds op ouderdom vyf sy eerste musiekstukke geskryf en selfs ’n opera op ouderdom 12.

Thomas Linley daarinteen het sy eerste vertoning op die verhoog as Puck in The Fairy Favour op ouderdom elf gemaak. Op 1768 toe Gainsborough ’n skildery van hom en sy suster Elizabeth. ’n skoonheid en uitstekende sopraan gemaak het, het hy alreeds 6 vioolsonatas geskryf waarvan net een vandag nog bestaan en in Florence het hy, onder die beroemde vioolmeester, Nardini, gestudeer.

Wolfgang Mozart se vriendskap met Thomas Linley het slegs vyf dae geduur en in in hierdie vyf dae het hulle saam musiek gemaak - nie soos seuns nie, maar soos mans, volgens sy vader se beskrywing in een van sy briewe.

Op 7 April het die Mozarts Rome toe vertrek en Thomas het bitter trane geween toe hy van hierdie vroeë afskeid verneem het en op die oggend van hulle vertrek, het hy vir Wolfgang ’n sonnet oorhandig wat hy namens hom die vorige aand deur Corilla Olimpica laat skryf het:

 

 

Merkwaardige oomblik, geseënd is die dag:

Ek het jou hoor speel, en het gode aanskou.

Vir my het geluk en die waarheid bly wag.

Toe kom die besef dat ek lief is vir jou.

Die dag was vol blydskap,vol vreugdes en lag.

O, mag ek dié oomblik vir ewig onthou..

 

Alhoewel die Mozarts van plan was om weereens Florence te besoek, het dit nie gebeur nie en het die twee seuns mekaar nooit weer gesien nie.

Vandag bestaan daar nog net een brief wat Wolfgang op 10 September 1770 aan Thomas geskryf het:

 

My liewe vriend,

Hier is uiteindelik ’n brief! Ek is wel laat met my antwoord na jou sjarmante brief wat ek in Napels ontvang het, wat ek eers gekry het twee maande nadat jy dit geskryf het … My vader se plan was om na Loreto te reis via Bologna en dan na Milan via Florence. Dan sou ons jou met ’n besoek verras het. Maar daar was ’n ongeluk met die koets. Een van die koetsperde het geval en my vader het sy been só beseer en hierdie ongeluk het ons geforseer om ons reisplanne te verander …

… Hou my in jou vriendskap en glo daarin dat my toegeneentheid vir jou vir ewig sal duur.

Jou liefdevolle vriend

AMADEO WOLFGANG MOZART

 

Agt jaar na die ontmoeting, op ouderdom 22 verdrink Thomas in die meer by Grimsthorpe Castle en word hy begrawe in die grafkelder van die Hertog van Ancaster in die nabye dorpie Edenham.

En in daardie agt jaar tussen 1770 1n 1778 skryf Mozart onder andere sy vroeë operas, sy Salzburg simfonieë en sy vyf vioolkonserte.

In daardie jare na sy terugkeer uit Italië word Thomas die eerste violis in sy pa (Thomas Linley snr) se orkes en gaan woon hulle later in Londen waar die vader ’n mede-eienaar word van die Drury Lane Teater. En hierdie was ook die tydperk van een van die groot skandale van die laat agtiende eeu met Thomas se suster se wegloophuwelik met die dramaturg Richard Sheridan.

 

 

Gainsborough-skildery van Elizabeth en Mary Linley)

In hierdie agt jaar skryf Thomas grootste werke vir koor en orkes. Werke soos sy Lyric Ode on the Fairies, Aerial beings and Witches of Shakespeare. Ook musiek vir The Tempest, drie kantates en sy laaste werk The song of Moses wat ’n jaar voor sy dood geskryf het.

Dan was daar musiek vir The Duenna, ’n opera waaraan hy met sy vader saam gewerk het. Ook 20 vioolkonserte. In ’n teaterbrand, iets wat algemeen was in die agtiende eeu, is negentien van hierdie konserte deur vlamme vernietig en vandag is daar maar ’n enkele vioolkonsert wat oorgebly het.

In Augustus 1778 het Thomas en sy jonger suster Mary Grimsthorpe Castle in Lincolnshire besoek, hy, as violis, en sy as sopraan.

Op 7 Augustus het Thomas en twee jong mansvriende op die meer gaan vaar.

Op die 11de Augustus het die Morning Chronicle in Bath berig “Thomas Linley at the tender age of 22 fell into a lake belonging to his Grace the Duke of Ancaster and was unfortunately drowned: he remained under water full forty minutes, so that every effort made use to restore him to life proved ineffectual.”

 

 

Kort daarna is Thomas in die grafkelder van die Hertog van Ancaster in Edenham begrawe

Mary moes na Londen toe reis om die verskriklike nuus aan haar ouers oor te dra. Die skok was so groot dat sy vir weke lank siek was. En die nuus van sy seun se dood was iets waarvan die vader nooit herstel het nie. ’n Paar maande daarna het een van sy leerlinge die volgende geskryf:

Mr. Linley was at the harpsichord during a rehearsal of a play. when Mr. Aicken gave an impressive description of a promising young man, Mr. Linley’s feelings could not be repressed, the tears of mental agony rolled down his cheeks; nor did he weep alone, the cause of his distress was too well known not to obtain the tears of sympathy from many who beheld his flow so fast.”

’n Paar maande daarna is sy agttienjarige seun Samuel wat die hobo bespeel het, aan koors oorlede, maar niks het hom soveel geraak as die dood van sy geliefde, talentvolle seun Thomas nie.

Thomas se dood het ook ander diep aangeraak. Sy suster, Elizabeth, het ’n broer verloor en die volgende reëls neergepen:

 

 

ON MY BROTHER’S VIOLIN

Sweet instrument of him for whom I mourn,

Tuneful companion of my Lycid’s hours,

How liest thou now neglected and forlorn.

What skilful hand shall now call forth thy powers?

Ah! none like his can reach those liquid notes,

So soft, so sweet, so eloquently clear,

To live beyond the touch, and gently float

In dying modulations of the ear.

 

En ’n anonieme persoon het A Monody geskryf – ’n epiese dertien bladsye gedig wat begin met Milton se woorde.

