Posts Tagged ‘Aniel Botha’

Marlies Taljard: Op soek na die wildehond wat in haar hou

Friday, June 29th, 2018

Op die voorblad van Aniel Botha se bundel pirouette word glasskerwe met spatsels bloed uitgebeeld. Verwonding, emosionele krisisse en ineenstorting is die vernaamste tematiese materiaal wat ook in besprekings van dié bundel die meeste aandag geniet. Daar is egter ook ‘n ander leesstrategie moontlik wat ek in hierdie blog gaan aanraak. Eerstens fokus ek egter ook op die narratief van verwonding en vernietiging wat die bundel onderlê.

In ‘n vorige blog het ek aangetoon dat eetversteurings en selfvernietigende gedrag blykbaar redelik algemeen onder balletdansers voorkom. Dit is ook dié mite wat in ‘n film soos Black Swan en die TV-reeks Flesh and Bone ontgin word. Hoeveel waarheid werklik agter dié mite steek, is moeilik bepaalbaar. Daar is wel studies (soos dié wat ek in my vorige blog aangehaal het) wat dit bevestig. Ander navorsers beweer dat dit moeilik is om ‘n longitudinale studie uit te voer, aangesien dansers nie altyd gewillig is om op die lang termyn eerlike antwoorde te  verskaf nie. Wat wel duidelik is, is dat die meeste balletgeselskappe en -teatergroepe deesdae bewus is van die gevare om eetversteurings op te doen en pro-aktiewe stappe neem om dit te verhoed. Wat ek hiermee wil sê, is dat die digter, hoewel sy baie gedigte in die ek-modus skryf, in die bundel pirouette nie noodwendig die verhaal van ‘n spesifieke danseres vertel nie, maar met ‘n mite (‘n suburban myth) werk. En wanneer mitologiese stof in verhale (soos dié wat ontvou in die bundel pirouette) figureer, moet die leser bedag wees op betekeniskonstruksie wat universele geldigheid het.

Die ordenende metafoor in die bundel pitouette is die geleidelike aftakeling van die liggaam en die gees van die balletdanser wat dikwels as “ek” in die bundel figureer. In die eerste gedig van die eerste afdeling, “Selfportret” word byvoorbeeld ‘n ongelukstoneel uitgebeeld:

Asimmetriese kontoere

sper die gesig af.

‘n Ongelukstoneel.

Wange onherstelbaar

ingeduik, die neus

‘n skeefgetrekte wrak.

Skerwe glas blink

op die dowwe vel.

Bokant die ken

‘n gapende wond

waaruit woorde

onkeerbaar bloei.

In dié gedig vereenselwig die digter haar deur middel van die titel met die slagoffer van ‘n motorbotsing wat in grafiese besonderhede uitgebeeld word. In plaas van bloed, vloei daar egter woorde uit die “gapende wond” (wat rym met “mond”). Deur reeds in die openingsgedig die verband te lê tussen verminking en woorde, deur woorde aan lewensbloed gelyk te stel, word gesuggereer dat woorde en – metonimies gesien – gedigte en die skryf van poësie ook ‘n belangrike aspek van die digterlike diskoers in die res van die bundel sal uitmaak. Hierdie metafore dwing die leser om ook elders in die bundel na metatekstuele kommentar of digterlike selfondersoek en die aard van woorde, gedigte en digterskap te soek (iets wat deedsae byna verpligtend as deel van elke nuwe digbundel aangebied word!) Die suggestie word reeds hier aan die begin van die bundel gelê dat woorde/gedigte voortvloei uit verwonding en pyn. Verwonding is blykbaar ‘n voorvereiste vir die skryf van poësie. Ook in ander gedigte speel woorde ‘n belangrike rol. Een so ‘n gedig is “Spieëlskrif” waarin woorde en pyn weer in noue verband met mekar staan:

Spieëltjie, spieëltjie aan die wand,

sien jy hierdie pen in my hand?

En sien jy my woorde soos skerwe glas

wat breek en sny en stukkend kerf?

 

Sien jy hierdie pen? In my hand

is ‘n spieëlsaal vol leuens

wat breek en sny en stukkend kerf.

My verse is spieëlglad en penskerp,

 

‘n spieëlsaal vol leuens,

weerkaatsings van weerkaatsings.

