Posts Tagged ‘Breyten Breytenbach’

wicus luwes. handbreedtes, asemreise en professionele roubeklaers

Monday, April 11th, 2016

unique-careers-3

Hu Xinglian (sien foto) is ‘n professionele roubeklaer in Sjina. Haar dienste sluit ‘n volledige klankstelsel, veelkleurige kolbeligting en ‘n musiekgroep in. In Sjina en naburige Taiwan word die dooies met ‘n groot gedruis die hiernamaals ingestuur. Die dooie se gewildheid of status in die samelewing word deur baie gemeenskappe gemeet aan die hoeveelheid mense wat die begrafnis bywoon. Professionele roubeklaers word gehuur om begrafnisse of roudienste by te woon. Sulke roubeklaers kom natuurlik teen ‘n prys, maar jy is ten minste verseker van roubeklaers wat nie net jou reënboogbroodjies opeet en hulself uit die voete maak nie.

In sekere dele van die wêreld is professionele roubeklaers deel van die tradisie. Liu Jun-Lin van Taiwan is ‘n derde generasie professionele roubeklaer wat haar dienste elke dag van die week uithuur. Sy vermeng die roukrete met ‘n tipe dreunsang (haar broer speel tradisionele snaarinstrumente tydens die roudienste). Sy kruip na die kis op haar hande en knieë en roep na gelang van die geleentheid iets soos die volgende uit:
“My dierbare vader, jou dogter mis jou so baie! Kom asseblief terug.”
Volgens oorlewering is sekere roubeklaers selfs in die plek van familielede gehuur in die tye toe vervoer (en yskaste) nog minder gevorderd was. Die roubeklaers kon dus die rol van die afgestorwene se dogter vir die begrafnis speel.

 

vir oopmaak wanneer dood my oë toegemaak het
(‘n brandberig)

nou dit byna sulke tyd is
wil ek dit op skrif stel
dat alle afsprake, ondernemings, waarskuwings, profesieë,
aansprake en testamente hiermee gekanselleer word

in my hele lewe het ek
geen enkele gedagte of insig gehad
wat die moeite werd is om te onthou nie

vergeet die stellingnames /
die gedigte: trek so gou moontlik
‘n streep deur dit alles

moenie ernstig opneem die beloftes
wat ek aan dese en gene gemaak het nie /
die ewige liefde was toe maar net
‘n handbreedte ver
en hemde en skoene sal gou genoeg vergaan

wees goed vir my vrou
(vir geval sy my oorlewe) want sy was die hart
van alles wat goed en getrou was
en mooi               o so mooi

en help my dogter om haar vader te vergeet
soos ek my moeder en vader vergeet het
die vergeetleef van bewussyn het tog slegs
deur na haar gevloei
en verder niks

van monnimente gepraat:
geen gedenkdiens of rouberig of steen nie asseblief
(asof daar ooit rede vir so iets sou wees)
geen hopie grond vir bitter eende om te beskyt
neem geen notisie van nabetragting nie
dis gekwetterde fokkol vir voëls en fools

– gedeelte uit Breyten Breytenbach se ‘die beginsel van stof’

 

Die dood is die groot gelykmaker; die waarheid se laaste kans om woord te word of weg te kwyn/verdwyn saam met die kis. Die dood is ‘n komma vir die een en ‘n punt vir die ander. Ek wonder altyd hoekom my oë traan en ek weemoedig raak op vreemdelinge se begrafnisse. Ek neem aan dat dit iets met die omgewing te doen het en dat daar ‘n stukkie empatie iewers daarin opgesluit lê. In my kort tyd op aarde het ek al begrafnisse vir bejaardes bygewoon. Op sulke begrafnisse is die tema gewoonlik ‘sy het ‘n vol lewe gehad’ of ‘haar brein was nog skerp, maar die bene of die voete wou nie meer nie’. Ek het al begrafnisse bygewoon vir kindertjies wat minder as een week in hierdie wêreld deurgebring het en hoërskoolleerlinge wat in motors verongeluk het. Sulke begrafnisse volg gewoonlik die tema van ”n kind moenie voor sy ouer sterf nie’ of ‘die lewe is nie regverdig nie’. Ek weet al hierdie dinge, maar steeds hak my droë tong aan my verhemelte vas by begrafnisse en roudienste.

moirologist

Roubeklaers in Antieke Egipte

Daar is verwysings na professionele roubeklaers in Antieke Egipte en deesdae adverteer moderne moirologiste hul dienste in London op webblaaie. Daar is self roubeklaers op tuisbodem wat deeltyds die werk opneem en met die huidige finansiële toestande kan die meeste van ons doen met ‘n ekstra inkomste. Die weste het tradisioneel nie baie ooghare vir die soort ding by begrafnisse nie, maar so ‘n roubeklaer kan ‘n hele paar rolle vervul. ‘n Begrafnis werk mos in beide rigtings en die grafgrawers baat net soveel by die verrigtinge as die afgestorwenes. Dit bied ‘n vorm van afsluiting of finaliteit aan die dood. Ek is seker daar is al studies gedoen oor die uitwerking van begrafnisse of roudienste op die mense wat agterbly. Ek wonder of daar ‘n verskil in die termyn van rou sou wees van diegene wat nie so ‘n roudiens bygewoon het nie, teenoor diegene wat wel so ‘n geleentheid bygewoon het.

In die film ‘Fight Club’ speel Helena Bonham Carter die rol van Marla Singer. Sy woon verskillende ondersteuningsgroepe by – enigiets van ‘Alcoholics Anonymous’ tot groepe vir mense met dobbelprobleme. Die hoofkarakter in die verhaal, Edward Norton / Brad Pitt, woon ook ‘n paar verskillende ondersteuningsgroepe by. Edward Norton se karakter is verslaaf aan die anti-verslawingsgroepe omdat hy wil huil. Bonham Carter daarteenoor wil weer eerder as buitestaander sien hoe mense huil, om op haar manier lewendig te voel. Troos word dus ‘n soort metafoor en dit is miskien waar die professionele roubeklaers so ‘n belangrike rol speel. Die rol van huil in die troosproses is werklik interessant.

Liu Jun-Lin, die professionele roubeklaer van Taiwan, is gevra hoe sy die trane dag na dag naboots. Haar antwoord, of dit die waarheid is of nie, was dat dit werklike trane is. Die kollektiewe rouproses en troosproses is ‘n groot tema in alles wat daagliks met ons gebeur. Die rouproses lei ons deur die dood na die lewe. Dit is ook ‘n fase van lewe wat nie misgekyk moet word nie. Rou en troos as afsonderlike metafore, maar miskien onlosmaaklik deel van dieselfde lewensritme. Miskien moet ons eerder na professionele roubeklaers as professionele troosters verwys en die proses van rou eerder as metafoor vir troos inspan.

