Posts Tagged ‘Breyten Breytenbach’

Yves T’Sjoen. Breytenbach, Van Heerden en Universiteit Leiden.

Sunday, November 20th, 2016
220px-keizersgracht_141

Keizersgracht 141

 

Breytenbach, Van Heerden en Universiteit Leiden. Bijzondere activiteiten van Gents Centrum voor Afrikaans in Zuid-Afrikahuis

Yves T’Sjoen

Het is intussen genoegzaam bekend dat het Gentse Centrum voor het Afrikaans en de Studie van Zuid-Afrika (Universiteit Gent) tal van activiteiten initieert waarbij culturele en academische instituties in binnen- en buitenland betrokken worden. Recent zijn banden gesmeed met de Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans (SBA) en het Suid-Afrikaanse Sentrum voor Nederland en Vlaandere (SASNEV) in Pinelands (http://www.litnet.co.za/sasnev-en-gents-centrum-voor-afrikaans/). Een constructief gesprek in Het Pand (Gent) met de heer Jan Mutton, oud-ambassadeur van België in Zuid-Afrika, heeft het pad geëffend voor gedegen samenwerking en overleg. Zo zal het Gentse onderzoekscentrum actief participeren in een internationaal symposium dat volgend jaar ter gelegenheid van Eugène Marais’ tachtigste overlijdensjaar bij SASNEV is gepland. Recent presenteerde mevrouw Marlène le Roux namens SBA de plenaire en zeer gesmaakte openingslezing tijdens het derde congres voor het Afrikaans aan de Universiteit Gent (http://www.litnet.co.za/derde-gentse-colloquium-het-afrikaans/).

Breyten Breytenbach aan de Keizersgracht 141

In de Lage Landen kan de coöperatie met de Vlaams-Zuid-Afrikaanse Cultuurstichting (Brussel) en het Zuid-Afrikahuis in Amsterdam worden genoteerd. VZAC heeft onlangs voorgesteld de zomercursus voor Zuid-Afrikaanse studenten voortaan in Gent te organiseren en die ook te willen financieren. Naast de Zomercursus Nederlandse taal en cultuur, georganiseerd door het Universitair Centrum voor Talenonderwijs (Gent) en de Taalunie, komt nu ook de zomerschool voor Zuid-Afrikanen naar de Universiteit Gent. Ook de Week van de Afrikaanse roman, op instigatie van Ingrid Glorie en een werkgroep, krijgt in 2017 een volwaardig Gents luik naast de lezingen en de voorstellingen in Amsterdam.

Het Gentse universitaire centrum voor Afrikaans is volgende dinsdag 22 november met maar liefst vijftig Vlaamse studenten te gast in het pand aan de Keizersgracht 141C. Bij monde van de directeur Guido van den Berg en de medewerkers Isabelle Vermeij en Corine de Maijer is enthousiast gereageerd op het voorstel een werkbezoek te brengen aan het gerenoveerde huis. De onderzoeksgroep van de UGent contacteerde voor deze gelegenheid doctor honoris causa van mijn alma mater, de meester Breyten Breytenbach. Het is een bijzonder voorrecht en een hele eer Breyten Breytenbach volgende week in het Zuid-Afrikahuis te kunnen verwelkomen. Ten behoeve van studenten en docenten zal hij in gesprek gaan met de oud-directeur van uitgeverij Meulenhoff en vertaler Laurens van Krevelen. Uit Die singende hand stelt Van Krevelen een bloemlezing samen die voor een Nederlandstalige lezerspubliek is bestemd. Het is alvast uitkijken naar de vertaling in het fonds van Podium. Het belooft een bijzondere gebeurtenis te worden, zonder overdrijven een landmark in de publiekswerking van het Gentse Centrum en wellicht ook van het Zuid-Afrikahuis. Een volgende keer nodigen we Adriaan van Dis uit die nu verhinderd is. Er worden tijdens de visite topstukken uit de imposante boekencollectie geëxposeerd en Gentse studenten krijgen toelichting bij de historiek en de werking van het huis. Dat het evenement niet onopgemerkt voorbij gaat, mag blijken uit de genereuze steun die door de heer Axel Buyse, Vertegenwoordiger van de Vlaamse Regering in Nederland, is toegezegd. Onze studenten en collega’s worden met spijs en drank verwelkomd en zullen zich het bezoek en de gesprekken met Breyten Breytenbach en Laurens van Krevelen blijven heugen. Met vereende krachten worden jonge mensen die kiezen voor het opleidingsonderdeel Afrikaans: taal- en letterkunde in hun opleiding in Gent enthousiast gemaakt voor een taal en voor de rijke literaire productie die in het Afrikaans tot stand komt. Het recordaantal belangstellenden voor Afrikaans dit academiejaar is wellicht het gevolg van de inspanningen die het Gentse Centrum zich getroost.

Interuniversitaire samenwerking Leiden-Gent

Deze week bereikte mij het verblijdende nieuws dat de universiteiten Leiden en Gent op het gebied van de Afrikaanse taal- en letterkunde voortaan zullen samenwerken. De volgende dagen worden nog enkele meer detaillistische punten doorgepraat. Beide opleidingscommissies, van de Universiteit Leiden en de Universiteit Gent, spraken het voornemen uit aan studenten- en docentenuitwisseling te doen. Sinds het emeritaat van Zuid-Afrikakenner en mijn aimabele collega dr. Eep Francken worden in Leiden Zuid-Afrikaanse academici uitgenodigd om een blokcursus en gastlezingen aan te bieden. In het voorjaar van 2017 is Etienne van Heerden te gast, zo liet prof. Yra van Dijk weten, en later is het de beurt aan een belangrijk dichter writer in residence. Het is vanzelfsprekend aan de Leidse collega’s die naam te gelegener tijd publiek te maken. De samenwerking tussen Leiden en Gent bestaat erin de gastdocent ook voor een lezing uit te nodigen naar Gent. Bij speciale gelegenheden reizen de Leidse studenten naar de Universiteit Gent, bijvoorbeeld ter gelegenheid van de vierde Mandela Lecture die in het najaar van 2017 door Tom Lanoye en Antjie Krog (onder voorbehoud) wordt verzorgd. En omgekeerd worden Gentse studenten in Leiden verwelkomd voor activiteiten die de collega’s daar op het getouw zetten. Over PhD-onderzoek en andere academische onderzoeksactiviteiten wordt eerstdaags gepraat. Hoe dan ook zal op die manier een cruciale as tot stand komen in de Lage Landen die gericht is op onderwijs over en onderzoek naar het Afrikaans en de Afrikaanstalige literatuur in Nederland en België.

Nu dat interuniversitaire overleg het beoogde resultaat oplevert, heeft de afdeling Internationalisering via de opleidingscommissie Taal- en letterkunde laten weten financiële middelen ter beschikking te stellen voor Zuid-Afrikaanse studenten en docenten die in Gent colleges willen bijwonen en/of onderzoek doen. Het Gentse Centrum zal dankbaar gebruikmaken van die opportuniteit door kandidaten aan te bevelen, bij de bevoegde facultaire/universitaire instanties te pleiten en zelf de nodige faciliteiten te voorzien.

Etienne van Heerden in Leiden en Gent

Etienne van Heerden

Etienne van Heerden

Op een moment dat Afrikaans op universitaire campussen in Zuid-Afrika in de verdrukking staat en zich almaar moet legitimeren, trachten wij in alle bescheidenheid en met de middelen die ons ter beschikking staan een hart onder de riem, of dus in het Afrikaans een riem onder het hart te steken. Alle engagementen kunnen bijdragen tot een vruchtbare transnationale en intercontinentale dialoog met Afrikaans als gedeelde passie. Binnenkort spreek ik tijdens het colloquium van het Gents Afrika Platform over het Gentse Centrum en in het bijzonder de samenwerking met de Universiteit Stellenbosch en andere partners in het Zuid-Afrikaanse academische landschap. Op die manier wordt ook de universitaire goegemeente hier te lande en elders in Afrika geïnformeerd. Het GAP is een ondernemende onderzoeksgroep met tal van partners op het Afrikaanse continent. Het Centrum voor het Afrikaans kan in het licht van méér productieve vormen van samenwerking als een voorbeeld van good academic practice worden beschouwd. De Engelstalige tekst plaats ik begin december online via LitNet Neerlandinet. Ik ben zeker dat Etienne van Heerden via dat elektronische platform onze activiteiten op de voet volgt. We zullen hem dan ook graag, na het genereuze aanbod van de collega’s in Leiden en na tussenkomst van collega en Sartonmedaillist 2016 Steward van Wyk, als eminente gast ontvangen in Gent in het voorjaar van 2017.

 

(c) Yves T’Sjoen / November 2016

‘n Klein reis deur die wêreld se kwyning aan die hand van woorde

Monday, August 29th, 2016

‘n Klein reis deur die wêreld se kwyning aan die hand van woorde

(« so lewe-lewe deur die lewe sal jy wel by die dood uitkom » – Sancho Panza se raad aan ‘n oorhaastige reisiger)

(« die dood is soos die son : as jy direk daarna kyk word jy blind » – Le Rochefoucauld)

Jy vra my, vriend, wat die aard van die mens se lewe mag wees ? Is dit ‘n onveranderlike gegewe ten spyte van die variante ? Dan het dit nie eintlik ‘n temporele dimensie nie. Ons weet die elemente wat daardie aard bepaal is nog altyd dieselfde vandat ons met ‘n klip as werktuig op ander klippe begin kap het om bruikbare of mooi dinge te maak. (‘Mooi’ het besweringspotensiaal omdat dit uitreik na wat ons nie verstaan nie.) Die vrees. Die verbeelding. Die poging om te onthou wat nie net instinktiewe oorlewing is nie en dan vormend word wanneer mens probeer wees soos jy dink jy onthou hoe jy is. Selektief, al verdwyn niks en word sommige uitinge en drifte slegs onderdruk om vanuit die ondergrond ‘n rigtingwysigende of verwoestende invloed te hê.

Wat is die aard van bewussyn dan ? ‘n Projeksie ? ‘n Skerm ? ‘n Beskerming ? Wat jy wel weet is dat dit aan- en ineenvloeiend te doen het met lewe wat voortdurend vergestalt word in insek en grashalm en dolfyn en wind en klank en droom. Die droom. Wie droom ? Wat word gedroom ?

Wat is die sin van ‘n mens se lewe, vra jy ? A, dis nou waar jy kom by hoe ‘n lewe behoort te wees. Wat is die impak van jou optrede of jou gelatenheid ? Hoe interageer jy met die ander klankvurke of klipkappers ? Of behoort  « die lewe » ‘n groter sin te hê – wat miskien nie vir jou vertel is nie ? Dink jy daar is ‘n stygende lyn, iets soos ‘n suiwering deur te kies vir die goeie ? Maar dan moet jy glo dat daar ‘n doel sou wees. Beginsels. ‘n Uiteindelike betekenis (waarde ?) waarteen jou handelinge gelees en geëvalueer kan word.

Kom ons sê voorlopig : dit gaan oor die groei van bewuswording.

A, my medemens – dis ‘n vermoeiende storie en daar is baie klippers op die pad…

‘Calzots’ is die Katalaanse woord vir die sagte en soeterige winteruie wat, wanneer hulle begin uitloop, onder ‘n ekstra lagie grond bedek en verder gekweek word sodat die lelle of blare met die uithaal lank en wit en sappig sal wees. Daar is ‘n spesiale fees, dikwels in die wingerde, waar hierdie uie liggies oor kole gerooster word. Enige verskoning vir ‘n fees, la fiesta, is goed. Saterdag word na verwys as fiesta.

Dis van die aantekeninge wat Jek in sy notaboekie vind en agterna, soos nou, aanmekaar probeer ryg met die draadjie van herplasing. Die draadjie bly breek.

Ons is vroeg reeds weg uit Barcelona saam met die Anguerra gesin. Bestemming Madrid vir twee dae om na die oorsigtelike Bosch uitstalling in die Prado te gaan kyk. Dis ‘n eenmalige bymekaarbring van Jeroen Bosch se altaarstukke, drieluike, skilderye, tekeninge en grafiese werk van oral in die wêreld waar hulle ook al via duistere handelstransaksies in privaatversamelings of in museums beland het. So ‘n omvattende uitstalling sal nie weer in ons leeftyd gebeur nie.

Joan (uitgespreek Djohan) Anguerra, teaterman en ou vriend, bestuur. Lotus, Canelle en Vigata sit agter. Die lugverkoeling werk nie sterk genoeg nie ; ons sal die ruite moet afdraai. Die roete neem ons eers deur die industriële gebied rondom Barcelona. Die getande spitsereeks van Montserrat wink blou op die einder. Baie stede in die suide van Europa word soortgelyk ontsier deur handelsareas met hulle konsentrasie van opslaangeboue, pakloodse, uitstallingslokale, advertensieborde, winkelkomplekse en internasionale kitskosrestaurante net buite die stadsmure. Die kontras met die historiese kern is skril.

« La Barça o Barzakh » is die gewilde mantra onder migrante uit Afrika – vlugtelinge, swerwers, party doodgewoon avontuurlustiges op soek na ‘n verdienste in Europa om terug te stuur na die familie in die land van oorsprong, maar almal gee voor dis ‘n kwessie van lewe of dood. La Barça, die stad se kampioensokkerspan, staan in vir Barcelona, die hemel wat ten alle koste bereik moet word ; Al-Barzakh, ‘n Arabierse woord, beteken ‘obstakel’ of ‘versperring’ of ‘grens’ : die oorgang tussen hierbenede en hiernamaals, ‘wagkamer’ of newewêreld waar dooies ontvlees en nie meer vasgekeer kan word deur tyd of ruimte nie en die siel vertoef tot by heropstanding se oordeelsdag. Nou is hulle bloot teenwoordigheid. Die verdoemenis.

  

die verskriklike gelaat van my land

sê jy, jy sê

selfs wanneer ek die tyd

van skaduwees en stilte binnegaan

sal die woord bly

hierdie of iets

wat die naklank is

.

en selfs wanneer die vlees

tot verby die stank

van ‘n laaste naklank

vergaan het, sê jy

en ophou stotter

sodat die eentongbaas

ongestoord in sy herehuis mag slaap

asof hoor en sien

maar net ‘n waan was

.

ook dan sal die woord

bly lewe, hierdie

of iets wat daaraan herinner

solank die aarde

bewerk onder die maan

die silwerhemp arbeiders toekom

sodat amandels soos klinkers

kan blink in die bome

Ons ry verby wingerde bekend vir die cava en die witwyne wat hulle oplewer. Teen die skuinstes pryk kelders breed. Dan deur ‘n wêreld van olyfboorde waar die Borges olyfolie vandaan kom. Wat mooi is aan Katalonie is die streke met ‘n eie aard en dikwels ‘n eie dialek van Katalaans, elk ‘n eie Boland. Empurias. Priorat. Valleie tussen bergreekse, sommiges gebluste vulkane. ‘n Handvol jare gelede het ons ook hierlangs gery saam met Van Zyl Slabbert en Jane, dit was die laaste fase van sy lewe en ons het dit nie geweet nie, om in die Priorat te oornag in ‘n osbloedrooi dorpie waar die landarbeiders glo hulle messe en sekels sommer so teen die mure kon slyp. Toe ook heeldag landskappe met aan die kim draaktand spitse wat ‘n swye uit die blou uitspansel kam. Naby Lleida strek sagtevrugteboorde weerskante so ver soos die oog kan sien. Vorentoe gaan dit swart en bar wees, die hoë woestyn, Monegros, nou hier en daar bewerk danksy die aanlê van water. Land van struikrowers en geharde pagters. Rympies wat gesing word staan bekend as ‘jotas’ – met iets van dieselfde funksie as die coplas verder suid gewroeg deur flamencosangers eweseer uit die volk gegroei, maar hier is die strekking meer bitter en met ‘n angel in die stert.