　

He must not float upon his watery bier

Unwept, and welter in the parching wind

Without the meed of some melodious tear.

 

Ek haal maar enkele reëls aan uit hierdie gedig van 13 bladsye met sy talle Mitologiese verwysings; na die Muse en eoliese winde, en waternimfe

 

 

MONODY

on the Death

of Mr. Linley

Ah me! What means these melancholy strains?

Why thus depressive sounds Apollo’s lyre?

Why from Caliope’s once cheerful brow

Is fled her wonted fire?

Why in that pensive posture does she sit,

Her lute, the source of melody thrown by?

And ev’ry Muse, through sympathetic woe,

Her pleasing talk forego?

Ah why?

…. Say, aged shepherd, say

What dire event has happened since this morn?

… Hast thou not heard? replied the hoary Sage,

Hast thou not heard the tidings Fame has brought

From sea-girt Britain’s shore?

The unsparing Fates cut short his vital thread,

And breathless he now lies on a cold wat’ry bed

　

In agtiende eeuse Engels word die verdrinking beskrywe toe Thomas met sy vriende op die meer gaan vaar het:

　

This morn, so Fame reports, the ill-fated youth,

Sported upon the glassy lake which lies

Within the extensive boundaries

of noble Ancaster’s paternal seat,

In a gay boat but ah! how void of truth!

For tho’ she looked so gay, so trim so neat,

Unfaithful to her trust, she yielded soon

to the rough blast of Aelous and e’er noon

Betrayed her treasure to his unseen foe,

　

In dié gedig is Thomas Linley die jong man wat met sy lier wat die waternimfe met sy spel kombetower.

　

As the young swain, the cause of our late woe

Skimmed over the lake, in the gay, faithless boat,

A band of beauteous Naiades gathered round

Enraptured by the music of his lyre,

But when they saw his fatal overthrow,

And on the waves his breathless body float,

They ceased their sport, and in their snowy arms

Conveyed him to their marble-paven hall

Beneath the lake; where free from further harms

They gently laid him on a mossy bed,

and with aquatic flowers raised high his languid head.

　

En na sy verdrinking neem die waternimfe hom na hulle onderwater-ryk en verrys hy in ’n nuwe vorm om steeds die mens met sy musiek te verryk

　

　

No less young Linlaeus joy’d to find his fate thus chang’d

Awhile in wonder lost around he gazed;

The fretted crystal roof he viewed amazed,

And o’er each sparkling gem his eyballs ranged.

But when his head he reared,

and saw of lovely nymphs, so fair a herd,

Transported he arose, and snatched his lyre,

which from his grasp no wind nor waves had torn;

Inflamed with all his radiant father’s fire,

And on the wings of fancy, tow’ring borne,

He raised such heavenly sounds as ne’er before …

 

In 1826 skryf die Engelse tenoor Michael Kelly wat oorpronklik die rol van Don Basilio in Die Huwelik van Figaro gesing het die volgende oor ’n latere ontmoeting met Mozart:

He (Mozart) conversed with me a good time about Thomas Linley, the first Mrs. Sheridan’s brother with whom he was intimate in Florence, and spoke of him with great affection. He said that Linley was a true genius; and he felt that, had he lived he would have been one of the greatesty ornaments of the musical world.

In 1791 het Mozart gesterf en in ’n arm-mansgraf begrawe. Waar, presies, weet niemand meer nie.

In 1909 is die kerker by Edenham, waar Linley begrawe is, oopgemaak en van die oorskot van Thomas Linley, die wonderseun van Bath was daar geen teken nie.

Toe ek in 1990 my novelle TRAZOM oor die Mozart/Linley-vriendskap geskryf het, het ek ’n plaket laat maak vir hierdie byna vergete komponis wat eenkeer saam met Mozart musiek gemaak het en vir vyf dae vriendskap kon ervaar.

 

 

Vaak denk ik dat er inderdaad hondenmensen en kattenmensen zijn, hoewel ik een tante had met twee eeuwenoude keffertjes, genaamd Brillemans en Pepys, en een slimme kat, die de kraan in de keuken kon openen als ze wilde drinken. Sluiten nu weer niet. Katten hebben geen besef van waterverspilling, waarin ze zich trouwens niet onderscheiden van talloze mensen.
Ik ben een kattenmens. Ik zeg altijd dat ik niet van honden hou. Wat niet waar is, ik hou niet van de bazen van honden, die hun huisdier niet fatsoenlijk opvoeden. Ik ken een Duitse staander die luistert naar de naam Floor en van Floor houd ik. Van Floor houdt iedereen. Floor is een stadshond, wiens aangeboren intelligentie is gebruikt om haar streng op te voeden. Floor blaft niet voor niets, ruikt niet aan me of ik een loopse teef ben, gaat liggen als haar dat gezegd wordt, bijt alleen stadsduiven, wat ik zeer kan waarderen, en blijft vlak achter je lopen als jij die dag de baas bent. Brillemans en Pepys waren eenhapshondjes van stand, maar daar hield het wel mee op. Floor is een koningin. Ze is volwassen. De meeste honden hebben daarentegen een lage absolute leeftijd en zullen nooit volwassen worden.
Ik ben een kattenmens, want een kat heeft juist een hoge absolute leeftijd, was maar een paar maanden een puber en is verder gewoon wild gebleven. Er is weinig dat ik zo mooi vind als mijn kat, die met de soepelsexy slingering van een minitijger over haar vaste paadje door het gras naar me toe loopt en dan net buiten het bereik van mijn aaigrage handen op een verhoging gaat liggen, met licht zwiepende staart.
Billy Collins is echter een hondenmens, als ik op zijn gedichten mag afgaan. Ik vind die gedichten prachtig, ook al ben ik een kattenmens. Of misschien juist wel omdat ik een kattenmens ben. Want kattenmensen houden vaker van poëzie, en hondenmensen vaker van proza. Daarom heet poëzie natuurlijk ook zo - al schamen mijn Afrikaanse vrienden zich een beetje voor de erotische ondertoon van dat woord. Ooit raakte ik nog in een onaangenaam misverstand verzeild omdat ik over mijn poes sprak, wat de dame in kwestie niet kon waarderen. Ze dacht misschien dat ik transsexueel was.
Als u dit allemaal onzin vindt, lees dan de vier vertalingen van gedichten van Collins over de/zijn hond. Het zou me verbazen als niet zowel hondenmensen als kattenmensen er van zullen genieten. Alleen met de allerlaatste regel van ‘De Geest’ ben ik het niet eens. Het is andersom.