 

tussen gaan en bly

‘n brief vir Octavio Paz as antwoord op
Entre irse y quedarse

hier op melkbos huiwer alles tussen gaan en bly
die winterson steeds verlief op die see se glans

die lang strand is nou ‘n baai met wandelpaaie
waarlangs die dorpie stil soos ‘n eier blink

alles is ver: tafelberg en bote en meeue
alles is naby, maar ontwykend vir enige aftasting

by die damhuis sit ons as digters bymekaar
die biefstuk, die vis, die wyn rus in hul name se kleur

kinders herhaal ons jare wat was
woorde met geen verband val los oor die tafels

die lig verander die tuinbeelde in ‘n teater
terwyl karre verbyskuur na ander bestemmings

ek ontdek myself in jou oog, octavio
soos bloed vloei die dag se hart na sy einde

op pad huis toe verdwyn melkbos agter hawens en valleie
ons het gekom, en ja, ons het gegaan: ‘n asemreis ver

-uit bladspieël deur Marlise Joubert

professional-mourners

Bronne
1. Breytenbach B, die beginsel van stof, Human & Rousseau, Kaapstad, 2011
2. Joubert M, bladspieël, Human & Rousseau, Kaapstad, 2015
3. http://money.howstuffworks.com/10-unique-careers-you-wont-believe-exist2.htm
4. http://www.bbc.com/news/magazine-21479399
5. http://www.iol.co.za/news/south-africa/kwazulu-natal/fake-crier-for-hire-1856378
6. http://www.jobisjob.co.uk/blog/2015/01/bizarre-jobs/
7. https://en.wikipedia.org/wiki/Professional_mourning
8. https://en.wiktionary.org/wiki/moirologist

Wicus Luwes. Twee Skepe en Een Boot

Tuesday, March 15th, 2016

800px-Ernest_Hemingway_1950

Pilar

“Die ou man is ‘n ou man. Die see is die see.”
Dit was Ernest Hemingway se woorde toe hy op ‘n keer uitgevra is oor die simboliek agter sy boek, ‘The Old Man and the Sea’. Daar is ‘n handvol karakters in Hemingway se boek, maar die karakters wat my die meeste fassineer, het nie konkrete rolle nie. Die rol van die see kan wel aandag kry, want die see is immers teenwoordig in die titel van die boek. Die interessantheid lê vir my daarin dat die see nie noodwendig die ‘see’ is nie. Tradisioneel sou die Engelssprekende leser die see miskien as vroulik sien; miskien selfs onheilspellend, romanties en misterieus. Die Spaanse leser hierteenoor, sien die see meer in ‘n manlike lig; ‘n soort opponent of iets wat uitgedaag word in ‘n geveg. Die verskil tussen ‘el mar’ en ‘la mar’ is hier ter sprake. Daar is party wat redeneer dat mense wat daagliks van die see lewe, na die see as ‘el mar’, die manlike weergawe verwys, maar daar is onenigheid hieroor te bespeur en daar is ook streeksgebruike wat verskil. Hoe dit ook al sy, is dit interessant om daaraan te dink dat verskillende lesers, die rol van die see verskillend kan interpreteer, bloot as gevolg van die taal wat hulle praat. (Duits maak dit sekerlik ‘n nagmerrie vir enige vertaler wat die regte gevoelswaarde weer sou wou gee: der Ozean, das Meer, die See)

Gelukkig het Hemingway ‘n beter verklarende antwoord gegee toe hy oor die ‘Old Man’-karakter gepraat het:
“He always thought of the sea as ‘la mar’ which is what people call her in Spanish when they love her. Sometimes those who love her say bad things of her but they are always said as though she were a woman. Some of the younger fishermen, those who used buoys as floats for their lines and had motorboats, bought when the shark livers had brought much money, spoke of her as ‘el mar’ which is masculine.They spoke of her as a contestant or a place or even an enemy. But the old man always thought of her as feminine and as something that gave or withheld great favours, and if she did wild or wicked things it was because she could not help them. The moon affects her as it does a woman, he thought.”

Die see bied die plek waar die verhaal afspeel, maar die boot word ‘n verlengstuk van die visserman. Hemingway was ‘n behendige visserman en het gelewe vir visvang en die see. Sy eie ervarings met bote en spesifiek sy eie boot, Pilar, kan dus nie misken word in die verhaal nie. Net soos wat die boot ‘n verlengstuk van die visserman word, word die boot ook ‘n verlengstuk van die skrywer. Dit is hierdie idees wat die boek ‘n sekere gevoel gee, miskien selfs ‘n sekere reuk. Pilar was wel ‘n ander boot as die een in die verhaal, maar Hemingway kon skryf oor iets waarmee hy welbekend is. Die boot, Pilar, het hy nagelaat aan ‘n man wat baie visvangekspedisies met hom meegemaak het, Gregorio Fuentes. Daar word gereken dat Gregorio Fuentes, ‘n Kubaan, die persoon is waarop die ‘Old Man’ gebasseer is.

Pilar was in ‘n sekere sin Hemingway se muse. Pilar het sy skryfdroogte gebreek, net soos die visvangdroogte van die karakter in die boek. In 1940 skryf hy ‘For Whom the Bell Tolls’ en alhoewel hy ‘n paar skryfprojekte aanpak, word sy volgende noemenswaardige werk, ‘Across the River and into the Trees’, eers in 1950 gepubliseer. Laasgenoemde het nie goed onder die resensente gevaar nie en die algemene persepsie was dat Hemingway se beste skryfwerk agter hom gelê het. The ‘Old Man and the Sea’ wat in 1951 verskyn het daardie stemme verkeerd bewys en mense met ander oë na sy vorige werke laat kyk.

PLEASE, LET ME WONDER

Sy het dadelbruin en mooi teruggekom
van die strand af en in ‘n fles water
seeslakke en klipvissies geskommel.

*

In die opdrifsels van notaboeke
het ek woorde van verlange gevind.

*

Die see skuur skouer met die strand
en lê sy diepste geheime
reg voor my voete oop en bloot.

*

Ek wil nie fondament wees nie –
eerder ‘n steier teen die buitemure
waarteen die suidooster ruk en pluk.

*

‘n Brander is net ‘n brander as hy breek.
Wanneer hy klaar is, hou hy op bestaan,
maar soms gaan die brander net aan en aan.

– deur Johann Lodewyk Marais (Uit ‘In Die Bloute’)

trireme
Die Skip van Theseus

‘n Eksperiment van die gedagtes / ‘n Brein-eksperiment. Die Skip van Theseus is so ‘n brein-eksperiment wat jou uitdaag om meer as eenmaal oor ‘n saak te dink. Die stelling is as volg: Die planke van die legendaries Theseus se skip verweer en verrot oor die jare. Dit is dus moontlik dat oor ‘n aantal jare elke plank in die skip vervang sal word om die skip seevaardig te hou. Die vraag is dan of dit nog dieselfde skip is as elke plank vervang is.

Die stelling is deur die Griekse historikus, Plutarch, opgeteken. Verskillende weergawes is al deur filosowe so wyd soos Heraclitus en John Locke beredeneer. Die aard van die vraag lei tot ‘n volgende vraag: As jy die planke van die oorspronklike skip weer aanmekaar sou sit, watter skip sal die skip van Theseus wees?

Die vraag kan natuurlik op legio maniere gevra word:
Is dit steeds jou Oupa se byl as beide die handvatsel en kop verskeie kere al vervang is?
Is jy dieselfde persoon selfs al word al jou selle elke paar jaar hernu?

The Ships of Theseus

The ship wherein Theseus and the youth of Athens returned had thirty oars, and was preserved
by the Athenians    …    for they took away the old planks as they decayed, putting in new
and stronger timber in their place, insomuch that this ship became a standing example among
the philosophers, for the logical question of things that grow; one side holding that the
ship remained the same, and the other contending that it was not the same.
— Plutarch, Vita Thesel

The answer of course is that the ship
doesn’t exist, that “ship”
is an abstraction, a conception,
an imaginary tarp thrown
across the garden of the real.
The answer is that the cheap
peasantry of things toils all day
in the kingdom of  language,
every ship like a casket
of words: bulkhead, transom,
mast steps. The answer
is to wake again to the banality
of things, to wade toward
the light inside the plasma
of ideas. But each plank
is woven from your mother’s
hair. The blade of each oar
contains the shadow of
a horse. The answer
is that the self is the glue between
the boards, the cartilage
that holds a world together,
that self is the wax in
the stenographer’s ears,
that there is nothing the mind
won’t sacrifice, each item
another goat tossed into
the lava of our needs.
The answer is that this is just
another poem about divorce,
about untombing the mattress
from the sofa, your body
laid out on the bones of the
double-jointed frame, about
separation, rebuilding, about
your daughter’s missing
teeth. Each time you visit
now you find her partially
replaced, more sturdily
jointed, the weathered joists
of   her childhood being stripped
away. New voice. New hair.
The answer is to stand there
redrawing the constellation
of   the word daughter in
your brain while she tries
to understand exactly who
you are, and breathes out
girl after girl into the entry-
way, a fog of   strangers that
almost evaporates when
you say each other’s
names. Almost, but not quite.
Let it be enough. Already,
a third ship moves
quietly toward you in the night.

