Posts Tagged ‘Breyten Breytenbach gedigte’

Breyten Breytenbach. Vir die skryfmaat

Wednesday, March 28th, 2018


vir die skryfmaat, Ene Nee-Een

« wéét jy waarom ons sterwe ?

   omdat ons léwe ! »

  • Jean d’Ormesson

 


liewe hand : jy moet nou basta

die dood so aanhou te wil tart

en koggeltérg met jou sywaartse skuifel

asof dit wat jy beskryf in knokke en skubbe

‘n lokbokkom sou kon wees

vir beweging in die diepte

van die mensdier gesoog in die waterlabirint

se skaduboggel                               by wyse van spreke

waar hoor en sien vergaan

 

jou skrywe is nog geen lint

na die onderwêreld nie :

ganôg es ganôg smartvraatsug, madoda

 

vir nou behoort jy jou te hou

by die taal se smal oewers :

ophou strepe en patrone trek

op die water                                    om dan

hoor en sien

tromp-op te daag om uit te haal

en te kom wys vir die meet

van matelose kragte                       asof

daar iewers ‘n beweging

in die dieptes kan luister

wat verlei sal word deur die vrot

hoender-hondevleis van jou hand as aas

 

wie is jy om so krokodillerig te wil snotter

dat jy genoeg genade kon skep

om die volmaan te laat baai in die gedig ?

 

die gesleep van vlerke in die stof

die bôjanerige pronk-pronk woordspronge

soos die sywaartse danspassies van ‘n vreeslose kryger

haantjie astrant

haantjie manhaftig

maak geen hond haaraf nie :

jou potsierlikheid beïndruk g’n dooie iemand

se uitgetrekte siel

ou maat, jy wiel vir niks

jy trap te hoog

jy krap te laag

 

daar is nie ‘n maan om jou te bevry

al ry jy die wind ook hoe boud-boud bloots

al huil jy snags uit volle bors

en besmeer die vergesogte verejas met slym en trane

 

jy kan nie weet van gefluisterde ritme

die offerlam word nie van spoor gedu

deur die snuf in die neus van visvieserigheid nie

jy kan nie beide wind én vlag

se gewapper wil vergestalt

kan nie die bruid by elke graf

en die doodsklok by iedere troue wil lui

vir die gesiene gehoor nie

 

hasta la vista, baby

vaya con dios, compadre

bon vent !

en moet in liefdesnaam nie omdraai

om ‘n hond in die bos te gooi nie

 

jy soek gemeenskap ?

probeer jou ‘n samelewing verbeel ?

dit sal in asemmerking geneem

die nodige aanddag geniet

om van die hand gewys te word

 

waarom so hans en so angstig ?

met al die jare van buk en begrawe

van die hand se dolhede

om die holle verlede weer oop te krap

behoort die letsels jou te help onthou :

die been het lankal versteen

dit maak geen sin

of kop of stert

om hangstig te wil wees

nou die nalaatsel as is

want dis nie nodig om enigiets aan te jaag

nie nou nie

 

sy wéét van jou

 

elke hond kry sy dag

en die vlugsoekende hand

hoe kaal dan ook

kry ‘n vuis se vers vol vere in die nag

indien jy gereed sou wees om te wag

tot jou beurt ryp genoeg is

vir die pluk

en die sluk

 

al jou woorde saamgebundel

is één miershoop se skarrelende bewussynskring

om die knetterende gekou van mondjiesmaat klei

te wil karwei                                    vir die voed

en behoed

van die blinde oer-koningin in haar doolhoftombe

en haar sing-sing aan die lewe se ombring te verraai

 

moenie dat die halsoorkop haas na spoed en betekening

jou besinning verdraai

soos ‘n doodgebore kind

wat aan die woordestring versmoor

nog bebloed om jou nek bly bengel

 

dis waarvan daar gesing word in die slawelosie :

dat jy nie ‘n vreemdeling in die paradys is

en die bekende vreemde sal kom om te skree of te kerm

wanneer haar beskermende ritme

in jou asemspasie pas

en jou hortende samehang

die wik-weeg beweging van vingers

te bang om afgelek te word

die mik-mik tot volvoering bring

 

die in en uitgangsholte smaak wit

soos die maan

wat groot geswel het in die water

se roering

dis nie myne nie

dis nie joune nie

 

wees geduldig :

leer skryf sywaarts : haal

diep asem

om tot die vreemd

bekende verhaal te kom

 

jy is haar lyfverslaafde

en sy die slavin van jou asemstilte :

want wanneer die tyd geskik en gerangskik

hier en daar is

sal sy kom op gedoekte voete

om die lyk van alle skyn onthef te laaf

en die gedig vers en pootjies en beendere

toe te wikkel

vir die weglê

in die inkbekladde waad van ontbinding

 

moet haar nie uit die oog verloor nie :

wat daarvan as sy aanbid wil word ?

sy is jy

jy is sy

van agter en van voor

van sien en van hoor

van binne en van buite

van twyfel en van toor

 

wanneer deur ruite van pyn

die brandglas in die maan

die sterreskuite in hulle hemelskynvaart

reflekteer en inspekteer in één introspeksie

 

ineengestrengel en verbind

aan één naelstring

kan niks julle onderkry

maak die niks julle bly

 

sien-sien julle kans om selfs die self

in skrywe se gang tot vernietiging

wanneer asem                              die eerste en laaste

teugtuig se naam is

te konfronteer : te hanteer, geliefde :

bly-bly te dans in die donker hart

weer en weer

keer op keer

op en neer

totdat die halssnoer woordstringkraaltjies van klei

die lig vang in ‘n wéérlewing

van bewende lewe

San Pedro de Alcantara

30 Desember 2017

 

[© Breyten Breytenbach]

 

 

 

Breyten Breytenbach. (m)aanwesig: die saamnaat ‘n landelike berig

Monday, March 26th, 2018

(m)aanwesig : die saamnaat ‘n landelike berig

vir Johnny Blom

« in search of brothers no longer alive

… I will speak to you, even if you’re dead »

– Pasolini

.

het ek jou vertel dat ek met jou wil dans ?

het ek jou meegedeel skrywe is

om stilte met die hand groot te maak

tot die weggooipit in vervulling kom

om ander betekenisse van voëls

en brommers en miere en vrot te verken ?

 

in die kuns van soeke na ritme en maat

moet jy jou lewe weggooi vir skaduwee

passies se volg en behoud :

sonder musiek

is elke skrywe

soos die lewe ‘n fout

 

het ek dit bekend kon maak

dat daar met wakkerword

‘n vlieënde skilpadjie op my vinger kom sit het ?

die lieweheersbesie verdwaal oor die laken

waad van ons woordeboek in dooie taal

duskant lietsjie en lieweling neffens gottabeentjie

 

se skryn wanneer pyn oorbly ook al dans

die hand nie meer haar tekens en selwe

omdat alles daarmee gesê sou wees ?

want sonder beweging

is ook die dood

soos die lewe ‘n fout

 

 

*

met skemeroggend se skuinsreën motte

kom verslind ‘n jakkals fyn-fyn sywaartsstap die perskes

van gister se wind uit die boom gewaai,

lig sy snoet na die hemel op soek

na ‘n blinde tekenweging van aanwesigheid

om te verdwyn soos ‘n deuntjie in die skaduwees

 

palmiet en struik wat die kuil  omsoom.

die een-saam goudvis rooi met banierstert

wit rimpelende vinne onder blaar

mymeringe op die oppervlak tussen wier

en waterblomme sal die saammaat droom

waarvan afskeid geneem moet word

 

o moenie glo die dood is alleen die eenmalige

sluis waar in- en uitsluiting gesleutel

in die sloot verroes tot water nie –

afsterwe is immers ‘n lewenstog

om aan die hand van sluimerdroomvaarte

oor te gaan na die land van beskrywing, die einde

 

en einderloosheid waar verloop

se uitlooptyd ritmies die maatsdans

sal wees vir die verslingerde rympiesmaker

wat met elke vastrap se koue rilling

‘n kors afbreeklewe weg laat kalwer

sodat afskeid weer en weer geneem mag word

*

 

het ek jou al vertel dat ek met jou wil dans

ook wanneer die afskeidsritueel makeer ?

nou skemersilhoeëte die aandskap vlek

wéét jy ook deursigtigheid is die skermskyn

behoefte om bloed te deel met die geboortelyn

van nie kerm om die besinning van bevraagtekens nie

 

soos die singende sinmaak van my pa

wanneer hy gehoed en –das berg-oor ry

om die uitboek se afskeidvaart saam te neem

vir sy sterwende broer in daardie voorkamer

langs die watersloot deur groentetuin en boord beskerm –

loekwart, koejawel, kweper, appelkoos –

en die hemel silwerblou babbelend in die stroom.

 

waarnatoe gaan die gesprek tog langs die bed ?

boodskappe vir oorkant en ‘n soengroet toevertrou

aan die verdonkerde vertrek wat ruik na kanfer

en gestrykte linne ? my oom se bril

het al die jare moes blink onder die bleek

 

voorkop beskadu deur die werkershoed se rand

en nou is dit vaal. tant Joey bring koffie

met doilies onder pierings op die etenstafel,

sy lê haar lippe aan niks en draai weg

om verwese die waas

doodgaanglans uit haar oë te vee

 

waarmee sal ons die oorgangsriel begelei ?

vry ? soos my ma en haar susters

uitvlug na Nagwag om nog één keer

musiek op te tower en eie skaduwees

te maak dans oor die werf

en bevry die donkerkom uit te lag ?