Aan een vreemdeling geboren in een ver land over honderden jaren

I write poems for a stranger who will be born in some distant country hundreds of years from now - Mary Oliver

Niemand hier houdt van een natte hond.
Niemand wil iets met een hond te maken hebben,
nat van het rennen in de regen
of het terugbrengen van een stok uit een meer.
Kijk hoe ze deze avond ronddwaalt in het drukke café,
van de een naar ander lopend
hopend op een klopje op haar kop, een krabbel achter haar oren,
iets dat met een hand gegeven zou kunnen worden
zonder ook maar een rimpeltje in de conversatie.

Maar iedereen duwt haar weg,
sommigen met een knie, anderen met de zool van een laars.
Zelfs de kinderen, die niet weten dat ze nat is
tot ze haar willen aaien,
duwen haar weg
en vegen hun handen af aan hun kleren.
En als ze op mij afkomt,
toon ik haar mijn handpalm, en ze keert zich af.

O vreemdeling van de toekomst!
O onvatbaar wezen!
wat ook de vorm is van je huis,
hoe je ook scoot van hot naar her,
hoe vreemd en kleurloos je kleren ook zullen zijn,
ik wed dat niemand van een natte hond zal houden.
Ik wed dat iedereen in jouw café,
zelfs de kinderen, haar zullen wegduwen.
(uit Picnic, Lightning, 1998)

Dharma

De manier waarop de hond elke ochtend
de voordeur uit drentelt
zonder hoed of paraplu,
zonder geld of sleutels van haar hondenhok
vult telkens weer de schotel van mijn hart
met melkwitte bewondering.

Wie geeft een mooier voorbeeld
van een onbekommerd leven -
Thoreau in zijn hut zonder gordijnen
met één enkel bord en één enkele lepel?
Gandhi met zijn staf en zijn heilige luier?

Daar gaat ze de stoffelijke wereld in
met niets dan haar bruine jas
en haar bescheiden blauwe halsband,
haar natte neus achterna,
de tweelingpoorten van haar kalme adem
alleen gevolgd door de pluim van haar staart.

Als ze nu maar niet elke morgen
de kat opzijschoof
om al zijn brokken op te eten
wat zou ze dan een model van zelfredzaamheid zijn,
wat een toonbeeld van aardse onbevangenheid.
Als ze maar niet zo gretig
achter haar oren gekrabd wilde worden,
niet zo acrobatisch was bij haar verwelkoming,
als ik haar god nu maar niet was.
(uit New Poems, in Sailing Along Around the room, 2001)

Verzorgen en voeden

Omdat ik morgen
420 word in hondenjaren,
heb ik besloten om mijzelf
uit te laten op het pad rond het meer,

en als ik naar huis terugkeer,
zal ik tegen mijn borst springen
en mijn neus, oren en oogleden likken
terwijl ik mezelf telkens maan om te gaan liggen.

Dan zal ik mijn drinkbak
vullen met koud kraanwater
en mijzelf uit de pot een koekje geven
dat ik gretig tussen mijn tanden zal houden.

En dan zal ik driemaal ronddraaien,
gaan liggen op de houten vloer aan mijn voeten
en mijn ogen sluiten
terwijl ik de ganse ochtend en middag tik,

regelmatig controlerend
dat ik er nog ben,
met een hand omlaag reikend
om mijn behaarde, geachte, eerbiedwaardige hoofd te strelen.
(uit The Trouble with Poetry, 2005)

De Geest

Ik ben de hond die je liet inslapen,
zoals jij de naald der vergetelheid noemt,
teruggekeerd om je dit simpele feit te vertellen:
Ik heb je nooit gemogen - nog niet een klein beetje.

Toen ik je gezicht likte
dacht ik er over om je neus af te bijten.
Toen ik toekeek hoe je jezelf afdroogde,
wilde ik je in een snelle hap ontmannen.

Ik nam aanstoot aan je bewegingen,
je gebrek aan dierlijke gratie,
aan hoe je in een stoel zat te eten,
een servet op je schoot, mes in je hand.

Ik zou zijn weggelopen,
maar ik was te slap, een kunstje dat je me flikte
toen ik leerde om te zitten en te liggen,
en - zwaarste aller beledigingen - handen te schudden zonder handen.

Ik geef toe dat het zien van de riem
me placht op te winden
maar alleen omdat ik op het punt stond
dingen te ruiken die jij nooit hebt aangeraakt.

Je wilt dit niet geloven,
maar ik heb geen reden om te liegen.
Ik haatte de auto, het rubberen speelgoed,
je vrienden en, vooral, je familieleden.

Het rinkelen van mijn naamplaatje dreef me tot waanzin.
Je krabde me altijd op de verkeerde plek.
Het enige dat ik van je wilde was
eten en vers water in mijn metalen bakken.

Als je sliep, keek ik hoe je ademde
terwijl de maan omhoog klom.
Het kostte me al mijn kracht
om niet in huilen uit te barsten.

Nu ben ik vrij van de halsband,
de gele regenjas, de sweater met monogram,
de absurditeit van je grasveld,
want meer hoef je van deze plek niet te weten

behalve wat je diep van binnen al wist,
wat zich tot je blijdschap niet eerder openbaarde -
dat iedereen hier kan lezen en schrijven,
de honden poëzie, de katten en alle anderen proza.
(uit The Trouble with Poetry, 2005)

DE SIRENE

 

In deze rubriek, eerder in De Standaard der Letteren verschenen, bespreekt Luuk Gruwez elke maand de dichtbundel die het meest zijn aandacht heeft getrokken.

