Posts Tagged ‘Amanda Lourens resensies’

Resensie: Stof en ster (Pieter Fourie)

Wednesday, June 5th, 2019

Stof en ster, deur Pieter Fourie. Naledi, 2019; 978-1-928426-70-7

Resensent: Amanda Lourens

ʼn Mens begin al byna té gewoond raak aan uitstekende poësie deur Pieter Fourie, sowel as aan artistiek keurig versorgde digbundels uit Naledi se stal. Stof en ster, die derde bundel uit Fourie se pen nadat Afrikaans se voorste dramaturg se digterlike wal in 2017 met Knapsekêrels gebreek het en in 2018 met Bidsnoer opgevolg is, sluit tematies en tegnies naatloos by sy voorgangers aan, sonder dat daar enige dalende lyn in terme van gehalte te bespeur is.

Fourie se poëtiese styl en aanslag is teen dié tyd kenmerkend, en die bundel bevat ongetitelde verse wat die leser se middelklas- verstedelikte gemaksone deur die eerlikheid en gestrooptheid daarvan uitdaag. Hierdie digter skroom nie om deur te dring tot in die diepste kern van die menslike psige met sy primordiale drifte nie, maar nêrens word dit met grootdoenerigheid of vertoon aangebied nie – trouens, Fourie is die meester van die nugter en eenvoudige, maar altyd gelade en meerlagige gedig. Soos in die vorige bundels lei die volkse taalgebruik tot besondere klankeffekte, maar skep dit ook die eiesoortige aardse en lokaal realistiese tekstuur van Fourie se poësie. (Fourie self bestempel sy werk as “folk”-realisme, en verskaf voor in die bundel ’n aanhaling van David Barnett wat hierdie kunsrigting soos volg omskryf: “Folk realism is the new genre as literary work, reminding us that under our veneer of sophistication we are of the soil that still breathes and remembers the old ways onder the layers of tarmac and concrete that we hide it beneath.”)

Die bundel het sy oorsprong in die lang gedig “gehuggie” in Bidsnoer (geïnspireer deur Dylan Thomas se bekende Under Milk Wood), volgens ʼn nota van die digter voor in die nuwe bundel.

Die lieflike kunswerk op die voorblad deur Maletta Fourie is ʼn soort impressionistiese beeld van ʼn landskap, sonder té veel realisme of detail. Eerder skep dit die indruk van ʼn vloeibaarheid of ’n vormingsproses, wat sterk aansluit by die “swerfsand” binne ’n groter kosmiese opset, soos wat in die eerste gedig  aan die orde gestel word:

 

die oerknal sper

sy heelal af

mens plant insek dier

leef hier stil deurdag

verken hul al

kortom

swerfsand

strawasie

vervlietend

onder

ster en son:

 

Op ʼn manier kan die titel “Stof en ster” geïnterpreteer word as ʼn deel-geheelverhouding, veral wanneer die kosmiese situering van die bundel in gedagte gehou word. Stof is ’n relatief klein vorm van materie, en ook die samestelling van die twee naamwoorde (“sterstof”) aktiveer die moontlikheid van stof as die boustof van sterre, oftewel aansienlik groter konglomerate van materie, alhoewel hulle op hul beurt weer dele van die veel meer komplekse sterrestelsels is. En wat in die bundel voorgehou word, is ook niks ander nie as ʼn deel-geheelverhouding: Die bundel gaan naamlik oor ʼn landelike gemeenskap, maar word saamgestel uit bepaalde karakters en hulle individuele wel en wee.

Terselfdertyd stel die insetgedig die aardse lewe, hetsy menslik of dierlik, as ’n maar vervlietende aspek binne die groter opset van “ster en son”, en die dubbelpunt aan die einde van die vers suggereer dat die tydelike lewe, met sy vervloeiings (“swerfsand”) en moeilikhede (“strawasie”) die boustof is van die verse wat gaan volg.

Fourie verken die spektrum van lewe binne  ’n gemeenskap op meesterlike wyse, en ontbloot met humor en deernis die tragiek van individuele menselewens, maar skroom ook nie om die skadukant van die gemeenskap aan die kaak te stel nie.

Daar is die netjiese klein gedig oor die  koeksisterbakkende Tant Breggie, wat kos as substituut vir seksuele onvervuldheid gebruik:

 

vir tant breggie koesisterkoningin

(nie sleg met kaas- en pannekoek)

ook toornaar in die melktertkring

was daar nie tyd om man te soek

 

maar nooit gebed, het sy gestoel

om pik-sluk-pik by basaar te woel

.

’n Verhaal van onbegrip vir en verwerping van ’n individu met ’n eie traumatiese geskiedenis is die tema van die fyn onderspeelde vertelling oor Stil Sarel:

stil sarel kan net ná middernag

sluip-sluip deur die strate stap

bedags sal die dorp hom stenig

tot hul verraaierbloed sien spat

 

net hy en drieka uit sy kinderjare

wis waarom hy moes joiner word

met volmaan kan hy dofweg sien

haar malvas bloei gewonde hande

in bruin roeskanne van paraffien

 

nooit ooit sal een van hul vergeet:

ma’s, dogters ontklee soos hoere

die kakies dreig verkraggereed

twee kinders magteloos afgepers

verklap oornagplek van die boere

 

kry natwang koers na eie huis

klim in sy bed met seer berou

hier gekoester nooit verguis

in arms van mina, sy barolongvrou

 

Hoe die kat ook in kerklike kringe in die donker geknyp word, word met verkwiklike woordspel vertel:

orrelis raak opgewonde

die nuwe proponent

is nie so ongeskonde

sy energie pols penorent

 

as sy ná kerkkoor-uitvoering

agterbly vir nog ’n oefening

proponent die blaasbalk pomp

weet sy hy’s warmbloedig jonk

 

In die bodorp, weer, is daar “koos hoë-kringe”se sleutelpartytjies:

in die bodorp bou

koos hoë-kringe

kleinkind van jan blink

met vreemde dinge

 

’n yslike glaskasarm verrys

ware garden and home-paradys

 

in spogwit garderobe en skoenateljee

200 hangers aan relings van chroom

50 skoenskedes se leerkondoom

die swembad is olimpiese standaard

die biljartkamer ’n manne-hemelvaart

 

sagte porno word trompop blou

deftige bene nie meer kuisgevou

 

die motorsleutels in ’n pluiskeilhoed

in die ligrooi skrik-vir-niks-dameskroeg

almal geblinddoek niemand kan kroek

ploeg katoolsvingers in hul lotingsoek

 

die getrekte sleutel kom met vrou inkluis

(as bonus die kamersleutel van haar huis)

in sjampanjekaskades word almal omgeruil

vir ’n kroonwild-orgasme op kakebeenskuil

 

Tog is al hierdie aardse besigwees uiteindelik aan die sterflikheid onderworpe, soos die deernisvolle maar steeds nugter tweede laaste vers in die bundel van vertel:

 

oupa praat nou sag aldag al temer

die aandster kom so net ná skemer

 

tyd vir lang witjurk en slaapmussie

’n laaste lopie na die parlement

vroetel rond in medisynekissie

aha! ’n hoesstropie en pipperment

 

vannag kom ’n uil op daknok roep

weet oupa worstel met die kroep

kis staan blinkvernis op die solder reg

vir leeftydstapper van die smalle weg

 

daar kom hoe-hoeeee die engelkoor

ouma trek dig die kantgordyntjie

’n vlugsoutjie ’n proppie rooi jerepiko

speel met respek op trapserfyntjie

 

sing pianissimo:

 

“uit diep van donker nagte

roep ek, die here hoor …”

 

In die slotgedig keer Fourie terug na die kosmiese opset wat in die eerste vers opgeroep is, en verklaar dat alhoewel “die verband / tussen /ster / en korreltjie sand”duister is, dit “helder” is dat alle oënskynlik onverwante komponente in die heelal in ’n groter spel aan mekaar verbonde is:

[…]

 

helder:

onversoen afgesper

’n soekmekaar

triljoen ná triljoen

in duin in hemelruim

vir heelalspel

albaster en ghoen

 

Stof en ster is in alle opsigte ’n merkwaardige bundel deur ’n digter wat hom in ’n kort tyd as ’n belangrike rolspeler binne die Afrikaanse poësiesisteem gevestig het.

 

Resensie: die bome reusagtig soos ons was (Hilda Smits)

Thursday, March 31st, 2016

die bome reusagtig soos ons was deur Hilda Smits. (Protea, 2016, ISBN: 978-1-4853-0640-5, Formaat: Sagteband, 52p.)

Resensent: Dr Amanda Lourens

Omslag

Omslag

Die ses gedigte van Hilda Smits wat in 2013 in Nuwe Stemme 5 verskyn het, het alreeds beïndruk en blyke gegee van hierdie digter se unieke stem. Haar debuut met sy ietwat raaiselagtige, maar lieflik poëtiese titel, is dan ook in alle opsigte die produk van ’n digter wat die verskillende intonasies van haar eie stem verken, maar nooit die eiesoortigheid daarvan prysgee nie.

Smits se verse vra om aan die hand van ’n geskakeerde leesstrategie benader te word. Alhoewel daar in die verse sterk sprake van die bewussynstroom is, is haar digterlike styl ook nugter en intellektueel en getuig van ’n digter wat intens oor dinge nadink en voortdurend ervarings verwerk. Hiermee saam loop egter ’n intense verbondenheid aan die onderbewussyn, sodat die leser op sommige plekke assosiatief moet lees, maar elders weer op ’n meer kognitiewe wyse die leidrade van die gedig moet naspeur. (Ek sukkel om te bepaal watter element oorheers, maar vermoed tóg dat dit die intellektuele is, alhoewel ander lesers hiervan mag verskil.) Die manier waarop sy haar verse opbou, herinner nogal sterk aan Gilbert Gibson se assosiatiewe beeldgebruik en sy eksperimentering met enjambement en sintaksis. (Dit is dan interessant dat sy in die Versindaba-onderhoud met René Bohnen na Gibson verwys wanneer sy oor die digterlike invloede op haar uitgevra word.) Sy is egter geen Gibson-kloon nie, en haar digterlike verbeelding put uit ’n bron wat volledig haar eie is, en waarin die eie ervaring in die hede en verlede sentraal staan.  Haar gedigte is wel ook nie soseer hermeties van aard nie en betekenis word meer geredelik uit Smits se gedigte gehaal.

Die perspektief in die bome reusagtig soos ons was, is dié van die volwassene wat haas akuut bewus is van hoe haar teenwoordige ervarings van dié van die kinderjare verskil. Tog is daar geen breuk tussen die bewussyn van die kind in die verlede en die volwassene in die hede nie – dit is eerder die geval dat die verlede op ’n dringende wyse meespreek aan die hede, alhoewel die afstand die spreker in staat stel om te begryp op welke maniere haar eie perspektief ook deur die jare verander het. Vandaar dan moontlik die titel, wat kan dui op die kinderlike waarneming waardeur voorwerpe en gebeure in die herinnering dikwels veel groter voorgestel word as wat hulle by nabetragting wel was. In talle gedigte word die verlede herbesoek, dikwels waarskynlik met die doel om sin te maak uit die verlede, om as’t ware met ’n nuwe perspektief na vergange dinge te kyk.

Die openingsgedig (p.7) illustreer baie goed hoe daar vanuit die hede teruggekyk word na ’n verlede wat integrerend deel van die teenwoordige self is:

die lig val geel ongeskend swem ons daar was

dae groter as ons wat gesneuwel het en ek

is lief ek is lief vir julle ongeskend swem ons

onder weifelende geel lig broos teen broos

in die stroom want ons het lief die lewe teen

my bors kinderjare brandend teen my bors ongeskend

brandarm dae groter as die heelal

[…]

Die verlies van onskuld wat gesuggereer word deur die woord “ongeskend” in die openingsgedig, kom aan die orde in ’n gedig soos “elke Vrydag Gants Hill toe” (p.11), waarin die ruimte van die Londen van die hede op ’n assosiatiewe wyse verbind word aan die soms ontstellende ervarings van die kind. Dit is in ’n gedig soos hierdie een dat die leser (soos ook in “Mariaan se suster”, p.26) leidrade (dikwels as sintaktiese brokke aangebied) moet saamvoeg om die onthutsende boodskap te rekonstrueer:

elke Vrydag Gants Hill toe in die donker deur die tonnel gestap

terwyl die bus soos ’n groot verligte speld verdwyn

tot in dr. Bennett se huis waar dit altyd sneeu soos op die televisie

as ons Alzheimer’s speel onder die bank op die klein koffietafel

tussen mediese boeke en hier is die temperatuur altyd ’n paar grade te warm

sê ek want hier is ander mense sê dr. Bennett as ons rooi tamatiesop eet

met ons hande soos ek en my vrou is sy op vakansie? en my dogters al drie

en die dag breek amper die son kom op in die donker sê dr. Bennett

terwyl hy op kort stewige bene skeer netnou gaan koop ek en jy roomys

knipoog hy gaan kyk ek en jy bome in die park –

Die gevaar van ’n hortende gang word egter slim teëgewerk deur die enjambemente wat ook die vrye vloei van gedagtes en beelde ondersteun. Dit word veral gesien in die pas genoemde “Mariaan se suster”(p.26) waar die slotwoord van die gedig die vrye vloei tot ’n abrupte einde bring en die leser tot nabetragting dwing:

Mariaan se suster het drie tweelinge soos ’n dubbele

maan soos ’n tweekoplikkewaan sê Mariaan en haar

broer het vigs soos ’n skaapwagter jaag hy trokke

soos ’n renjaer sterwend deur die land Mariaan se deurknop

is met ’n tou vasgebind want ek is ’n slaapwandelaar

sê Mariaan en loop in deure vas by Mariaan se huis speel

ons dokter-dokter trek jou klere uit sê Mariaan kom ons vry

soos soapie-sterre kom ons SEKS nee dankie sê ek en vertel

my ma ek en Mariaan tel ’n kondoom in die pad op warm klop

die sperm nog gross man sê Mariaan toe ons dit in haar pa se posbus stop

Die kinderjare word herbesoek in talle gedigte waarin die spreker haar moeder, vader en ouma aanspreek, en waarin sensoriese herinneringe op ’n knap wyse ineengestrengel word. Veral treffend is die gedig waarin die ouma as die liefdevolle versorger in haar geur- en klankryke kombuis herskep word (“ouma jy het soggens vroeg die lig gebreek”, p.13). Die moeder word konkreet voorgestel as die doener in die huis wat Saterdae wasgoed trap (“op Saterdae in Welverdiend”, p.24) naas die vader (in die openingsgedig die “dromer-pa”) wat in meer as een gedig die toehoorder word wanneer die spreker haar ervaringe as reisiger beskryf. Dit is veral via gesprekke met en herinneringe aan die vader wat die soeke na die eie identiteit plaasvind. Die vaderfiguur word ook sterk aan die onderbewuste geskakel, soos blyk uit “Londen. 18 Februarie 2005” (p.20), waarin die spreker waterbeelde gebruik om haar ervarings in die vreemde ten tyde van haar pa se begrafnis in Suid-Afrika te verwoord:

luister – my pa word begrawe op die radio en dit sneeu (op die radio)

in die klein bad dobber ek dromend soos ’n muis en buite dryf daar Cockneystemme

in die vlak water op die pad in die wassery draai ons klere

skilpad dop om dop om

In die gedig vir die broer (“vir klaasman”, p.8) vertel die spreker van die nuwe omgewing waar sy haar bevind. Daar vind sy die broer se spore op onverwagte plekke, en terselfdertyd is sy bewus van haar taak as kunstenaar wat moet waarneem en dokumenteer sodat die toehoorder haar ervarings in die vreemde kan deel:

geliefde broer die seisoene verander hier tydsaam soos ’n ou vrou met rumatiek

wat soggens pynlik stadig haar trui toeknoop haar misvormde vingers soek en vat

soek en vat sy stap saam met my op die grondpad stasie toe gebukkend onder

die koue wat vat en los vat en los skuifelend stap ons geliefde broer daar is ’n kroeg

in soho jou vingerafdruk blink op ’n pint staropramen die reuk van jou tabak talm

in die lug terwyl ek drentel my gedagtes vat en los vat en los die grate van ons midnag-

gesprekke lê die huis vol broer in jou kamer sit ek soms toe-oog en dink en die lente

bloei soos ’n diep sny in greenwich park my kamera-oog is ’n kamer vir twee mense

broer ek raam die lente daar vir jou terwyl die lewe vat en los vat en los

Die basiese spanning tussen die “hier” en die “daar” wat in hierdie gedig sigbaar word, word verder in die bundel uitgewerk as ’n basiese spanning tussen die Suid-Afrikaanse agtergrond en die ervaring van “ekspat”-wees in Londen. In hierdie verband is “deesdae is londen my stad” (p.10) ’n sleutelgedig – enersyds is daar ’n lyflike verkenning van en ’n nuwe verbintenis aan hierdie stad, maar andersyds is daar die terugkerende belewenis van vreemdelingskap:

deesdae is Londen my stad ek sit elke oggend koerant teen die neus

netjies in ’n kompartement ingepak terwyl die trein roggel

soos ’n bekende song oor die silwer spore draf lees ek die metro

of vernon god little iewers hol laas week se trein nog met my vergete

stephen king-boek aan boord en my geel pis gorrel en gis my suidafrikaanse

pis blink soos goud in die rioolpype van die stad se ondergrondse

vlaktes iewers vloed my pis soos bloed onbekende vlaktes

en verken die infrastruktuur onbewustelik iewers spoel ek in ’n warrel

van been en binnensmonds gebromde woorde tussen blackheath

en soho en die shithole wat elephant and castle is iewers in walworth road

tussen ses oxfams wag ek nog op ’n bus ’n passasier soos ’n indringer

Wat die bundel in die besonder boeiend maak, is dat die teenstelling tussen die verlede in Suid-Afrika en die hede in die buiteland nooit as ’n eendimensionele spanning tussen die koesterende bekende en die onvriendelike onbekende voorgehou word nie. Die verlede is ook die landskap van afskeid en ontnugtering, soos baie duidelik blyk uit gedigte soos “die dag toe ons trek” (p.29) (oor die afskeid van kindervriende) en “in die dam geswem op Welverdiend” (p.27) (oor die tragiese dood van ’n jeugvriend). En alhoewel Londen die stad van “wrede skyscrapers” is (in “ek hang steeds aan jou lippe”, p.35), is die stad ook die ruimte in terme waarvan haar wense vir die geliefde verbeeld word:

[…] mag

die kake van die stad jou nooit verslind nie en jou £10 vir altyd hou

mag jy soos ek langs die Teems afstap en die nag aanskou asof

vir die eerste keer mag jy altyd daardie sexy swagger wat net jy

alleen besit mag jy altyd soos ’n swart kat die reëlmaat van die stad

tussen jou heupe hou

’n Ander belangrike tema wat ondersoek word, is die verhouding tussen taal, digter- en kunstenaarskap en betekenisvolle kontak met die ander, soos gesien word in “vir ’n digter” (p.37) asook in  “Gokarna” (p.16). Die verkenning van verskillende vreemde plekke word dan ook ’n verkenning van die self, tesame met die ervaring van kuns in ’n velerlei van vorme – waaronder dié van Bach, Chopin, Ella Fitzgerald en Jimi Hendrix.

Die gedig “vir Primo Levi” (p.44), waarin die spreker haar met die bekende Holocaust-oorlewende identifiseer, is besonder aangrypend. Hier word die psige van ’n ander besoek om ook tot groter selfkennis te groei, alhoewel die wete van die dood (moontlik Levi se selfdood) uitgroei tot ’n blywende soort kennis: “[…] hier herkou almal aan die / benerige oorskot van die vroeë dood”.

Dit is interessant om daarop te let dat van die gedigte wat reeds in Nuwe Stemme 5 verskyn het en nou in die debuut opgeneem is, intussen klein veranderinge ondergaan het. “vir klaasman” het nou langer versreëls, wat op paradoksale manier die oplossing bied vir die ietwat lomp indruk wat die indeling van die reëls in die eerste weergawe tot gevolg gehad het. In “vir pa, soos die ander”, is die reëls weer merendeels ingekort, sodat die lastige afbreek van woorde in die eerste weergawe vermy word. Ook “vir Primo Levi” se waarskynlik oorbodige slotreël is nou weggelaat.