– deur Steve Gehrke

mvsmart

MV Smart

Ek het een middag in 2013 gaan kyk toe daar ‘n boot in die hawemond by Richardsbaai aan die Kwazulu Natalse kus gestrand het. Die vragskip, die MV Smart, was streng gesproke al by die hawemond uit toe die enjins onklaar geraak het. Die branders en seestrome het die MV Smart strand toe gedruk en in twee laat skeur. Die vrag van duisende ton steenkool moes uitgelaai of herwin word. Die oorblywende dele van die boot is vir maande lank opgesny en oopgebreek. Die boeg van die skip is na dieper waters gesleep en laat sink. Die skip het vir maande lank besoekende skepe aan die hawe herinner aan die weerloosheid van ‘n stuk metaal en die krag van die see.

Daar is min simboliek te bespeur as jy sien hoe die see ‘n vragskip in twee skeur. Daar is min simboliek onderliggend aan ‘n boot wat meters buite die veilige hawemond sink. Miskien is die see nie misterieus nie; miskien is die oseaan nie ‘n opponent nie. Party skepe kan nie herbou word nie en sommige vragte gaan verlore onder die branders. Miskien is die see wel net die see; die skip net ‘n skip; ‘n hawe net ‘n hawe.

[hoe vaak was ons hier]

hoe vaak was ons hier tussen koeltes op die vloer
die reuk van terpentyn en van vuur
die doeke is wit want die oë is leeg
die afsydigheid van die nag
en die maan ‘n glimlag buite iewers
buie sig.
die dae vergaan soos seisoene by die ruite
‘n wolk, ‘n gesig, ‘n reënblaar, dié gedig
ek wou my afdruk op jou laat
ek wou jou brandmerk met die vlammende uur
van alleen wees
geen vuur sing so mooi
soos die silwer as van jou bewegings nie
en jou treurige liggaam
ek wou daardie treurigheid uit jou haal
sodat jou liggaam oop mag breek
soos ‘n stad oopgaan
op ‘n helder landskap
vol duiwe en die vuur van bome
en waar silwer kraaie ook onsigbaar is in die nag
en die maan ‘n mond wat mens aan die brand kan steek
en dan wou ek hê dat jy kon lag
en jou bitter lyf
my hande van porselein op jou heupe
jou asem so ‘n donker pyn
‘n swaard is aan my oor
hoe dikwels was ons hier
waar net silwer skaduwees nog roer
alleen deur jou moet ek myself verwerp
deur jou alleen het ek besef hoe haweloos ek is
in ‘n brandende see

IN A BURNING SEA

how often were we wrapped in coolness on the floor
the smell of turpentine and fire
the canvases white to our empy eyes
night’s indifference
and the moon a smile somewhere outside
out of site
days decompose like seasons beyond the panes
leaves of rain, a face, a cloud, this poem
I wanted to leave my imprint on you
to brand you with the flaming hour
of being alone
no fire sings as clear
as the silver ashes of your movements
and your melancholy body
I wanted to draw that sadness from you
so that you might be revealed
the way a city opens
on a bright lnadscape
filled with pigeons and the fire of trees
and silver crows also out of sight in the night
and the moon a mouth that one can ignite
and then I wished that you could laugh
and your body bitter
my hands of porcelain on your hips
your breath such a dark-dark pain
a sword at my ear
how often were we here
where only silver shadows stir
only through you I had to deny myself
through you alone I knew I had no harbour
in a burning sea

– deur Breyten Breytenbach

 

Bronne:
1. Internet. https://bostonlanguage.wordpress.com/2014/12/18/what-gender-is-the-sea/
2. Internet. https://en.wikipedia.org/wiki/Pilar_%28boat%29
3. Internet. https://www.goodreads.com/quotes/115115-he-always-thought-of-the-sea-as-la-mar-which
4. Internet. http://www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/poem/246056
5. Internet. https://en.wikipedia.org/wiki/Ship_of_Theseus
6. Joubert M, In a Burning Sea, Protea Book House, Pretoria, 2014
7. Marais JL, In die bloute, Cordis Trust, 2012www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/poem/246056

Gisela Ullyatt. Ballade van ’n tweedehandse bibliofiel.

Friday, February 19th, 2016

Boeddha en boeke

Die reuk van tweedehandse boekwinkels is onmiskenbaar: dié van muf en ou sigarette. Sommige word deurdrenk met die giftige geur van motbolle. Uit ander sypel ’n ongedefinieerde, suurderige klankie.

Dikwels sit daar ’n triest persoon agter die kasregister. Soos in die winkel-in-‘n-stegie wat ons gedurende ’n kort besoek aan ’n ander stad ontdek het. Ter wille van veiligheid is daar ’n deurklokkie om toegang tot dié ‘boeketronk’ te beperk. Geroeste burglar bars; ruite bespikkeld met ou vuil. Metaal-hard klik die veiligheidshek oop. Toegang op eie risiko.

Die plek ruik na nat mat en verlatenheid. Agter die toonbank staan ’n bejaarde dame (dalk chronologies nie só bejaard nie). Haar gesig is gevlek; haar mond ingeplooi soos dié van ’n skilpad. Bebrilde oë volg elke beweging.

Swak ventilasie: ’n waaiertjie hersirkuleer die benoude lug.

Ons begin van ’n punt af: bibliofiele is immers ou strydrosse wat (byna) enigiets sal trotseer. Spoedig het ons ’n hele stapeltjie bymekaar: Ernst van Heerden se Etikette op my koffer en Wolk van die mooi weer. Opperman se Naaldekoker en Hettie Smit se Sy kom met die sekelmaan. Etienne Leroux se Onse Hymie. Plus ’n paar interessante selfhelp-boeke in Engels. ’n Biografie of twee. Die FAK-sangbundel, derde druk: 1963.

Ons vorder fluks tot by die toonbank. Die dame kyk na elke boek voordat sy die pryse intik. Vra ons hoekom ons so baie van Afrikaanse boeke hou. Die meeste lesers is immers versot op Engels. ’n Paar gawe woorde later en haar ingetoënheid verander in ’n gebreekte damwal waardeur woorde spuit. Dis asof haar skouers minder hang.
Al meer as twintig jaar wat sy vir die eienaar van dié winkel werk.
My man grap dat dit meer na ’n vonnis klink. Haar oë word vogtig: Ja, seg sy.
Weinig customers oor die jare  het die moeite gedoen om na die storie van ’n old biddy soos sy te luister.  Soos haar man.

Dié is jare terug geboard. Stook glo soos ’n ou koolstoof. Sit-lê heeldag voor die tiewie. Sy jeremiades en rookasem kan sy nie meer verduur nie. Vyf-en-veertig jaar van haar lewe, gemors op ’n hypochondriac.
Maar wat, vra sy, is die alternatief?

Sy lyk verniel soos die winkel se weeskinders van papier.
Lankal uit druk. Moontlike waterskade. Gevreet deur silwermotte van die verlede.

