Versindaba
~ ‘n Kollektiewe weblog vir die Afrikaanse digkuns ~

Op de dag dat ik toezegde aan dit blog mee te werken maakte ik kennis met het werk van Ronelda Kamfer. Dat was tijdens Winternachten in Den Haag. Ze las voor uit haar bundel Noudat slapende honde en haar voordracht maakte grote indruk. Omdat het – bij alle gelaagdheid - zulke boze gedichten zijn.

Daar is sekere dinge

Daar is sekere dinge

wat ’n mens kan vergewe en vergeet

dan is daar sekere dinge

wat jy altyd moet haat en onthou

ek dra swaar aan my ma

sy’s die een wat my nie gekies het nie

sy’t gesê dis fine

en as jy ’n dochter is en jou ma glo jou nie

kan die Here afkom aarde toe

en vir jou ’n kroon op jou kop sit

dit sal fokkol beteken nie

jy is die dogter

en jou ma glo jou nie

 Boosheid is, vind ik, in poëtisch opzicht erg mooi. De schrik van het moment waarop je merkt dat de ander boos is, de terugwerkende kracht waarmee alles wat je zei tot de ander boos werd in een ander daglicht komt te staan. Je merkt het aan de stemverheffing, maar vooral aan wat hij of zij zegt, en hoe degene die boos is zijn of haar zinnen maakt. Ik heb vaak geprobeerd echt verschrikkelijk boze regels te schrijven, want ik zou die schrik ook bij de lezer teweeg willen brengen. Maar tevergeefs.

Nu ben ik met enige regelmaat boos, en er zijn met enige regelmaat mensen boos op mij, maar het blijkt nog niet zo gemakkelijk die boosheid in een gedicht onder te brengen. Want op de momenten dat ik boos word, of iemand boos wordt op mij, schrijf ik geen gedichten. En op de momenten dat ik wél gedichten schrijf, ben ik niet (meer) boos. Ik weet dat die boosheid in dichtregels te reconstrueren moet zijn, maar hoe ik ook probeer, ik eindig altijd met een bedaarde, halfbakken boosheid, aangevuld met een krachtterm om het nog wat te laten lijken. Erg jammer, maar ik zal ermee moeten leren leven. De grondtoon van waaruit ik gedichten schrijf is kennelijk geen boze.

Ik weet niet of de boosheid van Ronelda Kamfer iets te maken heeft met het land Zuid-Afrika. Net zoals ik niet weet of mijn gebrek aan boosheid iets te maken heeft met het land waar ik zelf in woon. Maar de gedachte is verleidelijk. Tijdens hetzelfde uur waarin Kamfer voordroeg, zette Alfred Schaffer, die negen jaar in Kaapstad heeft gewoond, uiteen dat het schrijven van poëzie hem zwaarder valt nu hij weer in Nederland woont. De ‘noodzaak’ poëzie te schrijven was in Zuid-Afrika veel groter, vertelde hij, omdat voortdurend alles gedefinieerd dient te worden: ras, klasse, sekse, taal.

In datzelfde gesprek noemde Hagar Peeters Nederland -in vergelijking met veel andere landen, waaronder Zuid-Afrika- een braaf en keurig aangeharkt hoekje van de wereld. Hoewel iemand uit het publiek op het moment dat ze dat zei ‘Oei, oei!’ begon te roepen (ten teken dat hij het er niet mee eens was), zit er natuurlijk wel een kern van waarheid in die opmerking. Er zijn politici die ons willen doen geloven dat Nederland een land is met scherpe sociale tegenstellingen. Dat het Nederlandse volk een boos volk is. Dat valt volgens mij wel mee. Boosheid is in Nederland een miezerbuitje. Als de wind verkeerd staat wil dat buitje nog wel eens uitgroeien tot een flinke regenbui. Maar voordat men de paraplu op heeft kunnen steken is die doorgaans alweer voorbij.

 (Edwin Fagel)

Alfred Schaffer

Dit wil my voorkom asof die geskrop tussen die Vlaamse en Nederlandse letterkundes net nie wil end kry nie. So is dit verlede Saterdag bekend gemaak dat Alfred Schaffer vanjaar met die Jan Campert-prys vereer is, maar tot op hierdie oomblik het daar glo nog geen berig hieroor in die twee vernaamste Vlaamse koerante, De Standaard en De Morgen, verskyn nie.

“Bekrompenheid kenmerkt de Vlaamse kwaliteitskranten”, skryf Johan Velter op sy blog. “Zelfgenoegzaamheid. Gekooide geesten. In een tijd waarin het multiculturele de norm is, tonen de kwaliteitskranten welke ‘poortwachtersfunctie’ ze nog hebben: ze verengen de informatie tot de eigen kring.”

Heel tereg wys Velter daarop dat dié twee koerante dit uitgebasuin het toe die Vlaamse digter, Peter Verhelst, verlede jaar met dié gesogte prys bekroon is. Verdermeer is die ander pryswenners van vanjaar wel vermeld, waaronder die Nederlander Arnon Grunberg, wat  die Constantijn Huygens-prys ontvang het vir sy prosawerke. ’n Ongemaklike oorsig of blatante verswyging? Hoe dit ook al sy, dit bly ‘n jammerte wanneer poësie in die kruisvuur van struweling tot onreg kom.

Nietemin, die kostelikste gedeelte van dié inskrywing is die kommentaar wat onder aan Johan Velter se stuk geplaas is deur ene “jevski”: “”Misschien bestaat er slechts één juiste indeling van de mensen: in bosmensen en woestijnmensen. Het bos is vol vragen. Alleen de woestijn vraagt niets, geeft niets en belooft niets. De woestijnmens heeft slechts één gevoel en kent slechts één waarheid. De bosmens heeft vele gezichten. De fanaticus komt van de woestijn, de scheppende mens van het bos.”