Die beperkte omvang van die bundel (46 gedigte en 52 bladsye) sou dalk kon aanleiding gee tot die vraag of die bundel nie ietwat yl is nie, maar so ’n voorbehoud is myns insiens ongeldig. Eerder getuig die bundel van dissipline en streng seleksie, sodat die leser nêrens die indruk kry dat sekere gedigte bloot maar ingesluit is ter wille van invulling nie.

die bome reusagtig soos ons was is ’n baie sterk debuut, en die lesers daarvan sal waarskynlik na dese Smits-aanhangers wees. ’n Mens sien met afwagting uit na die volgende bundel uit haar pen.

 

Bron

Bohnen, R. 2016. Onderhoud met Hilda Smits (die bome reusagtig soos ons was). Versindaba. Beskikbaar: http://versindaba.co.za/2016/03/14/onderhoud-met-hilda-smits/ [2016, 25 Maart].

.

Resensie: skryn (Emma Bekker)

Thursday, October 22nd, 2015

skryn omslag

skryn deur Emma Bekker. (Protea Boekhuis, 2015, ISBN: 978-1-4853-0477-7, Formaat: Sagteband, 96p.)

Resensent: Dr Amanda Lourens

Die woord “skryn” is waarskynlik meer bekend in die afgeleide vorm “skrynend” of “skrynerig”, met die betekenis van pynlik of brandend, volgens die HAT. Die werkwoord “skryn” het veral die figuurlike betekenis van “ ’n [b]randende pyn gee of kry deur iets wat skaaf of druk”. (Soos die uitgewersteks by die resensie-eksemplaar aandui, hou die werkwoord ook verband met ’n skrynwerker se aktiwiteit van skaaf en skuur, dus ’n afwerkproses). Daarnaas is daar ook die (verouderde) selfstandige naamwoord met die betekenis van ’n “[m]ooi bewerkte kissie vir kosbaarhede” (HAT).

Die gedig “een nag op ’n trein na pretoria” (die eerste gedig in die eerste afdeling) is op meer as een manier ’n sleutel tot die bundel skryn deur Emma Bekker. Maar voordat die kodes in hierdie gedig ter sprake kom, is dit opmerklik dat die slotgedig in die bundel die titel “Die skoonheid van slotte” het. Hierdie slotgedig is ’n netjiese stukkie woordspeling wat ook op ’n verdere vlak oor die aard van betekenisgewing spekuleer: “’n Sleutel en ’n slot / maak hul eie gebod. / Die verloop van tyd / kan slotte ontsluit.” Die leser word dus aan die einde gewaarsku dat betekenis ook iets is wat oor tyd heen beslag kry. Terugskouend besef jy as leser dat die beste leesstrategie tot hierdie bundel een is waarin betekenis toegelaat word om mettertyd tot stand te kom, omdat die hele bundel as ’n soort organiese geheel funksioneer. Dit is juis ook hierdie aard van die bundel wat dit moeilik maak om die geheel as ’n lineêr ontwikkelende entiteit te beskou – eerder as wat die versameling gedigte vorentoe beweeg in die rigting van die slot, wys die gedigte oor die bundel heen na mekaar, word daar terugverwys, en kom betekenis in ’n soort sirkulêre eenheid tot stand.

In “een nag op ’n trein na pretoria” (pp.10-12, duidelik met die Briel-treffer as interteks) kom die reistema (wat later ook in die bundel figureer) reeds aan die orde, maar hier vanuit die perspektief van ’n dogtertjie wie se krytblikkie met die afbeelding van die Taj Mahal daarop haar anker is te midde van ’n reis wat haar na buite die grense van Suid-Afrika geneem het. Tog is die krytblikkie nie net ’n skryn deur middel waarvan sy aan die kosbare bekende vashou nie – dit word eerder ook die teken van haar nuuskierigheid en fassinasie met eksotiese plekke en verhale. Die res van die bundel is dan ook in ’n groot mate die kreatiewe neerslag van die reise (fisies en spiritueel) waarop die digter gaan. Soms neem hierdie reise haar na die vreemde waar haar tong gereed is “om die kurwes van ’n taal” aan te leer (“Tweede wittebrood”, p.32), en soms word ’n spirituele reis onderneem deur die bemiddeling van haar tuisstad: “dié wat vir jou toemaak, sien net duisternis en vrees / wie hul vir jou oopstel, word van ’n blindheid genees” (“jozi-blues”, p.18). Sentraal tot al dié reise staan ’n sensitiewe en spesifiek vroulike waarnemer – die “curious girl” wat vrae oor die onbekende stel, eerder as om konvensie na te volg:

[…]

“Wat sê jy vir die oom?”

ek kyk na my krytblik en sê

vertel nog van die tas mahaal

Die bundel ondersoek die verskillende betekenismoontlikhede van die woord “skryn”, en word in die proses ook sélf ’n skryn, maar sonder om net ’n bewaarplek vir woordkosbaarhede of sentimente te word. In hierdie geval is die bundel dalk eerder die houer of ruimte waarbinne veelvuldige betekenisse voorlopig geberg word, om deur die leser verwerk en met mekaar in verband gebring te word. Die skryn van die bundel word op hierdie manier ’n gedeelde ruimte, eerder as wat dit die indruk skep van ’n selfkoesterende opgaarplek van sentimente. Aan die een kant is daar ’n voortdurende bewussyn van die kunsskeppingsproses wat ook “skrynwerk” (luidens die titel van die vyfde afdeling) is, maar dan is dit veral ’n proses wat deur die handeling van dóén, voltrek word. “Die digteres as masseuse” (p.70) is ’n baie goeie voorbeeld van hierdie verkonkretiseerde siening van kuns:

[…]

’n Onvoorsiene storm het my skip gesink

en al my woorde het verdrink.

Maar my hande is gered

en kon voelend ’n pad deur die vis vind.

Stomgespoel op ’n vreemde strand het ek begin verstaan –

my hánde moet na Nineve gaan.

Aan die ander kant is daar die eiesoortige seggingswyse in die bundel, wat as Bekker se unieke interpretasie van “skrynend” gesien kan word. Die toonaard van baie van die gedigte is inderdaad snydend, brandend of skrynend, maar die digter slaag daarin om dit indirek te hou, waarin die trefkrag daarvan lê. Telkens word ’n bepaalde spanning op subtiele wyse in fokus gebring, soos byvoorbeeld in die derde van die “Kombuiskwatryne” (p.52):

’n Ou welkokende Maleise keukenmeid

klim soms slu en laggend uit my voorskootsakke uit.

En wie dan eet van daardie blatjang, geelrys en bobotie,

weet hierdie spyse kom nie uit ’n duusvrouskoot nie.

Dit is waarskynlik moontlik om te beweer dat Bekker se spesifieke inkleding van “skrynend” die gevolg is van ’n samekoms van woordspel, ironie, ’n sin vir konkrete beelding en droë humor.