 

TUSSEN PASPOP EN MENS

 

Op die paar morzels grond die Vlaanderen en Nederland rijk zijn, kennen nagenoeg alle pennenvoerders elkaar. En iedereen, dus ook ik, kent Chrétien Breukers (1965). Op het internet is hij omnipresent als ‘DeContrabas Assistent’. In de klassieke pers wordt hij daarentegen niet zo vaak besproken en is hij niet bij iedereen geliefd. Waarom toch? Zo goed ken ik hem nu ook weer niet. Wekt zijn persoon ondanks zijn hang naar amicaliteit allergische reacties op? Roept de Weideblik, zijn uitgever, onterechte reminiscenties op aan de smartelijke stencilmachine van destijds en dus aan amateurisme?

Van de weeromstuit vind ik dat het met die rare reputatie van de heer Breukers maar eens afgelopen moet zijn. Ik wik mijn woorden: ‘Het is niet anders’ is een overtuigende bundel geworden. Ik zie ook wel in hoe je er vanuit het idioom van bepaalde literaire cenakels bezwaren tegen kunt opperen. Deze dichter kan er niet bepaald van worden verdacht dat hij innovatief is.  In tegenstelling tot veel van zijn generatiegenoten schrijft hij alsof er nooit anders is geschreven. Zijn gedichten klinken bij eerste lezing soms simpel. Maar als zij dit al zijn, dan op een ontwapenende manier. Zij trekken zich van de hele vernieuwingsrimram, dat gedemodeerde relict van de romantiek, niets aan en hebben bepaald lak aan de dwangmatigheid daarvan. In zekere zin sluiten zij daardoor beter aan bij wat het gros van de jongste generatie dichters schrijft. Ik bedoel: zonder veel poëticale dwingelandij en zeker zonder veel academitis.

Er staan in ‘Het is niet anders’ volgens mij minstens twee gedichten die het label ‘klassiek’ verdienen: een ogenschijnlijk ongecompliceerd vers als ‘Judith’ en ‘Hemorroïden’, een gedicht dat bijna een poëticaal statement is. In zijn bundel laat Breukers iets ordinairs als aambeien ongegeneerd naast het mythische plaatsnemen. Hij koppelt subtiliteit aan futiliteit. Beide gedichten staan in een sterke cyclus, die niet voor niets ‘In opdracht’ heet. De gelegenheid overstijgen: daartoe dient goede gelegenheidspoëzie. Voor zijn imagebuilding bedient Breukers zich hier graag van historische of bijbelse figuren als Goethe, Kaïn en Abel, Elvis zelfs, of – nogmaals – Judith. Hij gaat niet om met klootjesvolk, zoekt zijn plaats in de geschiedenis. Maar hij doet dit tongue in cheek, haast dandyesk.

‘Rommelbrokken’, de eerste cyclus, heeft het meteen over de relatie tussen taal en lichaam. De dichter doet ze samenvallen. In het openingsgedicht laat hij – om een zwaar liturgisch woord te gebruiken – een ‘transsubstantiatieproces’ plaatsvinden. Dit betekent dat hij, net als in de consecratie, de taal waarvan hij zich bedient, transformeert tot een lichaam en wel dat van hemzelf. Hij legt het, naar ik aanneem ook weer met de nodige ironie, de woorden van Jezus in de mond: ‘dit is/ mijn lichaam.’ Breukers heeft veel op met religieuze rituelen, maar vertrouwen in de onvergankelijkheid van wat in taal is neergeschreven, heeft hij niet: letters blijven niet langer dan ‘nog even leesbaar’.

De lezer komt algauw in aanraking met het fatalisme waarvan de hele bundel doortrokken is. En de dichter weet uiteraard dat de nederlaag voor ieder mens onvermijdelijk is. Het is perfect mogelijk in zijn poëzie een poging tot berusting na een mislukte hemelbestorming te zien. Hij deconstrueert het lijf en vervolgens reconstrueert hij het. In een gedicht over een soort lijkschouwing wordt ten overvloede bewezen dat dood vlees nooit gereanimeerd kan worden, hoe hardnekkig men daar ook naar streeft: ‘van dat alles baatte niets.’ En de schijnbare reconstructie van de gedissecteerde lichaamsdelen levert alleen een paspop op: ‘Mijn lijf is niet van mij./ Mijn lijf is niet van iemand anders.’

‘Een kleine western’, de tweede cyclus, is een filmisch verhaal, in zes taferelen verteld en gelardeerd met elementen uit – precies! – de western. Breukers heeft veel talent voor sfeer en weet met een eenvoudig arsenaal een mythische setting te creëren. Daarin figureren een dominee, diens overspelige eega en haar minnaar. Op de achtergrond speelt de dood voyeur: in het kappersmes, bijvoorbeeld, en in de scherven op de grond. Er hangt over alles een groot ennui. Het fatum regeert. Het decor ademt vergane glorie en krijgt tegelijk iets tijdeloos. ‘Er is niets meer te doen,’ heet het.

Alle gedichten draaien hier om de centrale vraag: hoe, waar, wanneer grijpt het duel tussen de dominee en de minnaar van zijn vrouw plaats? De passie die in deze verzen gloeit, wordt nog aangewakkerd door alomtegenwoordige verveling. Achter een fraaie façade heersen decadentie, wuftheid en holheid. Omringd door satijn, brokaat en zijde, snakt de domineesvrouw naar een dierlijker, een ‘rauwer’ bestaan. Tegenover de geurloze luxe staan animalere aroma’s die zij met haar minnaar associeert: ‘zweet, katoen en leer.’ Wat zijn bezieling kwijt is geraakt, botst tegen de verlangens van een enkeling, in casu deze overspelige die haar afgestofte en gestolde wereld nieuw leven wil inblazen.

Misschien is dit wel de belangrijkste spanning in ‘Het is niet anders’: die tussen het levenloze of het schijnbaar levende enerzijds en het werkelijk levende anderzijds, tussen de paspop en de mens van vlees en bloed. Wie uiteindelijk zegeviert in dat duel tussen de dominee en zijn liefdesrivaal, is niet van belang. Elk vluchtig bestaan moet het steeds weer afleggen tegen de de eeuwige dood. Een cliché als een huis natuurlijk.