Presies wat die verband tussen Jevski se kommentaar en Velter se aanklag van diskriminasie jeens Nederlandse digters is, is ietwat onduidelik.

Vir jou leesplesier plaas ek vanoggend Alfred Schaffer se gedig, “Politiek voor beginners”. Dié gedig vorm deel van ‘n sesdelige siklus wat hy saam met Saskia de Coster geskryf het. Dit is inderdaad ook opgeneem in die bekroonde bundel Kooi. Boonop lewer dit nogals ironiese kommentaar op die bedenklike politiekery wat soms in die media aangetref word. En die provinsialistiese aard daarvan.

***

Intussen is die beloofde vertalings van Anna Akhmatova en Wislawa Szymborska se gedigte geplaas. En Ilse van Staden het ‘n pragtige blog oor ‘n herbesoek aan haar “fluisterklip” gelewer. Lekker lees en mag hierdie dag van versoening vir jou inderdaad ‘n versoende dag wees …

Mooi bly.

LE

Politiek voor beginners

Je staat te glunderen, alsof je al gewonnen hebt. Of wil je de
menukaart zien? Lieveling, er trok vandaag een optocht door
de straat, er was confetti, er waren voorzorgsmaatregelen, er
was genoeg voor iedereen. De dag stond bol van nijverheid.

Dit is geen gezeur, dit is de kolder in m’n kop, secondewerk.
En dit hier liep ik in de oorlog op, ik was een scherpschutter,
ik schoot met scherp, waande mij een voorvader, mijn bleke
snufferd in alle soorten en maten. Zo ging dat in die tijd van

voor de nieuwsberichten, wie niet deugde kon bij het grofvuil.
Ik moest tot inkeer komen, kwam tot inkeer en toen wilde ik
naar huis - tussen de flats laat jij je hondje uit, het kinderspel,

de graffiti, het gekef, alles in nostalgisch zwart en wit. Luister,
brult de meester. Eendracht, klaagt de meester. Wie de schoen
past, begint de meester. Maar wat het ook was, het is verleden.

(c) Alfred Schaffer (Uit: Kooi, 2009)

Carol Ann Duffy (Foto: Rii Schroer)

Na ‘n week van omswerwinge is ons weer terug uit die land van melk en heuning, letterlik bedoel. (Ons het ten minste 12 plekname met “melk” daarin getel en 8 met “heuning”!) Nietemin, Nuuswekker behoort darem hierdie week weer hopelik met groter reëlmaat te verskyn …

Vanoggend, synde twaalf dae voor Kersfees, fokus ek jou aandag op Carol Ann Duffy, die Britse poet laureate, se kersfeesvers wat verlede week in die Britse media verskyn het. Maar helaas, vreugdevure en kersboomliggies is nou nie juis vir dié poging aangesteek nie, aangesien die gedig, wat sy op die voorbeeld van die bekende “The twelve days of Christmas” geskryf het, volgens die meeste kommentators bra neerdrukkend en strydig met die gees van die feesgety is.

The Telegraph het byvoorbeeld soos volg gereageer: “Tear down the tinsel, chop up the tree and throw the King’s College Choir out on its ear! Carol Ann Duffy, our Poet Laureate has spoken, and Christmas is officially cancelled, sunk without trace in a quagmire of gloom. Duffy’s Yuletide offering is called The Twelve Days of Christmas, but it could perhaps be subtitled Kick Away The Chair And Let Me Swing, so bleak are her pronouncements on the war in Afghanistan, climate change, corrupt MPs and the parlous state of modern Britain.”

Judith Palmer, direkteur van die Poetry Society, het darem die volgende fluistering ter regverdiging van Duffy kwytgeraak: “I don’t think it’s one of Carol Ann’s best poems. She’s actually a very funny person, with a fantastic sense of humour, and I think in the months and years to come the public will discover what a versatile poet she is.”

Nou ja, toe. Myns insiens weier Carol Ann Duffy gewoon om afstand te doen van die voorneme wat sy uitgespreek het met haar aanstelling as volksdigter: ”I will write what needs to be written. I wouldn’t write a poem if it felt forced. But if something occurred at a public or political moment, and it genuinely felt truthful to me, then I would do it.”

En ja, uiteraard geld dit ook vir die jubilasies van ‘n aangewakkerde feesgety. Vir jou leesplesier plaas ek die eerste strofe uit dié gedig hieronder. Die volledige vers kan gelees word op Radio Times se webblad.

***

Dan is dit ook pas bekend gemaak dat Alfred Schaffer se nuutste bundel, Kooi, met die Jan Campert-prys vir poësie bekroon is. Die prysgeld beloop 5,000 euro en sal op 6 Maart volgende jaar tydens ‘n spesiale fees in Den Haag oorhandig word. Meer inligting (asook skakels) sal later vandag op die tuisblad beskikbaar wees. Veels geluk, Alfred - dit is inderdaad ‘n enorme prestasie en ons is saam met jou verheug daaroor!

***

Op ons webblad het daar sedert my laaste Nuuswekker sommer baie nuwe materiaal bygekom wat jy (hopelik) alles reeds gelees het. Maar, ter wille van volledigheid, daar is die volgende: De Contrabas se nuutste Nuusbrief, Willem Fransman se huldeblyk aan Peter Snyders wat vroeër vanjaar 70 geword het, plus nuwe blogs deur Andries Bezuidenhout, Johann Lodewyk Marais, Melt Myburgh en Ilse van Staden. Ook het daar intussen sommer ‘n hele paar nuwe briewe bygekom in die Brieweboks.

Lekker lees aan alles en geniet die feesgety wat op hande is.

Mooi bly.

LE

ON THE FIRST DAY OF CHRISTMAS,
a buzzard on a branch.

In Afghanistan,
no partridge, pear tree;
but my true love sent to me
a card from home.
I sat alone,
crouched in yellow dust,
and traced the grins of my kids
with my thumb.
Somewhere down the line,
for another father, husband,
brother, son, a bullet
with his name on.