Joan vertel die mooi verhaal van Barcelona se geliefde oud-burgemeester, Pasqual Maragall. In 2007 kondig hy aan dat hy Alzheimers het en spot nog dat hy nie sy naam sal kan vergeet nie want almal ken en herken hom tog. (Wanneer dit my beurt is sal ek ‘n bordjie met ‘Jek’ daarop geskryf moet saamdra.) Waar hy ook gaan en wat hy ook belewe neem hy ‘n foto van om dan agterna te onthou. In ‘n teaterstuk waarin Joan gespeel het was hy so meegevoer dat hy hard vanuit die gehoor begin saampraat het om repliek te lewer. ‘n Stigting na hom vernoem doen navorsing om beter insigte te bring in die wegraaksyn.

Een uit elke tien mense ouer as vyf-en-sestig is aangetas deur Alzheimers se slakkegang van genade. Vroeër het ons dit kênsheid genoem, senielsiekte, ‘n weggaan in vergeetkunde en ingedagtenis. Of is dit iets anders ? Dat wat die mens aan die wêreld en die lewe doen te veel geword het vir die voorlopige groei van bewustenissigheid ? Na vyf-en-tagtig word die helfte van ons met die stomafgryse geslaan.

binnelandsreis (‘n trekseltjie onthou)

(oneindig in sy verbuigings is die brein

kronkels en krake en gaping en verbystering :

‘n ontplooiende heelal nestel in die holte van been :

soms landskap dit oneindig helder in tydlose

verduistering van grense as berge

afgeteken met ‘n dynserige lig van aanvoeling)

.

wit is die aarde van Bujalaroz

oor Castejon de Monegros verby Alfajarin

met die witte van room en die gryse van verlede

in die leegtes van sien –

onvrugbaar soos ‘n vervloekte see van sand

waar branders lankal uitgebrand het

.

regs tuimel die vaal berge – lewende

lawa van die maan of ‘n tong

se heidense kontorsies om te sê

wat nie gesê kan word nie – en bewende

links al langs die Ebro die lawende

soom van groen genade

.

op die oorkantste oewer in Zaragoza

in iets wat lyk soos ‘n posbus van steen –

Martin Miquel de Goicoechea se familiekelder –

is die helder doodsiener

en uitryger van die sombere lotsbeskikking

Francisco Goya y Lucientes

se lyk die 17de April 1828 toegebeen

(eers later sou die asse Madrid toe verhuis)

.

vrouehoofde is in die grafklip gebeitel

hulle wat die dood beween met blinde oë

soos slakke wat die week herinneringe

aan liefdesbeweging uitdop na die reën

.

en hoog op sy voetstuk soos ‘n geniale gogga

kort van draad en van been gegiet in brons

staan en frons die skilder oor die stad

.

(o, om in dood se mond te wees

soos ‘n ou woord met die smaak

van bloed en van droom

‘n klippie onder die tong

teen die moeg van hardloop

glad gesuig

gedoop in spoeg

vaag en presies soos ‘n klank van die gepeupel

en uiteindelik geborge

kind in die kissie

geraamte in die krip)

Ons steek die grens oor tussen Katalonie en Aragon. Goya en Bunuel die filmer was albei Aragonese. Koppige, eiesinnige mense met baie skadu’s in die kyk. Bujaraloz (Boegalarôthz – die j in Kastiliaans is ‘n keelklank wat jy agter die kleintongetjie gaan haal, ‘n jota, sodat jy eintlik gij word en jek ‘n gek) is die eerste dorp net binne die Aragonese grondgebied. Die gerug word onder jong en gretige Katalaanse manne versprei dat die beste en veral die goedkoopste bordeel in die hele Iberiê in Bujaraloz gevestig is. Bowendien, word gesê, die gesellige gesellinne daar is vlot in beide Spaans én Katalaans. Menige kultuurvraat het al gaan soek na die plek wat, by wyse van spreke, uit die duim van ‘n fabulista in Barcelona gesuig is. Dit word ook vertel dat toe daar enkele eeue gelede wedywering was tussen die hertog van Katalonie en sy neef die hertog van Aragon oor wie voorrang behoort te geniet, ‘n tweegeveg die beslissing moes vel. Die Katalaan het die Aragonees kon omdop – elk toktokkielomp in die harnas ! – en sou gewen het as dit nie was vir die Aragonees se lyfkneg wat die Katalaan op strategiese wyse van agter aan die knaters beetgekry het nie. « Ek het nie besluit wie koning moet wees nie, ek het maar net my baas gehelp, » het hy agterna verduidelik. (Ni quito ni pongo el rey / solo ayudo a mi señor. »)

Oor die radio kom van die jotas deur Joaquin Sabina gesing. Later ook Manuel Serrat se sterk stem wanneer hy met getoonsette gedigte van Hernandez en Machado die harde en diep werklikhede in hierdie klowe en valleie se stof en kluite begrawe onder die rotse oopgrawe in woorde.

bb1

Goya, jy daar op jou voetstuk voor die Prado met die wulpse maja in marmer verewig aan jou voete, Jek wil vir jou ‘n brief skryf om te vertel ek en my vrou en vriende is hier om te kom kyk na die werke van Jheronimus van Aken, die laelander wat julle El Bosco noem.  Moenie dink Jek weet nie dat jy oor hierdie museum troon, dat jou donker visie hierdie ruimte oorvloei nie.

« La memoria como sedimento de la libertad… » skryf Sergio Ramirez in El Pais van 22 Mei. Want om die toekoms te verbeel moet die verlede wat verdwyn het weer opgegrawe en neergeskryf word. Die oppervlakke van jou doeke is inderdaad ‘n neerslag van die verskriklike vryheid van gestalte gee aan menswees se skreeuende angs. Ek kan my kwalik ‘n vryer vertelling voorstel as hierdie visioene en verbeelding gefigureer teen die mure van jou huis waartoe min mense in jou tyd ooit toegang sou gehad het. Daarom was dit net reg om eers weer deur die sale te loop waar jou swart skilderye hang, oorweldig deur die onuitstaanbare aanwesigheid van die doeke, al is die hekse en bedelaars en flenteraars ook hoe vreemd vir iemand wat nie die versukkeling van jou Spanje kon ken nie. Jy het ook geen publiek in gedagte gehad by die maak en die oor-maak, elke keer nog somberder en meer gestroop as die toegeskilderde vorige weergawes van hierdie werke in die kamers, elk ‘n goeie 10×5 jaart ruim, van jou Quinta del Sordo nie. Jy was in gesprek met jouself, jou eie angsfigure en jou wrang kommentaar op mag en bygelowigheid en populisme. Selfs die narratief was bysaak en jy sou jou min steur aan die ‘lesings’ van jou werk sedertdien.

Jek is ‘n afloerder. Die skrywe is ‘n afloer al is dit ook in ‘n put sonder bodem op soek na maan. Iemand wat op morbiede wyse gefassineer is deur hoe mens die onsêbare oopvlek, want dis belangrik om te glo dat die onnoembare tog aangemeld kan word al is dit onvermydellik dat jy bewerig en koorsig soos ‘n brandsiek hond onder sou gaan en half begrawe sou word in die proses. Veral onder woorde.

Die glorie en die wanhoop, afgryse en ekstase. Dik kwashale aangewend met pensele swaar van verf om in enkele strepe ‘n mond van aakligheid of ‘n glinsterende oog vas te lê. Die hand moet kots. Dit moet seker die langwerpige formaat van die doeke wees wat maak dat so baie van die figure swewend uitgebeeld word bo landskappe van verlatenheid, so asof ‘n bose wind hulle oor jou bewussynsveld gewaai het. En oral die onaardse silwerwit gloed. Die bruine wat by plekke van ougeel oorgaan na byna goudkleurig.

Drie skilderye bly my by. Die Duelo a garrotazos – twee pagters tot by hul dye versink in ‘n moeras wat mekaar met knoetse doodmoker in ‘n tweegeveg tot die ewigheid toe ; die Perro semihundido, halfbegraafde hond waarvan net die kop bo die wal uitsteek – sou dit die werklike laaste selfportret wees ? Jek weet dat baie van jou werke kommentaar wou lewer, ‘n gedagte of ‘n oortuiging of ‘n stellingname wou vasvang – maar hierdie een dan ? En die derde skildery wat net buite een van die sale vol van jou eie werke hang, die een wat Vicente Lopez van jou geskilder het : ‘n nors ou man van oor die tagtig, grys baadjie, palet rustende op die voorarm, kwas in die hand, mond wat geen geduld meer het met vrotwoorde nie, oë wat nie wyk en stip staar na die afloerder.

Madrid toe en weer na Bordeaux, Burdeos, die plek van ballingskap. Jy het nooit Frans geleer nie. In Spanje word daar by koning Fernando V11 namens jou gepleit vir ‘n pensioen. Jy word gediagnoseer met verlamming van die blaas en ‘n groot kwaadaardige gewas aan die been. Die koning steur hom nie meer an jou nie, sit nie sy spioene op jou nie. Nog ‘n laaste skildery, Die melkmeisie van Bordeaux, waarskynlik Rosario die dogter van Leocadia, jou bywyf.  Begin April 1828 kry jy ‘n beroerte, gaan in ‘n koma, en twee weke later om twee-uur in die oggend, dis die 16de April, beur jy regop om met asem soos ‘n halfbegraafde hond wie se tong tas na verligting van versmoring die dood in ‘n roggel te herken.

bb2

Want dis vir Bosch dat ons die reis onderneem het en kyk nou net hoe koninklik is die ontvangs ! Skielik is mens sprakeloos. Jek probeer sin maak van haastige gedagtes/indrukke in my notaboekie. Elkeen verdien om herwin, uitgespel en uitgespeel te word. Maar dit sou wees soos om jou vingers te verbrand en dalk met ‘n halfduim as iets by te wil voeg tot die indeks wat die die maan se intieme vreemdheid probeer beskrywe. Jou mou sou leeg wees.

Is dit waarna mens kyk ‘n ‘taal’ wat tegelyk tergend bekend is en tog verwys na ‘n ‘werklikheid’ wat net-net buite bereik van die verstand onder die glans van die lae verf lê ? Wat lê daaragter ? Konkreet : met elektroniese ontledingsapparate, X-strale wat dieper as die vliese van kleur en vormgewing kan vors, weet mens nou van die kragtige tekeninge wat die ‘stemtoon’ van die werke aanhef (maar dit het mens tog instinktief gehoor ?) – die underdrawings wat Jek interpreteer as die onderbroeke, soms tekeninge met ‘n kwas gestoppel-en-veeg om die sintaksis te plaas. Van die ‘bobroeke’ het verdwyn of vervaag of is oorgeverf, soos die baard van Wilgefortis, die gekruisigde maagd wat die gode gevra het om haar onaantreklik te maak vir die man aan wie haar pa haar wou gee as vrou. Soos : die narratiewe samehang van verwysings en betekenisse, indien dit ooit so bedoel was, sodat elke ‘teken’ nou ‘n fenomeen is, foneme wat onderling met mekaar kommunikeer in ‘n taal wat miskien nie bedoel was om ontsyfer te word nie maar waarvan spore en klanke terugkeer in patrone waarin die toeskouer verstrik raak. Patrone : Die man het ‘n totale visie – met die glansstrepie wit van ‘n draad, die notisie van ‘n aktiwiteit tussen mense ver in die afstand, die delikate uitwerk van ‘n motief op ‘n kleed – is sy agtergronde nooit dood of van minder belang nie / niks is ‘leeg’ nie /daar gebeur altyd iets, soveel so dat dit ‘n onophoudelike gemurmel of gekwetter afgee wat netsowel ‘n stilte mag wees. Skaal is nie ter sake nie / jy kom nie eens agter dat dit wat in die natuur ‘klein’ sou wees (skulpe, insekte) hier groter as lewensgroot aktief onderhandel met mense en bome en diere nie / die ‘gesprekke’ het tot gevolg dat hiërargie wegval, alles praat op gelyke voet met mekaar, kanselleer die uniekheid sodat die saambinding van krioelende en getekstureerde lewe die ‘beeld’ is wat die werk verboodskap. Hier ‘n beer opgehang aan ‘n boom, daar ‘n kruisboog in die takke. Die ontstellende word vanselfsprekend / mense word ingesluk of uitgespoeg, verorber, gevierendeel / van naderby bekyk is daar straaltjies bloed. Die skerp kontraste tussen lig en donker / oral nag, onheilspellend en apokalipties. En die vure, sommer so maar oral, of wat deur vensters spuit in ‘n sproeireën van vonke / fonteintjies van verskroeiing. Hy het glo as kind belewe hoe die stadjie Hertogenbosch in vlamme opgaan in die nag. En, soos aantekeninge, note eindeloos herhaal, ‘n gerusstellende deuntjie, die alledaagse / ‘n hondjie drink water in die onderste hoek van ‘n doek, kruike, tregters, visse, implemente, voëls / nie net uile nie maar ook gewone of gewonde dagvoëltjies / kraaie smul aan die lyke. Maar dan word die visse lugballonne waarop ‘n vet dronkgat en sy squeeza hemel toe vlieg / of kroeg toe. Waar sou hy die olifante en kameelperde gesien het ? En wie is die enkele swart figure wat van werk tot werk uit Afrika hier opduik ? Howelinge ? Lyfknegte ? Reisigers uit ‘n ander wêreld ? Vignette van huislike tonele / pagters en ambagsmense besig met hulle dinge / iemand wat op die hurke sit en hengel. Kyk hoe maak hy gebruik van rooi. Vir Bosch is die verleidelike besoekers nie soos by Goya naggestaltes as sosiale wesens nie / sy verbeelding is vry alhoewel verbonde aan opdragte en noukeurig deur notarisse ge-itemiseer en opgeskryf / wat ons sien as duiwelstonele was vir hulle ‘motiewe’ / en van die onderbroeke wat onder ‘n vergeetlagie verf toegeskilder is was portrette van die borge of opdraggewers. Die Hooiwa Triptiek (Triptico del carro de heno) wys hoe hy die modernisme  antisipeer / hoe gewaag in die middelpaneel is die mied / ‘n leegte maar tegelyk met die ‘gevoel’ van strooi / en daarbo byna ewe groot die wolk waarbinne Jesus ‘n opwagting maak / melkgesig / die mied en die wolk groot kontrasterende en ook aanvullende vlekke / abstrakte artikulering van bladspieël. Hy is ‘n miniaturis ! Met eenhaarkwassies stippel hy hier ‘n oog of daar ‘n gil en skielik is dit wat andersins ‘n leë wêreld sou wees nou ‘n gelaaide ruimte. Het hy oorloë belewe ? Die gepantserde soldate is soos krapgeledinge van één gevegsmeganisme / aanvalsmasjiene word verwar met skulpe. In die Visiones de la Mas Alla (Gesigte van die Hiernamaals) is die laaste paneel ‘n ware strokiesprent met ‘n tydgeleide ontwikkeling. Die tonele wat op die panele afspeel is salig onbewus van afloerders of toeskouers / hulle is in intense onderlinge interaksie / die oppervlakke lewe met gesprekke, verduidelikings, fragmentariese verwysings, die gekoggel van eggo’s. En altyd die argitektuur van die werk self, die reguit lyne, leers en spiese en toue en takke / die verbeelding van ruimte gegeometriseer deur die imitasie van illusie sodat die elemente wat saam bestaan op die oppervlak mag rym.