 

ons skaduwees van skrywe is stil

huisbediendes, skaapwagters wat geen afstand

onderskei tussen skaap en ster, verre gesante

met die glinsterende brokaat

van ou-ou woorde oor verslete klede

*

 

 

 

elke keer wanneer ek

‘n vars perske eet sommer met die hand

uit die pit gegroei

toe oorgeplant

om kamma boom te word

maar die vrug o so soet o so rooi

 

moet ek dink aan die verblindende

skittering van my pa se knipmeslem

waar hy met die goiingsak onthousels

agter die huis hurksit in die son

om die moere van die aartappels te skei

en die oë te skreef teen die muur

 

se witkaatsing. my viooltjie-ouma

is gister weggesluier sodat haar lyk

mag lewe in ons gedagtekuil.

my pa dra lanferband

om bo-arm en hoed

om die rou by te hou

*

het ek jou vertel dat ek met jou

op ‘n jakkalsdraffie die foxtrot en flamenco

en galoppie en tango en die keelklop vashou

van die konsertinahuil wil kotiljons

wanneer daglig die opstal soen vir die nag

om te mag verdwyn soos stilte

 

verskuil in die skaduwees ? elke keer

as troureën uitsak oor die land van beskrywing

omdat ek ‘n vars perske sou pluk

uit die tuin of optel in die gras

waar wespes en muise en maaiers

dit nog nie gestroop het van skyn

 

om niks oor oor te laat bly

vir jagter of jakkals of wildevark nie,

moet ek onthou hoe my pa

se sakmes se lem die wind sny,

vlees blootlê om die lewe

sigbaar te maak in skywe

 

offerhandskrywe

vir die verorbering van innigheid

en so die tong te versoen

met woordslyt. o neem

hiermee my vrug

uit die droom,

 

my aandgesig en my aangeepyn.

omring my met jou liefde

vir die dans,

vir wanneer ons

jakkalskaal nog één maal

afdaal in die poel stilte

 

 

en dat daar altyd

altyd perskes mag wees

rooi in die oggendwind

om die boom vir jou

bedelaarbruidegom se besoek

om te praat

 

 

25 Julie 2017, Can Ocells – 4 Augustus, Paname

 

[© Breyten Breytenbach]

Breyten Breytenbach. “Mehr licht! Mehr licht!”

Monday, February 26th, 2018

« MEHR LICHT ! MEHR LICHT ! »

 

en indien ek in sou slaap

in hierdie ruim en ligte vertrek

op die lakenbedekte rusbank voor die groot vensters

wat ‘n uitkyk bied op die wye strand

deur wind uit die berg daar bo

woordwit gevee

en die soom van branders

se onhoorbare vertel

van ‘n blou brandglas oseaan

waar die son bo sweef soos ‘n glinstering

tot aan die einder

tot aan die einder

 

sal jy    wanneer    die kamer gaan skemer

die lampe aan kom skakel

sodat die skulp van helderheid

deursigtig kan bly en tog

die tog nomadiese sterre oorhoofs

op reis na ‘n donker wegraak

mik mag rig

en al die eindeloosheid

van ‘n verspieëlde dag se gloeiing

soos huid anderkant die ruite bly flonker ?

 

en later in die nag wanneer ek

ontslaap het

nog oopoë slaap om my te verslaap

in die verskulpte lig se draaikolk diepgang

as die hemel weer verbleek tot as

maar nog skuins gedagbreek

van daardie uur waar grense tydloos is

en die droom

‘n roombleek vel ongeskrewe woorde

op die sand kom lê tot vervulling

in spore wat uit beweging

gebore verstom

en die getye moot om alle vergeet

weer vol te stoot

en die matroosbeendere tot klank te maal

 

sal jy die ligte dan kom doof

sodat die grootvertrek nie

   ‘n bespotting getrek oor die betekening

van die buite kan word op die bewe-beweging van binne nie

                                              sodat die oorgang

                                    soomloos mag ontvou en vloei

                                               tot aan die einder ?

                                               tot aan die einder ?

 

 

[© Breyten Breytenbach / 2018]

 

Breyten Breytenbach. Nagpsalms

Tuesday, October 31st, 2017

nagpsalms : WOKNAAKWYFWEESHEID

 gebuit uit MOR se fragmentarium

  wanneer woorde weer oorvertel

    hoe vergeetnagte ‘n skeuthede

     mondvertaal om te klankdink

          in dagverval se wondgedigte    


 

                                                    1 die vel vertel die dagverhaal se naggesang

 

1.1

uit watter taal waar sal ek die sin moet haal

om verwoord-dinge uit te tel en stippelspel op ‘n skaal

wat die oorhelbalans van nag na dag gaan bepaal

 

om die gedig  se donkertes te weeg , en met lig

se verwording ook hierdie gesig, reeds koud, te kaal

bevind om die duisternis reise te onthou ?

 

maar ook dit wat opweeg teen die maan

se leegloopvergeet : ‘n vel papier, mnêma

met jou die yk as ewemens-wig : want jy is ook ek

 

1.2

in die nag hoef jy nie oë toe te maak

vir die wete van ‘n stroom sterre

wat alle ewigheid oorvloei

om die geheime verklarings van bestaan

en niebestaan uit te spel

geplof soos klippies in bodemloosheid

in die oënskynlike oorgange tussen lig

en altydstil se donkerte

 

weer te onthou dat ruimtewinde

daardie sterre klingel soos klippies

opgehang bo deurposte van huise

waarvan die sleutels so swaar is

dat dit jou in die aarde laat sink

 

sing bome ook hierdie refrein

en wanneer velddiertjies die ore spits

is dit om te luister na geruisloosheid ?

 

Celan skryf : die gedig is eensaam op reis.  

wie dit afskryf word ‘n ewige roetegesel.

maar is die gedig dan nie juis daarom

en dus ook hiér

in die nie-sê se geheimenis van ontmoeting nie ?

 

1.2.1

wié se skadu spoel uit die stilte

soos ‘n lyk op papier   

terwyl jy aanhou beweeg

agter die woorde aan

met jou sakke vol klippies

om die ewigheid in te haal

en te stenig sonder

om ‘n wêreld

se geraas te maak ?

 

 

1.3

die oorlewende se beloning is nie

net om die self orgasmies

in die lewe nog dood te laat gaan

aan die ekstatiese komkuns van vergang

in die ewigheid se lêkooi

op die ander oewer nie

 

want aan wat uit die skryfpunt vloei

is dit tog nog ‘n vreugde om hier

verknog te bly : die wit bloei

van narsisme as stigmata se etter

 

1.3.1

‘ewigheid’ se einder is immers

altyd net buite begrip se bereik :

die tyebetekening van sterre

reeds onvoorstelbaar genoeg

 

1.3.1.1

lovers don’t finally meet somewhere.

they’re in each other all along »

(Rumi, Selected Poems)

 

1.4

jy sal my moet verskoon

ek sal nie lank genoeg kan lewe

(niemand kan lank genoeg lewe)

met ‘n losglippende vashou aan helderheid

om reg te laat geskied

al sou dit ook net in die opnoem wees

van al die dooies

 

die geraamtes blootgelê

die lyke wat uit die aarde peul

die ledemaatloses

die gefluit in die bome

die geraamde gesigte

dié wat tussen blaaie gebêre

nie begrawe gaan word nie

dié wie se woorde wurms is

dié wat onthou moes wees

 

om die lewendes nie eens te noem nie

 

dié wat aan deure klop

dié wat hul vingers afvee

dié wat agter vensters gebare maak

dié wat langs paaie loop

dié wat in lense staar

dié wat in bome sit en fluit

die gebreklikes

dié wat hande klap

vir die klein bobbejaantjies

sien ?

ek kon nie aanhou vashou nie

 

1.5

verskoon dan dat ek vroegtyds kom

pla met so ‘n agterlaatland-skap

as opmaak erfemis aan jou bemaak :

dis om te kan geniet en baat

by waarna ek so uitgesien het op die reis

na einders waarteen ek so op moes sien

en op uitkyk vir bly :

voor die ronddwaalverblyding kom kla

om en om in die donkerhuis

 

1.6

wanneer die somer verby is

en die land nou leeggeloop

van mensebewegings

stil en diep naklink met nadenke

in grys en in roes

 

dan het wolke die vryheid van die land

om skip te speel, of kasteel of skaap

of sommer net ‘n hand aanwesigheid

statig en vol                 dragtig is die woord

soos wanneer die grootmoeders

mark toe gaan  om narsings te koop

en slegs die kantwerk

van ‘n onderrok se sleepsel lig

nog laat sien dat hulle eens op ‘n goeie dag

naghoere was

 

1.7

die dag daal skerp

die aarde gaan nog somberder smeul

die luglyn reg rondom

waar wolke reeds lê kry

in roos en ligte pers kooigoed

asof hulle verlief is

 

sal hierdie voorspel snoer

in donkerword

 

in ‘n donker wingerd

het ek ‘n brandstapel sien vlam

in die dans van vonke en ‘n vokaal rooksinjaal

en ‘n swerm dartelende voëls

gedompel in donkernis

bevry in die lig

vervleg in die wilde dodevuur

van singende spieëlskerwe

 

1.7.1

« you would rather throw stones at a mirror ?

I am your mirror, and here are the stones. »

(Rumi, Selected Poems)


 

                                                          2 weerklink

 

hoe nader jy kom aan ‘n einde hoe verder sién jy – of moet jy aanhou kyk om jou oë nie toé te maak nie ?