Die tweedehandse dame is alleen. Sans assistent. Maar sy ken haar plig: om boeke uit bokse te pak, te sif, te organiseer. Daar is nie ’n boek in hierdie boekegrot wat nié deur haar onversorgde hande is nie.
Hier is sy die enigste doeane: sy ken elke immigrasie- en emigrasiewet van boeke op die punte van haar stomp vingers. Maar immers is die doeane niemand se vriend(in) nie.

***

Daar is ’n paar redes waarom ek die weeskinders onder boeke so bemin: elkeen is soos ’n outydse lucky packet. Jy weet nooit wat jy tussen die blaaie gaan ontdek nie: boekmerke, vergeelde resensies. Vergete briewe. Onderstreepte woorde wat eens iets vir die leser beteken het. Aantekeninge, notas; sommige netjies neergestip in potlood, ander vernielsugtig in blou of rooi ink.

Ek deel met lesers ’n paar voorbeelde van tweedehandse Afrikaanse digbundels en boeke oor poësie wat ek in die laaste jaar of wat ontdek het.

Wilhelm Knobel se Mure van mos (1970) is besonder goed opgepas en reukloos.

Wilhelm Knobel

Die eienaar was kennelik ’n musiekliefhebber: twee knipsels oor die komponis, Arnold van Wyk, die onderwerp van die reeds-bekroonde Nagmusiek deur Stephanus Muller. Die eerste knipsel dateer uit Die Volksblad van Saterdag, 20 Oktober 1979. Prys: 14c + 1 c belasting= dus ’n hele 15c. Die opskrif: “Roomse mis in ’n N.G. Kerk”. Van Wyk self is die outeur van hierdie artikel wat handel oor sy ‘Missa in illo tempore’ wat reeds in 1945 in ’n sketsboek deur dié komponis aangeteken is. Eendag hoop ek om genoeg te spaar om Muller se Nagmusiek aan te skaf.

Arnold v Wyk 2 Arnold v Wyk 3

Ook vind ek die agterkant van knipsels mateloos interessant. In hierdie geval is dit ’n veelbesproke boksgeveg tussen Gerrie Coetzee en John Tate wat ‘omstreeks 22h20 gebeeldsaai’ sou word. Voorgevegte: omstreeks 18h15: een van hulle tussen Kallie Knoetze en Randy Stephens van die VSA. Wie het uiteindelik geseëvier?

Boks paradoks

Knipsel 2 oor die Van Wyk-Mis is ongedateer en moontlik ook uit Die Volksblad geknip. Die joernalis/resensent was ene ‘D. de V’. In die resensie word dit aangedui dat die Mis in die NG Kerk Dalsig, Stellenbosch, uitgevoer is. Groot lof is Van Wyk toegesing.

Arnold v Wyk 1

Die eerste druk van Breyten Breytenbach se Kouevuur (1969) bevat ’n interessante knipsel (sommer ingegom).

Breyten 1

Dié kort resensie is in Engels deur ene ‘D.M.’ geskryf. Daar is egter geen aanduiding van die koerant nie (lesers is ongelukkig nie noodwendig navorsers nie). Die Engels klink plek-plek onaf: “Breyten Breytenbach lives today in Paris” […] “Even high up in the pressurized aircraft, he can feel the heat and smell the sweat”. En “Then the poet cries: ‘Africa, my Africa, the land which is God to me. You dare not remain just an abstract, not for me.” Sela.

Breyten 2

NP van Wyk Louw se Berigte te velde. Opstelle oor die idee van ’n Afrikaanse Nasionale Letterkunde (derde druk, 1971) het twee gefotostateerde gedigte: die een, “Hansie en Grietjie” en die ander, “Die slagoffer”.

Van Wyk Louw 1

Beide is gedigte van Eveleen Castelyn uit die bundel, Hemel en aarde. Verder blyk dit dat die persoon die tema wat deur beide gedigte aangespreek word, dalk persoonlik ervaar het en daarom die knipsels bewaar het. Of dalk was hulle bloot voorgeskrewe gedigte op universiteit.

Hansie en Grietjie

daar was eendag ’n woud
aan die kant van die son,
die maan is ’n flou olielamp,
saans brand honderde kersies,
die volgende môre word die kindertjies
afgelaai by die heks se huisie
hulle huil tot vanaand
na-vyf, na-werk kom die
stiefmammies en -pappies hulle haal
met ’n ysterswaan
die nuutste model blaas rook
en jaag oor riviere teer
tot by kelders parkering
dan word hulle opgehys
gebad en gevoer in ’n hok
moet hulle soet gaan slaap
eennag [sic?] het hansie en Grietjie
weggeloop, bo-oor die tralies geklim
en fyn en flenters geval
op die paadjies sement
ver van die huis af

Eveleen Casteleyn knipsel 2

Die slagoffer

Ma het toesig verkry oor my
volgens ’n hofbevel
op voorwaarde dat:

Pa my al om die ander naweek
kan kom haal en elke vakansie
moet ek by hom ook gaan kuier

hoekom haat hulle mekaar so dat
hulle my wil verskeur
en soos ’n pop
rondpluk aan my arms?
hulle verwyte steek
gate in my lyf
die semels loop uit
my maag voel hol
van verlange

my ma en my pa,
Mammie en Pappie,
Moeder en Vader
het my almal kwaadwillig verlaat

Eveleen Castelyn knipsel 1

Groot was my vreugde toe ek DJ Opperman se Komas uit ’n bamboesstok by ’n boekmark opspoor.

Opperman 1

Talle potlood-aantekeninge kan in hierdie kopie gevind word, soos gesien in ‘Vreters van die Bossie’ (56).

Opperman 2

Sommige van die gekrabbel kon ek egter nie uitmaak nie. Ek haal die versreëls aan wat hier betrekking het en dui die dienooreenkomstige aantekeninge in hakies aan wat ek wel kon ontsyfer:

in die Donker Kolk [Marais] die swart serpentyn […]
en in die vreugde van die laterale lyn
die ongeordende, evangeliese walrus
preek [Erasmus Smit] […]
en wilder die goue kruier rol –
almal na die jonger nimf in blinker skubberok
wat haar treurlied tussen Drie Ankers sing [Ingrid Jonker]
in benede- en in bowetone
voor die opper- en die ondermane

Opperman 3

Eenkant wei afwykende amfibiane; [Van Wyk Louw]
diepseeskilpaaie deur lou waters […]
en die seeluis en slierdrelle
van die eerste kwalle uit die Dal, [Patrioters? (Sic?)]
[…] visse van die stok en spies, die glad en die glibberige [Peter Blum]
tong, die bekbroeiers en die horingslakkies
wat in vlakwaters vroetel
met die blaasoppies en muntelose meerminbeursies
oor die streep gespat. [die vier laaste reëls word genoteer as: ‘groepering homoseksuele digters’]

Opperman 4

Marié Blomerus se Fosforblom (1968) sluit ’n briefie tussen bladsye 54 en 55 in.

Marie Blomerus

Die gedig op eersgenoemde bladsy is ‘L’hirondelle’ wat ‘swaeltjie’ in Frans beteken:

Al die swawels is weg.
Soms haal ek een baie somers oud
wat soet soos water ruik
uit skemer sakke van my jurk
en blaas in sy neus
blaas in sy bek:
sy vleueltjies wil nie sprei
sy oë wil nie roer
hy sit
gebalsem in my hand.

Die briefie is hartseer en in ’n kinderlike handskrif. Dis gerig aan ‘Marie’, maar is nie Blomerus (Marié) nie, maar vermoedelik die vorige eienaar van die bundel, wat Mari sonder ’n ‘e’ gespel word voor in die bundel. Ek haal verbatim aan, sonder redigering van taal- en spelfoute:

Liewe Marie

Ek wil graag saam marie vakansie hou
speel in die kamer
met my asb
baie dakie
vir alles
baie dankie vir
die mooi
brief. Ek sal baie na marie vallang as marie
weggaan
ek sal eensaam
wees

maro marcelle

briefie 1briefie 2

’n Resensie oor I.L. de Villiers se Manna oor die duine (1974) word voor in die gelyknamige bundel gevind.