 

in die stad waar die mense

nie arms het nie en alle oë

verlei word na die wieënde heupstap

                                                     van vroue,

in die stad waar die mense

nie arms het nie en wind soms

die leë moue van die mans

                                                   op die banke

elegant laat vou

terwyl swaeltjies geluidloos duik

                                           in die wolke,

in die stad waar die mense

nie arms het nie is dit onbeskof

om kersies te eet uit kardoese

en te vinnig op ‘n motorfiets deur die verbeelding

van mense te ry

Skielik is die afwesigheid van mense oorweldigend. Dis asof al die afwesiges, die skimme van eeue en eeue, elk met ‘n eie lewe nou eensklaps teenwoordig is, soos hulle waarskynlik nog altyd was. Dit het iets te doen met die stilte van wind in bome wanneer daar nie die minste beweging is nie. Daar is dan niks anders as aanwesigheid nie. Teenwoordig : hoe verskriklik is die woord. Dat die ewige hierwees van die afwesiges slegs in die woorde sigbaar word. Of juis dat hulle daardie ruimte vergestalt wat woorde nie kan dek of oppervlak aan kan gee nie. Dat dit téén woord is. Nooit verwoord kan word nie. Die dooies leef in die moedertaal.

Ek lees die boekie van Marcel Cohen, Sur la scène intérieur. In my ervaring daarvan is dit ‘n ‘boekie’ en nie ‘n boek nie – miskien omrede die nederigee formaat in die Gallimard Folio reeks, presies so groot soos die handholte, maar meer nog omdat dit die pogings van ‘n vyfjarige kind uitbeeld om met woorde iets terug te kry van die wesens wat van hom weggeruk is.

(Miskien gebeur alles tussen hakies of aan die rand van die gesigveld in daardie wêreld van stilte waar alles ewig meeklink. Marcel Cohen is ‘n genoot van Lettres sur Cour – die groep skrywers en digters en filmers en kunstenaars en musici wat al sedert ‘n kwarteeu eens per jaar tydens die internasionale jazzfees byeenkom in Vienne om in binneplase te luister na voorgeleesde tekste, gesprekke en klanke. Alles word deur vrywilligers georganiseer. Die pianis wat vanjaar se voorlesings begelei se van is Sauvage. Hy is ingedagtig, ken Abdullah Ibrahim se wysies, en dra ‘n strooihoed soos ‘n donkie s’n by ‘n dorpskarnaval. Ons ontmoet vir Cohen in die jaart van ‘n laerskool. Dis warm. Jek het so pas die gesprek waaraan hy moes deelneem voltooi, het stotterend aan die groep uitgelese luisteraars probeer verduidelik wat Afrikaans is en hoe dit nou beweeg na die ruimtes van vergeet waar daar niks meer is nie om tot in die verskiet te dein. Inderdaad, hoe dit keel-af gesny word deur groepies swart studente wat dink hulle is revolusionêre en hoe die messe geslyp en die bloed agterna afgespoel word deur mak wit Afferkaners wat dan sommer hulle hande ook in dieselfde water was. Jek weet dit nog nie, maar onder die aanwesiges wat so aandagtig luister is daar ou anargiste en kommuniste, mense vir wie die Suid-Afrikaanse oorgang in versoening, so het ons gedink, ‘n mirakel was. Vir so baie oral in die wêreld was die Suid-Afrikaanse narratief dié voorbeeld van die gemeenskaplike goeie waartoe die mensegeskiedenis onverwags tog in staat is… Cohen sit eenkant op ‘n bank, sy hoof slank soos dié van ‘n eensame roofvoël, die oë diep in hulle kaste. Hy is ‘n beleefde iemand uit ‘n ander, meer beskaafde era, met die diskresie van ‘n oorlewende wat viool speel wanneer dit donker word. Natuurlik gee hy ook uiting aan ‘n soort Mandelamania, die uitsonderlikheid van die figuur wat op die regte tydswerweling daar was. ‘n Trapsoetjies versigtig gedra op die wêreld se gewrig. Met oë wat alkant toe draai ? En nee, hy dink tog dat die utopie van Suid-Afrika ‘n deurslaggewende moment in die mensegeskiedenis was, daarna kan die mensdom nie weer dieselfde wees nie, net so belangrik as die Revolusie, en dat alles nie verlore is nie, dat dit die land van die toekoms is. Waarom sal Jek ook daardie skyntransendensie wil vernietig ? En sal al sy ontledings van wat toe van die bevrydingsbeweging geword het, hoe verword dit is, tog enigsins help ? Is dit nie beter om liewer die hakies te sluit nie ?)

Ons reis deur vreemde tye om by ons bestemming te kom. Dit het skielik versengend warm geword oor die afgelope paar dae nadat die lente vir lank koel en matig was met milde reënbuie sodat die plantegroei laat groen gebly het en die rose nog aanhou bloei en blom. Die lig bly tot laataand, daar is warm wind uit die berge wat aldag sterker gaan waai en oor enkele dae sal die seisoen se veldbrande soos vuurspuwende krake in die kors van die nag oor dele van Noord-Katalonie soos ook die suide van Frankryk begin slang. Die snelweë is vol voertuie. Kuddes in families is onderweg na waar hulle vakansie gaan hou. Soms ry ons deur rooksuile. Die verkoeling in die motorkar werk nie en ons is genoodsaak om die ruite af te draai.

Dit is ook die tyd van tweelinge. Verwantskappe waarvan ek vroeër nie bewus was nie word by Jek ingeskerp. In Krakow, ‘n paar weke gelede op besoek aan Auschwitz-Birkenau, het ‘n gids met donkerbril en ‘n sambreel en ‘n grillerige Amerikaansagtige aksent uit ‘n mond so verbitterd soos ‘n stomp skeermes (die vasvatsinoniem vir ‘aksent’ in Sterftaal is ‘tongval’) met afgemete frases vertel van die afgryslike eksperimente (ons staan voor die grys barak in die son) uitgevoer o.a. op tweelinge. Deur Mengele. Die dodemeester. Hy wie die kuddes mense by hulle aankoms in beestetrokke in die kamp met die geoefende oog van ‘n skerpregter daardie kant toe na ‘n langsamer dood of diékant toe vir onmiddellike uitwissing geskei het. Poef. Vetterige as en rook. Terwyl ‘n orkessie speel. Ook Joods. Sodat die mense nie paniekerig moet word nie. En Mengele het op rype ouderdom vredig aan sy hart beswyk in die plek van sy Suid-Amerikaanse asiel. Soos ‘n doodgewone mens aan die einde van die lewe…

bb3

Birkenau… Jek kan nie daaroor skryf nie, nie oor die skuifelende hordes besoekers met die woorde in hulle oorfone asof dit uit ‘n verre wêreld kom, nie oor die sieldooie ruimtes agter glas vol klosse hare afgeskeer om gebruik te word, verwerk in viltmatte en muurbehangsels en om matrasse mee op te stop, nie oor die stapels en stapels brille, nie oor die berge geskifte koffers, en die name…, nie oor die martelselle en nie oor die hokke in die kelders net groot genoeg vir ‘n mens om regopstaande in dood te gaan van verhongering en nie oor die galge skielik soos ‘n roep aan die eindpunt van ‘n gang of soos ‘n herinnering in ‘n binneplaas nie. No se puede mirar. (Beverly Hills. Singende stemme gang-af op pad na die galgkamer, dood toe, nog voor die dag breek.)

Nie eens die onder woorde probeer bring tussen hakies gaan hier help nie. Net flardes bly oor. Want waar daar vir ander dalk die laaste regop beur is wanneer dood in die keel roggel, bly die hand van die een wat kyk aanhou spasmodies beweeg. Ook al is daar niks om aan te teken of oor te dra of net te merk nie. Selfs al het julle net één mens doodgemaak dan was dit nog altyd die pleeg van ‘n onuitwisbare daad, vir altyd ‘n vergryp teen die lewe… so ‘n plek – beenboord, asheuwel, stilte van uitwissing – is waar taal en besinning verstom… ‘n onteenwoordigheid van lewe wat nooit weer onderbreek kan word nie – waar geskiedenis as die verflentering van sin se oorlewe ophou… in die dorpie Osywicu (Pools vir Auschwitz) ‘n groot advertensiebord met KEBAB TOURUS, vleis vir honger toeriste… Droga Smierci (the Road of Death)… al wat (ek) weet is dat (ek) nie mens wou gewees het nie, nie nou nie, nie toe nie, nie in die toekoms nie. Nooit. (ek) weet ek het geen keuse gehad nie maar om dan te moet wéét die dood hou nooit op nie… dit kan nie vertel word nie, dit moét vertel word… the mind born in chaos / aborted on the page / and you made it light / and gentle, oh reader… don’t put your heart / in the poem, dear poet – / the reader will eat it / and wipe her lips / and where will you then find the throbbing to keen and to keep / alive the illusion of life… die ongeneesbare wond van gebore te wees… en nou om verby die einde / van die gedig te skrywe… hoe kom ons

(jy leser, ek vleser) / uit hierdie genadelose / voortbeweeg van woorde ?

jy is nog ek – Jek –

maar in die uitreik na jou

maak ek van my die eie gek –

maar in die uitreik na jou gegalg

hou ek jou as eie vir die geksalige

asemritmeruimtes

Was dit nie die onderliggende etos van die Nazis (die Duitsers) dat alles herwin en weer gebruik word nie ? Mens is gemaak om te produseer, om vooruit te beur, dis immers die doel van die skepping en die dryfveer van ontwikkeling, en slegs op dié manier kan jy inpas en dalk aanvaar word. Arbeit macht frei… Dat die Jode (en homoseksuele, kommuniste,  sigeuners, swartes, Sowjet-krygsgevangenes, gebreklikes) uitgeroei moes word –  dis ‘n gegewe. Maar éérs benut as slawe-arbeid…

In Berlyn op ‘n onlangse besoek lees ek ‘n laaste onderhoud met ‘n kerkleier wat kort vantevore ontslaap het, in lewe was hy ‘n groot kampvegter vir die integrasie van migrante. Hulle is mense net soos ons, sê hy. Al manier, volgens sy testamentgetuienis, is dat hulle so gou moontlik in die werk gesteek word. Dis die enigste redding. Dis hoe hulle hul voete kan vind in die Weste.

Tale het weggeraak in Krakow. Jek was daar om deel te neem aan die Milosz Poësiefees. Die afgestorwe digter, Czeslaw Milosz, was vir ‘n goeie gedeelte van sy lewe ‘n balling in Amerika waar hy ook in Engels geskryf het voordat hy teruggekom het Pole toe om te sterwe, 2004, juis in Krakow. Sy seun is nou aanwesig. Hy ook reeds ‘n ou man uit ‘n ander wêreld, so oud soos sy vaar sou word, die plegstatigheid wat saamgaan met ‘n sakdoek waarvan net die punt uitsteek by die baadjie se bo-sak, en miskien eweneens ‘n bietjie ironies. Hy trek op sy pa. Maar sy wenkbroue is minder intimiderend, minder rusperagtig oor die slaaiblaar van die gesig. Die bewegende mens vul die skimvorm van die afwesiges, die vlees is ‘n herhaling en die lyf maak oorgeërfde gebare waarvan die aandag nie bewus is nie. Hy lees ‘n gedig van die ou man voor. Ruimtes waar verrigtinge plaasvind roep afwesigheid en ontheiliging op – ‘n sinagoge, ‘n kerk. Versierings is oordadig, dit druip van weelde. En jy wonder hoe die stadkern behoue gebly het en waarom die Nazis nie hierdie rykdom ook gestroop het nie. ‘n Milosz voorfamilielid (Oscar Vladislas de Lubiez Milosz) het in Frans gedig : « Tous les morts sont ivres de pluie veille et froide » – die dooies is almal dronk van ‘n ou en koue reën.

Metaphysics

 

It’s been and gone.

It’s been, so it’s gone.

In the same irreversible order

for such is the rule of this foregone game.

A trite conclusion, not worth writing,

if it weren’t an unquestionable fact,

a fact for ever and ever,

for the whole cosmos, as it is and will be,

that something really was,

until it was gone,

even the fact

that today you had a side of fries.

Bogaande vertaal deur Clare Cavanagh is die finale gedig in die laaste gepubliseerde bundel (Tutaj / Here) van daardie Swart Moedermaagd van Poolse poësie, ons boegbeeld, Wislawa Szymborska. Met die aand se voorlesing in die sinagoge het Jerzy Ilg  (Vaderkrismis) ‘n helderrooi baadjie sonder sakdoek aan. Hy sê Szymborska het dit vir hom gegee en laat aantrek toe hulle vir oulaas saam voorgelees het en hy wil hê sy moet dit nou sien, waar sy haar ook mag bevind.

Tale het weggeraak in Krakow. Die organiseerders van die fees, so aanvaar mens, ‘n ‘struktuur’ van die stadsregering, is duidelik daarop ingestel as eerste prioriteit om die stad te bemark en internasionaal te situeer. Vir hulle het dit nie gegaan om die onderlinge verstaanbillikheid van die deelnemers nie. Hulle het hul pligte uitgevoer, die nodige substansie vir verslae gegenereer, die toegestaande begroting benut soos apparatchiks uit ‘n vroeëre totalitêre bedeling sou doen maar nou sonder die inkleding van ‘n ideologie. Poësie as niche vir ‘n ambisieuse burokrasie ; niks meer nie. En tog was ons bewus van die onderliggende dichotomie tussen staat en kultuur. Of dan, die intellektuele se verset teen die nuwe nasionalistiese party aan bewind se pogings om die geskiedenis te herskryf. In Gdansk befonds die Ministerie van Kultuur die oprig van ‘n herdenkingsmuseum wat die vervolging en slagofferskap van Pole voorop stel ten koste van die Jode se uitdelging. Net buite Birkenau se poorte is ‘n gedenkteken staangemaak deur inwoners van Osywicu en omliggende dorpies wat sweer dat hulle van niks geweet het nie. Daar was nou wel ‘n pesreuk in die lug…

Die internasionale deelnemers sit en luister dikwels met dowe ore. Adonis, vroeë Siriese modernis en sekularis vir wie monoteïsme die oorsaak van alle kwaad is, probeer vertel by monde van ‘n Arabiese kollega ons moet bly glo in die Utopie van gelykheid. Maar later het hy teenoor my beken dat hy moeg is van al die gepiekel na byeenkomste van onbegrip. Hy het probeer glimlag. In sy oë was die medelydende kyk van ‘n melankoliese harlekyn.

Michael Ondaatje verwys in sy voorlesing oor die belang van poësie – so het Jek dit verstaan – na ‘n Japannese estetiese vormbegrip waar die geheel met opset wankelrig of ‘oop’ gelaat word. Wanneer hy sy gedigte voorlees lê hy baie klem daarop dat hy beïnvloed is deur die orale poësie van Sri Lanka, sy geboorteland, waarvan hy die taal verloor het en slegs die oë van ‘n melankoliese nar oorgehou het.