Dood is uiteindelik hier deur Lewe spartelend (om lewe en dood) aan wal gebring. Dikwels het sy probeer om hom te vang, gefassineer deur die wese so slank gefatsoeneer soos ‘n slang of ‘n fetus wat skynbaar gewigloos sonder om te beweeg in die klanklose stagnasie van leweskenkende water  hang.

 

Sy het na die verwerkliking van Dood verlang – en hy na Lewe daar bo in die geheue van voëls. Asof die een ‘n intieme dimensie sou wees van die ander se sang. Wat is bo en wat is binne ? Die een het na die ander gestaar, elk gehipnotiseer deur die ander se bewegings in die spieël van die onpeilbare ruimte van één.

 

Is die oppervlak die enigste vlies, die plasenta waar die hart teen die illusie van syn bons om weerkaats te word in ‘n eggo van klankloosheid ? Wil die ander dan die een ontvlees om deur te breek, verteer te word, na vermenigvuldiging ? Sy het probeer om die na-een soos ‘n watermaan uit te skep en te ledig van alle skyn om daarmee by wyse van uiting die gedig ‘n gesig te gee en die niet weer vol te maak : haar lyn van soeke na die snik-ervaring van sink het gesing en moes breek om ‘n deurbraak na vorm te versin. Soms het Dood haar aas gevat en met haar begeerte na volmaking se versadiging gespeel soos iets wat in ‘n waas van persepsie haar dwase woordnaat se verslawing aan die waan van hoek en sinker en dieptelood koggel.

Miskien het sy honger na lig hom daartoe gedryf om die wurm in die boek in te sluk, aan haar dobberende noodlyn te pluk soos ‘n hand die aandag van ‘n dromende versreël sal prikkel en trek – om haar onder die water in te ruk en syne te maak in die likkewaangrot. Sou sy verdrink en dronk in die lig van sy donker liefde nog kon huil van verlange na ‘n verdronke droom?

 

Wie het besluit genoeg is voldoende ? Wie kon die weerskyning van verval nie meer weerstaan ? Wie het soos ‘n beeldpoetser besluit om die afsonderlikheid skoon te vryf, die soom van gekluisterde kuisheid los te torring, deur die drywende omskrywing te bloei om te saamsaam en soos die so van lip aan lip die verrukking van ‘n verganklike klipkennis van maan in die water te deel? Is déél dan nie ‘n verdeling nie ? Die hart is ‘n padda in die wording van die paddavis. So soos die woord verwording vergestalt om die klopwording daarvan in te sluk en te verduister.

Wie het vir wie aan wal gebring ? Het Dood gesterf in die skyn van Lewe ? Of kon hy die versadigde lig en stof nie verstaan en inneem nie ? Het hy nie kon oorlewe ? Moet hy versmoor in die kom-en-gaap van asemritme ? Moet hy aan die naelstring van geboorte opgehang bly dobber in die skrywe om te mag sing van ‘n verledewordende hede ?

 

Die dooie geboorteling kan nie terug geprop word in die leemte van die lewe se lyf nie. Is die nageboorte van lewe dood ? Of is die dood oplaas ‘n geheue aan lewe se klankruimsoek na die dood se liefdesbewegings ?

Lewe rou oor die afwesigheid van Dood. So soos Dood bly treur oor die verbeelde aanwesigheid van Lewe as gyselaar aangehou in die weerspieëlde labirint.

Die lewe kyk na haar lyk in die water. Sy ween oor die téénskyn van lewe wat daarmee heen is. Wie sal haar tog nou om die lewe kan bring sodat sy toemond en oopoog kan sing van die niet wat gevul moet word met die klip se verwagting van waanskyn ? Watter geboortebloed sal dan die verdonkerde maan laat dans in die droomwater om die afwesige gesig vol te skryf met gedigte se maat ?

Volmaakte syn : volgemaakte skyn.

 

Laat die likkewaan die waterslang dan maar vang en opberg in sy narkêgrot om maanverrot afslukbaar te word vir verorbering.

                                                  

 

3 veillée d’armes


                                                                      bang om in die spieël

                                                                            te kyk te sien

                                                                     jy herken (nie) die ek

                                                                    wat die nag oorleef het

 

skielik is dit helder

omdat alles donker geword het –

jy staan op – oorweeg om koffie te maak –

nog nie – skrywe ? – wat gaan die sjamaanmaan

uit jou binneste buite jou help

tussen die reëls van roetine

en ander rituele paarrymbewegings

om dit wat jy reeds wéét sigbaar

en onleesbaar te maak ? –

skielik is dit donker

omdat alles donker geword het

 

sien jy ? selfs die hand skryf ‘donker’

wanneer dit helder wou spel

 

slierte mis sluip deur die bos bome

teen die hang van die oorkantse heuwel –

soos altyd al deur millennia van lewe

op ‘n planeet se wentelgang in die onmeetbare

duisternis waar teenoorgesteldes

ondenkbaar is – geen lewe geen dood

geen syn in nie-bestaan – geen opsê

van sterfstof met die afdaal na die swyer

se likkewaangrot in jou baie begrafnisdrome –

geen donker nagbreukgedeelte in die lig

gestralekrans om die eendagvlieëvlug van denke nie

 

selfs nie eens die tongvuurtjie-as as troos

wanneer die geheue aan ‘n metafoor van krygsmagte

naakte voetsoldate vlugtelinge

wat die geskiedenis oor grense van transgressie wou neem

om onbevange die skadulyke van ‘n verraaide verlede

soos sangvoëls aan die bome te hang

nou uitgestrooi wegwaai en lankal nie meer

die onthou van erkenning is nie

 

na die noorde enkele ligvingers

om die vesting op die heuwel

gewaas in newel af te tas – geen onhoorbare

weeklaag – ook die mond sal voortaan stil moet sing

van die woordverskroeide verdonkering van helderweet

 

die nederlaag van ‘n stryd om aaanvaarding

in die leë kern van verganklike sin –

alles hier en alles weg – alles nou

om nooit weer te gewees het nie

 

en is jou wagtaak dan verby ?

 

o my mede-dolendes – ek het lank

en hard baklei

verbeel ek my

om die sirkel van donkerte

om die son heilig te maak

en nou verdonkermaan die geheue aan betekening

se gewaande bedoeling

 

jou bestaan was ‘n waghuis vol verroeste wapens –

geen ek geen jy geen vyand

om oor die heuwels die paradys

binne te val geen toeval of vriend

om mee te stry

oor die aflos van die hand

wat die dood wou beskerm

teen die jaloesie van lewe

geen aflaat vir die omkoop-afsê

van die land van verlange

wat die sterfskryfhand na hunker

geen land

geen hand

geen hemel

geen aand of oog of boog van sterwe

 

die waterhuis is leeg –

geen verwagting of afspraak om na te kom

met diesulkes wat na ons kom nie –

van watter aard sal hulle vertraging moet wees ?

 

geen opdrag dat enigiets

onthou hoef te word namens

afwesigheid ‘n na-klank

van wat geheue wou sê –

die nagklanke van gevegte om die dag te kon veroewer

sal soos gerugte in die boorde klepel

vir die voëls van die heelal –

vir die wind woorde om uit te vee

 

bo die dagende uitspansel sweefweeg drie swane

vry en gevang in statige vlug

omskryf deur hierdie draad waarin hul snawels verstrik

geraak het –

kom dan los

om weg te raak in die aanhou beweeg van alle aanraking

met die gesnater van soeke

 

waarvan sou dié hier die versinnebeelding wees ?

 

verlede hede toekoms oorlede

soos hierdie holte holle woordvlug

verwerklik/vergaan

 

en nou vir die helder verblinding van donkerwordwoorde

om  ongewapen in die stof by die nederlaag neer te mag lê

met die vertroue dat jy nie in die hinderlaag gelei is nie –

bang ek is nog wakker 

in die uur van die dooie spieël

wanneer die glasoog tuur

na die partituur van vlugspore

se afwesige vuur

en te erken :

die gek

in die gelapte woordjas

van die blinde voëlverskrikker

wat skynbaar in nagglans oorlewe

is as die asse

se ek

her-ken 


 

 4 naakwoord

                                                                        « wat nie meer daar is

                                                                         kan net nog uitgewys

                                                               maar nooit weer bewys word nie »

 

dit is goed om wakker te word met stilte.

omdat niks onthou is nie ?

stilte dra geen weerklanke nie.

maar daar was ruimte ? onthou jy niks ?

daar was die stilte van ruimte.

het jy niks gesien nie ?

dit was donker.

maar die maan ?

maan is die beweging van stilte se spiraalgang op soek na die donkerte van woorde.

die vrou ?

die maan is die geheue aan vrouwees.

maar die vrou ? hoekom is die voëls so stil vanmôre ?

maan is die kristallisering van die stilte van ‘n vrou se geheue aan die bewegings van die dans sonder om ‘n wêreld se geraas te maak.

wat het jy oorgehou ?

dat niks gesê hoef te word nie want woorde is die spiraal trajek van ‘n man se verlies aan die asem van stilte en sin en herinneringe aan ‘n geheue se woorde om die stilte mee te vang en klee en in te kleur so soos voëls kaal geskryf moet wees om te mag sing.

jy praat van embleme ?

die vrou is nie ‘n embleem nie.

wat onthou jy van die maan ?

dat dit so donker is soos ‘n kaal voël wat nie hoef te bestaan om te wees nie.

wat gaan jy doen ?

niks.