Bekker verkry hierdie effek veral in die korter gedigte waar daar ook heelwat aandag aan struktuur gegee is. “Herdenkingsgeskenk” (p.53) se netjiese sintaktiese opbou, tesame met die knap beredenerende inslag, ondersteun die onderspeelde – maar tog skrynende – boodskap oor die verwikkelde aard van menslike verhoudings:

Dit was nie ’n edelsteen of duur parfuum nie –

dit sou te min vereis van jou en selfs nog minder

dui op jou gevoel vir my. Dit sou my juis hinder

as jy die geskenk goedsmoeds kon neerlê in my skoot.

Ná tien jaar het jy my genoeg vertrou

om met jou eie hande iets vir my te maak – ’n kleinood,

want jy ken my doodsteek goed. Die skaaf en slyp,

soos ons met mekaar ook maak, is tot dié dag geheim gehou.

“Hier is iets vir jou, maar dis dalk héél onvanpas,”

aarsel jy, voor jy die geskenk te voorskyn bring.

Jy gee aan my ’n mes, hartstogtelike staal en hout –

almal weet tog hoe ’n lem geliefdes kan verras.

Dieselfde knap omgang met sin en versreël word in “Teer beleg” (p.63) gesien, wat ook gelees kan word as ’n ars poëtikale gedig waarin ’n gestroopte (oftewel skrynende) segswyse bepleit word:

Gedigte wat uit spervuur gebore word, is ontdaan van verdigsel.

Ligselle vonk uit koeëlkamers en koek saam om meer sekuur

die teikens om die gevalle ego te tref en so die self

te onthef van die dodelike balsem van sentiment.

Die mooi beskrywings sneuwel sonder seremonie

tot net die rou nerfpunte van naamwoorde en werkwoorde oorlewe.

En in hul smeulende dampkring word veldslae vergewe.

Dan word ’n skrynend helder insig in die aard van menslike verhoudings soms te midde van ’n meer uitgesponne gedig aangebied, soos in “kaalvoetstap in stilbaai” (pp.86-87): “ek hou van die see soos van ’n verlangse vriendin / dalk sal ek haar begin verag as ek haar beter ken”.

Die vroulike waarnemer put veral uit die wêreld in en om haar huis, soos reeds gesuggereer word deur “Oggendrit deur Linden” waarmee die bundel open (en ook nie in ’n bepaalde afdeling geplaas word nie). Ten spyte van die buurt se alledaagsheid, sluimer die kreatiewe verbeelding te midde van die gewoonheid van “’n drankwinkel, ’n pawn shop en die Spar”, soos moontlik gesuggereer word deur die verwysings na Van Wyk Louw en Cussons. Soos die bundel egter ontvou, is dit duidelik dat die vroulike verbeelding aan die werk is om gewone ruimtes te omvorm om ook iets van die magiese en sjamanistiese te verkry.

So is daar die siening van die eenheid van dinge waar die natuur sy gang gaan ten spyte van die mens se pogings tot beheer (“Die vryskut-groentetuin” p.14). “Tuin-ode” (pp.16-17) is ’n geslaagde intertekstuele spel met die Langenhoven-vers en volkslied van die ou RSA, maar waarin die digter haar fisiese ineengestrengeldheid met die natuurlike uitsing, terwyl sy ook bewys lewer van haar goeie sin vir ritme. Daarnaas verklaar die digter haar gebondenheid aan die stad Johannesburg in “jozi-blues” (p.18), en dui daarmee aan hoe verbintenisse nie noodwendig aan herkoms verbonde is nie: “ek is nie in jou gebore nie, maar in jou is ek geplant” .

“terwyl ’n mens wegkyk” (p.20) benadruk die mag van die oerinstink in die gegewe van die “skootkat” wat die veilige ruimte van die huis verlaat:

Sy sal hom altyd weer gaan opsoek

in onbewaakte nagte

en hare afgee op sy skoot,

want die onverskrokke skootkat

weet hoe diep smag soort na soort.

Dieselfde gedagte van die natuurlike aard en instink word ondersoek in “Wilde Kanis” (p.23), waar die spreker haar met die “[…] wildewragtig, / die Toendra-oog wolvin” assosieer. Soos Hambidge (2015) ook in haar resensie van die bundel uitwys, word die leser dadelik herinner aan Clarissa Pinkola Estés se bekende werk Women who run with the wolves: Contacting the power of the wild woman, wat vroue herinner aan die ongetemde aspek in die vroulike psige wat ook die bron van energie en kreatiwiteit is, maar normaalweg binne die patriargale opset onderdruk word. Dit is hierdie ongetemde vroulike aspek wat in skryn veral verbonde is aan die magiese en die sjamanistiese, wat die mag van die onderbewussyn besef en wat uit die helende kragte van die natuur kan tap, soos in “Medisyneryme” (pp.77-78) gesien word. “Ode aan Marie Laveau” (p.74) (na Marie Laveau, die negentiende-eeuse voedoe-praktisyn in New Orleans) werk ook met die gegewe van die vrou as die een wat met die magiese en helende in verbinding is.

In “Skoondier” (p.80) tree die rooikat op as die figuur wat in noue kontak met die natuurlike is, en buite die wreedheid van taal en die dubbelsinnigheid van menslike betekenisgewing staan. Tog word woordspel ingespan om die betekenis van die gedig te laat ontknoop: Die rooikat is die “skoondier” wat vir niks “onlief” is nie, oftewel, wat met die eie en groter natuur in voeling is. “Skoondier” is dan ook ’n meer geslaagde gedig as byvoorbeeld “Die heelal lag in sterre” (p.94), wat ’n soortgelyke tema het. Hier word naamlik staat gemaak op beelding wat ietwat voorspelbaar lyk: “Ons deel eers die Kosmos se gelag / as ons met die Groot Verskiet versmelt / en deel word van die nag.”

Die meerderheid van die gedigte in skryn oortuig die leser van Bekker se vermoë om ’n geslaagde gedig te kan skryf. Haar beste gedigte is dié waarin sy skerp en bondig formuleer, en teen die verleiding van oorskrywing waak. Ongelukkig word ’n potensieel baie goeie gedig soms ontsier deur juis die neiging van die digter om haar hand te oorspeel, sodat die spel met betekenis as’t ware deur ’n oorlading van klank en beskrywing vermoei word, soos in “Die innerlike mevrou” (p.15) gebeur:

Ek wil nie meer my gedagtes in uitgerekte truie indruk nie –

die vet weet, ek is moeg vir uitgewaste uitdrukkings

en gaterige idees wat met dun gare aanmekaar geflans is.

Deurdruk en aanhou het my versugting afgespits:

Ek korset my koketterige denke

in verweefde sinne wat ek met dubbeldraadbetekenis aan mekaar naai.