© Carol Ann Duffy (The twelve days of Christmas 2009)

Alfred Schaffer - vertaal deur Charl-Pierre Naudé

[ http://versindaba.co.za/2009/09/23/alfred-schaffer-as-voorbeeld-van-die-hermetiese-poesie/ ]

Impasse

Vertier in wissewasjes zoeken, zo blijft een mens overeind.

Toonladders oefenen. Eindeloos van iemand houden. Maar,

wat een afknapper is de mens, dweepziek, een slaaf van zijn

agenda, en zint hem iets niet, dan verbreekt hij de verbinding.

Je ruikt hoe ik bederf, ook al ben ik er niet, je ligt, zo stel ik

me voor, verrukt te staren naar een monitor, naar de eerste

bewijzen van leven op Mars, daar beweegt iets onschuldigs,

iets wat kans van slagen heeft, en zonder je blik af te wenden

grijp je mijn hand – die er niet is, druk doende dit alles alvast

neer te krabbelen, ergens waar ik pelgrimstochten onderneem

naar hooggelegen gebouwen, ver voor Christus opgeleverd.

Mijn sleepdraad is geknapt, ik krijg me niet aan land gehesen.

Als straks het stadsgeluid bezinkt, zou ik met deze nachtkijker

meer moeten zien. Voor alle zekerheid. Maar meer is er niet.

Impasse

Deur vermaak in beuselagtigheid te vind, so bly mens staande.

Toonlere oefen. Eindeloos iemand liefhê.  Maar wat ’n

teleurstelling is die mens, dweepsiek, ’n slaaf van sy

agendas, en kry hy nie sy sin nie verbreek hy verbindings.  

Jy ruik hoe ek vrot, al is ek nie naby nie, jy sit, so reken ek,

in vervoering na ’n monitor en staar, na die eerste

bewyse van lewe op Mars, daar beweeg iets onskuldigs,

iets met ’n oorlewingskans, en sonder om weg te kyk

gryp jy my hand – wat nie daar is nie, wat besig is

met notas, êrens waar ek pelgrimstogte onderneem

na hoogliggende bousels, lank voor Christus opgelewer.

My sleeptou is geknip, ek kry myself nie aan land getrek nie.

Straks as die stadsrumoer bedaar sou ek met die nagteleskoop

meer kon sien. Net seker maak. Maar meer is daar nie.  

Waarom ben ik niet verdrietig

Ik was je even kwijt en rustte niet, onbekwaam tot enig goed geneigd.

Casino’s en ravijnen, bordelen en woestijnen.

En voetsporen, sporen uitgewist.

Vreemd, dat je lichaam dagen kon verdwijnen zonder deining,

dat mijn leven nooit van jou zou kunnen zijn, noch van de wetenschap,

terwijl we toch precies dezelfde kant op kijken,

ieder met een hand boven de ogen tegen de laaghangende zon,

ieder in zijn eigen zomeravond,

een als deze, waarin je met gemak zou kunnen wederkeren,

de straten in het centrum zijn de hele dag al natgehouden,

het is bijna tijd aan deze kant van moeder aarde

om de witte schittering op de rivier als een symbool te presenteren

en er is kermis, als in een wonder, lichtjes,

schel geschetter, het reuzenrad staat pal naast het station geplant,

een mooi gezicht nu ook de schemering ten einde loopt – je zou het moeten zien,

een troost in je dagen.

Wat geurloos was in de verbeelding, zonder vorm en zonder zwaarte,

is in de werkelijkheid verzonnen.

Kun je mij vinden, alsjeblieft, ik heb me niet verstopt,

in de schiettent heb ik een fluwelen teddybeer voor je gewonnen,

je kunt niet ver meer zijn, ik voel het gewoon,

als je me staande houdt,

als passant, niet als medeplichtige,

dan zal ik je herkennen. En je niet bevatten.

Waarom verknies ek my nie

Ek was jou kwyt vir ’n ruk, rus nie, en “doen nie die goeie wat ek wil nie”. *

Dobbelhuise en ravyne, hoerhuise en woestyne.

En voetspore, spore uitgewis.  

Vreemd, dat jou liggaam so oordag kon verdwyn sonder ’n rimpeling,

dat my lewe nooit van joune nog van die wetenskap sou kon wees nie,

terwyl ons teen presies dieselfde skuinste op kyk,

elk met ’n hand bo die oë teen die laaghangende son

elk in sy eie someraand,

een soos hierdie, waarin jy doodluiters sou kon terugkeer,

die strate in die stadskern word heeldag al natgehou,

dis byna tyd aan dié kant van moeder aarde

om die wit skittering op die rivier as ’n simbool voor te stel,

en daar is die kermis, wonderbaarlik, die liggies,

skel gesketter, die kermiswiel staan pal langs die stasie opgerig,

’n mooi toneel noudat die skemering ten einde loop – wens jy kon dit sien,

’n vertroosting in jou dae.

Wat onprikkelend vir die verbeelding was, sonder vorm of swaarwigtigheid,

is in werklikheid versin gewees.

Kan jy my vind, asseblief, ek het nie weggekruip nie,

in die tombolatent het ek ’n teddiebeer van fluweel vir jou losgeskiet,

jy kan nie meer ver wees nie, ek voel dit gewoon aan,

as jy my staande hou,

as verbyganger, nie as betrokkene nie,

sal ek jou herken. Maar nie begryp nie.

* Die Nederlands is ’n toespeling op Romeine 7:17 -15 in die Bybel. Ek voeg aanhalingstekens in om dit te suggereer.

Exit muze

Staat je prima, dat legergroen. Kleurt vast geweldig bij je

exercities in het regenwoud. Die hitte, die verbetenheid.

Van her en der ben je gekomen, ingevroren en ontdooid,

negen keer over de kop, toen van het balkon gedonderd.