Izak de Villiers 1

Die eerste eienaar (1974) word aangedui as iemand wat woonagtig was in Strand waarna dit in 1995 aan ’n persoon in Stellenbosch behoort het. Die publikasie van die knipsel word nie aangedui nie, maar val onder die rubriekhoof ‘Boekbeskouing’. Die resensent word as JJM aangedui.

Izak de Villiers 3

Op die agterkant van die resensie is daar ’n interessante brief (’n leser?) van iemand genaamd GM Daneel van Pretoria; die opskrif: ‘Liefde vir swart medemense’. Wat sou die reaksie op so ’n ‘progressiewe’ brief wees?

Izak de Villiers 2

Antjie Krog se Otters in Bronslaai (1981) is in ’n goeie kondisie, behalwe vir die dele wat kwistig in blou ink genoteer en onderstreep is.

Krog 1

Dalk die swaar hand van ’n gefrustreerde student?

Krog 2

Die laaste voorbeeld van my tweedehandse boek-ervaring is geweldig sinchronisties. Ek en my gabba, Ilisna Nel, gaan verken een van die winkels in Bloemfontein. Ons steek vas by die Afrikaanse digbundels, meeste vir ‘n appel en ’n ei te koop. Ek soek vir haar twee bundels uit (maar sonder om binne-in te loer), een daarvan NP van Wyk Louw se Gestaltes en diere (1972-uitgawe).

Gestaltes en diere

Dieselfde aand kry ek ’n paar whatsapp’e van haar: ‘check bietjie wat kry ek binne-in …’
Die eerste gefotostateerde knipsel is deur ene G.T.:

Conception

At a time of such uncertain certainties
such certain uncertainties
– it’s dark in this room –
what do we know of the light beyond the windows –
of the morning which will come noisily tomorrow
using our face to call our name?
All you, for whom hurting
is synonymous with living –
I live.
I also live –
shielding my modest flame with my hand
as in a storm –
I open the door of the tomb
and go in …

Empie 1

Die tweede whatsapp lees: is hierdie digter familie van julle?

Three ways of Hearing a Solitary Bird
(for Diane)

Whispering of …
terribly far off…
my lady,
my love,
a solitary bird calls.

A solitary bird calls:
my lady my love
lady my love
my love my lady
love my lady
my lady my love
a solitary bird calls,
and I ride upon its song.

Across the empty desert lands,
a solitary bird sings,
a whisper on the wind terribly far,
and you are with me,
my lady,
my love.

Inderdaad ken ek toe die digter. A.G. Ullyatt oftewel Tony, my man. Dié gedig het verskyn in Unisa English Studies (1975). Soos menige digter voel hy dat hy hierdie ou gedig eenvoudig wil junk. Die foto wys die oorspronklike tipografie wat ongelukkig deur Word Press omgekrap is.

Empie 3

Toeval, sal party dit noem.
Vir ’n tweedehandse bibliofiel bestaan die woord ‘toeval’ nie.
Daarvoor is die kanse nét te skraal.

Bibliografie
Blomerus, M. 1968. Fosforblom. Kaapstad: Nasionale Boekhandel.
Breytenbach, B. 1969. Kouevuur. Kaapstad: Buren.
De Villiers, I.L. 1974. Manna oor die duine. Kaapstad: Tafelberg.
Knobel, W. 1970. Mure van mos. Kaapstad: Human & Rousseau.
Krog. A. E. 1981. Otters in Bronslaai. Kaapstad: Human & Rousseau.
Louw, N.P. Van Wyk. 1939 (1971). Berigte te velde. Kaapstad: Tafelberg.
Louw, N.P. Van Wyk. 1942 (1972). Gestaltes en diere. Kaapstad: Tafelberg.
Opperman, D.J. 1979. Komas uit ’n bamboesstok. Kaapstad: Human & Rousseau.
Ullyatt, A.G. 1975. “Three ways of hearing a solitary bird”. Unisa English Studies, 13(1), 26.

PEN Afrikaans. Die diktaat van Open Stellenbosch (Breytenbach)

Friday, November 13th, 2015

Beste lid van PEN Afrikaans

Die Universiteit van Stellenbosch skenk tans oorweging daaraan om Engels die verstektaal in hul aktiwiteite te maak. Afrikaans en Xhosa sal as doseertale gebruik word as daar studente is wat dit versoek. Die universiteitsraad moet op 30 November die finale besluit oor dié nuwe taalbeleid neem.

Ons plaas hierby die reaksie van een van ons lede, Breyten Breytenbach, op die voorgestelde nuwe taalbeleid. Ons sien daarna uit om van ander lede te hoor.

Die Bestuur: PEN Afrikaans

*****
Die diktaat van Open Stellenbosch

Breyten Breytenbach. Coraldraw van 'n foto geneem deur Johan Kotze.

Breyten Breytenbach. (CorelDraw digitale verwerking van ‘n foto geneem deur Johan Kotze.)

Dit maak eintlik nie saak hoe die rektor se bestuurspan se aanbeveling/besluit betreffende die Universiteit van Stellenbosch se taalbeleid ingeklee, bewimpel of opgedollie word nie. Dit maak ook geen saak dat dié wat reeds oorgegee het nog praat van ‘n beleid wat deur die Raad bekragtig moet word nie. Dis beledigend om te wil voorgee hierdie besluit is geneem (en is waarskynlik al ‘n geruime tyd onafwendbaar) met enige sin of begrip van wat ‘n universiteit behoort te wees en die waardes wat dit veronderstel is om te inkarneer, of dat dit geneem sou wees met die belange van die studente in gedagte of selfs met die oog op die belange van die land nie. Dis beledigend en aanstootlik dat ‘demokrasie’ soos ‘n vrot vis voorgehou word om die stank van die karkas wat hierdie hele proses is te probeer verdoesel.

Die beleidsbesluit is geneem deur ‘n aantal opportuniste wat geen sin of begrip het van wat ‘n taal beteken en dra en verteenwoordig en ontsluit en waar dit vandaan kom nie – énige taal, selfs Engels. En dit is geneem onder druk van ‘n groep mense wat in feite ook niks voel vir wat ‘n universiteit, énige universiteit, veronderstel is om aan te bied nie.

Daar sou ten minste ‘n greintjie eer kon gered word indien die universiteitsowerhede erken dat ‘n taal maar net ‘n kommunikasiemiddel is, hoe eenvoudiger hoe beter, dat hulle in feite nie omgee vir etiese oorwegings of begrippe soos ‘geskiedenis’ of ‘meervolkigheid’ of ‘identiteit’ of toegang tot kennis, of dat daar enige aanspraak op verantwoordelikheid teenoor die Afrikaans van die Bruin meerderheid in die Weskaap is nie. Dit sou al help indien die universiteitsowerhede rondborstig wou erken dat dit nog altyd deel was van die bestaansvesel van die Universiteit van Stellenbosch om die poitieke hegemonie van die dag na die mond te praat –  en dan die karkas van dom lafhartigheid en sinisme te bewimpel in die kleed van akademiese oorwegings, of finansiële haalbaarheid, of om die onaanvaarbare toe te smeer onder voorwendsels van ‘bestuur’. Mens sou byna die beginselvasheid kon bewonder. Mens sou dit objektief kon bejammer as die jakkalsdraaie van ‘n instinktiewe fascisme as dit nie so treurige skouspel was nie.