My verse is die spieëlgladde, penskerp

dubbelskrif aan die muur,

 

weerkaatsings van weerkaatsings

van spieëltjies, spieëltjies aan die wand.

Die dubbelskrif is aan die muur.

Sien jy? My woorde is skerwe glas.

Waar woorde in die gedig “Selfportret” metafories die lewensbloed van die skrywende ek verteenwoordig, gebruik die digter woorde in hierdie gedig om te verwar, pyn toe te dien en te lieg – sou die tipiese gedrag van iemand wat aan eetversteurings ly dalk in hierdie handelingspatroon gevind kan word? Die woord “skerwe” lê ‘n duidelike verband met die gedig “Selfportret” en motiveer die leser om die twee gedigte saam te lees as die tipiese simptome van iemand wat aan ‘n eetversteuring ly. So ‘n persoon kan nie anders as om te lieg en haarself en ander (fisiek en geestelik) te beseer nie – leuens, verminking en selfmisleiding het ‘n lewenswyse geword. Hierdie simptome is vir die danser meestal die begin van die einde (“die dubbelskrif is aan die muur”). Klem op woorde lei die leser veral om in hierdie gedig die “dubbelskrif” raak te sien en die verband te lê tussen die afgetakelde danser en die digter wat met woorde lieg, verwond en verwar.

Hierdie insig verhoed ons dan om die bundel “enkelvoudig” te lees deurdat daar eksplisiet na alternatiewe lae van betekenis (“dubbelskrif”) verwys word. Op die mees sigbare vlak van betekenis is die bundel pirouette beslis gemoeid met die suburban myth van die balletdanser wat haarself vernietig om liggaamlik aanvaarbaar te wees vir haar rol op die verhoog, in die proses allerlei neuroses, psigoses en eetversteurings opdoen en uiteindelik fisiek en geestelik ten gronde gaan. Hierdie geleidelike aftakelingsproses bespreek ek vervolgens volledigheidshalwe en omdat die bundel dalk nie meer so geredelik beskikbaar is nie.

In die inleidingsgedig kom reeds verminking en versplintering voor. Dit word voortgesit in talle ander gedigte. In die tweede gedig, “Aan skerwe” word die gebreekte Noritakebord ‘n metafoor van die spreker:

Toe self geval en gebreek, dié keer

die skerwe net daar gelos vir jóú

om in ‘n plastieksak toe te knoop.

Hier sien ons reeds die eerste keer tekens van ‘n problematiese liefdesverhouding. ‘n Lae selfbeeld (ook ‘n terugkerende tema) is ‘n tipiese kenmerk van mense met eetversteurings – die lyer aan anorexia nervosa hou immers op eet omdat sy selfs kort duskant die dood nog dink dat sy oorgewig is! Hierdie psigose word metafories vergestalt in die gedig “Woordvraat”: “ek vergryp my aan woorde” en in “Weigh Less” waarin klem gelê word op die verband tussen woorde/skryf/gedigte en die siektetoestand van die danser. In etlike gedigte is sprake van emosionele en psigologiese versteurings: die spreker word “gesertifiseer” (in die gedig “Stikland”) en verkeer “Agter tralies … van dié gestig” (“Inrigting”). Die verband tussen geestesiekte en die skryfhandeling word soos volg verwoord in die tweede afdeling van die bundel:

My brein is ‘n malhuis,

‘n gestig waar ek gek idees

in klein grys selle aanhou.

(…)

Meestal kan ek die dromende

dwaler betyds keer,

maar elke dan en wan,

in ‘n onverhoedse oomblik,

glip een deur die tralies

en beland op papier.

Problematiese verhoudings met familielede en vriende word in die derde afdeling onder die soeklig geplaas en vind weer eens met die woordmetafoor verstrengel uiting in ‘n gedig soos die volgende:

Ek kou jou woorde stukkend,

eet gebreekte letter-

grepe een-een op. Vind

liefde is nie net blind nie,

maar ook ‘n bitsige sjef.

Die ek-is-lief-vir-jou proe

skielik bitter op my tong, brand

soos rissies, trek my keel toe.

 

Kyk gerus hoe ek stik, my lief:

woorde uitgebrak op papier.