Lees maar iets voor, dan voer ik de vissen wat goudstof.

Mijn wonderkind. Eindproduct van breedvoerige zinnen.

Een orakel, tuk op moraal. In je kale atelier dat uitziet op

het zuiden staat een asbak die kan hoesten, versuft val je

in slaap voor de tv, elke nacht speelt een dankbaar orkest

naast je bed. Toch lijk je wat nerveus. Is het mijn litteken?

Het kan geen toeval zijn dat ik je aantrof in het warenhuis,

mijn jonge veteraan, graaiend bij de uitverkoop – toen je

bukte, kon ik je bilspleet zien. Of je had geen kleren aan.

Maar hoor ik daar niets ritselen, daar, achter die struiken?

Exit muse

Dit pas jou eersteklas, daai army-groen. Skakeer voorlopig

mooi in by jou oefenritueel in die reënwoud. Die hitte, die verbetenheid.

Van heinde en ver gekom is jy, bevrore en toe ontdooi,

nege keer bollemakiesie, toe van die balkon af gedonder.

Lees maar ietsie voor, terwyl ek die vissies goudstof voer.

My wonderkind. Eindproduk van wydlopige sinne.

’n Orakel, mal oor moraal. In jou kaal ateljeetjie

wat suid kyk is ’n asbak wat kan hoes, duiselig

val jy aan die slaap voor die tv, elke nag speel ’n orkes dankbaar

langs jou bed. Tog lyk jy ’n titsel senuweeagtig? Is dit mý litteken?

Dit kan geen toeval wees dat ek jou in die pakhuis gekry het,

my bloedjong veteraan, snuffelend by die uitverkoping – toe jy buk

kon ek jou boudespleet sien. Dalk was jy sonder klere aan.

Maar hoor ek dan niks wat ritsel nie, daar, agter die struike?

Woordpoort

Van vandag tot Sondag vind die eerste Afrikaanse woordkunsfees in Gauteng plaas. Volgens Linette van der Merwe, hoofdirekteur van Woordpoort, het Afrikaanse kunstefeeste soos Woordfees (Stellenbosch), KKNK (Oudtshoorn), Volksblad (Bloemfontein) en Aardklop (Potchefstroom) die afgelope vyftien jaar getoon dat daar ‘n enorme behoefte aan uitvoerende en skeppende vermaak onder Afrikaanssprekendes bestaan. Uiteraard is al hierdie kunstefeeste streeksgebonde en is dit haas ondenkbaar dat Gauteng met sy 1,2 miljoen Afrikaanssprekendes nie oor ‘n eie Afrikaanse fees beskik nie. Derhalwe het die FAK onderneem om elke jaar van 24 - 27 September ‘n fees genaamd Woordpoort by die Universiteit van Pretoria aan te bied.

“‘n Mens (kan) slegs die hoop uitspreek dat, in die lig van die feit dat die Afrikaanssprekende besig is om sy selfvertroue m.b.t. Afrikaans-wees te herwin, ‘n woordkunsfees, in die hoedanigheid van Woordpoort, die behoefte aan kreatiewe energie kan bevredig en dat dit ook direk ‘n uitvloeisel kan wees van die konkretisering van die herdefiniëring van die Afrikaanssprekende binne ‘n multikulturele samelewing,” het Linette van der Merwe ter afsluiting van haar voorwoord gesê.

Die program kan hier gevind word. En, indien ‘n mens daardeur sif, kan jy nie anders as om beïndruk te wees nie … Die verskeidenheid (en gehalte) is omtrent oorweldigend. Boonop figureer die digkuns in al sy vele vorms darem ook prominent. ‘n Besliste hoogtepunt is waarskynlik die uitvoering van die Afrikaanse kunsliedere Saterdag (om 12:00) en Sondag (om 14:00) in die Musaion. Gedigte is spesiaal geskryf vir hierdie produksie deur Daniel Hugo, Hennie Aucamp, Hennie van Coller en Carina Stander en is getoonset deur Suid-Afrika se leidende komponiste, waaronder Alexander Johnson, Niel van der Watt, Hendrik Hofmeyr en Martin Watt. Hanli Stapela (sopraan), Renette Bouwer (sopraan), Deirdré Blignaut (sopraan), Chris Mostert (tenoor) en Christopher Vale (bariton) is verantwoordelik vir die uitvoering van die liedere.

Inderdaad ‘n geleentheid wat nié misgeloop moet word nie; voorspoed aan al die deelnemers, of soos ons in die Kaap sal sê: Maak’it aan!

***

Intussen is daar vier nuwe blogs sedert gisteroggend geplaas: Andries Bezuidenhout en Ronel Nel vertel van twee interessante produksies op Woordpoort en Aardklop onderskeidelik, terwyl Desmond Painter oor Philip Roth se kanse as potensiële Nobelprys-wenner bespiegel. Charl-Pierre Naudé het dit weer oor die hermetiese digkuns wat hy met gedigte (plus vertalings!) van Alfred Schaffer toelig. Dié verse het deel gevorm van Alfred se optrede tydens die pasafgelope Roots Kultuurfees. (Gaan lees gerus ook weer die onderhoud wat enkele maande gelede met Alfred gevoer is en onder andere tot ‘n hewige debat oor vertaling en vertaalde tekste aanleiding gegee het.)

En dan is dit boonop Erfenisdag vandag; daarom, raak betrokke, neem deel en klap hande … Dis jakarandatyd!

Mooi bly.

LE

     ’n Baie interessante – selfs kardinale – spanning in die letterkunde is myns insiens tussen die kosmopool en die provinsie. Ek gebruik beide woorde in die wyds moontlike sin.

     Nie lank gelede is Alfred Schaffer (en ook ek) bygekom deur twee Afrikaanse literatore omdat ons na bewering plaaslike menings en letterkundige werke ondergeskik sou stel aan “internasionale” werke en menings.  Soos ek toe aangetoon het in die media is die bewering onverdunde nonsens.