‘n gedig skryf ?

weer ?

weer en weer.

waarom ?

ter wille van die spiraal se stil dieptes.

stilte is die naakte ruimte van die voëls se geheue aan klank. die maan is die weggaanvlug van ‘n vrou se verwoording in beweging na die gedig van niks.

is dit dan al ? is dit wat hier val jou mondvol woorde ?

is dit dan nie genoeg om te weet die maan is die donker se spieëlvrou nie ?

wie sien om na die woorde ?

die voëls.

wat beteken die stil woordsang van kaal voëls ?

die naakte bewegings van die vrou.

is jy nou klaar met die stel van wippe vir blinde voëls sodat die spieël oplaas stilte kan onthou en toevou in afwesigheid ?

dis donker. ek skryf op soek na die spiraalgang van stilte.

woorde vlieg verby om in die maan ‘n toevlug te soek.

weer en weer.

het die voëls hulle te buite gegaan aan woorde ? is dit nie te koud om so sonder vere te wees nie ?

woordgaan sal nog die einde van my beteken… ek wil onthou om sonder woorde te kan aanhou soek na die spiraalstiltes van die vrou in die maan se oopvou.

om tot ‘n spieël te verlyf ?

soos net ‘n gedig kan sing van niks se verwoording in die spieël.        

                                          

 

5 bergdenke

                                                      sneeu is my grafskrif as sang van besinnning

 

Wat beteken dit « om die berg skoon te maak » ? Sinneloosheid is net sneeu, die hemele (die ruim) se verstrooide drome. Dit sal weer uitsak, swart naggedagtes. Wat beteken dit om die berg skoon te maak, die wit uitsaksel van swart nagsneeu berg-af te sleep in sakke om benede oor die klippe water te word sodat die maan se gesig weg mag vloei en die maanlyk uit kan spoel in die klater-ys poel se kolkstilte ? Die waan van betekenis uit die hemel ? Die wit verbygaandheid weg te skraap sodat die berg weer swart mag glim ? Die sneeu is mos soos woorde wat saam sal pak in ‘n gedig se soeke na verdigting se digte sinneloosheid. Maanwaterbeweging laat die woorde smelt tot die vloeisang van weerkaatsing. Jy moet jou hart sterk maak hier. Jou hart moet sterk staan om vir jou te sê jou voete sal nie gly en jy sal nie wegval in die niet nie. As jy jou hart nie sterk maak nie gaan jy val met die doodskreet van vlerke wat om jou val vou.

Ou monnikke loop vinniger omdat hulle bene langer is.

Ek is ‘n ou monnik al is ek ‘n kind met ‘n pampoen vir ‘n hart. Reïnkarnasie is wit sneeu wat die swart hart omkluim met vlerke. Hoe om die berg skoon te maak ? Hoe om te sorg die pampoen vrot nie in die koue nie ?

Ek onthou my vorige lewens soos seisoene van sneeu as dodelakens oor die pampoenland. Die voëls gaan omswagtel in swart lakens teen die koue. Ek is ‘n oupa monnik met die kort beentjies van ‘n kind. In die nag kom my afgestorwe broers na my met hulle geskenkies van offerandes en gebede en besinning geboeddhabeeld uit sneeu. Die voëls skrik net so min vir die niet as vir koue pampoen. Boeddha is ‘n voël wat in die berge woon om te aas op die lyk van die maan. My afgestorwe lewens huil en streel my hande en sê : « Jy is ons ou monnik in die berge, jy moet huis toe kom. »

Wat is huis ? Iewers tussen verstand kry wanneer die berg skoon gemaak word en die niks wanneer donker sneeu uitsak om wit te glim onder die maan. Huis is ‘n beweging van besinning op reis tussen die steil hellings begrawe onder sneeu en die vloei van water waar die klowe skeur.

Ek sal die heilige tekste leer. Ek sal my weer die betekenis van woorde probeer verbeel, geprakseer uit die verbeelding wat weggevloei het in die ink van sneeu.

Die heilige boek is gebundelde vervaging.

Wanneer ek oud en afgeleef is sal ek my klere uittrek – moet dit nie verbrand nie al stink dit ook – om as ‘n lewenslaag vergete gedagtes en gedigte aan te gee vir die jong monnik met die oë so groot en so donker soos vlerke wat ek groot gemaak het. Ek sal huil in die nag en sy hande streel. Ons noem dit  « die aangee van ‘n erfenis van sneeu » van monnik tot monnik oor alle bestaansseisoene heen. Ons doen dit om te onthou om die berg skoon te maak en sodat die aasvoëls – my broers – nie verstik aan die vodde van ons vorige bestaan nie.

Net die wilg sal treur. Dikwels word daar onder ons geargumenteer of die wilgerboom ‘n siel het of nie. Die blare vou toe in die nag wat ‘n bewys is dat hy slaap om te droom van sneeu. En as jy die bas af sou skraap gaan die boom dood. Dit is die betekenis van die teken dat die wilg ‘n siel het. Want wanneer jy die siel afskil kom jy by die dood. Is die siel ‘n droom van die vleesverorberende voël in die boom wat wag vir die sneeu om te smelt en die klipaltaartafels bloot te lê waar die vlae van ou lappe klere aan mag dui dat die sinnelose lyke van vorige lewens nou reeds swart vergaan neergeskryf en uitgelê word vir die oorlewing van illusies ?

 

Kos is skaars. Boeddha het die oumamaan aangesien vir ‘n pampoen.

Sneeu sal weer val soos wit vlerkies uit die verswarting van vlug, om die hemel skoon te maak.

 

6 om in woordstilte tereg te kom

 

6.1

om in woordstilte tereg te kom

soos ‘n dooie boot in die water

met die skeepvrag geheue gepekel en weggelê

in kanne en kruike en kratte vol name

bewaar teen die ewigheid van beenboorde

en wrakke waar geen wind ooit weer ween nie

 

ons het ‘n wit vlag gehys as offermaagdlap

om die nag te vertel ons smag daarna om verlei te mag word

tot die bewegings van ‘n vleitaalfluisterende inlywingsdans …

 

volgens kaart lê ons bestemmingbaken iewers suidwaarts

onder die asem van sterre as kompas

maar koersloos het ons oor stuurboord bly staar

na die witbranderbreek van ons drome

in die donker

wat moederafrikamurmelend aanhou vaar

na die verlangde hier-waar dagbreekdok

 

wat stink dan so ?

die verbygaande kus ?

die lading ontslape ballingverhale toegespyker

in kiste in die ruim ?

maar die deksels is tog verseël met die lood

van skrywe ?

of is dit die naakte self-offerbok vir die see gegooi

om dryfgetye te paai

dat ons huis toe mag gaan

wat so dobber op die dood om nie te verdrink

en sink in die niet nie ?

 

6.2

ons gaan tog nêrens heen

op hierdie hellevaart na die niet

so wat sal dit help om te weet

hoe ons ons vandaan noem

 

laat daar in die skeepsjoernaal

aangeteken staan :  « here be nothing »

 

ons het die donkie ook oorboord gegooi

omdat hy te veel gehuil het

vir Afrika se droë brood

en toe toe moes sien

hoe die maan eweneens naamloos

in haar see van verdriet versuip

(ek kan haar kwalik kwalik neem)

 

maar jy, perfekte palindroom van die dood

wat van moord droom asof dit ewe maklik

sou wees as om ink in die teks te skink

om die niks te vernietig : hoe sal ons ooit

 

kan wéét, my lotsverbonde sterfgenoot,

hoe dit moet wees

om jou hortende dood in die léwe te belewe

anders as om die naggesang te stol

soos versin in die gedig se bewegang

 

kom laat ons sing !

 

 

 

7 voor ons vergeet van stilbly se verlossing

 

7.1

ek sê weer

julle moet kom help hier

waar daar werk is vir vele hande

om die dood by die deur af te keer

en op te fok

voor ek die stilsit van skrywe verleer

tot so ‘n mate

met rym en ritme as die oopmaakhek

en oophouskeure van die proses

dat dit vir dood agtergelaat

kan word, verlate

 

met die anonieme gesig

van ‘n woordmoordenaar

wat die verkeerde adres

uit sy kop geleer het

as aangeewysing

van hierdie uitveegedig

 

7.1.1

om mani padme hoem

 

ek weet, Leser van my stiltes :

my geliefdes gee genoeg

om om my om

te wil praat

om op te hou skrywe:

hulle wéét

in die stilte

skryf ek my dood

 

 


 

(© Breyten Breytenbach/2017)

Breyten Breytenbach. Om die pampoen te soen

Saturday, September 16th, 2017

                                          « om die pampoen te soen »

(fragmente van ‘n brief uit WOKNAKWYS)

 

elke stilbeweegstonde van die dag
is gedig
wanneer jy ontvanklik is –
elke moment van mou en mansjet
ontmoeting met wat lewe
of gelewe het
‘n lewegewende lewensles

alles wat ooit bestaan het
alles wat ooit gelewe het
alles wat ‘n ruimte laat bewe
om ‘n merk te laat
vir die vergeet
van altyd se wees
want al manier om die lewe
verby vashou te onthou
is om dit veilig te bêre
onder die pols-sing van maanvergeet –
elke asemteug grasspriet goejop
voëlsang wolk potlood tong

is boeddha, my boet pampoen

alles wat bloei tot boeddhawees
is pampoenmaan
en jy net (‘n) bewuswording
om onder te gaan in die lewe
en so te bly bewe in die dood

jy mag maar huil
want alles huil
in stilte se syn

jy mag maar
intiem by nie-syn ingaan

daarom: indien jy boeddha
teenkom op die weg:
maak hom dood
met al die liefde
van jou vergaanbestaan

en éét daai soetpampoen

 