Over tijd gaat het overigens eveneens in de hierop volgende cycli: ‘Het is ook te wijten aan de tijd./ Die strijkt maar even langs ons lijf en/ zie: we worden oud. We zijn het al.’ Er dienen rekeningen vereffend, maar over de liefde heet het dat het saldo, soms maanden batig, meestal onderhevig is aan een debetrente. Breukers schrijft over geliefden die, ook wanneer zij samengevoegd zijn, incompleet blijven. De hogervermelde Judith kan nooit helemaal van de ‘ik’ in het gedicht zijn, allicht mede doordat haar machtige en superieure schoonheid hem bijna met sprakeloosheid slaat, haar ontoegankelijk maakt en derhalve een beetje van iedereen. Maar hij berust erin dat hij maar een van de vele aanbidders is en dat de andere mannen (klanten?), rokend op de bedrand, meekijken met ‘grote ogen van gedoofd verlangen’: ‘Daar ben ik ook tevreden mee.’ In het beste geval verzoent de dichter zich met zijn onvolkomenheid. Maar daarnaast koestert hij apologetische gevoelens voor Kaïn, die de liefde moet derven van een God die al zijn affectie in dat verwende rotjong van een Abel heeft geïnvesteerd. En in het gedicht ‘Impasse’, dat aan Nijfhoff refereert, stelt hij met lede ogen vast dat de ‘ik’ er niet in slaagt zijn geliefde te ‘pakken’. De dichter struikelt als het ware over zijn vrijersvoeten. Er heerst aan het eind alleen maar communicatief onvermogen: ‘We waren al gestold.’ Opnieuw brengt een mens het niet verder dan een paspop. Daarin te berusten kan zalig zijn. Meer is niet mogelijk.

 

_________________

CHRÉTIEN BREUKERS

Het is niet anders

Met tekeningen van Hans Lemmen

Uitgeverij de Weideblik, 44 blz., 17,50 euro

 

HET LIEGEND KONIJN

 

Het Liegend Konijn jubileert: het is aan zijn vijftiende nummer toe. Ook hieruit blijkt weer het brede spectrum waarvoor Jozef Deleu, zijn redacteur, al van bij de geboorte van zijn tijdschrift opteert. Hij wil een panorama van het hedendaagse poëzielandschap laten zien. Met zijn bekende volharding geeft hij daardoor mede vorm aan wat er op poëziegebied de laatste zeven jaar geschreven wordt.

De tijd van die ene zaligmakende stroming is voorbij. Dus biedt het blad waardevol werk van onderling sterk verschillende dichters als Ad Zuiderent en Paul Bogaert, Paul Demets en Lucas Hirsch, Joris van Casteren en Eric Spinoy. Er staan opvallende debuten in van Vicky Francken (21) en van Y. M. Dangre (23) naast sprankelende en soms hilarische ouderdomslyriek van de onverwoestbare wonderknaap die Leo Vroman (95) heet:

 

    Als ik mij af zie lopen

en waarachtig mijn einde merk

   en mijn lever voelt al koud

 

   wil ik alleen maar hopen

dat mijn stervende achterwerk

  zich fatsoenlijk houdt.

 

In zijn inleiding vestigt Deleu niet voor niets de aandacht op diversiteit. Zich beroepend op De kunst van het dichten, een essaybundel samengesteld door Henk van der Waal en Erik Lindner, legt hij uit hoe die gelieerd is aan het begrip ‘tijdperk’ dat door elke generatie weer anders gepercipieerd wordt.

Nog opvallend in deze aflevering van het tijdschrift zijn verder onder meer de ziekenhuispoëzie van Fleur Bourgonje, een pakkend moedervers van Anne Büdgen en de vadergedichten van Hans Mirck. Maar voor het meest beklijvende in dit nummer tekent allicht Esther Naomi Perquin:

 

Dat ik droomde dat ik wakker werd in een lichaam dat niemand

          had verteld, de buik een

bolwerk van verzet, niet in te snoeren vel, de borsten monsterlijk

         gezwollen. Iets met

hormonen dat ik niet meer weet, het viel niet in te tomen zo

         weelderig rond

 

en hoe iemand zei: zo mooi hoe jullie dat allemaal dragen, die

         hele ravage van echte natuur (…).’

 

____________________

Het Liegend Konijn, 1, april 2010, Van Halewyck, Leuven & Meulenhoff, Amsterdam, 232 blz., 20 euro.

 

(Luuk Gruwez)

 

GRUWEZ BLOEMLEEST ZICHZELF:

 

 

 

‘Garderobe. Een keuze uit al zijn gedichten’,

 320 blz., De Arbeiderspers, 24,90 euro.

 

 

 

 

 

 

In de eerste aflevering over de Ankerpunten besprak ik vier van de misverstanden over de poëzie die Robert Anker signaleert. De drie moeilijkste heb ik voor het laatst bewaard. Ze zijn moeilijk, omdat ze zo overtuigend zijn, terwijl ik er toch vragen bij heb. Dat ga ik nu proberen uit te leggen. Daarbij weet ik dat alleen de lijst Ankerpunten zelf al prikkelend genoeg is voor iedereen die serieus met (ge)dichten bezig is. Toch wil ik er aan toevoegen wat ik er van denk.

Misverstand 5: Gedichten hebben niet noodzakelijk een bedoeling

RA: Ook al is het begrijpen van een gedicht niet altijd eenvoudig, het heeft altijd een bedoeling.