Die titel van die laaste bundelafdeling dui op ‘n finale afskeid, ‘n laaste buiging. In hierdie afdeling is die dood ‘n belangrike motief wat in die slotgedig, Sans révérence, vergestalt word in die dood van Odette/Odile, die swanedanseres wat sterf sonder “laaste buiging”. Ook in hierdie afdeling word die sterf-motief met die skryf van woorde in verband gebring (in die gedig “Ompad”).

In hierdie diskoers van geleidelike aftakeling, vernietiging, pyn en dood is daar egter ook ander motiewe verweef. Die sleutelgedigte is hier “La Loba” en “Vasalisa” – die eerste twee gedigte van die tweede afdeling Échappé wat letterlik “ontvlugting” beteken. Hierdie twee gedigte verwys inderdaad na ‘n ontvlugting uit die ou bestaan en die skep van ‘n nuwe identiteit in die plek van ‘n ou, uitgediende identiteit. Ten einde die impak van hierdie twee gedigte optimaal te verstaan, moet die leser eintlik vertroud wees met die interteks wat dié gedigte onderlê, naamlik Clarissa Pinkola Estés se boek Women who run with the wolves. Ek kan hier maar slegs by benadering ‘n idee verskaf van die ryk simboliese betekenis van die verhale “La Loba” en “Vasalisa” soos dit in Estés se bekende werk uiteengesit word. Albei dié verhale is inisiasierites, soos ook die verhale van Rooikappie, Sneeuwitjie (“spieëltjie, spieëltjie aan die wand”) en Alice in Wonderland wat elders in die bundel geaktiveer word.

La Loba

In Tarahumara, Phoenix, El Paso

maak sy droë bene bymekaar. Sy is

La Huesera, La Trapera, La Loba, die been-vrou.

 

Sy is wolfmens wat kruip en grou

deur woestyne, berge en rivierlope

van Tarahumara, Phoenix, El Paso,

 

op soek na die wildehond wat in haar hou.

Sy maak ‘n beeldwerk van been, noem dit

La Huesera, La Trapera, La Loba, been-vrou.

 

Sy sing die lied wat almal ken, maar min onthou.

Haar stem weergalm in die wind en waters

van Tarahumara, Phoenix, El Paso.

 

Sy sing, en die wolf word vlees en bloed en vel en klou;

word danser, digter, dogter van

La Huesera, La Trapera, La Loba, been-vrou.

 

Luister na haar stem, soek haar – maak gou.

Neem jou droë wit bene na haar grot

in Tarahumara, Phoenix, in jóú,

La Huesera, La Trapera, La Loba, been-vrou.

Estés het die verhaal van La Loba in die Tarahumara reservaat by ‘n inheemse Amerikaase vrou gehoor. Dit is ‘n bekende en argetipiese verhaal wat wyd bekend is by Indiane in baie streke van Amerika en Mexiko. La Loba (die wolfvrou) word ook genoem La Huesera en La Trapera. Sy is ‘n wilde vrou – die argetipe van die oer-moeder wat die vrou in kontak kan bring met haar dieper self wat verborge lê onder lae en lae kultuur en beskawing. Hierdie proses noem Jung individuasie (Estés gebruik dieselfde term). La Loba klouter rond in droë rivierlope en canions om wolfsbeendere bymekaar te maak wat sy rekonstrueer in ‘n wolfgeraamte. Wanneer sy die allerlaaste beentjie het, sing sy haar magiese gesange oor die beendere totdat hulle tot lewe kom en ‘n wolf voor haar staan. Die wolf vlug, maar sy sit hom agterna. Uiteindelik word sy een met die wolf. La Loba is dus die argetipiese vrou/moeder van wederopstanding uit die dood. Elke vrou is terselfdertyd die bossie bene wat iewers onder lae sand en klip begrawe is én die wolfvrou wat dié bene tot lewe oproep. Dit gebeur wanneer ons na die dieptes van ons psige afdaal (dit is ‘n gevaarlike proses) en daar begin om in liefde die “ek” wat aan skerwe lê, te vertroos deur sang, musiek, dans, meditasie en liefde. Dit is ‘n proses wat net onsself kan voltooi sonder hulp van buite. Wanneer die doodgebloeide psige uiteindelik sterk genoeg is om uit die skemeragtige tussenruimte te voorskyn te tree, kom daar inderdaad ‘n nuwe mens, ‘n varsgebore identiteit wat sterk genoeg is om die skadukant van ons psige te konfronteer, te voorskyn. Sing, dans en skryf is dié aktiwiteite wat individuasie aanhelp.