Liewe susters en sisters, koeke en kadawers, mede-sterwelinge, taalverknottes, grootbekke en stilblyers en swygsames en verkneukeraars, spieëlversottes, spotters, spoorsnyers –

Vir liewe broer Ampie wat saam met my gejolliebôjaan het toe die berg van ‘n onmoontlike revolusie uitgeklim moes word (en die dors ons oorval het), en vir julle almal wat ook soos kameraad Ampie en Jôrs Troelie moet begin aanlê uit die donker, boesempêlle word met die skaduwees (en die ore sluit vir die vergaanwete dat skaduwees die koggelende vernietiging van enige en alle substansie is :

Liewe Leser, jy wat al so lankal dood is, vir wie ek nog aanhou skryf omdat dit die enigste manier is om te vergeet en te laat gaan :

  jy lees hier, Leser

 en is daarmeegaande ewe hiér

 aandadig aan die gesigbaarmaak

 van woordverwording

 se bewelewe


Ek wou vir julle, vir jou, ‘n brief skryf soos dit hoort. Dit sou ‘n soort reisverslag kon wees van die afgelope pampoensiklus se swel en verrotting, van vlugte na verre eilande, van dans met die skemering as lig. Miskien om vir julle (jou) te vertel van die voortslepende verlange na sangerigheid.

 

jek is soms terneergeslaan

deur die donker vergang

van my denke

 

maar onthou dan :

niks wat nie neergeskryf is

sal weer kan bestaan nie

 

*

 

jek het te veel ewe windgat

                         rondgehang

met konsepte

                        bo my vuurmaakplek

 

en is nou die spreekwoordelike

                        gerookte snoek

dikbek van dronkverdriet

 

*

 

 

Nou wanneer mens begin soek na die uitgang (ganôg es ganôg) neem elke skrywe die gedaante van ‘n testament aan – ek bedoel, dit pas die magiese snyerskleed van verdwyning aan om seker te maak die moue is lank genoeg sodat die honde nie die hand wat die wind vang kan bykom nie, ook as verweer teen die koue natuurlik. Of dalk maak ek my verniet dit alles wys en bly die skrywe by wyse van spreke maar soos altyd ‘n pepermentjie om gesuig te word as teenspeeksel vir die voet in die mond se lawwe smaak.

Hierdie is egter nie ‘n testament nie, dêmmit ! Stel dit liewer vir julle voor as ‘n dêmmitse boerpampoen in die hoer se kruiwa gekarwei so al agter die stoot aan : om in die Boland begrawe te word in daardie gat wat slegs die eenhoring sal weet om verby donkerword in die maanlig te kom uitsnuffel.

 

Jek gee niks as belewenis aan

Maar wil julle tog maan :

Moet dit nie laat val nie !

 

 

besinning

           

ek skryf

in Afrikaans

met ander woorde

ek praat met die dooies

 

gisterende dooies

nou dooies van nou

die toekoms se dooies

sonder hede of verlede

 

is om’t ewe dood :

om leefwoord en woordbewe

nie te onthou : skryf ek

in Afrikaans

 

gedig vir woorde

 

dis nie dat ek na my woorde soek

(sê wié van wanneer ?)

want ek weet julle soek my eweneens

kom klop aan die sinnelose hart

wat lankal ‘n eggokamer

van vlerkslae is

en jaag soms sillabes op in die donker

soos die ettering van ou swere

weer bloei

 

luister,

moenie blindemol speel

moenie ophou soek

na omlyning van die herinnerde gesig

in die donker bloed nie

 

ek sal hier wees

soos altyd

(effens vervloek van ‘n té lang reis)

in die leë gedig

 

om verby genade die holtes oop te hou

en die fees van vlervoëls weer verbeel

vir julle huis toe kom

 

en indien dit dan moet wees

dat ons ons afwesighede aanneem

is dit ook goed

 

kyk,

in die skryflaai van raaisels

is die goëlaar se handkaart

gebore en weggebêre

(myne ? van wanneer af ?)

 

neem dit

sodat julle die beweging

na mag maak

om aan die skyn

van volbringing te raak


die sestiende versreël verbeel

 

ons word oud

en weet nie meer

dat ons verdrink in die lippe se inkskink

van blindbestaan nie

 

donkermaan pampoen

voorgeboorte klip

gee gesig

aan afwesigheid

 

pampoen geëet

het vergeet om te vergaan

behalwe geboen in die weerblink

van ‘n naam

 

om die saamsaam

van ons sinkende skip

met hierdie gewiglose soen

te verseël

 


om uit te kyk op niks

te belewe daar is niks

of selfs die vel van niks

of selfs die skyn van niks

wat uit kan kyk nie

 

asof die son om die planeet

sou wentel om die bome

teen die bult gebaai

in lig te vra vir die dans

van bewegingloosheid

 

wit bedwelming jasmyn

deur die raam

oop asemhaling van wind :

goeiemôre, son.

hoe ? nee, niks slaap nie

 

 

« going home without this sorrow /

   going home sometime tomorrow /

   going home to where it’s better than before /

   going home without this costume I wore… » (Oupa Lewe Cohen)

Pampoenmaandag, 2017

[© Breyten Breytenbach]

 

 

Breyten Breytenbach. Omswerwing

Tuesday, July 18th, 2017

omswerwing

 

ons is die rondreisende troebadoers

my jong vriende, in hierdie winderige wêreld

om ons tekste voor te lees

vir ‘n onsigbare publiek wat nie die taal verstaan nie

 

moenie julle van stryk laat bring

deur die gestotter van masjiengewere nie

kom ons verbeel ons dis die kaalwang katlagters

van ons jeug

 

laat ons in ‘n sirkel staan

my jong vriende : wys my weer

die omslag van my laaste boek

bedenkinge, die foto wat ek nog nooit

vantevore gesien het nie, a,

van die kaalkop kind voor die outydse huis

in ‘n tuin van winde

 

ek onthou nou iets van die liefde

en dat ek ‘n onsigbare hond

aan ‘n tou om die hals gehad het

met die naam Zen – julle moenie

lag nie mense

miskien is hy nog steeds hier iewers brak

om vir die maanverstand en die wind te blaf

 

sal ons die tekste repeteer ?

moenie julle laat afsit deur die gestotter

van ‘n vreemde taal nie

my jong vriende : ek sal elke gedig

eien as synde myne opgedra aan Zen

want die dood is maar net ‘n tuin

 

as ons mekaar in die oë bly kyk

my jong vriende, sal ons

ons nie steur

aan die publiek wat die hond wegjaag

of nie weet wanneer die klippe ons weer

en weer doef nie

 

en luister, dit wil ek nog sê :

laat my die koda resiteer :

l’amour est un merdier de mouches

dit wil sê

die liefde is ‘n laken van vergeet

oor die kakemmer vlieë

 

 

© breyten breytenbach/ 2017

 

Breyten Breytenbach. « die dood is ‘n oordrywing » (‘n klein reis)

Tuesday, November 22nd, 2016

« die dood is ‘n oordrywing » (‘n klein reis)

in hierdie onthoubrief aan Oupa Lewe

 

Bra Leonard,

 

Daar’s ‘n lover in die storie

Maar dis dieselle ou storie

Daar’s ‘n slaapliedjie vir lyding

En ‘n padda vir die boks

Maar dis ook in geskrifte

En nie net op die wind

Jy wil die nag verblind

Ons blus die vlammetjietong

 bb-foto1

 

*

Bring doodgaan ooit verlossing ? Die dood is wel ‘n oplossing, ‘n oplos-sing, maar ook ‘n toestand – wanneer jy toegegooi word onder die sand, ingespit, of wanneer die weefsels (die gort en die aorta, die woord en wat die oog gesien het) verknetter tot as en vlekkies been. Dood-gaan egter, die verwording wat ‘n proses is, die reis, bly dit ons by ? En wanneer die syn in die skyn verdwyn ? Bewuswees is immers in die saamneem. Daarna slegs nog daardie gesigte wat ons probeer vaspen in gedigte…

 

*

 

jy sal my moet vergewe

ek sal nie lank genoeg kan lewe

(niemand leef ooit lank genoeg)

met hierdie losglippende vashou aan helderheid

om reg te laat geskied

al sou dit ook net in die opnoem wees

aan al die dooies

 

die geraamtes blootgelê

die lyke wat uit die aarde peul

die ledemaatloses

die gefluit in die bome

die geraamde gesigte

dié wat tussen blaaie gebêre

nie begrawe gaan word nie

dié wie se woorde wurms is

dié wat onthou moes wees

 

om die lewendes nie eens te noem nie

 

dié wat aan deure klop

dié wat hul hande afvee

dié wat agter vensters gebare maak

dié wat langs paaie loop

dié wat in lense staar

dié wat in bome sit en fluit

die gebreklikes

dié wat hande klap

sien ?

ek kon nie aanhou vashou nie

 

*

bb-foto2

 

 

*

 

waar sal jek die woorde gaan haal

om uit te tel en stippelspel op die skaal

wat die oorhelbalans van nag na dag bepaal ?

 

die gedig die donkervrug, en met lig

die gesig te koud en te kaal

om die duisternis reise te onthou ?