Hierteenoor staan ’n meer gestroopte gedig soos “Die geheim van beddens” (p.25) wat met onderspeelde humor wys hoe verganklik die mens en sy maaksels is, maar hoe die biologiese voetspoor tóg bly:

Huisraad berg geheime op maniere wat verras.

’n Bed met stoere houtraam en uitgediende matras

hou net lank genoeg sy lag oor die pret waaraan hy aandadig was.

Aan klapperhaar en ysterveer klou die boustof van ’n bloedlyn vas.

’n Ander mankement wat hier en daar sigbaar raak, is die neiging tot die voorspelbare, oftewel waar die digterlike verbeelding miskien té naby aan die gemeenplasige kom, soos byvoorbeeld in “Winterwittebrood” (p.29) se tweede strofe gesien word:

Nag ná nag skommel ons op ’n dubbelbedskip met slap vere.

Golwe naarheid spoel my soggens uit.

Maar in my jong buik roer die toekoms

– boontjiepitgroot en broos –

en jy vang silwer elwe vir ontbyt.

Hierdie beswaar geld ook ’n gedig soos “Die heelal lag in sterre”, soos reeds genoem, terwyl “Swaardsmee” (p.41) en “jonker is nie dood nie” (p.55) tematies nie werklik verras nie.

’n Beeld soos “Dié keer is voortplanting beheer deur / die knip van die foondrade tussen eierstok en uterus” (“Tweede wittebrood”, p.32) doen die bundel oneer aan. Ek het ook moeite om die volgende beeld te interpreteer: “my skoongeskropte hande is ’n skryn / van hoe gewillig sy /haarself op die bodem van my bestaan neervly / hoe gedwee sy die riool begroet” (“jonker is nie dood nie”, p.55). Dit is egter heel moontlik ’n subjektiewe beswaar.

Tog is die geheel baie bevredigend, en veral die laaste afdeling (“sleutelsange”) lewer ’n hele paar knap gedigte, waaronder “Gedagtes rondom ’n stormsee” (p.88), “Teen verganklikheid” (p.89), “Om en omkom” (p.91) en “Deurbraak” (p.95).

Hierdie debuut hou heelwat belofte in en die lees van die bundel is meer as die moeite werd. Met hierdie bundel het sy ’n hele paar tematiese lyne getrek, veral die ontginning van die magiese en sjamanistiese deur die werking van die vroulike verbeelding wat terselfdertyd weetgierig, nugter én sensueel is. Ek vermoed die belangrike vraag is hoe volhoubaar hierdie tematiek is, en hoe Bekker haar tegniese bedrewenheid en tematiese reikwydte verder gaan ontwikkel.

 

Bron

Hambidge, Joan. 2015. Resensie van skryn [Internet]. Woorde wat weeg. http://joanhambidge.blogspot.co.za/search/label/Emma%20Bekker. [2015, 19 Oktober].

Resensie: Reisiger te perd (Piet van Rooyen)

Wednesday, April 23rd, 2014

Resensent: Dr Amanda Lourens

Reisiger te perd: 100 gedigte oor perde deur Piet van Rooyen. (Pretoria Boekhuis, 2013, ISBN: 978-1-4853-0025-0, Formaat: Sagteband, 120p.)

Piet van Rooyen, wat veral ook as romansier bekend is, debuteer in 1973 met Draak op die erf, waarna Rondom ’n boorvuur (1983), Goedsmoeds (2002) en Kwansuis (2008) volg, telkens met redelike lang onderbrekings tussen die onderskeie bundels.  Reisiger te perd is volgens my somme dus Van Rooyen se vyfde bundel, eerder as die vierde, soos op die agterblad van die nuwe bundel aangedui word.

Alhoewel Van Rooyen dalk meer bekendheid verwerf het as outeur van bekroonde romans soos Die spoorsnyer (1994) en Die olifantjagters (1997), staan sy bedrewenheid as digter op geen manier terug vir sy vaardigheid as prosateur  nie.  En daarom is dit jammer dat Van Rooyen se digkuns dalk nog nie werklik die wyer erkenning gekry het wat dit verdien nie.  Tog het die vorige bundel lof van die kritici ontvang, en Beuke-Muir (2008) maak ’n sterk kanoniserende uitspraak in haar resensie: “Hoewel die gedigte nie almal ewe toeganklik is vir die breër leserspubliek nie – soos dit dikwels die geval is met poësie – is die literêre kwaliteit van Kwansuis van so ’n aard dat Van Rooyen met gemak kan saampraat met die gerekendes onder die Afrikaanse digters.” Hiernaas beskryf Hambidge (2008) Van Rooyen as “’n regte digter”. Sy brei hierop uit: “Hy is nie kammakastig nie. Om sy woorde aan te pas: Hy breek sy kartetse op ons digkuns.” Hierdie woorde kan eweneens op Reisiger te perd van toepassing gemaak word, want Van Rooyen beoefen ’n suiwer digkuns sonder enige grootdoenery.

Wat die nuwe bundel ook besonders maak, is die feit dat die gedigte almal met ’n oorkoepelende tema verband hou, naamlik perde. Hiermee sluit Van Rooyen aan by byvoorbeeld Hennie Nortjé, wie se bundel In die skadu van soveel bome (2012) deur die tema van bome saamgesnoer word.

Die digter self vertel in ’n voorwoord tot die bundel meer oor die agtergrond en ontstaansgeskiedenis daarvan. Hy het in sy leeswerk oor verskeie jare aantekeninge gemaak van verwysings na perde in die wêreldliteratuur waarin hy hom verdiep het. Hierdie aantekeninge is omgedig tot die vorm waarin dit in die bundel aangebied word.  Die volgorde waarin die gedigtekste gerangskik is, volg naastenby die datum van eerste publikasie van die brontekste, maar, sê Van Rooyen, “die idees bly tydloos”. 

Myns insiens lê die sukses van die bundel veral in twee kenmerke daarvan: enersyds in die tydlose gedagtes wat in die gedigte vasgevang word, maar andersins ook in die feit dat die gedigte nooit te swaar leun op die brontekste of selfs te afhanklik daarvan raak nie.  Elk van die tekste in die bundel is ’n gedig in eie reg, en die naspeur van die oorspronklike prikkels sal ’n intellektuele uitdaagspeletjie wees, eerder as wat dit noodsaaklik is om die gedigte te begryp.

Om Reisiger te perd egter eensydig te lees as ’n bundel gedigte oor perde, sou die diepte en geskakeerdheid daarvan gruwelik misken.  Dit is veel eerder die geval dat ’n bepaalde prikkel uit die literatuur wat op die een of ander manier met die perd-tematiek verband hou, bloot dien as die vertrekpunt vir die gedig. Vandaar ontwikkel die gedig merendeels op bedrieglik eenvoudige wyse, en dikwels ook in ’n ewe bedrieglike ligte trant, om uiteenlopende aspekte van die menslike kondisie te verken. Soms bly die gedig gemoeid met die verhouding tussen mens en perd, maar dan is dit selde in ooreenstemming met die ongenuanseerde mens-perd-kameraderie wat dikwels in sentimentele verhale aangebied word.