CC: Ja, ja, dit is waar, denk ik allereerst. Maar is het een misverstand? Ik begin maar eens met mijn kleine verzameling eigen werk te bekijken, alles wat voorlopig nog niet is afgekeurd. Ik leg de gedichten allemaal weer onder het vergrootglas en vraag me af of ze een bedoeling hadden of niet. Dan ontdek ik, dat ‘bedoeling’ een zeer breed begrip is. Het begint al met de beslissing om een gedicht te schrijven. Waarom doe ik dat? Moeilijke vraag! In mijn verzameling (inmiddels heb ik er nog drie met harde hand uit verwijderd, zelfs al hadden ze een bedoeling, kwam er veel wit in voor, en begreep ik niet alles wat er stond) zie ik dat ik soms gewoon zin had, soms een opdracht kreeg (oei, oei, mag dat wel, zie volgend misverstand), soms kwaad was of spottend wilde reageren, soms vooral op klank uit was, soms wilde oefenen met strenge vormen. Bedoeling betekent echter ook: wat wil ik in het gedicht uitdrukken. En ja, ik wil met iedere regel en zelfs ieder woord iets uitdrukken, in die zin is een gedicht bedoelingszwanger.
Ik ben het dus met Anker eens, maar geldt dit niet altijd voor iedere kunsthandeling? Een schilderij, beeldhouwwerk, gedicht, verhaal, installatie, fotoreeks, foto, of welke uiting dan ook, werkt pas als er een bedoeling aan ten grondslag ligt. Anders is het maar wat geknoei, dat dan ook snel door de mand zal vallen. In elk geval de bedoeling om iets te maken dat nieuw is, orgineel, iets uitdrukt, of iets raakt bij de beschouwer. Anker heeft het misschien over het grote misverstand onder mensen, die Karel Appels beroemde uitspraak ‘ ik rotzooi maar wat an’ hebben opgevat als een brevet van onvermogen. “Zie je wel, die kunstenaars doen maar wat, ze hebben geen bedoeling. Dat blijkt immers wel, want wat ik zie, hoor, lees, begrijp ik niet, het doet me niets, het is daadwerkelijk rotzooi”. Ondertussen was ook alles dat Appel maakte bedoelingszwanger. Ik moet Robert Anker echt gelijkgeven. Wat hij zegt bedoelt hij, denk ik, niet allereerst voor de serieuze schrijver (professioneel of bevlogen amateur) maar voor wie niet wil begrijpen wat (dicht)kunst is. Kunst heeft een bedoeling, beginnend bij een drang om iets te zeggen, zonder dat al helder is wat er gezegd zal gaan worden. Wat er uiteindelijk gezegd wordt, zal uitkomst zijn van hard werken en het wordt gezegd opdat iemand luistert, niet om volledig te begrijpen, maar wel om geraakt te worden. Het doet er in wezen niet zoveel toe hoe. Tussen de ogen, in de maag, in het hart, of waar in de anatomie der gevoelszetels dan ook. Wie schrijft er om niet gehoord te worden, niet te raken? Wie het ook is, uiteindelijk zal niemand meer naar hem of haar luisteren.

Misverstand 6: Een gedicht is een poging tot verwoording van een reeds aanwezig gevoel of idee.

RA: Het ontwikkelingsproces van een gedicht produceert een idee of gevoel. De dichter moet dus ontvankelijk zijn terwijl hij bezig is. Het schrijven van een gedicht is een annunciatie, er wordt iets opgeroepen, er ontstaat een gevoel van benadering, van ritme. De vraag naar uitleg is dan ook onzin, de dichter begrijpt het gedicht ook maar half.

CC: Volgens mij zijn er vele manieren om aan een gedicht te beginnen. Laten we ze tot twee beperken. De ene begint met een idee, of een gevoel, dat je wilt beschrijven. Je kunt er een schilderij van maken, gaan fotograferen, een verhaal schrijven, aan het kleien gaan, een gedicht schrijven, enzovoort. Tijdens het schrijfproces moet je ontvankelijk zijn voor ideeën, het gedicht kan nog alle kanten op, als je rijmwoorden kiest kunnen die je in onverwachte richtingen sturen, maar ook streng afbakenen wat er in je gedicht kan gebeuren. Ik probeerde laatst te beschrijven hoe het was om jong te zijn, dat was trouwens een opdracht, en al snel waren er een paar gevoelens die ik wilde verwerken in het gedicht (het werden vijf gedichten, voorlopig). Ze hadden te maken met geheimen van de ouders, weemoed, oerherinneringen, geuren, Fernweh, ontluikende sexualiteit. De gedichten die uiteindelijk ontstonden voldoen verder aan de Ankerpunten. Ik probeerde open te staan, iets op te roepen, iets te benaderen. Het ritme ontstond haast vanzelf, maar daarna moest ik er nog lang aan vijlen en hameren. Eerst dacht ik dat de cyclus af was, maar ik ben nog steeds bezig met oproepen, benaderen van het moeilijk benaderbare, structuur, ritme.

De andere manier begint met de zin (of de drang) om te schrijven, je stelt je open, het is zover, je leest wat andere gedichten, je kijkt om je heen, je begint en als je geluk hebt is er na lang ploeteren iets ontstaan dat voorlopig af is. Ik vind dat de stelling op z’n minst te streng is, dat is eigenlijk mijn ongenoegen. Een poging om een reeds aanwezig idee of gevoel in een gedicht onder te brengen kan een heel goed gedicht opleveren. Maar of je begint met een idee of alleen met de drang om te schrijven, het schrijfproces zal moeten voldoen aan de overige Ankerpunten: ontvankelijkheid, annunciatie, een gevoel van benadering (nooit van te voren weten wanneer het af is en hoe het er dan uit zal zien.)

Nu nog de vraag naar uitleg. Dat punt kwam al eerder ter sprake. De vraag naar uitleg is naar mijn stellige overtuiging geen onzin, want het kan de lezer nader tot de dichter brengen, het kan licht op het gedicht werpen waardoor het gaat glanzen, je kunt er als lezende dichter veel van leren. Je moet het echter niet aan de dichter vragen, maar als lezer zelf het werk doen. Alleen dan kan je je het gedicht eigen maken. Wil je dat niet, doe het dan niet. Hier stem ik volledig in met Anker: zeur dan niet en ga buiten spelen (mijn woorden). Of zoals Johannes Brahms knorrig geantwoord schijnt te hebben op de kritiek dat zijn latere pianowerken moeilijk waren: “Ik schrijf voor volwassenen”.

Misverstand 7: Een gedicht verwoordt op een moeilijke manier iets dat ook anders, simpeler gezegd kan worden.

RA: Lees maar, er staat niet wat er staat. Een gedicht brengt zichzelf tot stand en opent iets dat zich slechts door lezen openbaart.