Die verhaal van La Loba is ‘n tipiese inisiasierite in dié sin dat die ou self moet ly en sterf om uiteindelik in ‘n nuwe, gesuiwerde hoedanigheid haar plek in die volwasse lewe vol te staan. Dood is hier slegs ‘n simboliese proses waarin die ou identiteit moet sterf om nuwe lewe te genereer – soos dit ook sigbaar is in die seisoenwisselinge.

Die verhaal “Vasalisa” is ook ‘n tipiese inisiasierite wat in Estés se boek vertel word. Dit begin met die tipiese motief waarin die jong dogter se ma sterf en daar ‘n stiefmoeder met twee dogters op die toneel verkyn wat allerhande onredelike eise stel aan die onskuldige dogter (hier Vasalisa – elders bv. Aspoesterjie). In die verhaal van Vasalisa moet sy na die bose heks Baba Yaga gaan om vuur te gaan haal, aangesien die stiefma hulle haardvuur laat doodgaan het. Baba Yaga stel eweneens eise, waaraan Vasalisa kan voldoen deur bemiddeling van ‘n pop wat haar oorlede moeder voor haar dood aan haar gegee het (die simbool van haar vroulike intuïsie). Uiteindelik gee Baba Yaga vir Vasalisa ‘n gloeiende kopbeen wat sy dan deur die gevaarlike, donker woud huis toe neem. Wanneer die vuur in die haard weer brand, verbrand die kopbeen die stiefma en stiefsusters tot net ‘n hopie as oorbly.

Vasalisa

Eendag was daar, en was daar nie,

‘n dogtertjie met ‘n poppie

in haar sak: pequeña vida,

klein lewe.

 

Op pad na die Baba Yaga

se huis in die woud fluister

die stukkie asem in haar sak

die pad na die een wat kan toor,

kan vlieg, kan seën én vervloek.

‘n Bietjie vuur is wat die meisie soek.

Die Yaga gee haar ‘n kopbeen

wat gloeiend brand, ‘n geskenk

van die voorvaders wat wéét.

Die skedel ‘n derde oog

wat die pad na die huis

in die woud nooit sal vergeet.

‘n Lewe in haar sak: oeroud.

Ook hierdie is ‘n verhaal waarin dit wat moet sterf, toegelaat moet word om te sterf ten einde ‘n nuwe identiteit te verkry. In hierdie inisiasierite moet die vrou bepaalde opdragte uitvoer waarin sy op haar intuïsie moet staatmaak (die stem van die poppie in haar voorskootsak). Volgens Estés is Baba Yaga ‘n variant van die wilde aardgodinne wat in die oerverlede van die mens regeer het. Hulle het oor bomenslike kragte beskik en kon willekeurig van gedaante verander (shape shift) sodat hulle aan verskillende mense dié hoedanighede kon skenk wat hulle op ‘n bepaalde oomblik in tyd in hulle soeke na hulleself nodig het. In die verhaal van Vasalisa moet sy leer om selfstandig te funksioneer, onafhanklik van haar oorlede moeder, ongeag die negatiewe lewensomstandighede wat haar kniehalter deur van haar intuïsie gebruik te maak wat sy van haar moeder (en al haar voormoeders) geërf het. Die gloeiende skedel wat sy as geskenk van die wilde (bevryde) Yaga ontvang, is vir haar sowel ‘n bron van vrees (bevryding kan inderdaad vreesaanjaend wees!), maar ook ‘n bron van insig in die donker van haar bestaan. Dat dit ook ‘n “derde oog” is, suggereer boonop spirituele heldersiendheid.

Hierdie twee gedigte impliseer dat die proses van aftakeing wat in die bundel pirouette die skering en die inslag vorm, gelees moet word as deel van die inisiasieproses met sy simboliese prosesse van dood en wederopstanding wat noodwendig met pyn, verwerping en lyding gepaard gaan. Dit lyk dan asof die digter in hierdie bundel haar eie individuasieproses as digter beskryf. Die oplettende leser sal in baie ander gedigte in die bundel – benewens dié wat ek bespreek het – ook op heenwysings na dié proses afkom.