     Interessant genoeg het Marlene van Niekerk op hierdie blog presies dieselfde as Schaffer gesê, net in veel sterker bewoorde terme.

     Nou wonder ek: wil ons eie literêre  “Laurel & Hardy” (die twee literatore) nie dalk Marlene ook van hovaardigheid beskuldig nie? Vir bekommerde brandwagte is hulle nou besonder stil?

   In elk geval, die kosmopool en die provinsie: Laasgenoemde se rol mag nie onderskat word nie. Dis die “provinsie wat aan ons groot skrywers soos James Joyce, William Faulkner, Garcia Marquez en vele ander ewe goeies gegee het (of minstens was dit die spanning tussen die provinsie en die kosmopool). Te lande het die “provinsie” aan ons – en aan die wêreld – byvoorbeeld Marlene van Niekerk, Breytenbach, Ingrid Winterbach en Mazizi Kunene gegee.

   Ook Etienne Leroux. Is sy werk nie in wese ’n spanning tussen die provinsiale en die kosmopolitiese nie?

   Trouens, dit sal nie buite orde wees om na Afrikaans binne hierdie verband te verwys as grotendeels ’n “provinsiale letterkunde” nie. Soos die Katalaanse. Soos dalk ook die Israelse.       

     Ek dink ons moet die provinsie ook bedank vir Laurel & Hardy? Nazdarovjaaa!

     Ek het drie digters wat sterk bande het met “die provinsiale” gevra om ’n kort opstel te skryf oor hierdie spanning. Die digters is Breyten Breytenbach, Valzhyna Mort (’n jong beroemde Belarus digter)(Belarus het niks met Russies te doen nie) en Ramsey Nasr, die Nederlandse Dichter des Vaderlands wat half-Palestyns is.

   Breyten het sy bydrae reeds gestuur en dit sal oor ’n week geplaas word. Valzhyna het hare in so tien dae beloof. Van Ramsey het ek nog nie gehoor nie. Maar ek hoop hy sal ook ’n stukkie kan instuur.

     Dis tog ’n interessante onderwerp. Met interessante spanninge daarin ingebed.

     Kom ons kyk wat die gasskrywers te vertelle sal hê.

Mischa Andriessen

Tydens die pasafgelope Poetry International-fees te Rotterdam is bekend gemaak dat Mischa Andriessen (1970) vanjaar die C. Buddingh-prys vir beste digdebuut ontvang vir sy bundel Uitzien met D. Die hoofbeoordelaar, Wim Brands, het Andriessen beskyf as die ‘meester van het ongezegde’ wat die vermoë het om die leser ‘bij de haren mee te slepen, tot nadenken aan te zetten en te laten lachen.’ Volgens die NRC se korrespondent beweeg Andriessen se poësie op die gens tussen prosa en poësie. Hieroor het die pryswenner hom tydens sy ontvangstoespraak soos volg uitgelaat: “Het echt lyrische lag mij nooit. Toen ik deze vorm vond op de grens van poëzie en proza dacht ik: dit is het. Ik ben geen schaver, veel van mijn werk is ontstaan toen ik forensde en de dag begon met dagboekmijmeringen.” In sy voorskou tot die oorhandiging het Arie van den Berg die volgende oor die uiteindelike pryswenner se debuut te sê gehad: “Uitzien met D. van Mischa Andriessen lijkt evenmin zonder citaten te kunnen. Welgeteld tienmaal nam de dichter een fragment uit de wereldliteratuur als motto. Die motto’s zijn net zo overbodig als de titels van de afzonderlijke gedichten. Samen vormen de verzen een verhalende cyclus, die ook of juist zonder titels een intrigerende spanning oproept. Andriessens taalgebruik balanceert op de grens tussen proza en poëzie, maar naarmate het verhaal zijn vorm krijgt blijkt steeds duidelijker dat hier een dichter aan het woord is. Het allerdunste kan dan al overtuigen, zoals in: ‘Zo lichtvaardig, / verlangen naar storm / onder een stolp. Maar het is vooral de steelse samenhang tussen de verzen die de cyclus kracht geeft. En ook de eenvoudige, maar steeds rake taal die dit drama van zoiets ongewoon gewoons als een relatie tussen twee mensen woorden geeft. Uitzien met D is een overtuigend debuut.” (Lees gerus die NRC se volledige berig op hul boekeblad.) Die bundel het by De Bezige Bij verskyn en Alfred Schaffer was die redakteur daarvan. Veels geluk, Alfred! Mag daar sommer nog baie pryswenners onder jou redakteurshand vorm aanneem …

Interessant genoeg staan hierdie toekenning lynreg gefokus op twee belangrike gesprekspunte wat tans in ons eie geledere gevoer word: die kwessie van die sogenaamde “andekdotiese” vers (of “vertelvers” soos soms daarna verwys word) en die (oormatige) gebruik van literêre aanhalings en intertekstuele verwysings soos deur Lucas Malan geopper in sy kommentaar op Johann de Lange se Die algebra van nood. Vir jou leesplesier plaas ons hieronder een van Andriessen se verse; oordeel gerus self of hierdie (goeie) poësie is.

En onthou - vanaand om 22:00 kan jy na Vers & Klank op RSG luister. Nic de Jager lees dan gedigte uit Dolf van Niekerk se nuutste bundel Lang reis na Ithaka voor. Die program staan onder die bekwame leiding van Margot Luyt. (Volg gerus die skakel na “Publikasies” op die tuisblad indien u ietsie meer oor dié bundel wil lees, of besoek Dolf van Niekerk se gedigtekamer waar daar ook ‘n videogreep is van ‘n vers wat hy self voorlees.)

Geniet die dag!