CC: Amen! Een gedicht is bij uitstek het op een andere manier zeggen dan wat al gezegd was. Maar niet noodzakelijk op een moeilijke manier. De lezer moet moeite doen, het kan niet vaak genoeg gezegd worden. Maar de dichter is er niet op uit iets moeilijk op te schrijven dat ook simpeler gezegd kan worden. Wel is hij op zoek naar een andere manier van zeggen. Dat betekent op een andere manier kijken, op een andere manier denken en op een andere manier in woorden uitdrukken. Ik ben geneigd er aan toe te voegen dat een gedicht niet is geschreven voor de dichter zelf, maar om gelezen te worden. Het openbaart zich in die zin inderdaad door lezing. Nou ja, goed, ik beken, ik hou wel van enigszins toegankelijke poëzie. Ik ben behoorlijk lui. Ik kan ook alleen maar toegankelijke poëzie schrijven. Ik wil zelf begrijpen wat ik heb geschreven. Dat wil niet zeggen dat ik mezelf niet verras en het is waar dat er soms iets ontstaat dat ik pas achteraf kan duiden.
En zo komen we bij de kern van de zaak. Althans bij de kern van wat ik zelf vind en waar Robert Anker me heengeleid heeft. Hij heeft me gedwongen om na te denken, dat is het fantastische van zijn essay. Ik werd daar eerst wel nogal bang van, en narrig, zoals geschreven. Maar dichtertje zit nu op mijn schouder en heeft plechtig beloofd dat hij meer zijn best zal doen. Ik ben wel een klein dichtertje hoor, piepte hij. Dus ik kan maar een klein beetje mijn best doen. Hou je mond, heb ik gezegd. We komen tot de kern en zwam er nu niet doorheen. (Geluid van plechtig schrapen van een keel.)

Alles mag, niets moet. Alles moet mogen. Maar ook: kunst (dichten) moet. Dat zijn de hoofdregels van de kunst. Ik bedoel, je mag alles proberen. Maar wie er niet alles voor opzij wil zetten en zich er met huid en haar aan wil overgeven, die kan er beter niet aan beginnen. Want dan wordt het niets, of in elk geval is de kans daarop klein. Deze hoofdregel spiegelt zich in de lezer. Die moet zich ook met huid en haar overleveren, als hij wil ontdekken wat er te ontdekken valt. Niet dat modernverwende consumentengedrag van: ik wil NU bevredigd worden. Dat mag ook, alles mag, maar daar is al genoeg van.
Nu dacht ik dat ik er was, maar ik mis nog iets. Dat is talent. De professionele dichter heeft iets te zeggen en kan dat op een originele manier zeggen. Hij heeft inzicht. Ook in die zin is dichten, kunst beoefenen, niet gemakkelijk. Ik vind het zelf in elk geval ontmoedigend moeilijk.
Het voorgaande kan ik samenvatten in een beroemde dichtregel van een van de fijnste, meest getalenteerde en meest geliefde dichters van deze tijd: Leo Vroman. Hij schreef: “scheppen, riep hij, gaat van AU!” En ik echo: “Lezen, roep ik, gaat van AU!”

En nu ik het tot slot toch over Vroman heb, laatst las ik in zijn laatste bundel ‘Soms is alles eeuwig’ (Querido, 2009) het toepasselijke:

ZOMAAR

Waarom moet iets altijd
ergens over gaan?
Ik wil ook niets weten
van een draad in mijn bestaan.

Die heb ik net zo graag kwijt
als een haar in mijn eten.
De kwestie is:
de woorden hebben allemaal
een soort van betekenis.

Wie zou kunnen praten
zonder enige taal
praat een sonate.

Dichtertje kijkt mij nu droevig aan. Dat zal ik nooit kunnen, zucht hij. Nee, zeg ik, maar je hebt toch wel opgelet? Dichten is niet eenvoudig. En nu aan het werk. Begin eerst maar scherper te observeren. Het gaat om het onzichtbare achter het zichtbare, zei Marianne Moore.

 

 

 

 Ek hoop my gedig oor `n argitek wat omgegee het vir die ekologie en ruimte gelaat het vir die natuur, laat ons stilstaan en dink. Ek het verby `n plakkerskamp in Boksburg gery en die vindingrykheid van die bewoners was wonderlik!  

 

  

 

 Friedensreich Hundertwasser Vryheid:

 (Friedrich Stowasser, 1928 - argitek en skilder, gebore in Wene. Hy verwerf bekendheid as argitektoniese geneser en beskermheer van die ekologie en herdoop homself Friedensreich Hundertwasser.)

 

 

Verbeel: voorgeelose Vredeskoninkryk Honderdwater vryheid

waar inwoners uit skimmelvlek en metaalstof

blyplek knoeibou uit oorskiet, Koo-blikke en koeldrankbottels.

Kegeltorings en groen lappies-sinkplaat word dakke waarop kakiebos

en mos onbelemmerd vervuil sodat die inwoner, sonskyn-oggende,

halflyf uitleun by `n uitkykvenster en kriebelkris

patrone of helder stippels krabbel 

omdat hy sonder voorgee is.

 

Versin: `n voortuin met sonneblom en hoër-as-dakhoog bome

wat mure waarteen bouers en bokke urineer weg du:

leemklei in aardskleure wat asemhaal en bloei,

klein vensters waardeur `n mens skreefoog sien

en binne:

golwende ongelyk teëls en vloerbarste gevul met pienk Polyfilla.

 

Gee die binneversierder keramiekteëls in Krismiskleure

om die eerste en laaste lig te kaats.

Oorweeg: teen een blouselblou binnemuur

drie eende in vlug,

onderstebo.

 

Ek herinner my so:

oom Isak se dorpskafee se agterplaas-levvie

met die pers mure waarteen grondklam jaar na jaar ál perser klim.

tant Siena se bal-en-klou plaasbadkamer

waar blosende reiers eenbeen gestensil staan. 

Die toiletrol is `n Kewpiepop met `n haaits hoepelrokkie aan.

 

Langs die katjiepiering op Rooikop

is `n tuinstoel-huis met `n

fraaiing bedsprei op.

 

Karlien van der Merwe.