Die ou stad se strate is smal en loop dan byna almal uit op ‘n groot sentrale plein wat sekerlik reeds in die Middeleeue aangelê is. Uit die venster van ‘n gebou in ‘n verlate systraat, dit mag ‘n klooster wees, spoel onverwags die soet fuga-klanke van ‘n koor wat ‘n Bach lied oefen. Die moment is gewyd, it’s the hour for washing the gods, dink jy, dit is tog waarmee die sangers besig is. Mens bly staan in vervoering en tas instinktief na die maan geryg aan ‘n kerktoringspits.

In die Bernadynse Kerk beeld ‘n tafereel die Dans van die Dood uit, met die onderskrif (soos vertaal) : « It is, alas, a sorry chance / When Death asks us to dance » Soos skimme, wanneer tot die ou skuifelgebare van die dans verleer is, sien mens dan oral die verwese dronkaards een-een, al loop hulle dikwels twee-twee sonder om ‘n woord te wissel in geselskap van koning vodka. Miskien help dit hulle om te glo hulle sien nie dubbel nie.

En in die skemeruur ontmoet mens onverwags vir Olga Sedakova op pad iewers heen. Haar oë is treurig. « And I will walk down a familiar road, / At last, going where I am bidden to go. » { – } « Each of us wants to be recognized, known, / For birds to fly down in greeting, / For the dead to stand up as if living, / For the beasts to bring their young // And for time, slowly to unfold / Like lightning remembered from long ago. » (From Old Songs – THE JOURNEY, vertaal deur Stepfanie Sandler)

bb4

 

van val en vergeteling

.

om in die diepte die lewe te verloor

waar gevindes met oë wyd oop op duisternis

deur die einde en einderlose blou ruim

dartel en swenk en tuimel en vlerk

in arabeske van vlieg en vlug en vind en verandering

.

hoe moet dit wees

om eindeloos verorber te word

en weer te woord

begrawe in as

langs flanke van bergreekse koraal

onder gordyne sneeuende saad

hoe moet dit wees om te waterwees

Vorentoe van waar jy in die verlede was, terug in die teks. Patrone en motiewe dryf rond soos broodkorsies in ‘n kommetjie melk – berge, tweelinge, die nagmerrie van mens te wees, die doodgaan in die mond, dat Bosch al eintlik die swelgpartye vir die voorvarke en dodekampe vir die res geverf het, soos in Dachau en Auschwitz. Was/is dit dan altyd so ?

Van Van Gogh is gesê dat hy baie duisternis verorber het om ‘n bietjie lig uit te kan skei al het sy doeke gebrand van vuur. Wat sou mens dan sê van Bosch se werke waar alles tot glans omtower word, selfs die nagtonele met vlammetjies in die verte ? Is dit omdat sy beeldeskat so vanselfsprekend is, onbevraagteken soos ‘n moedertaal ? Wat sê dit dan van die nodige ontwrigting tussen oppervlak en suggestie wat dit moontlik gaan maak vir die kyker om in die prentjie te kom ?

Chronologies was daar eers die besoek aan Krakow en die rou wonde van die uitwissingskampe. Jek onthou nou dat die poësiefees ‘n tema gehad het, Road-side dog (na aanleiding van ‘n skryfstuk van Milosz), en dat hierdie droomknoop ‘n voorafskadu was van die halfversuipte hond, Goya se vergestalting van suiwer angs wat ek later in die Prado sou sien. Daarna kom die reis Madrid toe om onder die swart toesigoog van Goya te gaan kyk na die werke van Jheronimus Bosch.

Was al die werke deur hom geskilder ? Sekerlik nie (en dit maak nie saak nie) want leerlinge het tema’s oorgeneem, nageskilder. Goya se werke is eweneens van die mure waarop dit geskilder was verwyder, skoongemaak, gerestoureer, hier en daar kleiner getrim om in die oog van die afloerder te pas. Buitendien, Bosch behoort aan ‘n gilde, hy kom uit ‘n familie van skilders, ambagsmanne, en die werke is die produkte van ‘n gemeenskaplike ateljee. Tog bespeur jy die bewegings van die hand en die onrustige gees van die historiese mens wat van 1450 tot 1516 gelewe het met vrou en sorge en die plegtige plesier van ‘n gesiene stadsburger, gereis het, die sotlikhede van die mensdom met wrangheid gadegeslaan het. Hy het geweet van kadawers en rotte. Dis veral opvallend omdat jy kan sien hoe die impasto dikker en die penseelhale losser word in die laatwerk. Dis in die doodgaan dat die mens ‘n individu word. Skilder was sy vryheid – hier is ek, ek kan nie anders nie.

Daarna eers kom die reis na Vienne. Jy is nog nie klaar daarmee nie. Ook nie met Cohen se boek nie.

Ons is vroeg weg uit Poble Gran. Die landskap was lieflik soos oopvoue van die oog na die Pirenneë se kant toe. Daar was in die vroeë ure nog nie te veel lorries op die pad nie en die lug was so skoon soos water voor die dynserigheid van melk bykom.

Teen twee-uur was ons in Vienne, ons plek van aankoms – ‘n Gallo-Romeinse nedersetting aan die oewers van die Rhône. Vroeër was dit ‘n handelsplek met skure waar allerlei produkte uit die Romeinse Ryk en van naburige state verder noord opgegaar is om daarvandaan na Rome verskeep te word. Groot dele van die oorspronklike stad is opgegrawe en kan besoek word. Die luukse, die gemak, die ontwikkelde rioolstelsels wat nog te sien is, is verbysterend.

van mense in toga’s

wat op die linkersy gevly

in die nabyheid van watervywers

en fonteinklanke in binnehowe

onder prieels

eet met die regterhand –

en ‘n bietjie verder die latrines

want hier het mense toe lankal

binnenshuis begin kak

en dalk selfs in diepe bepeinsing

gestoei met die binnemens –

anders as in Afrika

waar mense neusoptrekkerig

buite op die hurke sit en eet

uit één bak

met die regterhand

Later die aand onder die maan ‘n goue skuit wat oor die donkerwordende heuwels vaar, tot kreun-en-kraak vol drome versteen as herinneringe, en met enkele sterre se helder weerkaatsings in die rooi hemel van sterfte, het ons deur die verdwaalstegies geloop na die Romeinse arena wat al vir so baie eeue teen die bergwand bo die stadjie lê om saam met ten minste seweduisend mense – ‘n see van mense in die nag – te luister na uitvoerings tydens die jaarlikse jazzfees. ‘n Yoruba tweeling meisies, baie lig van kleur, het gesing. Hulle krete het mekaar aangevul en teruggebons as eggo’s van die halfmaan volgepakte sitplekke in die arena. Soms het hulle gesing in ‘n taal wat net hulle ken. Die een met die boskasie hare het vertel hoe die geboorte van ‘n tweeling in die Afrika van hulle herkoms as ‘n onheil gesien word. Dat die een moet sterf sodat die ander kan lewe. Hulle was aangetrek in rooi werkersoorpakke – so asof hulle dalk lede sou kon wees van Djuliaas Malema se fascistiese party.

Jek moes dink : om te skryf is ‘n tweeling van lewe en elke uiting word instinktief die insae en weerklank van die ander.

bb5

Op pad terug probeer vang Lotus die maan. In die verbygaan voor ‘n winkel wat goëlgoed verkoop sien ek hoe wink Jek vir my tussen bric-à-brac van agter die glas. Hy dra glad das ! Die hotel is op ‘n haar na presies dieselfde een as dié van Madrid – funksioneel, minimaal, van plastiek, ‘n skakel in ‘n anonieme ketting. (In Madrid was die naasliggende arena egter bedoel vir bulgevegte.) In die verlate  foyer sit twee werknemers met fluitjies en veelkleurige hane van vilt op die koppe voor ‘n televisiestel om te kyk na die eindwedstryd tussen Portugal en Frankryk in die wêreldsokkertoernooi. Portugal sou wen.

Cohen – dit is die stamnaam, verstaan ek, van hulle wat toegelaat word om in die tempel te sing, die priesters dus – skryf volgens sy bibliografie ook in Judeo-Spaans. Oftewel Ladino. Nog ‘n taal wat weggeraak het. Met die wegraak bly slegs die woorde en die geure wat werklikhede en aanwesighede oproep oor. Wie sou weet of die een die ander voortbring ? Of verduister ? Hy skryf dat die mens in staat is om te onderskei tussen drieduisend verskillende reuke. Die geheue aan reuk is in die mees argaïese gedeelte van die brein gesetel, daardie weef-sel-herinnering wat ons in gemeen het met die amfibiese tweeslagtigheid aan die kern van ons evolusie. Elke stap vorentoe is ‘n verlies. Sy familie kom oorspronklik uit Turkye, Konstantinopel. Iedere hoofstuk van die klein, intens skrynende memoir wat ek nie wil lees nie want die afwesighede word ondraaglik, dra die titel van ‘n nabye familielid. Benewens Marie die ma en Jacques die pa kom die evokatiewe name van ‘n vervloë tyd aan bod : Sultana en Mercado en Rebecca Chaki en David Salem… elk afsonderlik verbind aan ‘n geurboeket. Leer en kleedstof en naskeermiddels en parfuum en sakdoeke en seep en kookolie en dit wat jy ruik wanneer jy jou neus in die geliefde se nek druk. Sy ma, Marie, se liprooisel. Nooit sou sy uie skil nie want die reuk bly kleef aan mens se hande vir dae. Onder die hoofstuktitels is daar die nommer en die datum van die konvooie wat hulle weggeneem het dodekampe toe om op te gaan in rook en as. Daarna niks. Soms wel ‘n asem van wat gebeur het. David, byvoorbeeld, was sy ma se jongste broer. Saam met Perla, sy vrou, word hy gedeporteer Birkenau toe. Hy probeer ontsnap uit die kamp vir mans om by sy vrou uit te kom. Sterf soos ‘n trekvoël wat verblind teen die geëlektrifiseerde heining vasgevlieg het. Die SS hang die lyk op bo die sentrale laan waarlangs die ander ingehoktes moet loop om te gaan werk. Vir dae. As afskrikmiddel. Hy was ses-en-dertig jaar oud. Saam met ander besoekers het Jek ook in daardie laan geloop. Die stank van ontbinding bly kleef aan mens se hande. Besprinkel die Nazi grootkokkedore dan nie ook hulself met oliekolonie nie ? In feite verkies hulle meer viriele reuke, soos Cuir de Russie. Selfs hulle eie Echt Kölnisch Wasser het hulle te veel herinner aan die swakheid van die Weimar Republiek.

Marcel ken die storie want Perla het oorleef al het sy nooit weer daaroor gepraat nie.

Skrywe is ‘n herwinning van daardie tweeling – die bewussyn, die geborgenheid, die onskuld, die ritmes – wat verlore gegaan het. Mens skryf al agter die beweging aan. Die skrywe is ‘n naspoor van die reuke wat lewe genoem word, wat soos die tweeslagtigheid van lewe-en-dood aan woorde bly kleef. Aan die hand van melkvaal kiekies probeer onthou hy wat hy moes geweet het nog voor hy bewus was van enige onthou. Hy ‘lees’ deur ‘n vergrootglas en elke foto word die ingang tot daardie vergane wêreld wat nooit ophou bestaan het nie.

Die groot wegraakherinnering begin die dag toe hy terugkom van die speelpark waarnatoe die oppaster hom geneem het, sy is ook in die boek en verdwyn ook, en toe van ‘n afstand moes sien hoe sy naasbestaandes uit die familiehuis geboender word – sy oupa Mercado het in alle statigheid en gekrenkte eer probeer vasklou aan sy geliefde leunstoel – en weggevoer word in lorries. Dit was altyd die Franse polisie wat die arresteerwerk gedoen het. Die Gestapo het die feit dat hulle in ‘n besette land is gerespekteer. Marie het nie dadelik in ‘n konvooi beland nie. Sy had ‘n jonggebore dogtertjie, Monique, Marcel se sussie. Die beleid was dat kinders onder ses maande nie gedeporteer word nie. Marie en die babatjie was dus aangehou in die Rotschild Hospitaal saam met ander in dieselfde geval totdat die kind oud genoeg was om doodgemaak te word. Marcel kom staan gereeld op die sypaadjie langs die hospitaal. Sy ma maak gebare maar geen geluide nie, ‘n engel in die oond, en later eers sal hy verstaan dis omdat sy nie die aandag wou trek na haar seun oorkant die pad nie. Totdat sy vir hom laat verstaan dat dit te gevaarlik sou wees om weer te kom.

Hy was vyf jaar oud toe die dood begin het. Hy haal aan : « Om oud te word – watter vreemde avontuur is dit tog vir ‘n klein seuntjie. »

bb6

Jek Breytenbach

Can Ocells, Augustus 2016

Yves T’Sjoen. Afrikaanse literatuur in Franse vertaling

Wednesday, August 24th, 2016

Breyten1---Copy

 Breyten Breytenbach
.

Afrikaanse literatuur in Franse vertaling

La femme dans le soleil

La femme dans le soleil

De voorbije maanden kregen twee Zuid-Afrikaanse auteurs ruime en lovende persaandacht in Frankrijk en Franstalig België. Eerst verscheen de poëziebloemlezing La femme dans le soleil van Breyten Breytenbach, later Rivière fantôme van Dominique Botha. Dat laatste boek is opgenomen in het fonds van Éditions Actes Sud. Het debuut van Botha is uitgegeven in het Afrikaans en het Engels met als titel Valsrivier respectievelijk False River. Na gunstige reacties en literaire onderscheidingen in Zuid-Afrika ontvangt de schrijfster nu veel waardering in de Franstalige media. De schrijver en vertaler Georges Lory, voorheen onder meer diplomaat en directeur internationale uitzendingen van de radiozender France Internationale, liet eerder al vertalingen verschijnen met werk van de Zuid-Afrikaanse/Franse schrijver Breytenbach (o.a. Métamorphase, Grasset, Parijs, 1987). Verder vertaalde hij Adriaan van Dis naar het Frans alsook Zuid-Afrikaanse schrijvers onder wie Nobelprijslaureaat Nadine Gordimer, Antjie Krog, Kopano Matlwa en Deon Meyer. Lory vertaalt rechtsreeks uit het Afrikaans en het Engels. Als Franse vertaler van Breytenbach moet hier in elk geval ook Jean Guiloineau worden vermeld.

Het is bekend dat literaire teksten van enkele Zuid-Afrikaanse schrijvers in vertaling weerklank krijgen in het Nederlandse taalgebied. Met een modieuze cultuursociologische term spreekt men over de constructie van een imago: vertalers en recensenten dragen bij tot de beeldvorming van auteurs in een buitenlands/anderstalig literair landschap. De schrijvers zelf voegen met optredens en interviews een facet toe aan dat beeld. In dat geval spreekt de Zwitserse literatuurwetenschapper Jérôme Meizoz over een posture. In een anderstalig gebied orkestreren auteurs met specifieke uitspraken en schrijversoptredens een beeld dat op die manier niet hoeft samen te vallen met de perceptie in de eigen nationale literatuur of het taalgebied waarin de tekst is geproduceerd.