Nouja, daar sal seker nie ‘n vlag gehys word nie, selfs nie eens die wit vlag nie. Dis nie nodig nie. Maar hierdie Vrydag die dertiende sal onthou word as die dag waarop die onverantwoordelikheid, gemaksugtigheid, domheid en ruggraatloosheid van die universiteitsowerhede vir ‘n oomblik in die geskiedenis duidelik was vir almal om te sien, insluitende dié wat nou hulle ‘oorwinning’ vier. Dis ‘n skande wat onthou sal word.

Breyten Breytenbach

Yves T’Sjoen. Dichters des Vaderlands in de West-Kaap

Monday, September 21st, 2015

cats

Dichters des Vaderlands in de West-Kaap

Onder de kop ‘Breyten Breytenbach: “Ope gesprek oor taal nodig”’, gepubliceerd in Die Burger van 21 september, neemt Willem de Vries het volgende citaat op: “Maak mekaar sáám anders met Afrikaans”. Het krantenartikel refereert aan het gesprek dat Francis Galloway met de schrijver voerde tijdens de vierde editie van Tuin van Digters in Wellington (19-20 september 2015). Behartigenswaardige uitspraken zijn: “Ek praat van kreolisering, ek praat van saam mekaar anders maak. En Afrikaans ís dit” en ook: “[…] ons is besonder bevoorreg met hierdie taal wat ontstaan het uit tale wat op mekaar ingepraat en saam ’n ander taal geword het. Dit is die manier waardeur jy jouself leer ken. Dis ’n taal wat die wysies en deuntjies van ander tale in hom opneem en ook die textuur van ander tale”. Breytenbach spreekt over taal als een levend organisme, een levensbepalend medium dat zoals het menselijke bestaan en de natuur zelf voortdurend aan verandering onderhevig is en invloeden van andere talen en culturen ondergaat. Afrikaans wordt wel eens de zuster- of dochtertaal van het zeventiende-eeuwse Nederlands of Zeeuws-Vlaams genoemd. Die klemtoon is reductionistisch en doet geen recht aan de rijkdom van het Afrikaans. Het is, zoals Breytenbach stelt, een gecreoliseerde taal met tal van inheemse en buitengaatse invloeden. Afrikaans is, zoals elke levende taal, inderdaad “’n taal wat die wysies en deuntjies van ander tale in hom opneem en ook die textuur van andere taal”.

Dezer dagen zijn de Dichters des Vaderlands van Nederland en België te gast in de West-Kaap. Hun aanwezigheid is in menig opzicht niet onbelangrijk voor het contact tussen talen en schrijvers in die verschillende talen. Maar misschien zet hun passage in Wellington, Stellenbosch, Bellville en Kaapstad landelijke culturele instituten en personen, zoals de Akademie vir Kuns en Wetenskappe, aan het denken. Misschien kan een nieuw initiatief worden genomen in deze roerige tijden. Niet dat de wereld er in Zuid-Afrika spectaculair anders door wordt, maar het kan een daad van symbolische waarde zijn.

Met steun van het Nederlandse Letterenfonds en de Vertegenwoordiging van de Vlaamse regering in Zuid-Afrika namen Anne Vegter en Charles Ducal afgelopen weekend deel aan Tuin van Digters. Beiden lazen voor uit eigen werk, ook uit de gedichten die zij van ambtswege hebben geproduceerd, en zij zijn bij die gelegenheid in gesprek gegaan met respectievelijk Antjie Krog en Alfred Schaffer. Dat leverde interessante dialogen en kruisbestuivingen van ideeën en klankkleuren op. Ik denk bijvoorbeeld aan raakvlakken tussen Vegters en Krogs poëzie (in Mede-wete, 2014) die ik eerder onmogelijk kon opmerken en waar ook de Nederlandse schrijfster van te kijken stond. Daarnaast presenteerde Anne Vegter op uitnodiging een poëzieworkshop bij UWK in Bellville en op vrijdag 18 september een bijeenkomst over sexual abuse in de literatuur. Op maandagochtend 21 september waren Vegter en Ducal te gast in het college van Alfred Schaffer waar zij voor studenten Nederlands en Afrikaans uit eigen werk voorlazen en met de docent in gesprek gingen. Ook SAVN en UWK, op uitnodiging van Anastasia de Vries, zijn instituties waar de dichters uit Nederland en België hun opwachting maken.

De Wellingtonse uitspraak van Breytenbach in gedachten moet het postkoloniale contact tussen schrijvers uit het Nederlandse taalgebied en het Afrikaans van cruciaal belang worden genoemd. Niet uit misplaatste neokoloniale of melancholisch politiek-ideologische overwegingen, evenmin om linguïstisch-historische redenen (‘zuster- of dochtertalen’). Het transnationale gesprek, met auteurs uit verschillende taalgebieden, dus ook Afrikaans en Nederlands, is van grote betekenis voor een taal die weliswaar door de perverse taalideologie van apartheid is aangetast maar vooral steeds, ook vandaag en morgen, nieuwe impulsen ondergaat. Afrikaans en Nederlands hebben zoals alle zwarte inheemse talen veranderende texturen, eigen “wijsies en deuntjies”, die tot klinken moeten worden gebracht in een multiculturele omgeving. Het gebruik van de eigen moedertaal in het gesprek met de ander niet minder dan een mensenrecht. Breytenbach verwerpt de blinde anglificering en de markteconomische nivellering, niet alleen in Zuid-Afrika maar in globaal perspectief. De schoonheid en de rijkdom van Zoeloe en Xhosa, om me te beperken tot deze talen, zijn van onschatbare waarde. Ze bezitten een even rijke textuur en klankkleur als bijvoorbeeld het Afrikaans. Waarom zouden we dan met zijn allen (slecht) Engels spreken? Deze taalvariëteit, maar dan van het Nederlands, kwam helemaal tot uitdrukking tijdens de publieke optredens van Anne Vegter en Charles Ducal. Vlaams is de geuzennaam die men heeft bedacht voor het Nederlands dat ten zuiden van de Moerdijk wordt gesproken. Ook dit een teken van taaldiscriminering maar dan in het Nederlandse taalgebied.

Het ambt van Dichter des Vaderlands wordt in Nederland en België uiteenlopend ingevuld en heeft een heel andere geschiedenis. In Nederland introduceerde Gerrit Komrij naar Anglo-Amerikaans model de functie van Poet Laureate. Later namen ook Ramsey Nasr, Driek van Wissen en sinds kort Anne Vegter het mandaat op. In de historiek van het Vaderlandse Dichterschap ondergingen de spelregels in Nederland wel eens wijzigingen. De Nederlandse dichter wordt verondersteld teksten te ontwerpen die met de actualiteit zijn verbonden en die vervolgens in NRC Handelsblad worden afgedrukt. In tegenstelling tot Nederland is het Belgische Dichterschap des Vaderlands, pas een jaar geleden geïnitieerd, een literair initiatief dat door Poëziecentrum (Gent), Vonk & Zonen (Antwerpen) en het Maison de la Poésie (Namen) is ondernomen. Het is geen politieke maar een culturele daad. De Franstalig Belgische schrijfster Laurence Vielle neemt vanaf januari 2016 de fakkel van Charles Ducal over. Tegelijk wordt met ambassadeurs gewerkt: vandaag is de Waalse auteur Ducals vertegenwoordiger in Franstalig België en vanaf januari neemt Ducal die rol waar voor de nieuwe Dichter des Vaderlands. Charles Ducal lichtte in Wellington en Stellenbosch toe welke de doelstellingen zijn van het dichtersambt. Naast het slechten van de muur tussen taal- en cultuurgemeenschappen (in België gaat het over Nederlands, Frans en Duits) wil de Dichter des Vaderlands thema’s aansnijden die “zo veel mogelijk Belgen relevant vinden, wat de publieke opinie beroert”. Daarenboven wil hij of zij mensen dichter bij elkaar brengen en een tegengewicht bieden voor het neo-liberale rechtse discours dat vandaag het maatschappelijke leven in België domineert. Wat vooral van belang is: het is een manier voor Vlamingen de Franstalige dichters in België te leren kennen en andersom. Ten spijte van het culturele verdrag tussen de Nederlandse en Franse cultuurgemeenschappen bestaat veel onkunde en een stuitend gebrek aan belangstelling voor literatuur aan de andere kant van de taalgrens. Het aanstellen van ambassadeurs draagt er aanzienlijk toe bij dat er makkelijker toegang mogelijk is tot elkaars literaire netwerken en culturele organisaties. Wat ook anders is ten opzichte van de Nederlandse ambtsinvulling is dat de productie van de Belgische dichter steeds in drie talen bekend wordt gesteld. Door de teksten in de krant te publiceren is het de betrachting een zo breed mogelijk maatschappelijk veld te bereiken.