LE

Ontrouw 

D is ontrouw gebleken.
Opeens duurt de zomer hem te lang,
hij wil iets anders; in een open rijtuig
door de straten het plebs toewuiven,
bruiswijn drinken, met de pink omhoog.
De vraag is waar ik blijf,
in dit nieuwe leven van D.
Het voelt vreemd niet te weten
wie er over je lot beschikt,
naast iemand te zitten
die twijfel noch wroeging kent
en zich oefent in het buigen.

 

© Mischa Andriessen (Uit: Uitzien met D., De Bezige Bij, 2008)

Bepaalde aspekte in die gesprek met Alfred Schaffer, asook Daniel Hugo en Charl-Pierre Naudé se reaksie daarop, dwing ’n mens tot ’n bestekopname. Persoonlik het ek net waardering vir die openhartige en insiggewende manier waarop Alfred op my vrae gereageer het. Vanweë sy ingeligte kontak met die Afrikaanse digkuns, sowel as sy meer onlangse betrokkenheid by ’n uitgewery in Amsterdam, is hy ideaal geposisioneer om ’n binnekyk op die Nederlandse digkuns te kan gee, asook ’n buitekyk op ons eie digkuns. Daarom dat my vrae aan hom hoofsaaklik rondom dié temas gesentreer het. Pas het ons ook ’n gesprek met Antjie Krog – wat vanjaar die gekose digter vir Poetry International se Gedichtendag op 29 Januarie was – geplaas. Met opset is veral die aanvanklike vrae só gerig dat dit in ’n mate aansluiting kon vind by enkele van Alfred se waarnemings; weereens ’n binne- en buiteblik, maar nou van die ander kant van die draad af.

Nietemin, die vraag ontstaan egter: waarom spesifiek ’n vergelyking met die Nederlandse digkuns probeer tref? Uiteraard vanweë die historiese band, veral weens die taalverwante kwessies, maar in hoofsaak omrede die Nederlandse digkuns een van die mees aktiewe en dinamiese digkunste ter wêreld is en ons derhalwe heelwat van hul suksesse, in welke mate dit ook al nageboots kán word, kan leer. Daar is egter een radikale verskil: die Nederlandse digkuns funksioneer in ’n hoofsaaklik mono-linguale kultuur waarbinne die staat ’n enorme rol speel ten opsigte van behoud en uitbreiding van hul letterkunde. Boonop is die deursnee Nederlandse leser ’n geskoolde leser met ’n gevestigde tradisie jeens vertaalde werk. Voeg daarby die hoër lewenstandaard (as Suid-Afrika s’n, byvoorbeeld), gepaardgaande met ’n sterk lojaliteit jeens hul taal (ook maar weens die insypeling van Engels as “wêreldtaal”) en jy seil meteens met die wind van agter. Die konteks waarbinne die twee digkunste funksioneer, verskil dus radikaal en daarom is die spesifieke uitdagings wat elke digkuns moet aanspreek, óók verskillend.

Enige vergelykende kommentaar wat hierdie realiteit negeer, is futiel.

Kom ons kyk egter na ’n klompie aspekte wat uit die twee gesprekke (en die reaksies daarop) na vore kom, van naderby –

Verkope. Indien daar gemiddeld 100 bundels per jaar in Nederland verskyn met ’n gemiddelde verkoopsyfer van 500 in ’n potensiële mark van 16,450,000 Nederlandssprekendes, gee dit aan hulle ’n persentiel van 0.9%. Daarteenoor verskyn daar gemiddeld 20 bundels in Afrikaans, met ’n gemiddelde verkoopsyfer van 350 binne ’n mark van 6,750,000 Afrikaanssprekendes. Dit is gelykstaande aan ’n persentiel van 0,03%. Maar – ons moet, helaas, in gedagte hou dat meer as 50% van die Afrikaanssprekendes weens verskeie sosio-ekonomiese faktore nog nie as potensiële kopers gereken kan word nie, aangesien hulle – vir watter rede ook al – gemarginaliseer staan binne ons digkuns. (Lees Willem Fransman se kommentaar in hierdie verband.) Nietemin, in realiteit lê die Afrikaanse persentiel ten opsigte van verkope dus nader aan 0.2%. Dan moet daar ook in gedagte gehou word dat dit die sogenaamde “koopkultuur” ten opsigte van boeke in hoofsaak ’n onlangse fenomeen is; tradisioneel was digbundels (en ander boeke, natuurlik) deur die Openbare Biblioteekdienste verskaf. Die aankoop van boeke deur Afrikaanssprekende lesers vir eie besit en gebruik is myns insiens ’n meer onlangse verskynsel. In Nederland sal jy in bykans elke huishouding ’n uitgebreide boekversameling vind: ’n sterk gevestigde leeskultuur wat net soveel deel vorm van hul nasionale identiteit as die ouderwetse trapfietse. (Terloops, hoekom is daar nie moderne fietse in Nederland nie?!)