Zuid-Afrikaanse, meer bepaald Afrikaans-schrijvende, auteurs dringen niet altijd door tot de Angelsaksische wereld: hun werk wordt niet steeds vertaald naar of geconcipieerd in het Engels. Louise Viljoen heeft in een bijdrage in het vaktijdschrift Internationale Neerlandistiek dit gegeven toegelicht. Indien de literatuur via de Afrikaanse brontaaltekst wordt vertaald in het Nederlands, dan spreekt zij in de lijn van de onderzoekers Shu-mei Shih en Françoise Lionnet over een “laterale transnationale beweging” van een kleine taal in Afrika naar een middelgrote Europese taal. Wat een dimensie toevoegt aan de bestaande inzichten over laterale tekstbewegingen is de rol van de ‘transitzone’. Teksten van onder anderen Antjie Krog en Charl-Pierre Naudé zijn aanwezig in het Duitse taalgebied via de transitzone van het Nederlandse taalgebied. Beiden verbleven op uitnodiging van de Deutscher Akademischer Austauschdienst (DAAD) als ‘writer in residence’ in Berlijn en werk van hun hand is sinds kort in het Duits beschikbaar.

Georges Lory

Georges Lory

De vertalingen van Breytenbachs werk in het Frans vinden al langer een afzetmarkt. Georges Lory, goede vriend van de schrijver, en ook Jean Guiloineau hebben zich de voorbije jaren ingezet om de in Parijs verblijvende auteur een plek te geven in het pantheon van de Franse literatuur. “Son dernier recueil de poèmes”, zo zegt Kerenn Elkaim in de Belgische krant Le Soir (9-10 juli 2016), “est l’itinéraire poétique d’un homme que l’histoire a changé en oiseau migrateur”. La femme dans le soleil biedt een fraaie inkijk in en een introductie voor het Franse poëzieminnende lezerspubliek van het omvangrijke dichtwerk van Breytenbach. De receptieteksten die de voorbije maanden in de Franse media zijn verschenen, zijn sterk biografisch gekleurd. Breytenbach maakt trouwens gebruik van interviews (bv. in La Cité en Le Soir) om de actuele taalproblematiek en de geanimeerde discussie over het Afrikaans als schrijf- en wetenschapstaal onder de aandacht te brengen. Over de toenemende anglisering merkt hij op: “Nous allons arriver à la situation suivante: tout le monde parlera mal la langue commune, l’anglais, au lieu que chacun puisse parler la sienne. Le propos peut déconcerter ceux qui imaginent encore que l’anglais est la première langue parlée du pays. La réalité est pourtant toute autre. Les idioms les plus utilizés sont, dans l’ordre: le zoulou, le xhosa et l’afrikaans. Et la langue de Shakespeare alors? Elle arrive en quatrième position” (La Cité, mei 2016).

Dominique Botha

Dominique Botha

De bemiddelaarsrol van Breytenbach voor Zuid-Afrikaanse schrijvers in andere (Europese) taalgebieden komt aan bod in Le Soir. Op het einde van het vraaggesprek stelt de auteur: “Quand je lis votre roman [van Dominique Botha, yt], je me sens fier d’avoir aidé une nouvelle génération d’écrivains sud-africains à écrire. Cela m’aide à croire en l’évolution d’un monde meilleur”. Breytenbach treedt niet alleen op als mentor van Zuid-Afrikaanse auteurs. Hij attendeert vertalers op hun werk en in het geval van Botha raakt na een tip Georges Lory onder de indruk en produceert met veel métier en affiniteit een Franse vertaling bij een prestigieus uitgevershuis waarbij hij al vele jaren betrokken is.

Ook het feit dat Breytenbach en Botha samen enkele interviews gaven, versterkt nog de institutionele betekenis van de toeziende mentor. De schrijver neemt een actieve rol waar in de beeldvorming van jongere schrijvers in het buitenland. Overigens wordt Rivière fantôme in de Franse pers, door Hannah Kruithof in haar voortreffelijke scriptie (UGent) een “fictionele memoir” genoemd, overwegend gelezen als Bildungsroman en autobiografisch boek. De lezingen zijn sterk biografisch en politiek-ideologisch gekleurd. Stilistische en compositorische aspecten, die van Valsrivier een bijzonder boek maken, komen minder aan bod. In de Afrikaanstalige receptie is meermaals gewezen op de muzikaliteit en het ritme van Botha’s taal en ook in de masterscriptie komt de bijzonder poëtische kracht van Botha’s idioom ruim aan bod. Voor de Franse lezer staat Rivière fantôme vooral bekend als “triple hommage: à ses parents […], à ce frère aimé […], a cette terre riche et belle dans laquelle ils sont tous profondément enracinés” (Notes bibliographiques, 16 juni 2016). Sophie Joubert spreekt in L’Humanité over een “[r]oman d’apprentissage”. Alleen in Le matricule des anges signaleert recensente Julie Coutu de complexe genrekwestie: “Ci véritablement roman, ni précisément autobiographie, Rivière fantôme peut prétendre au titre de Mémoires, les souvenirs passés au prisme du subjectif et de l’oubli, filtrés par les années, soumis à la relecture imposée par le temps. Dominique Botha, auteur-narratrice-protagoniste, se refuse d’ailleurs à figer son texte dans un genre ou un autre”. Ook deze boekbespreker stelt dat de tekst een memoriaal is voor de overleden broer Paul.

Afgezien van de Franse receptie van Rivière fantôme, die zoals gezegd afwijkt van de Zuid-Afrikaanse lezing door recensenten en critici, gebruik ik deze casus om de intermediërende rol van Breytenbach in het transnationale vertoog over Afrikaanse literatuur toe te lichten. Niet alleen vertalers, subsidiënten, uitgevers en vertalers treden op als culturele bemiddelaars. Ook canonieke schrijvers, zoals Breytenbach, nemen een cruciale positie in de cultuurtransmissie waar. In Le Soir wordt hij geïntroduceerd als “grande figure des lettres sud-africaines” en bevestigd in die canonieke waardebepaling. Vertrouwd met de Franstalige literaire wereld introduceert Breytenbach Afrikaans-schrijvende auteurs in het buitenland en draagt hij op die manier bij tot de bekendmaking. Dominique Botha erkent die rol ruiterlijk in Le Soir: “Tous les Sud-Africains sont liés à Breyten Breytenbach. Il représente une bougie dans te tunnel”. De bijlichtende rol van schrijvende bemiddelaars verdient hoe dan ook meer aandacht in het onderzoek naar literaire actoren en transnationale relaties tussen taalgebieden en nationale literaturen.

© Yves T’Sjoen.

Breyten Breytenbach huldig die ontslape digter Adam Small

Saturday, June 25th, 2016

Adam Small. Tuin van digters

In die kuberruim vergaan mense nie. Hulle bly aanwesig en word aangespreek asof daardie gees na willekeur vergestalt kan word. Byvoorbeeld, die gedigte wat Pieter Odendaal en Bibi Slippers reeds enkele jare gelede vir Adam Small geskryf het is vandag nog net so ‘oop’ en polsend as wat hulle toe was. Dit is asof Adam op hierdie moment aangespreek word. (Twee gedagtes breek weg, asof hulle splinters is: klippe, het ek onlangs eers geleer, vergaan ook – verkrummel tot sand; en selfs in die hedendaagse Japanse estetika word ‘n skryfstuk struktureel ‘onaf’ of ‘oop’ of selfs ‘wankelrig’ gehou. Is dit om klem te lê op die onmoontlike van volledige uiting, om ‘n resonansie of ‘n ruimte te skep wat slegs deur die leser ‘voltooi’ kan word? Of is dit ‘n etiese posisionering voor die ondenkbare om voor te gee jy kan uiting gee aan dit wat buite jou is?)

Vandag, 25 Junie 2016, begin ‘n korrespondent sy kommentaar op die beriggewing oor die afsterwe van Adam Small so: “Adam, jy sal my dalk nie onthou nie, maar…”
Sover my wete strek het ek (ons – my vrou en ek) eers omtrent drie jaar gelede kennis gemaak, in lewende lywe, met Adam en Rosalie Small. Dit was by die Sentrum in Wellington en ons was daardie aand in ‘n openbare gesprek saam met Danie Marais en Bettina Wyngaard. Dit was ‘n soel aand in die Boland. Adam was keurig geklee, die kwintessensiële jintelman (sou Joan Hambidge sê). Hy was tengeriger as wat ek verwag het. ‘n Man van natuurlike waardigheid, maar ook van diep stilte. Ek kan nie onthou dat hy gelag het nie. My broer, Cloete, het ‘n foto geneem van die twee van ons op ‘n bankie voor die engelfiguur in die Digterstuin. Adam se fynbesneë gelaat en sy silwer hare het my opgeval. Hy het swaar geloop – Rosalie was altyd byderhand. Iets omtrent die bene of die voete wat sy gang onseker gemaak het. Ons het gemaklik gesels, asof ons mekaar lankal ken. En miskien was dit ook so dat ons mekaar lankal geken het. Dit kan dalk selfs wees dat ons ontmoet het danksy Daantjie Saayman, die mees natuurlike passeur wat ek ooit meegemaak het, tydens ‘n 1973 besoek aan die land. Dan sou dit in dieselfde bôrdienghuis, Grevilleas, waar die gesprek plaasvind, gewees het.
Ek onthou nie veel van die gesprek nie. Behalwe dat ek, soos gewoonlik, te veel gepraat het. En dat Adam by oomblikke baie aangedaan was. Ek weet ook nie of hy net so bewus was as ek van ons gedeelde Wellington agtergrond nie. Miskien was ek te verleë om hom te vra waar hy gebly het. Ons maak mos maar nou asof alles ‘normaal’ is. Ons beoefen die fyner (en skrynender) kuns van vergeet. Met die totsiens sê het ons mekaar belowe dat ons weer sou ontmoet. Dit het toe nie gebeur nie; nie hierdie kant van die Stiltetyd nie.
En vandag is daar die nuus van sy afsterwe. (My pa is ook oorlede aan hartversaking nadat daar aan sy been geopereer is. So ook Chris Barnard. Sonder bene kan ‘n engel nie vlieg nie.)
Murray La Vita stuur vir my die kopie van ‘n brief wat ek vir hom geskryf het. Dit was in antwoord op ‘n versoek van hom of ek iets aan die hand sou kon doen as vraag aan Adam vir ‘n beplande onderhoud. Die onderhoud was kort nadat Adam se Klawerjas verskyn het. Trouens, Murray het vir my die bundel as aanhegsel saam met die versoek gestuur. Met sy toestemming wil ek die brief sonder enige wysiging hierby aangee. En dan daarmee volstaan.
Dit gaan nie sin maak vir my om ‘n oorsig te probeer gee van Adam Small se werk en die belang van sy lewe nie. Ander is veel meer bevoeg daarvoor en te veel mense verbeel hulle hulle kan daaroor praat, miskien selfs namens hom. Maar wat vir my vas staan en weer glashelder geword het by die lees van Klawerjas, is hoe ‘n groot digter Adam Small was. Of is! En sal bly. Natuurlik was ek vertroud met sy werk, meer so die gedigte as die toneelwerk – en tot ‘n mate het ek sy denke geken en gevolg. Ek het geweet dat hy in gesprek was met inspirerende en verontrustende voorgangers, veral met Van Wyk Louw. Ek het ook geweet dat hy die werklike troebadoer was van die afgryslikhede wat so lank al teen die bruin mense gepleeg is, dat hy deur die skynheilige mombakkies van die selftevrede wittes met die kort geheuens en die baie statistieke en die plaaslik ontwikkelde fascisme van ‘bestuur’ gesien het. En dat die mens se vraatsug na magsmisbruik hom geknak het. Ek het aan hom gedink as ons Lorca…
.
Sent: 07 September 2013 01:43 PM
To: Murray La Vita
Subject: Re: ”soos Piet Retief en Breyten Breytenbach”
.
Beste Murray,
Waar sou mens begin? Dis so ‘n oorstelpende ervaring, dis so ‘n wonderlike geskenk – hierdie bundel, hierdie meestersklas van Adam Small – dat mens in alle ootmoed en bewondering en dank spraakloos is. Hoe werklik fantasties is dit nie dat ons dit nog kon belewe nie, hierdie glansende ontplooiing en die groothartige medeliefde en vrygewigheid waarvan dit spreek? Ek beny jou (en julle) wat die kans gaan hê om na hom te luister, om in lewe vir hom dankie te kan sê.
Waar sou mens begin? Vrae het ek nie. Vrae sou sinneloos wees. En alles wat mens ooit kon wou weet is in hierdie bundel en juis daarom wil mens dit met agting en met skroom benader want ook die sluiers is deel van die tot woorde bring, helder en lewegewend soos water, van komplekse gevoelens en waarnemings en geskiedenisse – net soos ook dit wat geen mens kan sê of kan oordra nie. Mens se reaksie sou, letterlik, oorbodig wees. Ek dink mens moet stil bly, en luister, en bly wees.
Met die ‘meesterklas’ hierbo bedoel ek natuurlik die wyses waarop hy ikone en begrippe en geskiedenisse herbesoek en duidelik maak en, veral, aangee. Meester Adam Small. Maar ook dat ons almal wat skrywe en sukkel om die water helder te maak by sy vanselfsprekende maar tog meervlakkige eenvoud sal bly leer.
Sê vir Rosalie dankie namens ons almal. Ek wens ek kon daar wees om dit self te doen. Haar naam is nou deel van ons erfenis, haar skoonheid en gevoeligheid vasgeweef in die tapisserie van Adam se skrywe. En vir Adam: “dankie” is nie voldoende nie; “welkom terug” sou aanmatigend wees; om te wil uitdruk hoe diep hierdie verse aan mens vat sou byna vermetel wees. Sê maar tog vir hom dat daar momente is wanneer mens maar net erkentlik op “stywe knieë” eer wil betoon, en hierdie is een daarvan.
Ek is so bly dat hy van Wellington sy Ithaka gemaak het en ek hoop van harte daar is ‘n mate van begrip by die Sentrum vir die eer wat hy die dorp besorg met hierdie eenmalige gebeurtenis. Dis nie vir my om te sê nie – van Piet Retief sal ek nie weet nie, en vir my was dit net die grootword-dorp, alhoewel beslissend so – behalwe dan slegs, en ek bedoel dit werklik: “My huis is jou huis.”
Tussen al die ander opmerkings wat mens wil maak – te veel om op te noem (daar gaan nog baie lank en met verwondering in hierdie bundel gelees word) – en nie omdat hulle van belang is nie, maar miskien vul dit jou agtergrond so ‘n bietjie aan: “ertappel”… so ‘n tipiese Robertsense streekwoord, dit roep my pa Oubaas voor my gees op; “Goree” – ek veronderstel die pleknaam verwys oorspronklik na ‘n watergat, ‘n gôrra, maar dalk is dit insiggewend (sou Adam dit weet?) dat dit ook die naam van die slawe-eiland aan die Wes-Afrika kus is, en dat dit daar verwys na die Hollandse “goede reede”, die veilige baai of ankerplek of “vlek” soos die ou matrose daarvan gepraat het; en laastens, die ortolaan (wat ‘n lieflike sinoniem, die gryspatrys tog, waarvan ek nie geweet het nie) was ook Mitterrand se geliefde dis, en aan die einde van sy lewe het hy dit met ‘n servet oor sy kop getrek geëet, eenkant, seker maar om die lyfwagte en sy tafelgaste nie te ontstig nie.
Murray – ek wens ek kon jou help (maar waarmee sou ek ook kon? en jy doen jou skryfontmoetings reeds so goed): dra asseblief my innige dank en bewondering aan Meester Adam oor. Ek is daarvan oortuig dat die digters-voorgangers, Leipoldt en Oom Wyk en Eybers en Petersen en Piet Philander en Ingrid Jonker en Uys en Pieter Blum… almal met groot waardering net buite die vuurkring se lig sit en luister, net soos die watersoekers way nog in lewe is mekaar met verbasing sal aankyk en sê: “Kan dit waar wees?” En mag die jong outjies wat dit gewaag het om hulle aan hom te wil meet nou tjoepstil en stert tussen die bene hulle ore uitwas en luister, en aan die lawwigheid van hulle dom tonge suig.
Dankie dat jy die bundel met my gedeel het.
Baie sterkte toegewens,
Breyten
.
En toe tog ‘n voetnoot:
 .
Sent: Sunday, September 08, 2013 10:13 AM
To: Murray La Vita
Subject: Re: ”soos Piet Retief en Breyten Breytenbach”
.