 

maar ook dit wat opweeg

teen die vergeet : ‘n vel papier

se geykte ewewig : jy wat ek

 

*

 

bewussynsvloei

lappieswerk

met woorde gare

op naai na patroon

se skadu-wees

in die water

 

*

 

intens bewus van hierdie lyf,

log, soos dit deur ruimte

beweeg, met slak se ongemak

bedags, wanneer lig die donkerte skêr

buite, snags soos ‘n blinde se stok

tok-tok deur duister

bewusteloosheid                       gedeeltes nou buite

bereik en nie meer bekend nie

 

die bylê van drome

die wegsê van bome

die dryf in soomloosheid

se suising wat slaap mag wees

 

en nooit weer teen lewe te stamp nie

 

*

 

Die viering van wat mooi is – ‘n verlustiging in die skone : « Die mooie (skoonheid) is wat ons te staan laat kom voor die transendensiële. Vandaar die lig. Vir my vind dit uiting in sintaksis. Ek probeer ‘n sintaksis van werklike fermheid en helderheid nastreef. » So sê Amilie Northomb, die Walloniese skryfster met die vreemde hooftooisels wat vinniger romans produseer as ‘n bakker sy mooi broodjies.

Ook, om die oppervlak te ontdek – nie slegs in die sin van blootlegging nie maar asof dit vir die eerste keer gesien word. Beweging is immers om in wisselwerking te kom met wat reeds bestaan.

Ons is stukkende mense, elk op eie manier en dalk vir uiteenlopende redes. Miskien is dit lankal so. Dalk is die gebrokenheid deel van wat dit is om mens te wees, of besef jy dit wanneer jy bewustelik mens word, bewus van die onvoltooidheid én die heelheid en eenmaligheid van mens te wees. Ons leer om daarmee saam te lewe – ook sodat dit nie ‘n las vir ander is nie. Af en toe herken ons die stukkendheid van die ander en dikwels is ons nie bedagsaam genoeg om verdraagsaam teenoor die ander se krake te wees nie.

Ek praat nie net van wat spesifiek met elkeen van ons gebeur het, die wonde wat toegedien is, die kwesplekke met minder of meer effek weggesteek (ook vir self), maar eweneens die bewuswees van die gaping (die niet) tussen die strewe na éénwording, heling, transendensie en dit wat nooit bereik word nie. Behalwe soms – en dan is dit wonderlik. Miskien is dit juis omdat ons daardie wonderlike onthou, dalk heilig, dat die strewe daarna so seer maak

 

*

bb-foto3

 

*

 

dit is ingebed in die taal

dat ‘n god

(noem daardie aanwesigheid God

want alles verdien om naam te kry)

wat afwesigheid vergestalt

staangemaak sou word

in ‘n bestaan van die ondenkbare

 

om langs jou in die bed te kom lê

 

(God is moeg

en die versvoete is seer

van rondloop

deur die mens se syn

op soek na spieël

wel wetende dat skyn

soos taal ‘n skerfenis is)

 

skuif op, o vreemde leemte

die nag word koud

die tong is oud

en te klakkeloos styf

om nou nog liefde te maak

 

laat my aan jou raak

om te voel hoe voel

voel die dood

in my lyf

 

*

 

wakkerword is ‘n gebed

 

dankie vir die geleentheid

nou dit nog vroeg in die dag is

om asem te mag haal,

dankie om te belewe :

die aarde wat somber en bruin is,

‘n duif se gelate koer in die kloof,

die blare in stille afwagting

op die hitte.

dankie om die geleidelike dynserigheid

van vergaan mee te kan maak.

dankie vir die lewe wat ‘n skulp is

in die see oor alle onthoue

en voue van verandering heen,

dankie vir hierdie lyf as ervaring

se organe en ledemate die sintuie

nou swaar en byna verby

maar so min of meer nog bymekaar

om die illusie van deurlopendheid

aan die gang te hou, dankie

vir wat deurgaan as verstand,

meer versand maar met die wete

van maan om verdonkering te laat taan,

dankie vir die saambeweeg nog

met die betreurenswaardige van die mens

se kondisie.

dankie vir die silwer lig

so vroeg-vroeg gelaken oor die rante.

dankie vir stilte se mik

mik tussen sê en snik.

dankie, dankie

 

*

 

aanhou beweeg al

agter die woorde aan

en sonder om ‘n wêreld

se geraas te maak?

 

terapie vir doodgaan

 

(let wel: nie dood nie)

 

—————————————————

voetnoot : {die altydtyd van aanbeweeg}

 

*

bb-foto4

      

*

 

in die nag hoef jy nie oë toe te maak

vir die wete van ‘n stroom sterre

wat alle ewigheid oorvloei

om die geheime verklarings van bestaan

en niebestaan uit te spel

in die oënskynlike oorgange tussen lig

en altydstil se donkerte

geplof soos klippies in bodemloosheid

 

om te weet van ruimtewinde

wat sterre klingel soos klippies

opgehang bo deurposte van huise

waarvan die sleutels so swaar is

dat dit jou in die aarde laat sink

 

sing bome ook hierdie refrein ?

wanneer velddiertjies die ore spits

is dit om te luister na geruisloosheid ?

 

Celan skryf : die gedig is eensaam.

dis eensaam en op reis.

wie dit afskryf word ‘n ewige roetemaat.

maar is die gedig dan nie juis daarom

en dus ook hier

in die ontmoeting

in die geheimenis van ontmoeting nie ?

 

wié spoel uit ?

 

————–

Voetnoot : {In sy inleiding tot die versamelde gedigte van Paul Celan, ‘n keuse wat die digter saamgestel het uit slegs die handvol vroeëre bundels, skryf die vertaler Jean-Pierre Lefebvre o.a. as volg – en onthou Celan was eweneens ‘n gedugte vertaler wat grotendeels van sy vertaalwerk gelewe het : « Indien Celan se werk sig veroorloof om in afsonderlike verse ‘n mate van weerstand te bied teen maklike ontsyfering, dan is dit binne die raamwerk van ‘n meer oorkoepelende afspraak met die leser wat genooi word om die totaliteit van die siklusse te lees en herlees (om te ‘werk’ en deur die werke ‘bewerk’ te word), om die werwelinge raak te sien en daarop te let hoe sommige woorde se semantiese buiterandskap altyd weer terugkom, om ingelyf te word by die prosodie en sintaksis en vertroud te raak met al die Celaniaanse ‘ontkennings’. ‘Verstaan’, hier en vir altyd, moet aan die hand van ‘n dialoog gesien word as die ‘sin’ in woorde wat die dader wou afstaan, maar jy moenie vergeet om ook die skadu toe te staan nie ; d.w.s. die pad saam met hom te loop, hom te begelei in wat Kafka « ‘‘n ekspedisie na die reële » noem, met voldoende vertroue dat die paradokse wat jy raakloop nie oomblikke van ‘n verstarde onsekerheid van betekenis sal wees nie, maar verdere avonture in die soeke na presiesheid. Om te begryp behels dus dat jy wegstaan van die gewoontelike en aanvaar dat intuïsie en voorstelling – kortom beelde – se asem uitgeslaan word deur die naakte woord, sonder arabeske maar nietemin oop vir iedere windrigting, dat poësie nie uitdrukking is nie, maar naspeuring : om daardie arbeidsveld waar die verbale kosmos op die natuurlike kosmos ingestem word te betree, om eie aan jou self te wees, en soos die gedig « die draad gespan tussen die ster en die wind woorde op reis… » / En dan word Jean Bollack se besinning oor die besonderse etiese objek in Celan se poëtika onthou : « Die verhouding tussen die lewende (of historiese) onderwerp en die entiteit wat dit in die taal van poësie (be)skryf is die kern van die debat rondom die outonomie (selfsêheid) of die duisterheid van ‘n digkuns wat haar eie konvensies skep uit die deurlopende differensiasie en bevraagtekening van bestaande tale, hetsy poëties of kommin, deur hulle byna deurgaans te veronderstel sonder om hulle ooit te reproduseer. In hierdie beginsel dui dit dus ‘n stap aan in die volledige ontheiliging van die poëtiese tradisie en impliseer die uitskakeling van (haar ?) vermoëns om te integreer… » / « In die skadu van die dialoog geskryf in die jaar dat ‘Sprachgitter’ verskyn, die amperse kaalkop meningsverskil met Adorno, moet ons insien dat dit juis die hermetisme is – Celan se radikale individualiteit en aldus die opsetlike gevaar van alleenheid (of afsondering) – wat hom in staat stel om sy persoonlike betrokkenheid by en solidariteit met universele mense-belange te betuig, in teenstelling met die oorverdowende dialektiese evolusie van die abstrakte politieke ‘woord’ (Adorno se filosofiese ‘woord’ bv.) soos uitgedruk in ‘n pseudo-helder teoriek. » / « Onder die uitspansel van hierdie kennis was vertaalwerk, herhaaldelik elke week, vir Celan ‘n wyse om die etiek van so ‘n beskeidenheid (‘n etiese kuisheid) uit te lewe. Hy het vertaal sodat ander kon leer hoe om te vertaal, deur jaar na jaar op en in die taal te werk. Vir Celan is vertaling nie slegs ‘n kwessie van eenvoudige oorplasing, die afgehandelde saak van die gids aangeland op die ander oewer nie, maar « ‘n dialoog op weg », en dis as sodanig dat dit aansluiting vind by sy poësie – en tog is juis sy gedigte meer koppig onvatbaar vir vertaling as enige ander Duitse poësie. Al het hy ook die mees verskriklike vorms van eensaamheid belewe was Celan nooit ‘n eenlingdigter nie. Elke voltooide gedig wat « van hom weggeval het » is bemaak aan Leser. Hy het die konsep van onaanraakbare genialiteit verafsku – want hy het gewéét van sy verwantskap met die afgryslike. Hy nooi ons om hom sonder aansitterige familiariteit te leer ken. »