 

Die visuele materiaal wat in die blog gebruik is, is gevind op die volgende webtuiste:

https://www.google.co.za/search?biw=1366&bih=673&tbm=isch&sa=1&ei=TOU0W9aJLMvPgAb-wIGYCg&q=old+ballet+toeshoes&oq=old+ballet+toeshoes&gs_l=img.3…152186.160175.0.161009.36.21.0.0.0.0.433.2320.2-3j3j1.7.0….0…1c.1.64.img..29.5.1486…0j0i67k1.0.2U70v50DTEI#imgrc=QTUZ0KH1HkbmVM:

 

 

Marlies Taljard: Inwaarts en immer opwaarts

Sunday, June 24th, 2018

Geleidelike fisieke en geestelike aftakeling is een van die belangrikste temas in Aniel Botha se bundel pirouette (2012). Kyk ‘n mens na die inhoudsopgawe en motto van die bundel, kan daaruit reeds ‘n minimale strorie geabstraheer word:

  • Afdeling I: Brisé. Dié term beteken letterlik “breek”. In klassieke ballet is dit die term vir ‘n klein battu waarin die bene in die lug teen mekaar “gekap” word. In die balletstudio word ook daarna verwys as beaten step of broken step.
  • Afdeling II: Échappé. Letterlik vertaal beteken dit ontsnapping, in Engels escaping. Gaan kyk gerus op die internet hoe hierdie passie in klassieke ballet uitgevoer word.
  • Afdeling III: Corps de ballet. Hierdie term verwys na die groep dansers wat nie hoofrolle dans nie. Ook die “familie” wat deel is van ‘n bepaalde vertoning.
  • Afdeling IV: Sans révérence. Dit is die laaste buiging wanneer die balletles verby is of wanneer die dansers na die vertoning applous ontvang.
  • Die mottogedig lees soos volg:

 

Ek oefen my pirouette

in stilte – die ritme

lankal op my lyf geëts.

Die draai is en dedans:

inwaarts en immer opwaarts.

Die bestemming van die lang

reis is steeds onbekend,

maar ek bly al tollend hoop

op ‘n grasieuse end.

 

Die pirouette kan met reg die keurstempel van klassieke ballet – en inderdaad van die meeste danse – genoem word. Dit verwys na die spin- of tolbeweging op een voet. In klassieke ballet is daar twee soorte pirouettes, naamlik pirouette en dehors en pirouette en dedans. Eersgenoemde verwys na die spin in die rigting van die been waarop die danser draai, ‘n spin na buite. Laasgenoemde is een van die mees gehate bewegings in ballet wat baie moeilik is om uit te voer. Dit behels ‘n spin in die teenoorgestelde rigting van die been waarop die danser spin – dus ‘n spin na binne. In die studio word dikwels daarna verwys as inside pirouette. Ten einde ‘n goeie pirouette en dedans te kan uitvoer, moet die danser die idee kry dat sy gelyktydig in die rondte én na bo tol. Word die beweging verkeerd uitgevoer, kan dit beteken dat die danser skielik en lomp in die middel van die pirouette moet eindig en selfs kan val. Wat in hierdie gedig ook opval, is die klem op liggaamlikheid en selfs blywende littekens of verwonding (“ets”). Ook die woord “reis” is veelseggend en wys heen na tydsverloop, iets wat met verloop van tyd gebeur.

Sonder om die bundel te lees, kan die leser (veral dié leser wat agtergrondskennis van professionele dans het) ‘n idee vorm van die strekking van hierdie bundel.

Neem in ag dat dit ‘n bekende feit is dat balletdansers se risiko om anorexia nervosa te kry, driemaal hoër is as by die res van die bevolking – volgens navorsing wat deur Arcellus, Witcomb en Mitchell oor ‘n tydperk van meer as ‘n dekade in Europa onderneem is. Ook is dit nie vreemd dat ballerinas, as gevolg van eetversteurings, reeds vroeg in hulle twintigerjare osteoporose kry en nooit in staat is om kinders te kry nie.

In ‘n onderhoud wat op die internet verskyn, erken Mariafrancesca Garritano van die La Scala Ballet:

Sadly this is a phenomenon that affects the whole of the ballet world but is very rarely discussed – it’s as if there is a Mafia code of omerta (silence) that rules over us and … it must never be broken.