Murray,

Daar is tog ‘n aspek van Adam se werk (‘n implikasie) wat jy miskien vir hom die kans wil gee om meer te eksplisiteer – as hy so sou voel. In die ruim gesien, en ek vereenvoudig nou liederlik, verwys Adam na sy persoonlike trajek – die geskiedenis van sy denke en belangstellings, die figure wat vir hom dien as verwysings, sy intieme lewe met Rosalie (‘n wonderlike huldebetuiging en erkenning van haar rol en ontwikkeling), sy afskeid- of weggaanpad met sy pak kaarte – en daarnaas die gemeenskaplike. Hy was lank ‘weg’ gewees, stil, dalk in onttrekking (vir watter redes dan ook), en miskien was hy tog meer aktief en betrokke as wat mense van weet. Voor dit was hy ‘n verwysingspunt, sy stryd en sy idees was emblematies en het invloed gehad (al was dit dan ook grotendeels deur sy skryfwerk en binne ‘n herkenbare veld van godsdiens en filosofie) – trouens, in sy verwysings na ontmoetings of gesprekke met openbare figure kry mens ‘n insae in die mate waartoe hy ‘n deelnemer was in die ontplooiing van die veranderinge, of dan in die helder-maak van die implikasies. Mens lees ook raak in hierdie gedigte dat hy voel (ek praat nou van die gemeenskaplike) dat ons ten minste so ver gekom het. M.a.w., die gemeenskap(pe) het verander, daar was vooruitgang, die ergste is vermy (maar laat ons nie die aandadigheid sommer so onder die mat vee nie – die geskiedenis is ‘n motgevrete mat – en laat ons nie wegkyk van bitterheid wat daar nog is nie)… Enersyds is dit ‘n niveau, ‘n ooreenkoms, ‘n blaaskans – en dit hef nie die persoonlike en enkele klaarmaak met die lewe op nie – ek verwys nou bv. na die gedig geskryf vir Madiba. Andersyds is dit ‘n interregnum, nie net ‘n halwegstasie nie maar ook ‘n teleurstelling. My vraag aan Adam sou wees of hy nog ‘n utopie van dinamiese verandering vorentoe kan verbeel, van vrede en geregtigheid? Is daar ‘n gemene deler of ‘n gedeelde ruimte (van begrip en van versugting) in ons kollektiewe bewussyn(e) en ons gedragspatrone wat so ‘n droom (sommige sou sê ‘noodsaaklikheid’) kan dra? Sien hy elemente daarvan raak?
Miskien is dit tere sake wat hy nie wil hanteer nie. Ek sou hom nie druk as daar ontreddering of teësinnigheid is nie. Maar ek weet ook mos jy sal hom nie ‘druk’ nie!
Groete en sterkte – en blydskap dat daar nog digters soos Adam Small en Wilma Stockenström is vir ons om te belewe.
Breyten
klawerjas

Omslag

 

 

 

 

Andries Bezuidenhout. Peau noire, masques blancs

Wednesday, May 18th, 2016
"Stillewe met Breytenbach se 'Die na-dood', 'Die singende hand' en bottel terpentyn", olie op doek, 25x25cm

“Stillewe met Breytenbach se ‘Die na-dood’, ‘Die singende hand’ en ‘n bottel terpentyn”, olie op doek, 25x25cm

I

staan poppie staan
en laat jou gedagtes gaan
sodat jy vir my kan sê
hoe ver die liefde lê

Die masker, in Grieks prosopon, was ʼn integrale deel van antieke Griekse teateropvoerings. Op ʼn praktiese vlak het maskermondstukke as luidsprekers gedien, sodat gehore in groot amfiteaters kon hoor wat akteurs kwytraak. Een akteur kon verskillende rolle in ʼn teaterstuk speel deur van masker te verwissel. Omdat alle akteurs manlik was, het maskers hulle in staat gestel om vroulike rolle te speel.

Benewens maskers het sekere antieke Griekse teaterstukke ook van poppe gebruik gemaak. Die Griekse woord vir pop is nevrospastos. Nevron verwys na ʼn tou of ʼn sening en spao na trek – m.a.w. ʼn pop is iets wat aan ʼn tou getrek word. Deesdae noem ons sulke poppe marionette. Griekse teatermarionette is tipies van terracotta gemaak. Daar is ʼn lang tradisie waarin poppe as spelers in satiriese teater gebruik word om dinge te sê wat te gevaarlik vir menslike akteurs sou wees. In Lübeck is daar ʼn museum wat aan teaterpoppe toegewy is. Benewens marionette kry mens deesdae verskillende tipes poppe: Vingerpoppe, skadupoppe, kouspoppe en handpoppe.

"Poppedans", olie op doek, 25x20cm

“Poppedans”, olie op doek, 25x20cm

II

Breyten Breytenbach skryf:

was dit dan Rimbaud wat die digkuns
aan die vooraand van sy vertrek
Afrika toe
op sy knieë moes neem sodat sy
kon ween?

want in Afrika
is die voorreg van digter te wees
immers dat jy nie pa hoef te staan
vir jou opinies nie

jy maak die gedig sit op jou skoot
ʼn lieflike
buikpop:
laat haar dan al dansdansende
vryheidsliedere sing vir Afrika

Buiksprekers gebruik gewoonlik armpoppe, sodat dit lyk asof die pop op die poppemeester se skoot sit. Die twee kan dan ʼn gesprek voer. Buiksprekers verander klanke effens, sodat hulle nie hul lippe hoef te gebruik as hulle praat nie. Die m-klank word byvoorbeeld as “ng” uitgepreek. “Ma” word byvoorbeeld “Nga” en “nader” word “ngader”. Die b-klank word tipies ʼn “d” of “gh”, die w-klank word “th” (soos die Engelse “they”), die s-klank word “th” (soos die Engelse “third”) en ek het nou vergeet wat om met ʼn p-klank aan te vang, dalk ʼn “k”. Buiksprekers verander met ander woorde hul lipklanke met soortgelyke, maar liplose klanke. “So kan ngens thir jou duikkok the thoorde ka staan.”

"Poppespel", olie op doek, 25x25cm

“Poppespel”, olie op doek, 25x20cm

III

ʼn Paar weke gelede woon ek ʼn werkswinkel in die skilder Andries Gouws se ateljee in Jamestown (naby Stellenbosch) by. Dit handel oor die gebruik van olieverfkleure (meer oor die werkswinkels hier). Eers meng mens verskillende kleurskakerings met die drie primêre kleure: magenta, siaan en suurlemoengeel. Plus wit, want wit is nie ʼn kleur nie. Dan gebruik mens hierdie kleure om aan ʼn stillewe te werk. Later word die drie primêre kleure met ander kleure vervang: soos indigo, Indiese rooi en rou sienna. Plus wit, want wit is nie ʼn kleur nie. Of magenta, viridien en gebrande omber. Plus wit, want wit is nie ʼn kleur nie. Die teorie is dat ʼn beperkte palet die skilder uitdaag om versigtig oor kleur en kleurkombinasies na te dink. Dis soos om ʼn lied in ʼn sekere sleutel te komponeer, of om ʼn gedig in ʼn vaste vorm te moet skryf.

In Andries se ateljee is uie, eiers, rissies – objekte wat die skilder van stillewes verder uitdaag om, benewens kleur, oor vorm en tekstuur na te dink. Dis die tweede keer dat ek die werkswinkel oor kleur bywoon en voel effe verveeld met uie, eiers en rissies. Ek sou foto’s kon gebruik om aan landskappe te werk, maar ek weet ʼn belangrike deel van die werkswinkel se metodiek is om fyn waar te neem. Wat kan ek as monster vir my volgende stillewe gebruik?

"Poppekas", olie op doek, 25x20cm

“Poppekas”, olie op doek, 25x25cm

IV

Terug in Kaapstad, ná die werkswinkel se eerste dag, gaan loer ek wat op Versindaba aangaan. Breyten Breytenbach se nuwe digbundel, Die na-dood, en ʼn nuwe versamelbundel, Die singende hand, is pas gepubliseer. Elke oggend hou ek by ʼn winkelsentrum net buite Jamestown stil om koffie te drink en om iets vir middagete te koop (ʼn lekker ongeskikte kaas, tamaties en sommer ʼn fles rooiwyn as digestief – wit, rooi, rooi). Daar is ʼn boekwinkel in die sentrum, nie die tipe winkel waar mens sou verwag om poësie aan te tref nie. Ek waag ʼn kans en doen navraag. Hulle het kopieë van albei Breytenbach se nuwe boeke (Jammer Louis, ek kon nie wag nie). Ek vat sommer die twee boeke ateljee toe saam en besluit om ʼn stillewe daarvan aan te pak. ʼn Bottel gedistilleerde terpentyn (in Kleinmond vervaardig) beland saam met die boeke in die prent.

Die volgende dag hou ek weer by die winkelsentrum stil om koffie te drink en om iets vir middagete te koop (dolmades, groenboontjies en maaskaas – groen, groen, wit). Op die winkelrak loop ek ʼn reeks poppe raak. Ek haal een af. Sy lyk soos ʼn Barbie, maar kos R36-90, goedkoper as gister se ongeskikte kaas. In Ronelda Kamfer se bundel “Hammie” skryf die digter-spreker oor haar suster Allisen wat in ʼn winkel “tussen/ Barbies en Ninja Turtles” afdwaal en dan wegloop. Hierdie laaste gedig in die bundel se titel is “Wees lief vir mekaar, kyk agter haar Neldie, sy’s jou suster…” In die inhoudsopgawe word die gedig egter as “Bonusvers” aangedui. Ek dink ek hou dalk meer van “Bonusvers” as titel vir die gedig, juis omdat hierdie laaste gedig so belangrik vir die digbundel as geheel is. Ek lees dit as ʼn tipe sleutelvers. Ek hou ook van die feit dat die twee titels verskil. Eindes is waarskynlik selde eenselwig. Die laaste gedig in Die na-dood se titel is ook “die na-dood”. Dit verwys na “lig wat lankal weg is/ en nou eers brand”. Alhoewel die inhoudsopgawe dit as laaste gedig aandui, is daar ʼn leë bladsy daarna, gevolg deur vier reëls wat in kursief gedruk is – ʼn tipe motto as laaste woord of refrein. Die laaste gedig is nie die laaste gedig nie.

Hierdie gedagtes tussen die speelgoedrakke ter syde; dalk kan ek vandag die Barbie look-alike pop as model gebruik. Die probleem met só ʼn pop is egter dat dit baie maklik kitsch kan lyk as mens dit in ʼn skildery gebruik. Dis egter die tipe uitdaging waarvan ek hou – ek werk immers meestal aan landskapskilderye. Ek dink aan die versameling Afrika-maskers in Andries se ateljee. Dalk kan die pop met die maskers in gesprek tree. Wat sou hulle vir mekaar kon sê?

Verwysings:

“(die buikspreker)” uit Breyten Breytenbach, Die singende hand: Versamelde gedigte 1984-2014 (2016, Human & Rousseau), p. 702.

“Wees lief vir mekaar, kyk agter haar Neldie, sy’s jou suster…” uit Ronelda S. Kamfer, Hammie (2016, Kwela), pp. 94-95.

wicus luwes. handbreedtes, asemreise en professionele roubeklaers

Monday, April 11th, 2016

unique-careers-3

Hu Xinglian (sien foto) is ‘n professionele roubeklaer in Sjina. Haar dienste sluit ‘n volledige klankstelsel, veelkleurige kolbeligting en ‘n musiekgroep in. In Sjina en naburige Taiwan word die dooies met ‘n groot gedruis die hiernamaals ingestuur. Die dooie se gewildheid of status in die samelewing word deur baie gemeenskappe gemeet aan die hoeveelheid mense wat die begrafnis bywoon. Professionele roubeklaers word gehuur om begrafnisse of roudienste by te woon. Sulke roubeklaers kom natuurlik teen ‘n prys, maar jy is ten minste verseker van roubeklaers wat nie net jou reënboogbroodjies opeet en hulself uit die voete maak nie.

In sekere dele van die wêreld is professionele roubeklaers deel van die tradisie. Liu Jun-Lin van Taiwan is ‘n derde generasie professionele roubeklaer wat haar dienste elke dag van die week uithuur. Sy vermeng die roukrete met ‘n tipe dreunsang (haar broer speel tradisionele snaarinstrumente tydens die roudienste). Sy kruip na die kis op haar hande en knieë en roep na gelang van die geleentheid iets soos die volgende uit:
“My dierbare vader, jou dogter mis jou so baie! Kom asseblief terug.”
Volgens oorlewering is sekere roubeklaers selfs in die plek van familielede gehuur in die tye toe vervoer (en yskaste) nog minder gevorderd was. Die roubeklaers kon dus die rol van die afgestorwene se dogter vir die begrafnis speel.

 

vir oopmaak wanneer dood my oë toegemaak het
(‘n brandberig)

nou dit byna sulke tyd is
wil ek dit op skrif stel
dat alle afsprake, ondernemings, waarskuwings, profesieë,
aansprake en testamente hiermee gekanselleer word

in my hele lewe het ek
geen enkele gedagte of insig gehad
wat die moeite werd is om te onthou nie

vergeet die stellingnames /
die gedigte: trek so gou moontlik
‘n streep deur dit alles

moenie ernstig opneem die beloftes
wat ek aan dese en gene gemaak het nie /
die ewige liefde was toe maar net
‘n handbreedte ver
en hemde en skoene sal gou genoeg vergaan

wees goed vir my vrou
(vir geval sy my oorlewe) want sy was die hart
van alles wat goed en getrou was
en mooi               o so mooi

en help my dogter om haar vader te vergeet
soos ek my moeder en vader vergeet het
die vergeetleef van bewussyn het tog slegs
deur na haar gevloei
en verder niks

van monnimente gepraat:
geen gedenkdiens of rouberig of steen nie asseblief
(asof daar ooit rede vir so iets sou wees)
geen hopie grond vir bitter eende om te beskyt
neem geen notisie van nabetragting nie
dis gekwetterde fokkol vir voëls en fools

– gedeelte uit Breyten Breytenbach se ‘die beginsel van stof’

 

Die dood is die groot gelykmaker; die waarheid se laaste kans om woord te word of weg te kwyn/verdwyn saam met die kis. Die dood is ‘n komma vir die een en ‘n punt vir die ander. Ek wonder altyd hoekom my oë traan en ek weemoedig raak op vreemdelinge se begrafnisse. Ek neem aan dat dit iets met die omgewing te doen het en dat daar ‘n stukkie empatie iewers daarin opgesluit lê. In my kort tyd op aarde het ek al begrafnisse vir bejaardes bygewoon. Op sulke begrafnisse is die tema gewoonlik ‘sy het ‘n vol lewe gehad’ of ‘haar brein was nog skerp, maar die bene of die voete wou nie meer nie’. Ek het al begrafnisse bygewoon vir kindertjies wat minder as een week in hierdie wêreld deurgebring het en hoërskoolleerlinge wat in motors verongeluk het. Sulke begrafnisse volg gewoonlik die tema van ”n kind moenie voor sy ouer sterf nie’ of ‘die lewe is nie regverdig nie’. Ek weet al hierdie dinge, maar steeds hak my droë tong aan my verhemelte vas by begrafnisse en roudienste.

moirologist

Roubeklaers in Antieke Egipte

Daar is verwysings na professionele roubeklaers in Antieke Egipte en deesdae adverteer moderne moirologiste hul dienste in London op webblaaie. Daar is self roubeklaers op tuisbodem wat deeltyds die werk opneem en met die huidige finansiële toestande kan die meeste van ons doen met ‘n ekstra inkomste. Die weste het tradisioneel nie baie ooghare vir die soort ding by begrafnisse nie, maar so ‘n roubeklaer kan ‘n hele paar rolle vervul. ‘n Begrafnis werk mos in beide rigtings en die grafgrawers baat net soveel by die verrigtinge as die afgestorwenes. Dit bied ‘n vorm van afsluiting of finaliteit aan die dood. Ek is seker daar is al studies gedoen oor die uitwerking van begrafnisse of roudienste op die mense wat agterbly. Ek wonder of daar ‘n verskil in die termyn van rou sou wees van diegene wat nie so ‘n roudiens bygewoon het nie, teenoor diegene wat wel so ‘n geleentheid bygewoon het.