  

*  

bb-foto5 

 

*

 

‘ewigheid’ net-net anderkant begrip :

die tyd van sterre

reeds ondenkbaar genoeg

 

aanhou doen

om nie te verslib

in skreeuende stilte nie

 

*

 

fuga

 

Geagte owerheid :

hierdie sou die samevatting

van my lewenstaak as studieveld

kon wees : die onderlinge

wedersydse verhouding

tussen woord as sonderlinge

knal of swart gat

waarin alle materie as smart reeds verdwyn het

en sin wat dit opneem

soos die sterreruim beweging

en omgewing

en daarom betekenis

verleen

 

Ekskuus ?

nee – dis tog hoe die beeld ontstaan

ongeag sosiale agtergrond

of stamgeskiedenis

 

Of juis daarom

ja, ek weet ek praat nou

(en dan) van ‘n gemeenskapsfenomeen :

(dat dit) die ontwikkeling van interaksie

tussen één en méér aan sou stip –

daardie kyk na die klip in die nag –

waaruit oer-bewuswording

van verantwoordelikheid groei

soos nog altyd sedert sterfvrees

moes kyk na (weggekyk het van)

die lyk wat nie tot kos kon vertaal

(en dat ons) uit besef se immer-onthouwete

(omdat dit een van ons was)

toe klipkappers geword het

 

Rym bloei ?

o ek sien u wil my rig

na wat verheldering impliseer en toe moet lig :

één se weer en weer

bot aan daardie tak

wat slegs as waan

van bestemming bestaan

 

En daarom synvernietiging is ?

maar dan gee u toe

dat die dood ‘n herrangskikking

van veranderende en so verskuiwende

(verganende) danspatrone

gaan uitstippel tot in die verskiet

 

So soos pyn die seer

skering en skeur van om te lewe

om laat kom in aanhouweggaan se troos

 

————-

voetnoot : {Leser laat weet : « (L. fuga vlug) Abnormale geestetoestand gekenmerk deur oënskynlik rasionele gedrag gedurende ‘n periode van impulsiewe aktiwiteite (soos deur rond te wandel) ten opsigte waarvan die individu later volledige amnesie het ; onbewustheidsdaad »}

 

*

 

Leonard : Wanneer jy by jou bestemming kom en klaar gesels het met almal wat jou wil omhels en jou hand wil skud, kyk tog uit vir my ou vriend Amadou ‘Vieux’ Mbodji. Hy was op sy dag ‘n korporaal in die Senegalese leër. Het toe by ons by die Gorée Instituut kom werk as gardien. Regop, fier. Mettertyd moes ek agterkom hy is ook die waardige verteenwoordiger van die Pulaar minderheid op die eiland – nomade (van die groter Fulani groepering) wat suidwaarts migreer het uit die Fouta, hulle tuisland. Hy was ‘n vurige beskermer van Al-Pulaar, hulle taal. En altyd was hy een van dié wat my kom verwelkom wanneer die chaloupe soos ‘n logge seekoei uit die nag my terug besorg het na nog ‘n verre reis. My jonger boet… En wanneer ek my kamerluike oopmaak in die oggend was hy reeds op sy bidmatjie in die binneplaas met die pers verbleikblomme en die frangipanis. Toe, seker ‘n dag of twee voordat jy geval het, is hy laataand aangetref op die vloer van sy kamer. Reeds gedeeltelik verlam. Beroerte, sê hulle. In die nag oorgeneem Dakar toe in die hospitaalbootjie. (Ons het ook ons donker see wat oorgesteek moet word.) Twee dae in ‘n koma. En weg. Sy lyk gewas en afgespons, gevou in ‘n waad. Kollega’s het hom vergesel die 700 kilometers Fouta toe, geboortegrond, waar die imam hom in die aarde sou weglê. Die woue is swart linte in die hemel. Druk hom aan jou hart en hou hom styf vas vir my. Jy sal hom herken aan sy trotse houding. Hy het ‘n sterk en mooi stem, en ‘n conahim soos jy sal dalk ‘n by-psalmis nodig kry.

bb-foto6

 

*

 

« it is called grieving for the present »

(« Longing for ancient times and grieving for the present,

    my heart is exhausted » – Ryokan, Reading the ‘Record of Eihei Dogen’)

 

nou weet jy wat dit is

om dood te gaan :

dat alles en almal en dit en dié

vir wie jy lief was

sonder om daarvan bewus te wees

moes sterwe terwyl jy nog leef

 

en nou terugkom in musiek

die effense blaarbeweging

tussen kyk en sien

die randjie van ‘n gliplag

oor die malligheid van lewe

 

nou weet jy hoe dit is

om te lewe :

dat alles en almal en dit en dié

vir wie jy lief is

nie daarvan weet nie maar weet

hulle sal lewe terwyl jy nog sterf

 

*

 

dit is so

 

dit is so

dat jy vir die dooies opskryf

die geraamtedans van die hand

tot die oog

want slegs hulle kan lees

 

elke leser is dood in die stilte

van die oog

wat hier staan beweeg nie

behalwe in die koud-geklipkerkde hart

 

dit is so

dat hierdie makabere gebarespel

munte neerlê

op die leser se kykholtes

gekloosterde maantjies

vir enklaves van die duister

 

dit is waar

dat dit ‘n diens is

om die maan se vrugbaarheid te vier

dat die dansende digter

geruisloos sy Kaïnskennis sing

op wysies van die dooies se geheue

 

en die woord vleg-vlieg

soos ‘n voël se skelet

teen ‘n verhemelte van gister

in die gebrandskilderde oog

van ‘n dooie son

 

*

 

die gedig op reis

 

nou se dae

en nou se nagte

neem ek die voël in my kop op reis

en weet nie of sy lewendig anderkant

aan sal kom nie

 

wees rustig, sê ek –

ek weet die fuik is beknop

en jou vlerke kaal geskuur

teen die wande

 

maar moenie so trippel nie :

jy maak my deurmekaar

met die woorde –

ek weet daar is min te eet

in die bakkie van herinneringe

en dat jou wonde besmet sal word

 

kyk, jy is die gedig

wat ek nog gaan skryf

kyk, ek bespaar jou die vermoeiende vlug

 

vroeër sou jy vry oor hierdie seë

kon sweef

met die wind om jou te lig

totdat die son van die land

in die ewigheid verdwyn

 

maar toe was jy nie blind nie

en toe het jy nog nie my hand

op kom soek

 

want jy is my ongeskrewe vluglyn

voël

en as dood in die beweging

moet wees

sal ek jou versigtig bevry

uit die hokkie van my kop

om oor die gebroke lyk te streel

en koer :

 

kyk, ek hou jou hoog om die wind

te ruik

kyk, ek het jou tot hier geskryf

by ons bestemming

kyk, ons is tuis

by nou se dae

en nou se nagte

 

*

bb-foto-7

 

*

 

ek droom ek besoek die ondergrond

waar digters se skedels in groot sale

bewaar word

 

een netjies neffens die ander

almal ontstellend afgerond

in dieselfde glimmende afwesigheid

 

chronologies uitgestal op rakke

wat tot ‘n halfdonker oneindelikheid

van stille nadenke verskiet

 

finaal teen elke klein beenkoepel

is ‘n lewe se opsommingsgedig

in swart sierskrif geletter

 

hier en daar die rooi stempel geskiedenis

asof ‘n kwaadaardige leefblaar

nog aan vlees se verrotting

 

wou kleef maar geen spoor

van wurms of rimpels

of liefde kon laat

 

die gids kyk stip na my voorkop :

hou dit kort en helder asseblief

vir niemand om te lees nie

 

want ook daardie oë wat nou ‘n bestaan

in moet pas in tyd se donker wonde

sal slegs holtes wees

 

*

 

wanneer die somer verby is

en die land nou leeggeloop

van mensebewegings

stil en diep naklink met nadenke

in grys en in roes

 

dan het wolke die vryheid van die land

om skip te speel, of kasteel of skaap

of sommer net ‘n hand aanwesigheid

statig en vol           dragtig is die woord

soos wanneer die grootmoeders

mark toe gaan  en slegs die kantwerk

van ‘n onderrok se sleepsel lig

daaraan herinner dat hulle eens

hoere was

 

______________

voetnoot :

 {in die oord van word

  dra ‘woord’ beide

  die demensie van ‘droom’

  en die skadu van ‘moord’

 

   is betekenis ( ook net ‘teken’)

   opgesluit in woord

   of is woord (slegs) die rigtingduier –

   die ‘predikant’ as ware ?

 

   en dan : maak geskiedenis betekenis

   of word dit daarmee besoedel ?

   en sou betekenis sonder vervuiling

   kon oorlewe in verwording se boord ?}

  

*

 

Met herfs is silwerigheid in die suide die lig se glans op pouplierbome. Kyk hoe mooi, hoe gaaf is die dalende sonlig oor die heuwels, hoe die glooiings bestryk word. Dis vingertoppe wat die dames se dye aai. Ek het die indruk dat ons deur die skemerte ry maar mens kan myle ver sien. Lig kom nie van ‘n herkenbare bron nie – dis van oral, gedemp en ingeneem deur wingerde, boorde, bosse, landerye – gespieël in waterlope, kanale, riviere. Die lug is ‘n gaasdoek van einder tot einder, in ‘n boog gespan, met hier en daar ‘n skeur en dan is dit ‘n verblinding wat deurskyn. In die water van die étangs waar langbeenvoëls rustig in rye sit en wag vir die nag na ‘n dag se gevry met hulle weerkaatsings, en met wat dalk nog gesê kon word nou opgekrop – in die étangs baai die ondergaande son haar gesig. Die lig sal gelaaf word. Geleidelik weet jy : hierdie is ‘n land van skemering.