In twee gedigte teen die einde van die bundel word die kompleksiteit van die perd-gegewe raakgesien. In ’n gedig soos “langpad te perd” (p.113, na Elizabeth Gilbert) is die fokus op die eeue oue verbintenis tussen mens en perd, ’n assosiasie wat sowel die romantiese as die primordiale omvat en uiteindelik sorg vir die oorskryding van die grense tussen verskillende lewensvorme:

[…]

 

daar is iets romanties aan ’n rydier

die blote aanwesigheid van ’n perd

iets ouds en oers en buite die gewone

’n sesduisend jaar oue nomadiese tradisie

 

die trans-spesifieke kommunikasie

tussen mens en dier – die ruiter en sy perd

is ’n slingerpad wat grense verbind

met ’n eindpunt aan die oorkant

 

Hierbenewens bemoei die digter hom met ’n getransformeerde beeld van die perd waar die mens nie meer in ’n verhouding van eienaarskap teenoor die perd staan nie, maar waar die perd die rol van geestelike gids vir die mens vervul.  Laasgenoemde moet hom dan op die psigiese patroon van die perd skoei om “vorentoe” te kan loop, soos gesien in “die vul in die droom” (p.115, na Isabel Allende):

[…]

hy het geweet dat die vul nie bloot daar was nie

dat hy nie gekom het om na ’n eienaar te soek nie

maar om hom die pad te wys wat hy vorentoe moes loop

met die perdevul as die gids vir sy gees

nou met die persoonlikheid van ’n perd

die lojaliteit die krag en die uithouvermoë

 

Die gedigte wat aansluit by klassieke tekste ondersoek veral die mens se rol as berede kryger en sy vreugdevolle aanvaarding van hierdie rol tot letterlik in die dood, soos gesien word in die slot van “die land van vreugde” (p.13, na Vergillius):

die perde wei vreesloos teen die hange

die strydwaens staan uitgespan op hul wiele

maar die glimlagte op al die gesigte wys steeds

die oeroue vreugde van perdry en van die geveg

 

Tog sorg die digter dat die omdigtings vanuit die klassieke nie ’n eendimensionele siening van die perd as strydgenoot aanbied nie. In “onsekere hawe” (p.14, na Vergillius) word die perd in ’n gemaklik vloeiende argumentatiewe trant en aan die hand van beelde wat naatloos in plek val, uitgebeeld as die kohesiewe krag in samelewings:

perde die oeroue teken van onrus en van oorlog

tog is daar dié onder ons wat dadelik sê:

ingespan in ’n wa kan perde saamtrek in vrede

ook daarom tekens van die landelike en van harmonie

dus bly daar die hoop ten spyte van wanhoop

 

Die aard van menswees word in meer as een van die gedigte belig.  Deur nugter vertelling word ’n genadelose blik gebied op karaktereienskappe wat die eienaar daarvan nie tot eer strek nie. In die gedig “die goeie ridder” (p.16, na ’n anonieme digter), word ’n sprokie-agtige atmosfeer geskep met ’n anonieme stem wat kommentaar lewer op die ydelheid van sekere ridders, maar sonder dat die gedig oorhel na hinderlike moralisering. Want, sê die stem, diegene wat “[…] ’n lewe van gedurige oorlog en van sonde [lei]/ [en wat] die prooi van selfwaan en van jaloesie [is]”, sal geen plek vind wanneer hulle aankom “aan huis van die groot visserman” nie. Overgesetsynde, die hiernamaals het geen plek vir ydeles nie, soos verwoord in die reël wat ’n tydelose waarheid op treffende wyse as perd-verwante beeld aanbied: “dáár is g’n plek vir ’n man op ’n spoggerige perd nie”.  Die menslike nuk tot ydelheid word dan ook baie suksesvol geïroniseer in “passie vir perde” (p.19, na Stendhal), waar die verteller droogweg kommentaar lewer op die verveelde baron wie se “reusepassie vir perde” hom in die “middelpunt van die hele geselskap” plaas.

’n Uitstaande gedig is “die perdheid van ’n perd” (p.48, na D.H. Lawrence), met as tema die menslike denkproses.  In hierdie gedig verskuif die ondersoekende blik vanaf die objek “perd” na die subjek se kognisie:

wat presies is die perdheid van ’n perd

wat is dit wat ’n man gewaar as hy ’n perd bekyk

kan ’n mens dit behoorlik in ’n oomblik vervat

 

’n mens kyk mos nie soos ’n kamera

in klein stukkies vierkantige momente nie

daar is ’n spesifieke voortrol in die mate van sig

 

die verbeelding self wat begin tol en swaai

die denke wat die elemente bymekaarplak

en verskuiwe na die beeltenis van ’n perd

 

eers dan verskyn die perd vir wat hy is 

 

Politieke kwessies word ook aangeraak in die digter se besinning oor die menslike aard en kondisie, soos byvoorbeeld in “al digter dring die skare” (p.40, na Joseph Conrad). Hier is die “onluspolisie op hulle perde” die verteenwoordigers van die koloniale bewindhebbers wat dreigend bly huiwer op die marge van die inheemse bewoners se driftige byeenkoms. Nietemin bly die koloniale bewussyn nie onaangeraak nie – “selfs wit mense kan nie langer die roep / van die bongo’s in die hart weerstaan nie”. 

Al die gedigte in die bundel is egter nie kontemplatief nie, en enkeles fokus slegs op die beeldende vermoë van taal, soos byvoorbeeld “oggendrit” (p.74, na Mervyn Peake) en “’n slee oor die sneeu” (p.69, na Ringuet), met laasgenoemde wat ook ’n sterk sintuiglike komponent bevat. ’n Hoogtepunt is “vier van die mooistes” (p.22), na Honoré de Balzac, met ’n meesleurende ritmiese taalgebruik en ’n slotreël wat die leser bybly lank na die bundel neergesit is:

wat is die mooiste dinge wat daar is:

 

drie is vir my wonderlik, nee daar’s vier

’n perd wat oor ’n wye vlakte galop galop

’n seilskip wit gekantel in seesproei en wind

twee swart arende swaar hangend in die lug

en ’n rooikopvrou wat uitbundig dans

 

Die uitbeelding van geslag in die bundel is ’n uiters opwindende aspek, en die assosiasie van die perd-gegewe met tradisionele kragdadige manlikheid is ’n tema wat regdeur die bundel neerslag vind.  In “’n man op ’n perd” (p.25, na Leo Tolstoi) word hierdie assosiasie duidelik opgelet:

[…]

perd en ruiter albei barstens vol selfvertroue

albei baie bewus van eie manlikheid en krag

gereed om enige oomblik op te styg en te vlieg

 

Hoe afhanklik manlikheid in sekere kontekste van die man se besit van ’n perd is, blyk uit “kosbaarder as kinders” (p.72, na Victor Serge) waar daar eksplisiet gestel word: “sonder ’n perd is ’n man nie meer ’n man nie / niks anders as honger nie niks meer as die dood”.