In die film ‘Fight Club’ speel Helena Bonham Carter die rol van Marla Singer. Sy woon verskillende ondersteuningsgroepe by – enigiets van ‘Alcoholics Anonymous’ tot groepe vir mense met dobbelprobleme. Die hoofkarakter in die verhaal, Edward Norton / Brad Pitt, woon ook ‘n paar verskillende ondersteuningsgroepe by. Edward Norton se karakter is verslaaf aan die anti-verslawingsgroepe omdat hy wil huil. Bonham Carter daarteenoor wil weer eerder as buitestaander sien hoe mense huil, om op haar manier lewendig te voel. Troos word dus ‘n soort metafoor en dit is miskien waar die professionele roubeklaers so ‘n belangrike rol speel. Die rol van huil in die troosproses is werklik interessant.

Liu Jun-Lin, die professionele roubeklaer van Taiwan, is gevra hoe sy die trane dag na dag naboots. Haar antwoord, of dit die waarheid is of nie, was dat dit werklike trane is. Die kollektiewe rouproses en troosproses is ‘n groot tema in alles wat daagliks met ons gebeur. Die rouproses lei ons deur die dood na die lewe. Dit is ook ‘n fase van lewe wat nie misgekyk moet word nie. Rou en troos as afsonderlike metafore, maar miskien onlosmaaklik deel van dieselfde lewensritme. Miskien moet ons eerder na professionele roubeklaers as professionele troosters verwys en die proses van rou eerder as metafoor vir troos inspan.

 

tussen gaan en bly

‘n brief vir Octavio Paz as antwoord op
Entre irse y quedarse

hier op melkbos huiwer alles tussen gaan en bly
die winterson steeds verlief op die see se glans

die lang strand is nou ‘n baai met wandelpaaie
waarlangs die dorpie stil soos ‘n eier blink

alles is ver: tafelberg en bote en meeue
alles is naby, maar ontwykend vir enige aftasting

by die damhuis sit ons as digters bymekaar
die biefstuk, die vis, die wyn rus in hul name se kleur

kinders herhaal ons jare wat was
woorde met geen verband val los oor die tafels

die lig verander die tuinbeelde in ‘n teater
terwyl karre verbyskuur na ander bestemmings

ek ontdek myself in jou oog, octavio
soos bloed vloei die dag se hart na sy einde

op pad huis toe verdwyn melkbos agter hawens en valleie
ons het gekom, en ja, ons het gegaan: ‘n asemreis ver

-uit bladspieël deur Marlise Joubert

professional-mourners

Bronne
1. Breytenbach B, die beginsel van stof, Human & Rousseau, Kaapstad, 2011
2. Joubert M, bladspieël, Human & Rousseau, Kaapstad, 2015
3. http://money.howstuffworks.com/10-unique-careers-you-wont-believe-exist2.htm
4. http://www.bbc.com/news/magazine-21479399
5. http://www.iol.co.za/news/south-africa/kwazulu-natal/fake-crier-for-hire-1856378
6. http://www.jobisjob.co.uk/blog/2015/01/bizarre-jobs/
7. https://en.wikipedia.org/wiki/Professional_mourning
8. https://en.wiktionary.org/wiki/moirologist

Wicus Luwes. Twee Skepe en Een Boot

Tuesday, March 15th, 2016

800px-Ernest_Hemingway_1950

Pilar

“Die ou man is ‘n ou man. Die see is die see.”
Dit was Ernest Hemingway se woorde toe hy op ‘n keer uitgevra is oor die simboliek agter sy boek, ‘The Old Man and the Sea’. Daar is ‘n handvol karakters in Hemingway se boek, maar die karakters wat my die meeste fassineer, het nie konkrete rolle nie. Die rol van die see kan wel aandag kry, want die see is immers teenwoordig in die titel van die boek. Die interessantheid lê vir my daarin dat die see nie noodwendig die ‘see’ is nie. Tradisioneel sou die Engelssprekende leser die see miskien as vroulik sien; miskien selfs onheilspellend, romanties en misterieus. Die Spaanse leser hierteenoor, sien die see meer in ‘n manlike lig; ‘n soort opponent of iets wat uitgedaag word in ‘n geveg. Die verskil tussen ‘el mar’ en ‘la mar’ is hier ter sprake. Daar is party wat redeneer dat mense wat daagliks van die see lewe, na die see as ‘el mar’, die manlike weergawe verwys, maar daar is onenigheid hieroor te bespeur en daar is ook streeksgebruike wat verskil. Hoe dit ook al sy, is dit interessant om daaraan te dink dat verskillende lesers, die rol van die see verskillend kan interpreteer, bloot as gevolg van die taal wat hulle praat. (Duits maak dit sekerlik ‘n nagmerrie vir enige vertaler wat die regte gevoelswaarde weer sou wou gee: der Ozean, das Meer, die See)

Gelukkig het Hemingway ‘n beter verklarende antwoord gegee toe hy oor die ‘Old Man’-karakter gepraat het:
“He always thought of the sea as ‘la mar’ which is what people call her in Spanish when they love her. Sometimes those who love her say bad things of her but they are always said as though she were a woman. Some of the younger fishermen, those who used buoys as floats for their lines and had motorboats, bought when the shark livers had brought much money, spoke of her as ‘el mar’ which is masculine.They spoke of her as a contestant or a place or even an enemy. But the old man always thought of her as feminine and as something that gave or withheld great favours, and if she did wild or wicked things it was because she could not help them. The moon affects her as it does a woman, he thought.”

Die see bied die plek waar die verhaal afspeel, maar die boot word ‘n verlengstuk van die visserman. Hemingway was ‘n behendige visserman en het gelewe vir visvang en die see. Sy eie ervarings met bote en spesifiek sy eie boot, Pilar, kan dus nie misken word in die verhaal nie. Net soos wat die boot ‘n verlengstuk van die visserman word, word die boot ook ‘n verlengstuk van die skrywer. Dit is hierdie idees wat die boek ‘n sekere gevoel gee, miskien selfs ‘n sekere reuk. Pilar was wel ‘n ander boot as die een in die verhaal, maar Hemingway kon skryf oor iets waarmee hy welbekend is. Die boot, Pilar, het hy nagelaat aan ‘n man wat baie visvangekspedisies met hom meegemaak het, Gregorio Fuentes. Daar word gereken dat Gregorio Fuentes, ‘n Kubaan, die persoon is waarop die ‘Old Man’ gebasseer is.

Pilar was in ‘n sekere sin Hemingway se muse. Pilar het sy skryfdroogte gebreek, net soos die visvangdroogte van die karakter in die boek. In 1940 skryf hy ‘For Whom the Bell Tolls’ en alhoewel hy ‘n paar skryfprojekte aanpak, word sy volgende noemenswaardige werk, ‘Across the River and into the Trees’, eers in 1950 gepubliseer. Laasgenoemde het nie goed onder die resensente gevaar nie en die algemene persepsie was dat Hemingway se beste skryfwerk agter hom gelê het. The ‘Old Man and the Sea’ wat in 1951 verskyn het daardie stemme verkeerd bewys en mense met ander oë na sy vorige werke laat kyk.

PLEASE, LET ME WONDER

Sy het dadelbruin en mooi teruggekom
van die strand af en in ‘n fles water
seeslakke en klipvissies geskommel.

*

In die opdrifsels van notaboeke
het ek woorde van verlange gevind.

*

Die see skuur skouer met die strand
en lê sy diepste geheime
reg voor my voete oop en bloot.

*

Ek wil nie fondament wees nie –
eerder ‘n steier teen die buitemure
waarteen die suidooster ruk en pluk.

*

‘n Brander is net ‘n brander as hy breek.
Wanneer hy klaar is, hou hy op bestaan,
maar soms gaan die brander net aan en aan.

– deur Johann Lodewyk Marais (Uit ‘In Die Bloute’)

trireme
Die Skip van Theseus

‘n Eksperiment van die gedagtes / ‘n Brein-eksperiment. Die Skip van Theseus is so ‘n brein-eksperiment wat jou uitdaag om meer as eenmaal oor ‘n saak te dink. Die stelling is as volg: Die planke van die legendaries Theseus se skip verweer en verrot oor die jare. Dit is dus moontlik dat oor ‘n aantal jare elke plank in die skip vervang sal word om die skip seevaardig te hou. Die vraag is dan of dit nog dieselfde skip is as elke plank vervang is.

Die stelling is deur die Griekse historikus, Plutarch, opgeteken. Verskillende weergawes is al deur filosowe so wyd soos Heraclitus en John Locke beredeneer. Die aard van die vraag lei tot ‘n volgende vraag: As jy die planke van die oorspronklike skip weer aanmekaar sou sit, watter skip sal die skip van Theseus wees?

Die vraag kan natuurlik op legio maniere gevra word:
Is dit steeds jou Oupa se byl as beide die handvatsel en kop verskeie kere al vervang is?
Is jy dieselfde persoon selfs al word al jou selle elke paar jaar hernu?

The Ships of Theseus

The ship wherein Theseus and the youth of Athens returned had thirty oars, and was preserved
by the Athenians    …    for they took away the old planks as they decayed, putting in new
and stronger timber in their place, insomuch that this ship became a standing example among
the philosophers, for the logical question of things that grow; one side holding that the
ship remained the same, and the other contending that it was not the same.
— Plutarch, Vita Thesel

The answer of course is that the ship
doesn’t exist, that “ship”
is an abstraction, a conception,
an imaginary tarp thrown
across the garden of the real.
The answer is that the cheap
peasantry of things toils all day
in the kingdom of  language,
every ship like a casket
of words: bulkhead, transom,
mast steps. The answer
is to wake again to the banality
of things, to wade toward
the light inside the plasma
of ideas. But each plank
is woven from your mother’s
hair. The blade of each oar
contains the shadow of
a horse. The answer
is that the self is the glue between
the boards, the cartilage
that holds a world together,
that self is the wax in
the stenographer’s ears,
that there is nothing the mind
won’t sacrifice, each item
another goat tossed into
the lava of our needs.
The answer is that this is just
another poem about divorce,
about untombing the mattress
from the sofa, your body
laid out on the bones of the
double-jointed frame, about
separation, rebuilding, about
your daughter’s missing
teeth. Each time you visit
now you find her partially
replaced, more sturdily
jointed, the weathered joists
of   her childhood being stripped
away. New voice. New hair.
The answer is to stand there
redrawing the constellation
of   the word daughter in
your brain while she tries
to understand exactly who
you are, and breathes out
girl after girl into the entry-
way, a fog of   strangers that
almost evaporates when
you say each other’s
names. Almost, but not quite.
Let it be enough. Already,
a third ship moves
quietly toward you in the night.

– deur Steve Gehrke

mvsmart

MV Smart

Ek het een middag in 2013 gaan kyk toe daar ‘n boot in die hawemond by Richardsbaai aan die Kwazulu Natalse kus gestrand het. Die vragskip, die MV Smart, was streng gesproke al by die hawemond uit toe die enjins onklaar geraak het. Die branders en seestrome het die MV Smart strand toe gedruk en in twee laat skeur. Die vrag van duisende ton steenkool moes uitgelaai of herwin word. Die oorblywende dele van die boot is vir maande lank opgesny en oopgebreek. Die boeg van die skip is na dieper waters gesleep en laat sink. Die skip het vir maande lank besoekende skepe aan die hawe herinner aan die weerloosheid van ‘n stuk metaal en die krag van die see.

Daar is min simboliek te bespeur as jy sien hoe die see ‘n vragskip in twee skeur. Daar is min simboliek onderliggend aan ‘n boot wat meters buite die veilige hawemond sink. Miskien is die see nie misterieus nie; miskien is die oseaan nie ‘n opponent nie. Party skepe kan nie herbou word nie en sommige vragte gaan verlore onder die branders. Miskien is die see wel net die see; die skip net ‘n skip; ‘n hawe net ‘n hawe.

[hoe vaak was ons hier]

hoe vaak was ons hier tussen koeltes op die vloer
die reuk van terpentyn en van vuur
die doeke is wit want die oë is leeg
die afsydigheid van die nag
en die maan ‘n glimlag buite iewers
buie sig.
die dae vergaan soos seisoene by die ruite
‘n wolk, ‘n gesig, ‘n reënblaar, dié gedig
ek wou my afdruk op jou laat
ek wou jou brandmerk met die vlammende uur
van alleen wees
geen vuur sing so mooi
soos die silwer as van jou bewegings nie
en jou treurige liggaam
ek wou daardie treurigheid uit jou haal
sodat jou liggaam oop mag breek
soos ‘n stad oopgaan
op ‘n helder landskap
vol duiwe en die vuur van bome
en waar silwer kraaie ook onsigbaar is in die nag
en die maan ‘n mond wat mens aan die brand kan steek
en dan wou ek hê dat jy kon lag
en jou bitter lyf
my hande van porselein op jou heupe
jou asem so ‘n donker pyn
‘n swaard is aan my oor
hoe dikwels was ons hier
waar net silwer skaduwees nog roer
alleen deur jou moet ek myself verwerp
deur jou alleen het ek besef hoe haweloos ek is
in ‘n brandende see

IN A BURNING SEA

how often were we wrapped in coolness on the floor
the smell of turpentine and fire
the canvases white to our empy eyes
night’s indifference
and the moon a smile somewhere outside
out of site
days decompose like seasons beyond the panes
leaves of rain, a face, a cloud, this poem
I wanted to leave my imprint on you
to brand you with the flaming hour
of being alone
no fire sings as clear
as the silver ashes of your movements
and your melancholy body
I wanted to draw that sadness from you
so that you might be revealed
the way a city opens
on a bright lnadscape
filled with pigeons and the fire of trees
and silver crows also out of sight in the night
and the moon a mouth that one can ignite
and then I wished that you could laugh
and your body bitter
my hands of porcelain on your hips
your breath such a dark-dark pain
a sword at my ear
how often were we here
where only silver shadows stir
only through you I had to deny myself
through you alone I knew I had no harbour
in a burning sea

– deur Breyten Breytenbach

 

Bronne:
1. Internet. https://bostonlanguage.wordpress.com/2014/12/18/what-gender-is-the-sea/
2. Internet. https://en.wikipedia.org/wiki/Pilar_%28boat%29
3. Internet. https://www.goodreads.com/quotes/115115-he-always-thought-of-the-sea-as-la-mar-which
4. Internet. http://www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/poem/246056
5. Internet. https://en.wikipedia.org/wiki/Ship_of_Theseus
6. Joubert M, In a Burning Sea, Protea Book House, Pretoria, 2014
7. Marais JL, In die bloute, Cordis Trust, 2012www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/poem/246056

Gisela Ullyatt. Ballade van ’n tweedehandse bibliofiel.