Zo nu en dan vlechten de geschiedenis van de muziek en van de poëzie zich tijdelijk ineen doordat een componist en een dichter elkaar vinden, of op afstand inspireren. Tot het mooiste dat Robert Schumann schreef, behoren de liederen op teksten van Heinrich Heine, in ‘Dichterliebe’ bijvoorbeeld. Aan de combinatie van het genie van de gebroeders Gershwin danken we onvergankelijke standards. En aan de regen van vonken die oversloeg tussen Benjamin Britten en William Auden danken we onder andere de briljante Cabaret Songs. Op een van mijn meest geliefde cd’s zingt Jill Gomez de Funeral blues - beroemd geworden door de film Four Weddings and a Funeral - maar ook het gitzwarte Johnny en de steeds doller voortrazende Calypso. Het mooiste vind ik echter ‘O tell me the truth about love’. De verbeeldingskracht van Auden is daarin op volle toeren geraakt. De vergelijkingen worden steeds origineler naarmate het lied vordert en heb je eenmaal de muziek gehoord, dan blijft dit lied je bij. Jill Gomez maakt er het theaterlied van dat het is, ze smeekt steeds wanhopiger om een antwoord op haar vraag. (Unicorn-Kanchana Records, DKP(CD)9138.)

Op een dag hadden we een lied nodig bij een bruiloft en dat was aanleiding om een vertaling te proberen. Ik kende dit lied heel goed, omdat ik mijn dochter mocht begeleiden bij haar eindexamen conservatorium. Het was me alleen daarom al dierbaar geworden. Een vertaling zou me nog dichter bij de kern van dat briljante gedicht brengen. Het resultaat valt hierna te lezen. Voor de gelegenheid speelt de zoektocht naar de betekenis van liefde zich af in de stad waar ik werk: Groningen. Pas later ontdekte ik dat Willem Wilmink het lied ook vertaalde. Het zou interessant zijn om beide vertalingen naast elkaar te plaatsen, maar ik wil er geen wedstrijd van maken.
Voor de Afrikaanse lezers eerst een korte toelichting en wat topografische uitleg. Ik heb daarvoor advies ingewonnen bij Afrikaanssprekendes. Een lemma in van Dale is een woord met woordverklaring in het bekendste woordenboek van de Nederlandse taal. Zoek onder ‘ liefde’ en je vindt in van Dale de omschrijving. Auden is leuker om te lezen. Een elzenprop is de vrucht van de els (een boom die veel in moerassen in de Lage Landen voorkomt). Vaak betekent in het Nederlands dikwels. Schrijden is lopen als een koningin. Birkenstocks zijn foeilelijke gezondheidssandalen, die in 2009 waanzinnig in de mode waren in Europa. Gakken is een onomatopee voor het geluid van ganzen. Iedereen die wel eens een hoen (kip) heeft gehoord, zal begrijpen wat tòòòòk betekent. Een sprei is een sierkomber op ‘n bed. Dikwijls wit en gehaakt. Sommige vrouwen dragen een sprei om hun schouders. Reet is ‘n plat woord voor achterwerk. In je blote reet lopen betekent kaal loop. Het Nieuwscafé is een populair café voor de jeugd, in het centrum van Groningen. De Wolthoorn is een van de favoriete cafés van Driek van Wissen, Jean Pierre Rawie en een gemengd publiek van kunstenaars en universiteitsmedewerkers. Noordpolderzijl is een geliefde plek met een café onder de reusachtige dijk van de Waddenzee, bij een klein vissershaventje. Op die plek zijn alle eigenschappen van Groningen bijeengebracht: leegte, zwarte klei, hoge dijk, slijk, waterwerken, een haven met gestrande schepen, het silhouet van de Waddeneilanden, het geschreeuw van meeuwen, alcoholverkoop en stormwind om mee te worstelen.

O vertel me, wat is liefde? (in Groningen)

Vrij naar W.H.Auden: ‘O Tell me the truth about love’

Ze zeggen dat ze vreugde geeft
En dat in alle talen
Ze horen haar in vogelzang,
Vooral van nachtegalen
Haar sterren ziet men overal
uit vrouwenogen stralen
Een bibliotheek is aan haar gewijd
En een lemma in Van Dale

Vind ik haar in een bosje berken,
Of in een elzenprop?
Hoor ik haar in gezang uit de kerken
Of verschuilt ze zich juist in de pop?
Smaakt ze zoet als een lik uit de strooppot
Of bitter als cichorei?
O vertel me, wat is liefde?
Alsjeblieft, vertel het mij.

Ze wordt vaak toegeschreven
Aan morgen- en avondrood
De Grieken hadden een godin
Die aan de zee ontsproot.
Wij hebben er salons voor
En verkiezingen van missen
En kan als ik haar lelijk vind
een make-over dat dan wissen?

Schrijdt ze altijd op hoge hakken
Of juist op Birkenstocks?
Hoor ik haar als de ganzen gakken
Of als tòòòk in het kippenhok?
Loopt ze los in strakke jurkjes
of stijf gehuld in een sprei?
O vertel me, wat is liefde?
Alsjeblieft, vertel het mij.

Ik keek in de bar van het Nieuwscafé
In de Wolthoorn zocht ik haar
Ik dacht haar te zien bij Noordpolderzijl
In de vlucht van een lepelaar
Ik weet niet wat de stadsgids zei
Hij riep het me nog na
Maar ze was niet in de scheepjes
Langs de kades van de A.

Heeft ze haar in lange krullen
Of is ze zo kaal als een neet?
Loopt ze graag in sjieke spullen
Of in haar blote reet?
Is ze een rasfeministe
Uitdagend, zelfstandig en stout?
Kent ze haar Schopenhauer
Of laat haar IQ haar ijskoud?

Als ze komt, zal ze mij overvallen
Terwijl ik mijn tanden net flos?
Hoor ik haar uit een luidspreker schallen
Als ik loop te joggen in ‘t bos?
Ligt ze naast me bij het ontwaken
Zachtjes snurkend, een hand op mijn dij?
O vertel me, wat is liefde?
Alsjeblieft, vertel het mij.

De Engelse tekst is onder andere te vinden op http://www.poemhunter.com/poem/o-tell-me-the-truth-about-love/. De bladmuziek is uitgegeven door Faber Music Ltd. 1980. Mevrouw Gomez zingt op die heerlijke cd trouwens ook liederen van Cole Porter, een componist die in zichzelf de beste tekstdichter vond.