Ook die sensuele en seksuele verkry reliëf in die ervaring van die ruiter en met die perd – vergelyk hier “galop” (p.29), na Ivan Toergenjef. Voorts word ’n vroue- of meisiesfiguur, wat sterk met die primordiale geassosieer word, teenoor die spreker en sy selfbewuste gekultiveerdheid geplaas in “eendag op pad langs die meer” (p.31, na Anton Tsjechof):

[…]

maar met een kyk na my gekultiveerde gesig

het sy haar hare woes na agter gegooi

en wild weggetrek met ’n skreeu

met hoewegedreun in vlieënde stof en klip

 

In “brose besittings” (p.33, na Charles Doughty), peins die manlike spreker oor die eise gestel deur eienaarskap van ’n perd, maar vergelyk dit dan ook met die eise wat ’n vroulike lewensmaat stel, “want hierdie brose paar besittings / verg aandag en hoë onderhoud”. Wat merkwaardig is van die perspektief wat Van Rooyen in dergelike gedigte aanbied, is dat die spreker hom nooit met ’n chauvinistiese ingesteldheid vereenselwig nie.  Veel eerder plaas die manlike spreker hom in die rol van verantwoordelike versorger.

’n Byna hoofse ingesteldheid teenoor die vrou word raakgelees in ’n gedig soos “vrou wat in ’n koets klim” (p.35, na Thomas Mann), waar die manlike waarnemer pynlik bewus is van sy eie armoede teenoor die waargenome vrou se bevoorregting. Die vrou is egter, soos in die hoofse tradisie, die onbereikbare – hier is sy letterlik afgesper van die waarnemer deur haar luukse koets (die “gewielde dop”) en die perde is die agente wat haar wegvoer van die man se verlange. Op ’n manier sluit die teer herinneringe aan die gestorwe moeder in “herinneringe” (p.58, na Vladimir Nabokov) by hierdie siening van die vrou aan – weer eens is sy die keurig geklede dame wat deur perde in ’n rytuig weggevoer word (“dis my eie mamma in haar tjintjilla-jas en swart sluier / ek sien haar agter die boude van die drywer die slee bestyg”).

Die gevarieerde uitbeelding van die vrou word bewys deur ’n gedig soos “die vrouekryger” (p.101, na Maxine Hong Kingston), waar die vrou as kryger besing word. Terselfdertyd word die gelyke status van die manlike en vroulike kryger bevestig deur die parallelle konstruksies waarin elk se voorkoms opeenvolgend geprys word: “kyk hoe pragtig lyk jy nou” en “kyk hoe pragtig lyk sy nou”.

Die aangrypende gedig “soos sy gereeld in die donker aande” (p.78, na Patrick White) se vertrekpunt is die uitbeelding van ’n eensame vrouefiguur wat snags op die stoep die donker instaar, wagtend op ’n groep ruiters om terug te keer. Terwyl sy vrugteloos wag, begin sy om die uitgestrekte kosmos asook die donker huis om haar op ’n nuwe en intuïtiewe, maar steeds sintuiglike manier te verken. Hiertydens “voel [sy] die asemstote van die perde op haar wange”, maar ook die wind en trompette vanuit ’n onbekende domein.  Oplaas gee sy haar oor – aan eers die oorweldigende mag, en dan die sussende ritme van die kosmos (“die vuurwa jaag met luide geknetter / […] / stadig begin sy te wieg en te bewe / ritmies die diep gedreun van die ghong / die aanhoudende gestuif van die stof”.

Perde is ook in meer as een gedig die agente wat ’n verliefde paar se samesyn moontlik maak, byvoorbeeld in “kom ons ry” (p.23, na Nikolai Gogol) asook in “daar kom hulle deur die strate aan” (p.39, na Joseph Conrad).

Van Rooyen verdiep sy besinning oor menswees op besondere wyse deur voortdurend bewus te bly van die onderbewussyn se aanspraak op die bewussyn, oftewel, impulse en gewaarwordinge wat voortdurend “aan my binnegoed bly vreet / soos wurms in ’n lappie donkerbruin grond” (“gedagtes te perd”, p.65, na Stevie Smith).  Die donker en ongeordende inhoude van die eie bewussyn (of onderbewussyn) is dan ook die boustof van die fyn gekomponeerde “by hierdie selfde venster” (p.55, na Miroslav Krleža).  In herinnering keer die spreker terug na koorsdrome wat hy as kind gehad het, met perde as die simbool van die stuwende primordiale impulse:

ontelbare perde in daardie koorsagtige nag by my venster verby

op dun breekbare bene en klinkende hoefysters

[…]

 

[…]

sonder verposing sonder ophou die een na die ander

die sterte die koppe die nekke die rompe en bene

’n massa van donker proesende perde op pad na die oorlog

die maanhare en sterte wat dryf in die effense maanlig

 

Van Rooyen se digkuns is bedrieglik eenvoudig; die verse is gestroop van pretensie en oordaad, en wat die leser wel op die blad vind, is suiwer woordkuns. Die leser moet dan ook tydens die lees van die bundel waak teen die gevaar om slegs in ’n tematiese lees vas te steek.  Dié gevaar is wesenlik, en veral omdat van Rooyen sy tegniek so goed beheers dat die gedigte almal moeiteloos lees, byna soos die volmaak geoefende bewegings deur ’n vaardige ruiter.

Kritiek teen Reisiger te perd sal geforseerd wees. Die bundel is ryk en gevarieerd, en is kennelik die produk van ’n vaardige digterlike verbeelding wat ontvanklik is vir prikkels vanuit ’n groter konteks.  

Die bundel is aantreklik uitgegee met Jahni Wasserfall se kunswerk op die voorblad “Om van ’n perd te droom” wat die bewussyn van die primordiale in die bundel ondersteun. Die teks is deurgaans keurig versorg soos lesers teen hierdie tyd van ’n Protea-publikasie uit die redakteurshand van Martjie Bosman verwag. 

 

Bronne:

Beuke-Muir, Chrisna. 2008. Kwansuis. Republikein, 4 September [Internet]. http://www.republikein.com.na/kollig/kwansuis.72517.php. [15 April 2008]

Hambidge, Joan. 2008. Dié manlike verse is nie kammakastig. Van Rooyen dig oor aarde, see, dood, vergande dinge en dies meer [Internet]. http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2008/09/29/SK/13/BBjhambidgeKwansuis.html. [16 April 2008]

Terblanche, Erika. 2008. ATKV-skrywersalbum. Piet van Rooyen (1953-) [Internet]. http://www.litnet.co.za/Article/piet-van-rooyen-1953.[16 April 2013]


 Resensie geborg deur