 

*

 

{« Since this is so, there is no remedy for satisfying hunger other than a painted rice-cake. Without painted hunger you never become a true person. There is no understanding other than painted satisfaction. In fact, satisfying hunger, satisfying no-hunger, not satisfying hunger, and not satisfying no-hunger cannot be attained or spoken of without painted hunger. For some time study all of these as a painted rice-cake.

When you understand this meaning with your body and mind, you will thoroughly master the ability to turn things and be turned by things. If this is not done, the power of the study of the way is not yet realized. To enact this ability is to actualize the painting of enlightenment. »}

– Dogen. On the fifth day, eleventh month, third year of Ninji (1242), this was taught to the assembly at Kannondori Kosho Horin Monastery.

Translated by Dan Welch and Kazuaki Tanahashi

 

*

 

die dag daal skerp

die aarde gaan nog somberder wees

die luglyn reg rondom

waar wolke reeds gaan lê

in roos en ligte pers kooigoed

asof hulle verlief is

sal hierdie voorspel snoer

in donkerword

 

in ‘n donker wingerd

het ek ‘n brandstapel sien vlam

die dans van vonke en ‘n vokaal rooksinjaal

en ‘n swerm dartelende voëls

gedompel in die donkernis

bevry in die lig

vervleg in die wilde dodevuur

van singende spieëlskerwe

 

*

 bb-foto-8

           

 

« you would rather throw stones at a mirror ?

I am your mirror, and here are the stones. »

Rumi, Selected Poems

 

 

© Breyten Breytenbach/2016

 

 

Breyten Breytenbach. weer en verweer : maanpoen vir die 16de September 2016

Friday, September 16th, 2016

weer en verweer : maanpoen vir die 16de September 2016

                                       as monoloog vir twee monde

 

« In the evening I finished reading a book, and because I was feeling so alone,

   I buried the book on the edge of the forest with a borrowed spade »

Werner Herzog, Conquest of the Useless

 

« We live in order to remember that we know »

Imre Kertész, Kaddish for an unborn child

 

« kyk maan

   eet pampoen

   breek wind »

Basjô

 

ou Woordnar het vir hom ‘n maan probeer pluk

vir sy verjaardag die sestiende septimmer

by ontstentenis aan die immer ontwykende pampoen

wat tog alleen die versoening is

tussen metafoor en ondergaan

want al swel die vrug hoe boepensboer

bly blink die skedel in die moer

 

het hy gedog, gedagtig aan Dogen –

ook maar ‘n goddog – wat beaam

dat maan alle verstand is en alle verstand maan

terwyl hy met ‘n kwas donker ink

die glans van denke in die water laat sink

 

nie weer-gee nie, maan hy hom toe,

beklink eerder saam-wees

en bedink dat daar sand in die ink is

en musiek in die sand

en musiek is beweging

van stilte tot stilte

 

al verg die soeke na die tekens van betekenisse

in die nag ook die kromme note

van ‘n volgehoue kontsentrasie

 

gaan plant liewers jou woorde soos klippe

dat die maan op mag kom

brom sy Vrou –

kyk, die pampoen het haar lankal versoen

met die vrotword van alle vesel

verby die ontvlesing, vergeet en verdwyning

van gedagtes,

waar net die wéérsaam en gééwees van die hand

soos krapspore oor die land van papier

om die maan se opkom en ondergaan

in lig te verduister

nog bestaan van stilte tot stank

 

wat gaan in godesnaam met jou aan ? vra sy –

mens sou sweer jy is met die maan gepla

 

so ‘n selfhandige vertoning terwyl die land brand ?

sit neer, sit neer jou seersaam woorde !

dis waar dat jy so lank gesoek het

maar dit beteken nie dat jy sal kry nie :

kyk, daar is musiek in die sand en ritme in die hand

en woorde bring wel die verskuiwing van ‘n diereriem

maar die swye van ligword hol ons uit

tot die vergaanskil van ‘n gedig

 

en om die patroon van maanpoen in die hemel

van aanhou skryf te soek

waar sy verslete soos ‘n skoen van seisoen

tot seisoen se verdwyning verslof –

om daardie versinde besinning,

die uit- en inkring van ‘n duisternis woorde

te wil binnesingsoen met lippe en tong –

daarvan kry jy tog net ‘n mond vol grond ?

 

wat se binnensmondiggeitheid is dit nog met jou ?

 

sit neer ! smyt weg ! gooi toe !

of gaan hang die woorde ten minste

aan die wasgoeddraad sodat son

die muwwe saadvlekke uit mag bleik !

 

as aas vir die sterre ?

pleit ou Woordnar –

ek kan die vingers nie laat ophou bewe

al is ek ook ‘n demokraat

en my mense skuldig

skuldig

skuldig…

 

o die maklike rymelary

sê sy

 

om die hand mak te maak

sê hy

 

maar dit gaan al so lankal aan

van maan tot maan

hierdie onderploeg van drome –

is dit dan verbeelding

of ‘n onthoude lewe ?

 

die tweetandvurk

van alleswetenheid

en weet van niks :

sou dit presies die skepding wees

om die ewige lewe

mee te eet ?

 

dit bly my immers by

tussen die twee uiterstes

van niks te weet nie

en alles te verstaan :

die middeweg

voetjie vir voetjie

in vryval

 

weer op reis deur die dag

waar afstande dans dat die stof so staan :

verlede en toekoms één dynserige

lugspieëling van lig en lafenis

as bymekaarkombestemming

net-net nooit bereik

 

o reisigervoëls

julle wat ‘n streep trek deur die hemel

met julle hoë vreugdeklief suide toe :

vlieg stadiger

sodat ek ‘n kiekie kan neem

om te onthou

niemand vergeet vir altyd

die geboortegrond nie

 

en daardie trosse ligte in die vallei –

lamppale, stoep, leë kantoor, liefdeskamer –

sjjjtt…

maak donker

sodat ons kan luister

na die helder vlerkgeklap van sterre

 

ek wéét ek moet begrawe :

skerwe spieëls, slagtersmesse, blinde oë, verstarde

voëls, windrose se haanrigting-dui

na liefdesfluistering se utopie, roubriewe,

die gewig van Boeddha se kesa, dooie

koeie in die sloot en bestaanskrete uit die skoot…

tot selfs die onthou aan jou, Vrou

 

maar herken ook die gesig van glas –

hoe kan dit anders ?

ons is dan gedeelde goed –

proe self die uitspreek op die tong –

ons is dan familiebloed ?

 

ek kan tog nie meer as om te wil lewe nie

al is ek ook ’n demokraat

en my mense skuldig

skuldig

skuldig

 

om uit die rommel en drek en reste van vergaan

weer met die woorde op te staan

 

pietsnot, t’neitjie, sporrie, varkiesknol,

vygiebos, gousblom, bokbaaivygies, sandsonate,

sterretjie, botterblom, bittergousblom, perdebos,

dassiegousgesig, Namakwalandse madeliefie…

 

en niks ween so soos

‘n olyfboom

wanneer die wind waai nie

 

jy sê my binnensmondsemompels

is om van pampoen ‘n maan te maak

en dat die mond te geheim is

om pyn nie te voel nie ?

 

dat woorde

beeldbeweging bring

 

maar

 

stilte

hol

ons

in

?

 

luister dan :

om terug te keer na middernag

die hele wêreld wyd verskuil

die ganse hemel ene maan

sodat wolke die einders soom

met ‘n versilwering van as

oor die ruimtekleed

en die sterreveld ‘n kouevuur

se knetterende kole

 

die leë huis vol soet musiek

van ‘n beurtsang oor die radio

wat jy vergeet het om af te sit

 

en besluit om aan te los

wanneer jy nou verder slaap

sodat jy, Vrou, wat hierdie trajek

êrens op reis in koue papier

so lank hierna sal lees en deel

jou die klanke mag verbeel

as na-geur van die nag vol maan

 

luister : skemeroggend effense klammigheid

as boom en struik die nag

uit asem

maan bo die heuwel die wakende

oog

alles verstaan

 

moenie vingerwys nie

sit kruisbeen op die balkon

om die werf se geure in te adem

‘n trilling frases met ritme te vang

lyf ‘n stapeltjie bene gegleuf

in vleis

met vel omspin

 

herinnering is ‘n vreemde ding

daar was nagte se jakkalsroep

in die verte

en watter stiltes maak nou ‘n lushof

van nagtegale se sang

en vroeër het sonbesies selfs in die donker

hul ligdeurleefde sutras geneurie

dit was die geritsel

van kreukels in biddendes se klede

 

luister :

onder in die vallei ‘n hond se blaf

ook die oomblik van rillende

sterwe is goed

om in die moment van lewe

weer te mag vergaan

 

is dit verbeelding of onthoude lewe ?

 

buig diep                                  prewel

uit die onsigbare sal die lig daag

stadig soos asemhaling

 

die maan is pampoen en pens en parool

in die blou bodemloosheid

op

gegaan

 

 

Breyten Breytenbach

Katalonie