Vertalings. Interessant genoeg is die kwessie van vertalings een van die héél eerste onderwerpe wat op hierdie webblad na vore getree het. (Lees in hierdie verband Bernard Odendaal se blog van 27 April) en nou ook Antjie Krog se opmerkings oor selfvertaling, veral.) Dit is inderdaad ’n gegewe dat die statuur van ’n bepaalde taalgroep nie net geken word aan die tekste wat in daardie taal geproduseer word nie, maar ook aan die wêreldtekste wat in daardie taal beskikbaar is. En weereens bevind die Nederlandse digkuns hom in die binnebaan met só ’n sterk tradisie van vertaling dat bykans enige (belangrike) publikasie terselfdertyd in Nederlandse vertaling beskikbaar is wanneer die betrokke boek verskyn. Wat vir my persoonlik interessant was, was die rakspasie-verdeling in Nederlandse boekwinkels: by benadering 80% aan Nederlandse titels (indien nie meer nie) met 20% aan die Engelse, Franse of Duitse ekwivalent. Die probleem is egter dat die statuur van ’n taal nie net geken word aan die tekste wat na daardie spesifieke taal vertaal word nie, maar ook watter tekste in daardie taal na ánder tale vertaal word … (En presies op dié punt ontspoor die Nederlandse, sowel as die Afrikaanse digkunste. Waarskynlik is dit juis as gevolg hiervan dat daar – volgens Alfred – nie  juis potensiële Nobel-pryswenners onder hul digters is nie.) Maar hoe lyk die situasie vir Afrikaans? Weereens, die kwessie van veeltaligheid. Die Afrikaanse leser lees ’n teks in Engels dikwels net so gemaklik as in Afrikaans. As gevolg hiervan bestaan daar ’n besliste “weerstand” teen vertaalde tekste by potensiële kopers. Synde boekhandelaar moet ek gereeld die vraag beantwoord in watter taal ’n bepaalde boek oorspronklik geskryf was wanneer ’n boek gelyktydig in Afrikaans sowel as Engels verskyn. (Ek is seker dat André Brink, byvoorbeeld, al nét so moeg is om dié vraag te beantwoord …) Die redes vir dié sogenaamde “kopersweerstand” teen vertaalde tekste, is egter iets wat ’n aparte studie vereis. Die punt wat ek egter hiermee probeer maak, is dat ons wél oor indrukwekkende vertaalde tekste beskik; in dié mate dat daar al hoe meer opgemerk word dat dit haas tyd raak om al die vertaalde poësie in ’n geblikte weergawe byeen te bring. (Lees Bernard Odendaal se opmerkings hieromtrent.) En die reikwydte is nogals verblydend: Uys Krige se Spaanse vertalings, Rosa Nepgen (Montale), Wilhelm Knobel (Supervielle en ander Franse digters), Barend Toerien (Morgenstern), Dian Joubert (Seferis), MM Walters (Chinese, sowel as Japannese poësie), HJ Pieterse (Rilke), Daniel Hugo (De Coninck, Lanoye en Komrij) en HP van Coller (Gruwez), om maar de vernaamstes te noem. Ek is seker dat daar ander is wat ek op die oomblik nie onthou nie. En ja, hulle ís almal hoofstroomdigters, soos Alfred tereg opmerk, maar is dit dalk nie wat tans vanuit ’n strategiese oogpunt vereis word ten einde die genoemde “kopersweerstand” te bowe te kom nie?

Publikasies. Ten opsigte van die aantal digbundels wat per jaar verskyn, kan ons nie anders as om opgewonde te wees nie, aangesien die situasie die afgelope jare drasties verbeter het. Ek is werklik van mening dat enige digter met ’n manuskrip wat publikasie verdien, ’n uitgewer sal vind. Ook is die toetrede van uitgewers wat histories gesien nié as uitgewers van digkuns beskou was nie (Lapa, JoHo!, Kwela, e.a.), van groot belang, aangesien dit die risiko-faktor vir die meer gevestigde uitgewers oor ’n wyer area versprei. Terselfdertyd bring dit ’n tipe “middelmoot-poësie” na vore wat, vanuit ’n strategiese oogpunt beskou, dalk júís nodig is op hierdie tydstip. Uiteraard is hierdie ’n debatteerbare punt – veral Joan Hambidge se kommentaar op LitNet is hier baie belangrik – maar  indien ons nuwe lesers wat nog nie ten volle bemagtig is in die “lees” van poësie nie, tot die digkuns wil bekeer en hulle terselfdertyd as “kopers” van digbundels wil werf, is dalk wat vereis word júís die tekste “wat nie te uitdagend is nie; (dit) wat maar net lekker gevoelens verwoord”, soos Alfred dit in ons gesprek stel. Maar – en dis ’n gróót “maar” hierdie – dan móét daar ook konstante blootstelling aan meer standaardtekste wees, met gepaardgaande lesersbegeleiding; wat my by die volgende punt bring –

Lesersbegeleiding. Indien ons enigsins die digkuns wil bevorder, is hierdie aspek van absolute belang; en, helaas, ’n onderwerp wat só kompleks en uitgebreid is, dat dit ’n bykans onbegonne taak is. Lesersbegeleiding, vermoed ek, begin reeds op skoolvlak waar ’n liefde en positiewe gesindheid jeens die poësie gevestig moet word. Die vermoede bestaan egter dat ons benadering tot die onderrig van poësie tans meer potensiële lesers afskrik as “wen”. Hier speel die onderwyser natuurlik ’n enorme rol, want watter ongeïnspireerde onderwyser sal ooit ’n passie jeens die poësie by sy of haar leerders kan ontlok wanneer die onderrig van poësie gewoon iets is wat die leerplan vereis?! Nietemin, aan die positiewe kant glo ek dat die dekking van die digkuns in ons media (soos die publikasies) drasties verbeter het die afgelope aantal jare. Daar verskyn gereeld resensies oor digbundels, artikels en/of onderhoude; selfs gedigte verskyn op die boekblaaie van ons vernaamste koerante. En ja, ons boekeredakteurs moet gereeld kritiek verduur, maar dan moet daar ook in alle billikheid onthou word dat daar nog so onlangs as 5 jaar gelede selde beriggewing oor die digkuns in ons media was nie. (Om die waarheid te sê, dit was juis een van die hoofredes waarom daar in 2005 met die Versindaba-inisiatief begin is. Poësieliefhebbers het gewoon nie gewéét wanneer ’n nuwe bundel verskyn het nie, want daar was bykans nooit daaroor berig nie. Versindaba wou met ander woorde die reklamepotensiaal rondom die digkuns vir die uitgewers, sowel as die breër publiek, ontsluit.) ’n Geweldige leemte is egter die afwesigheid van diepgaande analise van digbundels in ons media; aldus Antjie Krog. Die ruimte wat vir resensies beskikbaar is, is gewoon nié voldoende vir ’n indringende bespreking nie. (Hierteenoor bied die internet en spesifiek webtuistes soos LitNet met sy seminaarkamer en Biebouw-resensies waarskynlik reeds ’n heel werkbare oplossing.) Maar, die gebrek aan publikasieruimte is myns insiens nie die enigste probleem nie: sedert die akkreditasie-beginsel by universiteite ingevoer is, verskyn bykans ál die belangrike navorsingstukke en kommentare uitsluitlik in vaktydskrifte wat nié toeganklik is vir die meeste poësielefhebbers nie. Ten opsigte van “lesersbegeleiding” en die aanleer van verfynde leesstrategieë, is dié ingesteldheid ’n doodskoot. Indien ons nie daarin kan slaag om dié leemte te vul nie, sal ons nooit die aanklag van tekste “wat nie te uitdagend is nie; wat maar net lekker gevoelens verwoord” kan vermy nie.