Dancers are having their bodies taken to the limit by teachers and theatre directors who are demanding that the dancers have the perfect body and as such this is a sore that needs to be treated.

For eighteen months I did not have my period and even know [sic!] I suffer from intestinal problems which I am sure are all connected to my experiences as a teenager. Lots of dancers I know cannot conceive because of the problems they had with anorexia.

It is not unusual to hear ballerinas talk of how they had two crackers for breakfast, a yoghurt for lunch and an apple for dinner just to make sure they can fit into their tutus. I know dancers who would compete against each other to see how little they could eat which is lunacy.

Saamgelees met die bostaande inligting, lyk dit asof ʼn proses van geleidelike aftakeling van die sprekende ek (die danser) in die bundel pirouette beskryf word, veral as ʼn mens hiermee saam kyk na gedigtitels. In die eerste afdeling, Brisé, wat “breek” beteken, kom gedigte voor soos “Aan skerwe”, “Game over”, “Wond” en “Rooi skoene” (wat nie slegs verwys na die kleur van die skoen nie, maar ook die feit suggereer dat balletskoene na ʼn vertoning dikwels vol bloed is). Vyf gedigte in hierdie afdeling verwys pertinent na emosionele versteurings wat met anorexia nervosa in verband staan, naamlik “Maaltyd”, “Weigh Less”, “Insomnia”, “Stikland” en “Inrigting”.

In die tweede afdeling, Échappé, wat na ontsnapping verwys, staan drie gedigte wat na balletbewegings verwys, naamlik twee nautilus-gedigte (die spiraalskulp wat die pirouette immiteer) en “En pointe”. Hierdie titels suggereer dalk dat dans vir die digter ʼn wyse van ontsnapping (uit die alledaagse situasie) is. Wat egter interessant is, is die eerste twee gedigte in die afdeling wat na mitiese vrouefigure verwys en in verband gebring kan word met die gedigte wat na emosionele onstabiliteit verwys in die vorige afdeling. Clarissa Pinkola Estés bespreek in haar bekende boek “Women who run with the wolves” die La Loba- en Vasalisa-figure as argetipes van die kollektiewe onbewuste. Eersgenoemde is die wolfvrou – sy wat die dooie beendere weer tot lewe oproep, die wyse ou vrou. Ook Vasalisa is ʼn wyse vrou, iemand wat in kontak is met haar intuïsie (in my volgende blog sal ek hierdie gedigte in meer besonderhede bespreek).

In die derde afdeling, Corps de ballet, kom familiegedigte voor en word die invloed van die siek balletdanser op haar wyer familiekring gesuggereer. Gedigte soos “Jy raam en hang my”, “Ná vyf-en-twintig jaar”, “Keelvol”, “Afsterf van ʼn broer” en “Aniela” is hier van belang.

Die laaste afdeling, Sans révérence, lyk met die eerste oogopslag na ʼn “finale” van ʼn balletloopbaan, veral as gedigte soos “In my donkerste nagmerrie”, “Grys, gryser, blind”, “Negende sirkel”, “Die dood dra toe geen sekel nie” en “Sans révérence” in aanmerking geneem word. My insig is egter (nog voordat die bundel gelees en ontleed is) dat simbole van dood en donker nie noodwendig letterlik opgeneem moet word nie. Kyk ʼn mens na gedigtitels soos “Rooikappie en die wolf” en “Alice in Wonderland” kry dié gedigte metaforiese betekenis. Die twee genoemde verhale is naamlik albei bekende inisiasierites waarin die ou self “sterf” voordat die “nuwe self” – soos ʼn slang wat vervel – uit die “ou self” gebore word. Gedigtitels soos dié hou heel waarskynlik verband met die ʼn reis “in die self in”, ʼn reis na selfkennis en -insig. Gelees in dié konteks verwys ʼn gedig soos “Sans révérence” dan dalk na ʼn laaste buiging in die rigting van ʼn uitgediende identiteit en ʼn knik in die rigting van ʼn nuwe “ek”.

In ʼn opvolgblog sal ek enkele gedigte uit hierdie interessante bundel bespreek aan die hand van die “vermoedens” wat na die lees van die voorwerk van die bundel ontstaan het.