Ik keer terug naar de uitspraken van Breytenbach die door Die Burger zijn geciteerd. Aandacht voor onze medemens, voor elkaars cultuur en taal, zal bijdragen tot een verrijking van en meer cohesie in het sociale weefsel waarin we als individu bestaan. Tot een meer leefbaar bestaan. Vandaag staat de bevoorrechting en dus de status van het Afrikaans in Zuid-Afrika, en in het bijzonder op de universitaire campus van Stellenbosch, ter discussie. Vasthouden aan en verwijlen in het verleden is een slechte raadgever. Niet dat het Afrikaans als taal moet worden bestreden. Ze bloeit als nooit tevoren indien we het werk van zo vele interessante Zuid-Afrikaanse schrijvers lezen. Ze is even rijk, vitaal en ritmisch als alle andere inheemse talen. Breytenbach pleit vooral voor het behoud van de meertaligheid, voor een wereld in en van talen, met naast het Afrikaans prachtige zwarte talen die ook de moedertaal zijn van miljoenen mensen. Het gesprek tussen de talen moet worden bevorderd en zal vanuit dat respect en die aandacht van Zuid-Afrika een betere leefomgeving maken. Het is misschien een idee, zoals Alfred Schaffer opmerkte, ook in Zuid-Afrika een Dichter des Vaderlands aan te stellen en daar een werkbare formule voor te verzinnen. Misschien moeten enkele organisaties daarover eens samenzitten. Waarom zouden de teksten van die aan te duiden schrijver niet in de tien andere inheemse talen kunnen worden vertaald? Als dat lukt met een grondwet, dan ook met de poëzie. Transformatie, het woord dat vandaag om de haverklap in verhitte discussies valt, is inderdaad niet de omzetting van wit in zwart. Breytenbach spreekt over een geleidelijk proces waarbij inclusiveness en privileges vooral obstakels zijn. Hoewel de Belgische politieke en sociale context met drie taalgemeenschappen onvergelijkbaar is, kan de symbolische waarde van het Dichterschap des Vaderlands ook in Zuid-Afrika misschien gelden als antidotum. Een tegengewicht voor het conservatieve denken en de retrospectieve blik die de geesten verlamt. Het kan de kloof tussen mensen, zoals door een bepaald politiek discours uitvergroot, dichten en de aandacht voor de anderen aanscherpen. Ik ben nieuwsgierig welke schrijver in het complexe en door het verleden ontwrichte Zuid-Afrika moet worden voorgedragen als eerste Dichter des Vaderlands.

Yves T’Sjoen. Poëzie van Breytenbach bij Koppernik

Wednesday, September 16th, 2015

B-Breytenbach byY-Breytenbach (1)

Poëzie van Breytenbach bij Koppernik

Begin dit jaar berichtte Neder-l, het elektronisch tijdschrift voor de neerlandistiek, over de oprichting van uitgeverij Koppernik. Bart Kraamer, eertijds bevlogen en kundig poëzieredacteur van Meulenhoff, Chris de Jong en Huub Beurskens sloegen de handen in elkaar en gingen van start met een nieuw literair fonds. Naast romans en essays geeft Koppernik Nederlandstalige en vertaalde poëzie uit. In de mededeling is sprake van “elk jaar vier dichtbundels […]. Het eerste jaar zijn het bundels van gerenommeerde namen, die een fundament zullen leggen voor de kwaliteit van de reeks”. De dichter, romancier en essayist Beurskens, zo meldt Bart FM Droog, is aangesteld “als curator van deze exposities”.

Onlangs brak voor Koppernik de dageraad aan. Van Jan Lauwereyns verschenen twee boeken: Nouvelle. Een degustatie van het hart in zeven gangen (met de genreaanduiding ‘Fictie’) en het gedicht Theorie van de rondworm. Verder zagen ook de dichtbundels Hohner van Wiel Kusters, Waarom van Armando en In de loop van de woorden van Breyten Breytenbach het licht. Indien het mission statement spreekt over “een fundament […] voor de kwaliteit van de reeks”, dan worden met deze uitgaven hoge verwachtingen gecreëerd.

De afgelopen maanden liet de uitgeverij zich meteen opmerken. Naast vertaalde romans van onder anderen José Eduardo Agualusa, Stig Dagerman, Álvaro Enrigue en Cynan Jones bevat het fonds publicaties van Huub Beurskens, met de beckettiaanse roman Wachten op een vriend, en essayistisch én fictioneel proza van Wessel te Gussinklo.

De sober en bijzonder verzorgd uitgegeven bundels, met op de cover een eenvoudig letterontwerp en voor het binnenwerk een heldere typografie, kunnen vormelijk-esthetisch een verademing worden genoemd in het hedendaagse boekenlandschap. Dat de aandacht voor de boekesthetica niet haaks staat op de tekstkeuze voor het fonds, mag alvast uit alle gepresenteerde titels blijken.

Neem nu In de loop van de woorden van Breytenbach. Eind 2014, toen de dichter en beeldend kunstenaar het eredoctoraat van mijn alma mater in ontvangst nam, verscheen de fraaie bibliofiele editie Oorblyfsel bij Island Position/Pirogue in Kaapstad. Uit deze bundel heeft Blackface Buiteblaf, heteroniem van de schrijver en “buikspreker” voor revelerende tussenkomst van de schrijver en denker Breytenbach op Versindaba, een keuze gemaakt al dan niet in overleg met zijn vertaler Laurens Vancrevel. Naast de cycli ‘In de loop van de woorden’ en ‘Pijn en vleugel’ bevat de bundel, bij wijze van bruggenhoofd of als tussenschot, ‘Twee gedichten uit Manemoer: de Liesbeekverzen’. In de loop van woorden is nadrukkelijk doorgecomponeerd. Beide afdelingen sluiten af met dezelfde titel: ‘(in de loop van de woorden)’ – alle gedichtentitels worden overigens als parenthesen gepresenteerd. In het eerste titelgedicht hanteert de schrijver de passiefconstructie: “in de loop van de woorden/wordt het gedicht ontbloot/in de tred van een nachtvers/wordt een dode maan uitgestoten” en “opgehangen in de skeletten/tegen de heuvels van de hemel/worden vogelgrepen geregen/[…]”. Ter afsluiting van elk van de twee strofen, of als pointe, staat een expliciete als-vergelijking. Een analoge structuur vinden we terug in het afsluitende titelgedicht van de cyclus ‘Pijn en vleugel’: twee strofen met als paukeslag een vergelijking die het voorafgaande in perspectief plaatst. Hier is de passieve zinsconstructie achterwege gelaten en staat de handeling – in de tegenwoordige tijd – voorop: “de loop van de woorden/ontbloot het gedicht,/de tred van het nachtvers/baart het een dode maan” en “in geraamten opgehangen/op hemelheuvels/rijgen vogelvocalen/[…]”. Niet alleen de tijd onderging “in de loop van de woorden” een metamorfose, ook de taal zelf. Tegelijk plaatsen beide versies van het titelgedicht wat voorafgaat in een bepaald daglicht. Breytenbach heeft beide gedicht weliswaar analoog gecomponeerd, de zegging (zoals de beeldentaal) onderging een fundamentele wijziging. De varianten bieden de lezer een sleutel voor de betekenisgeving van de hele bundel. But it’s not all about “kennisbrij”.