Ter afsluiting, ’n samevatting van die besondere uitdagings wat ons in die gesig staar:

Ø       Verkope. Alle aktiwiteit rondom die digkuns behoort die verbetering van verkope as oogmerk te hê, aangesien die ekonomiese beginsel immers die produksie van bykans alle poësiegerigte tekste onderlê. Ten einde hierin te slaag, moet die potensiële mark maksimaal vergroot word. En hiervoor benodig ons ’n “totale aanslag”-mentaliteit. Alle belanghebbendes moet bereid wees om betrokke te raak op welke manier dit ook al binne hul reikwydte is: hetsy as digter, vertaler, leeskring, handelaar, resensent, akademikus, fees-organiseerder, kommentator, uitgewer, bladuitlegkunstenaar, redakteur, leser … Wat ook al. Wáár ook al. Die digkuns is immers ’n dinamiese gedierte en daardie dinamika verdien om weerspieël te word in die volle omvang van ons kulturele lewe. Apatie wanneer die digkuns vir jou iets van waarde is, is ongelukkig iets wat ons tans nié kan bekostig nie. Die feit is – indien ons die gemiddelde verkope van ons digbundels kan verbeter – dit op sigself die meeste van die uitdagings of tekortkominge wat hier aangestip word, sal beredder.

Ø       Blootstelling. Iets wat ten nouste verband hou met bogenoemde, is om die potensiële koper (en uiteindelike leser) konstant bloot te stel aan ’n goeie produk. En hiermee bedoel ek die fisiese produk (boek) ten opsigte van uitleg, aanbod en bemarking, sowel as die inhoud. Indien iemand ’n boek koop wat hy agterna voel nié die geld werd was nie, sal hy of sy beslis nie gou weer geld wil belê in ’n volgende aankoop nie. Blootstelling behels egter ook méér as die gedigte op papier. Die publiek moet byvoorbeeld deurgaans met goeie poësie in aanraking gebring word tydens voorleesaande, én as integrale deel van die talle feesprogramme; ja, selfs met tv- en radio-programme. Ons digkuns is immers van só ’n aard dat dit verdien om prominent en met trots op ’n groter verhoog geplaas te word.

Ø       Vertaling. Daar moet daadwerklik gepoog word om die weerstand teen vertaalde tekste af te breek, toe te draai en in ’n donker laai weg te pak. Maar belangriker as die tekste wat na Afrikaans vertaal word, is die Afrikaanse tekste wat na ánder tale vertaal behoort te word. Die Afrikaanse stem behoort immers deel van die Suider-Afrikaanse stem te word en dáárdeur deel van die poësie se wêreldstem. Dink hier byvoorbeeld aan die prominensie wat Breyten Breytenbach en Antjie Krog op die vernaamste verhoë wêreldwyd geniet; om nie eens van die sterk teenwoordigheid van ander binne die Nederlandse-taalgebied te praat nie! Dink hier aan Ingrid Jonker, Elisabeth Eybers, Wilma Stockenström, Gert Vlok Nel, Rikku Latti, Charl-Pierre Naudé en al die digters wat al aan Poetry International se Rotterdam-fees deelgeneem het. HJ Pieterse en Danie Marais, byvoorbeeld. Die kanale is daar, ons moet dit net gebrúík.

Daarom – laat ons práát hieroor; met wíé ook al, wáár ook al. Dit is immers ons erns, is dit nie? En koop tog ’n boek hierdie week. Verkieslik een wat teks met korterige reëls en minder woorde bevat …

Louis Esterhuizen

Antjie Krog

Vandag kan jy jou week begin met sommer ‘n hele klomp móét lees items op die webblad. So kan jy begin met die omvattende gesprek wat met Antjie Krog gevoer is oor ‘n verskeidenheid onderwerpe. Veral haar beskouing van die Nederlandse digkuns en haar opmerkings rondom die belangrikheid van vertaling verdien om deeglik kennis van geneem te word. (Uiteraard sluit hierdie gesprek ten nouste aan by Alfred Schaffer s’n wat reeds verlede week geplaas is.) Voorvloeiend uit hierdie twee gesprekke is daar oorskouende kommentaar wat as Kom ons praat hieroor … by “Wat is nuut?” geplaas is.

Dan wil ek sommer nou al jou aandag vestig op drie digters wie se debuutbundels later vanjaar beskikbaar gaan wees, naamlik Lucie Möller, Johannes Prins en Jelleke Wierenga. Aangesien al drie deel gaan vorm van Versindaba se program later vanjaar is daar reeds gedigtekamers vir hulle ingerig. (Volg die skakels by hul name of gaan kyk onder “Gedigte” en kry solank ‘n voorsmakie van wat ons te wagte kan wees.)

‘n Uiters vermaaklike toevoeging vandeesweek is die videogreep van Philip de Vos en Albie Louw (klavier) se optrede tydens Versindaba 2007. Gaan kyk, luister en geniet!

En onthou ook om ons bloggers se nuwe inskrywings te lees.

‘n Lekker week vir almal.

Mooi bly.

LE