Friday, February 19th, 2016

Boeddha en boeke

Die reuk van tweedehandse boekwinkels is onmiskenbaar: dié van muf en ou sigarette. Sommige word deurdrenk met die giftige geur van motbolle. Uit ander sypel ’n ongedefinieerde, suurderige klankie.

Dikwels sit daar ’n triest persoon agter die kasregister. Soos in die winkel-in-‘n-stegie wat ons gedurende ’n kort besoek aan ’n ander stad ontdek het. Ter wille van veiligheid is daar ’n deurklokkie om toegang tot dié ‘boeketronk’ te beperk. Geroeste burglar bars; ruite bespikkeld met ou vuil. Metaal-hard klik die veiligheidshek oop. Toegang op eie risiko.

Die plek ruik na nat mat en verlatenheid. Agter die toonbank staan ’n bejaarde dame (dalk chronologies nie só bejaard nie). Haar gesig is gevlek; haar mond ingeplooi soos dié van ’n skilpad. Bebrilde oë volg elke beweging.

Swak ventilasie: ’n waaiertjie hersirkuleer die benoude lug.

Ons begin van ’n punt af: bibliofiele is immers ou strydrosse wat (byna) enigiets sal trotseer. Spoedig het ons ’n hele stapeltjie bymekaar: Ernst van Heerden se Etikette op my koffer en Wolk van die mooi weer. Opperman se Naaldekoker en Hettie Smit se Sy kom met die sekelmaan. Etienne Leroux se Onse Hymie. Plus ’n paar interessante selfhelp-boeke in Engels. ’n Biografie of twee. Die FAK-sangbundel, derde druk: 1963.

Ons vorder fluks tot by die toonbank. Die dame kyk na elke boek voordat sy die pryse intik. Vra ons hoekom ons so baie van Afrikaanse boeke hou. Die meeste lesers is immers versot op Engels. ’n Paar gawe woorde later en haar ingetoënheid verander in ’n gebreekte damwal waardeur woorde spuit. Dis asof haar skouers minder hang.
Al meer as twintig jaar wat sy vir die eienaar van dié winkel werk.
My man grap dat dit meer na ’n vonnis klink. Haar oë word vogtig: Ja, seg sy.
Weinig customers oor die jare  het die moeite gedoen om na die storie van ’n old biddy soos sy te luister.  Soos haar man.

Dié is jare terug geboard. Stook glo soos ’n ou koolstoof. Sit-lê heeldag voor die tiewie. Sy jeremiades en rookasem kan sy nie meer verduur nie. Vyf-en-veertig jaar van haar lewe, gemors op ’n hypochondriac.
Maar wat, vra sy, is die alternatief?

Sy lyk verniel soos die winkel se weeskinders van papier.
Lankal uit druk. Moontlike waterskade. Gevreet deur silwermotte van die verlede.

Die tweedehandse dame is alleen. Sans assistent. Maar sy ken haar plig: om boeke uit bokse te pak, te sif, te organiseer. Daar is nie ’n boek in hierdie boekegrot wat nié deur haar onversorgde hande is nie.
Hier is sy die enigste doeane: sy ken elke immigrasie- en emigrasiewet van boeke op die punte van haar stomp vingers. Maar immers is die doeane niemand se vriend(in) nie.

***

Daar is ’n paar redes waarom ek die weeskinders onder boeke so bemin: elkeen is soos ’n outydse lucky packet. Jy weet nooit wat jy tussen die blaaie gaan ontdek nie: boekmerke, vergeelde resensies. Vergete briewe. Onderstreepte woorde wat eens iets vir die leser beteken het. Aantekeninge, notas; sommige netjies neergestip in potlood, ander vernielsugtig in blou of rooi ink.

Ek deel met lesers ’n paar voorbeelde van tweedehandse Afrikaanse digbundels en boeke oor poësie wat ek in die laaste jaar of wat ontdek het.

Wilhelm Knobel se Mure van mos (1970) is besonder goed opgepas en reukloos.

Wilhelm Knobel

Die eienaar was kennelik ’n musiekliefhebber: twee knipsels oor die komponis, Arnold van Wyk, die onderwerp van die reeds-bekroonde Nagmusiek deur Stephanus Muller. Die eerste knipsel dateer uit Die Volksblad van Saterdag, 20 Oktober 1979. Prys: 14c + 1 c belasting= dus ’n hele 15c. Die opskrif: “Roomse mis in ’n N.G. Kerk”. Van Wyk self is die outeur van hierdie artikel wat handel oor sy ‘Missa in illo tempore’ wat reeds in 1945 in ’n sketsboek deur dié komponis aangeteken is. Eendag hoop ek om genoeg te spaar om Muller se Nagmusiek aan te skaf.

Arnold v Wyk 2 Arnold v Wyk 3

Ook vind ek die agterkant van knipsels mateloos interessant. In hierdie geval is dit ’n veelbesproke boksgeveg tussen Gerrie Coetzee en John Tate wat ‘omstreeks 22h20 gebeeldsaai’ sou word. Voorgevegte: omstreeks 18h15: een van hulle tussen Kallie Knoetze en Randy Stephens van die VSA. Wie het uiteindelik geseëvier?

Boks paradoks

Knipsel 2 oor die Van Wyk-Mis is ongedateer en moontlik ook uit Die Volksblad geknip. Die joernalis/resensent was ene ‘D. de V’. In die resensie word dit aangedui dat die Mis in die NG Kerk Dalsig, Stellenbosch, uitgevoer is. Groot lof is Van Wyk toegesing.

Arnold v Wyk 1

Die eerste druk van Breyten Breytenbach se Kouevuur (1969) bevat ’n interessante knipsel (sommer ingegom).

Breyten 1

Dié kort resensie is in Engels deur ene ‘D.M.’ geskryf. Daar is egter geen aanduiding van die koerant nie (lesers is ongelukkig nie noodwendig navorsers nie). Die Engels klink plek-plek onaf: “Breyten Breytenbach lives today in Paris” […] “Even high up in the pressurized aircraft, he can feel the heat and smell the sweat”. En “Then the poet cries: ‘Africa, my Africa, the land which is God to me. You dare not remain just an abstract, not for me.” Sela.

Breyten 2

NP van Wyk Louw se Berigte te velde. Opstelle oor die idee van ’n Afrikaanse Nasionale Letterkunde (derde druk, 1971) het twee gefotostateerde gedigte: die een, “Hansie en Grietjie” en die ander, “Die slagoffer”.

Van Wyk Louw 1

Beide is gedigte van Eveleen Castelyn uit die bundel, Hemel en aarde. Verder blyk dit dat die persoon die tema wat deur beide gedigte aangespreek word, dalk persoonlik ervaar het en daarom die knipsels bewaar het. Of dalk was hulle bloot voorgeskrewe gedigte op universiteit.

Hansie en Grietjie

daar was eendag ’n woud
aan die kant van die son,
die maan is ’n flou olielamp,
saans brand honderde kersies,
die volgende môre word die kindertjies
afgelaai by die heks se huisie
hulle huil tot vanaand
na-vyf, na-werk kom die
stiefmammies en -pappies hulle haal
met ’n ysterswaan
die nuutste model blaas rook
en jaag oor riviere teer
tot by kelders parkering
dan word hulle opgehys
gebad en gevoer in ’n hok
moet hulle soet gaan slaap
eennag [sic?] het hansie en Grietjie
weggeloop, bo-oor die tralies geklim
en fyn en flenters geval
op die paadjies sement
ver van die huis af

Eveleen Casteleyn knipsel 2

Die slagoffer

Ma het toesig verkry oor my
volgens ’n hofbevel
op voorwaarde dat:

Pa my al om die ander naweek
kan kom haal en elke vakansie
moet ek by hom ook gaan kuier

hoekom haat hulle mekaar so dat
hulle my wil verskeur
en soos ’n pop
rondpluk aan my arms?
hulle verwyte steek
gate in my lyf
die semels loop uit
my maag voel hol
van verlange

my ma en my pa,
Mammie en Pappie,
Moeder en Vader
het my almal kwaadwillig verlaat

Eveleen Castelyn knipsel 1

Groot was my vreugde toe ek DJ Opperman se Komas uit ’n bamboesstok by ’n boekmark opspoor.

Opperman 1

Talle potlood-aantekeninge kan in hierdie kopie gevind word, soos gesien in ‘Vreters van die Bossie’ (56).

Opperman 2

Sommige van die gekrabbel kon ek egter nie uitmaak nie. Ek haal die versreëls aan wat hier betrekking het en dui die dienooreenkomstige aantekeninge in hakies aan wat ek wel kon ontsyfer:

in die Donker Kolk [Marais] die swart serpentyn […]
en in die vreugde van die laterale lyn
die ongeordende, evangeliese walrus
preek [Erasmus Smit] […]
en wilder die goue kruier rol –
almal na die jonger nimf in blinker skubberok
wat haar treurlied tussen Drie Ankers sing [Ingrid Jonker]
in benede- en in bowetone
voor die opper- en die ondermane

Opperman 3

Eenkant wei afwykende amfibiane; [Van Wyk Louw]
diepseeskilpaaie deur lou waters […]
en die seeluis en slierdrelle
van die eerste kwalle uit die Dal, [Patrioters? (Sic?)]
[…] visse van die stok en spies, die glad en die glibberige [Peter Blum]
tong, die bekbroeiers en die horingslakkies
wat in vlakwaters vroetel
met die blaasoppies en muntelose meerminbeursies
oor die streep gespat. [die vier laaste reëls word genoteer as: ‘groepering homoseksuele digters’]

Opperman 4

Marié Blomerus se Fosforblom (1968) sluit ’n briefie tussen bladsye 54 en 55 in.

Marie Blomerus

Die gedig op eersgenoemde bladsy is ‘L’hirondelle’ wat ‘swaeltjie’ in Frans beteken:

Al die swawels is weg.
Soms haal ek een baie somers oud
wat soet soos water ruik
uit skemer sakke van my jurk
en blaas in sy neus
blaas in sy bek:
sy vleueltjies wil nie sprei
sy oë wil nie roer
hy sit
gebalsem in my hand.

Die briefie is hartseer en in ’n kinderlike handskrif. Dis gerig aan ‘Marie’, maar is nie Blomerus (Marié) nie, maar vermoedelik die vorige eienaar van die bundel, wat Mari sonder ’n ‘e’ gespel word voor in die bundel. Ek haal verbatim aan, sonder redigering van taal- en spelfoute:

Liewe Marie

Ek wil graag saam marie vakansie hou
speel in die kamer
met my asb
baie dakie
vir alles
baie dankie vir
die mooi
brief. Ek sal baie na marie vallang as marie
weggaan
ek sal eensaam
wees

maro marcelle

briefie 1briefie 2

’n Resensie oor I.L. de Villiers se Manna oor die duine (1974) word voor in die gelyknamige bundel gevind.

Izak de Villiers 1

Die eerste eienaar (1974) word aangedui as iemand wat woonagtig was in Strand waarna dit in 1995 aan ’n persoon in Stellenbosch behoort het. Die publikasie van die knipsel word nie aangedui nie, maar val onder die rubriekhoof ‘Boekbeskouing’. Die resensent word as JJM aangedui.

Izak de Villiers 3

Op die agterkant van die resensie is daar ’n interessante brief (’n leser?) van iemand genaamd GM Daneel van Pretoria; die opskrif: ‘Liefde vir swart medemense’. Wat sou die reaksie op so ’n ‘progressiewe’ brief wees?

Izak de Villiers 2

Antjie Krog se Otters in Bronslaai (1981) is in ’n goeie kondisie, behalwe vir die dele wat kwistig in blou ink genoteer en onderstreep is.

Krog 1

Dalk die swaar hand van ’n gefrustreerde student?

Krog 2

Die laaste voorbeeld van my tweedehandse boek-ervaring is geweldig sinchronisties. Ek en my gabba, Ilisna Nel, gaan verken een van die winkels in Bloemfontein. Ons steek vas by die Afrikaanse digbundels, meeste vir ‘n appel en ’n ei te koop. Ek soek vir haar twee bundels uit (maar sonder om binne-in te loer), een daarvan NP van Wyk Louw se Gestaltes en diere (1972-uitgawe).

Gestaltes en diere

Dieselfde aand kry ek ’n paar whatsapp’e van haar: ‘check bietjie wat kry ek binne-in …’
Die eerste gefotostateerde knipsel is deur ene G.T.:

Conception

At a time of such uncertain certainties
such certain uncertainties
– it’s dark in this room –
what do we know of the light beyond the windows –
of the morning which will come noisily tomorrow
using our face to call our name?
All you, for whom hurting
is synonymous with living –
I live.
I also live –
shielding my modest flame with my hand
as in a storm –
I open the door of the tomb
and go in …

Empie 1

Die tweede whatsapp lees: is hierdie digter familie van julle?

Three ways of Hearing a Solitary Bird
(for Diane)

Whispering of …
terribly far off…
my lady,
my love,
a solitary bird calls.

A solitary bird calls:
my lady my love
lady my love
my love my lady
love my lady
my lady my love
a solitary bird calls,
and I ride upon its song.

Across the empty desert lands,
a solitary bird sings,
a whisper on the wind terribly far,
and you are with me,
my lady,
my love.

Inderdaad ken ek toe die digter. A.G. Ullyatt oftewel Tony, my man. Dié gedig het verskyn in Unisa English Studies (1975). Soos menige digter voel hy dat hy hierdie ou gedig eenvoudig wil junk. Die foto wys die oorspronklike tipografie wat ongelukkig deur Word Press omgekrap is.

Empie 3

Toeval, sal party dit noem.
Vir ’n tweedehandse bibliofiel bestaan die woord ‘toeval’ nie.
Daarvoor is die kanse nét te skraal.

Bibliografie
Blomerus, M. 1968. Fosforblom. Kaapstad: Nasionale Boekhandel.
Breytenbach, B. 1969. Kouevuur. Kaapstad: Buren.
De Villiers, I.L. 1974. Manna oor die duine. Kaapstad: Tafelberg.
Knobel, W. 1970. Mure van mos. Kaapstad: Human & Rousseau.
Krog. A. E. 1981. Otters in Bronslaai. Kaapstad: Human & Rousseau.
Louw, N.P. Van Wyk. 1939 (1971). Berigte te velde. Kaapstad: Tafelberg.
Louw, N.P. Van Wyk. 1942 (1972). Gestaltes en diere. Kaapstad: Tafelberg.
Opperman, D.J. 1979. Komas uit ’n bamboesstok. Kaapstad: Human & Rousseau.
Ullyatt, A.G. 1975. “Three ways of hearing a solitary bird”. Unisa English Studies, 13(1), 26.