Beide versies van het titelgedicht laten zien met hoeveel taalplezier en welke vernuftige componeertechniek deze woordkunstenaar aan de slag is gegaan. Zoals de bundeltitel aangeeft, bieden de gedichten vooral reflecties over taal. Ook al heeft het ik “een hekel om woorden/door mijn handen te laten stromen”, “toch is korstvorming het enige patroon/dat ik ken tegen het gestotter van bloedende/handen, en zo wordt er misschien/geluisterd zonder partij te kiezen”. De dichter denkt in parlandistisch getoonzette volzinnen na over “de schrijfdaad”, over de levenskracht en de noodzaak die uitgaat van het woord. Het begint al met een geestige enumeratie van m-woorden, “de morbide morfologie van woorden die met een m beginnen”. Een uitgangspunt dat de schrijver vervolgens zelf met de voeten treedt. Voor alle duidelijkheid: dit is geen lichtzinnig gegoochel met morfemen van een mompelende homo ludens. Het subject tracht met alle mogelijke middelen de conventionele taal te ontwrichten. En meteen ook de verstarde of verstikkende ideologie die er deel van uitmaakt, en “de arme mensen/[…] verzonken in een kennisbrij/zoals koeien in de modder/van de nacht/wanneer alle weetjes onthouden moeten worden”. Er is sprake van “de bittere etter”, elders spreekt het ik over “het rottende woord in je hoofd [dat] leeg [is]/van iedere betekenis of samenhang”. Daar tegenover staat de imperatief op het einde van ‘(de buikspreker)’, met de verwijzing naar Rimbaud: “en laat het dan een dans dansend/vrijheidsliederen zingen voor Afrika”. Wat hier over poëzie wordt gezegd, klinkt bevrijdend voor de lezer die naar “betekenis of samenhang” op zoek is.

Er gaat van deze bundel een aanstekelijke vitaliteit uit. Niet alleen de soepelheid, zeg maar de sensitieve dimensie van de taal, door Laurens Vancrevel schitterend vertaald naar het Nederlands, ook de vrije beeldassociaties en de swingende melodie van Breytenbachs taal, met hier en daar een onomatopee of een frivool klankwoord, spreken tot de verbeelding. Natuurlijk is ook deze verzameling gedichten bezaaid met interne en externe referenties, aan Breytenbachs oeuvre (de vogels (“vogels hebben geen geheugen”), het personage ‘Woordvraat’, de metafoor van de dans), literatuur en filosofie, het sjamanisme et cetera. Je hoeft die lagen echter niet te doorgronden om van de taalmuziek te kunnen genieten: “de hand maakt een zang/van de voorbijgang/van de dingen” in ‘(de schrijfdaad)’ 4. Uitgepuurde en zeer geconcentreerde teksten in de openingsafdeling wisselen af met uitgesponnen gedichten in ‘Pijn en vleugel’: ‘(de blaffende wijsgeer)’ en ‘(de slaap van de sjamaan is het verdwijnen van een kameleon)’.

Een van de meest beklijvende regels in deze erotiek van de taal lees ik in ‘(de reis van de nachttovenaar)’:

je zegt dat poëzie een schaduwspel is?

dat betekenis altijd op het punt staat te vertrekken

en het gedicht als een afgeworpen vervelling achterlaat?

Om te besluiten:

[…]

om als je terug bent uit de dood

aan jouw mensen in de gang te berichten

dat een gedicht altijd het verhaal vertelt

van een vervelde betekenis

(zonder zinspunt). Niet alleen op macroniveau is in In de loop van de woorden sprake van een hechte structuur, ook in dit gedicht – op microstructureel niveau – speelt Breytenbach met spiegelelementen en andere compositieprincipes. Wat me vooral fascineert in deze poëzie is de klank van de melodie, of de melodie van de klank, en de waarde die daaraan wordt gehecht. Zoals het spitante en programmatische motto voorafgaand aan ‘Pijn en vleugel’ luidt: “komen we om/dan komen we om/met een melodieus gebrom”. “Ja, zo is het! Zo is het nou precies!”, zoals Tonnus Oosterhoff  in een gesprek met Rutger Kopland ooit beweerde over wat een goed gedicht teweegbrengt.

Breyten Breytenbach. Vertaling in Engels

Tuesday, August 18th, 2015

Breyten Breytenbach. Translated to English by / vert. deur Waldemar Gouws

 

embarrassing knowledge of nightfall

(or a shy look on darkness)

 

what would be the difference

between halt and shalt

in particular since one should be moving haltingly

along to reach that far row of fruit trees

on the road to mount darkness

 

no hurry

clarity will dawn unaided

in the black firmament above

where embers at the camp down sites

of a host of light lives ago

are still aglow

 

but as you climb to the top of the mountain

to witness the oneness of heaven and earth

being disconcerted then

a wind in the eyes

smell of starsmoke somewhere

crickets lower down a kloof

the dark of the moon a chip of invisibility

and the choppy awareness that dying itself is eternal?

 

hardly up and about

and matter-of-factness flouted

already deluded to think that light could be understood

in the light of concerns

and hence to write twilight conscious

that all existence will come to doom

in the stench of the dead baboon?

 

isn’t this a disgrace?

 

(c) Tr. by Waldemar Gouws / 2015 of the unpublished poem ‘skaamkennis van die aand’ of Breyten Breytenbach

Breyten Breytenbach. Vertaling in Engels

Saturday, June 27th, 2015

Breyten Breytenbach. Translated to Enlish by / vert. deur Waldemar Gouws

 

poem

take me through a zone of snow
farmlands with bales of hay in summertime
where birds eat the patches of words
then swarm to rhythms in motion
towards clearness, towards some clearness

take me back over the courses of a life
where loved ones lie with decayed faces
in cribs of dust
show me the purpose of the tortoise tracks in the sand
let me see the stars another final
first time blessing the earth
with clearness, with thirsty clearness

let me grasp how the wind hangs out
flags and joys for the fluttering
in the tremor of tree tops
let me hear the child cry
the boy’s laugh on his way to school
the lament of the hailer of darkness at night
for clearness, for the dream of clearness

let me stretch this body for a while yet
over the folds and the sighs of a woman
let the quivering of the spinal column be a flame
it’s all right that dark like day against the window glass
sheds the recalled in seed of forgetting
and that love and grief were mentioned
for the sake of clearness, for the sake of the silent song of clearness

take me to the highest mountain
let me carry stones in my trouser pockets
fit the wings of plastic across my shoulders
that I might soar where everything blue crackles
and only the empty level sea-mirror glitters
of clearness, of the blinding quality of clearness

lower me into the deepest well
where walls are damp from the searching of hands
for the moon that like a thought
is bobbing faceless in the deep’s dark
string the flow of words like a rope around my neck
and let me hang from the raw intertwinement of clearness

but let me sit squatting in silence
let it all come and go
let me forget and be absorbed in coming and passing away
let me hear the heart swobbling in the void
as it is a journey, a space of breath
of clearness, oh the clearness

 

(©Tr. by Waldemar Gouws / 2015 of the unpublished poem “gedig” of Breyten Breytenbach)