Posts Tagged ‘Breyten Breytenbach’

Breyten Breytenbach. Om die pampoen te soen

Saturday, September 16th, 2017

                                          « om die pampoen te soen »

(fragmente van ‘n brief uit WOKNAKWYS)

 

elke stilbeweegstonde van die dag
is gedig
wanneer jy ontvanklik is –
elke moment van mou en mansjet
ontmoeting met wat lewe
of gelewe het
‘n lewegewende lewensles

alles wat ooit bestaan het
alles wat ooit gelewe het
alles wat ‘n ruimte laat bewe
om ‘n merk te laat
vir die vergeet
van altyd se wees
want al manier om die lewe
verby vashou te onthou
is om dit veilig te bêre
onder die pols-sing van maanvergeet –
elke asemteug grasspriet goejop
voëlsang wolk potlood tong

is boeddha, my boet pampoen

alles wat bloei tot boeddhawees
is pampoenmaan
en jy net (‘n) bewuswording
om onder te gaan in die lewe
en so te bly bewe in die dood

jy mag maar huil
want alles huil
in stilte se syn

jy mag maar
intiem by nie-syn ingaan

daarom: indien jy boeddha
teenkom op die weg:
maak hom dood
met al die liefde
van jou vergaanbestaan

en éét daai soetpampoen

 

Liewe susters en sisters, koeke en kadawers, mede-sterwelinge, taalverknottes, grootbekke en stilblyers en swygsames en verkneukeraars, spieëlversottes, spotters, spoorsnyers –

Vir liewe broer Ampie wat saam met my gejolliebôjaan het toe die berg van ‘n onmoontlike revolusie uitgeklim moes word (en die dors ons oorval het), en vir julle almal wat ook soos kameraad Ampie en Jôrs Troelie moet begin aanlê uit die donker, boesempêlle word met die skaduwees (en die ore sluit vir die vergaanwete dat skaduwees die koggelende vernietiging van enige en alle substansie is :

Liewe Leser, jy wat al so lankal dood is, vir wie ek nog aanhou skryf omdat dit die enigste manier is om te vergeet en te laat gaan :

  jy lees hier, Leser

 en is daarmeegaande ewe hiér

 aandadig aan die gesigbaarmaak

 van woordverwording

 se bewelewe


Ek wou vir julle, vir jou, ‘n brief skryf soos dit hoort. Dit sou ‘n soort reisverslag kon wees van die afgelope pampoensiklus se swel en verrotting, van vlugte na verre eilande, van dans met die skemering as lig. Miskien om vir julle (jou) te vertel van die voortslepende verlange na sangerigheid.

 

jek is soms terneergeslaan

deur die donker vergang

van my denke

 

maar onthou dan :

niks wat nie neergeskryf is

sal weer kan bestaan nie

 

*

 

jek het te veel ewe windgat

                         rondgehang

met konsepte

                        bo my vuurmaakplek

 

en is nou die spreekwoordelike

                        gerookte snoek

dikbek van dronkverdriet

 

*

 

 

Nou wanneer mens begin soek na die uitgang (ganôg es ganôg) neem elke skrywe die gedaante van ‘n testament aan – ek bedoel, dit pas die magiese snyerskleed van verdwyning aan om seker te maak die moue is lank genoeg sodat die honde nie die hand wat die wind vang kan bykom nie, ook as verweer teen die koue natuurlik. Of dalk maak ek my verniet dit alles wys en bly die skrywe by wyse van spreke maar soos altyd ‘n pepermentjie om gesuig te word as teenspeeksel vir die voet in die mond se lawwe smaak.

Hierdie is egter nie ‘n testament nie, dêmmit ! Stel dit liewer vir julle voor as ‘n dêmmitse boerpampoen in die hoer se kruiwa gekarwei so al agter die stoot aan : om in die Boland begrawe te word in daardie gat wat slegs die eenhoring sal weet om verby donkerword in die maanlig te kom uitsnuffel.

 

Jek gee niks as belewenis aan

Maar wil julle tog maan :

Moet dit nie laat val nie !

 

 

besinning

           

ek skryf

in Afrikaans

met ander woorde

ek praat met die dooies

 

gisterende dooies

nou dooies van nou

die toekoms se dooies

sonder hede of verlede

 

is om’t ewe dood :

om leefwoord en woordbewe

nie te onthou : skryf ek

in Afrikaans

 

gedig vir woorde

 

dis nie dat ek na my woorde soek

(sê wié van wanneer ?)

want ek weet julle soek my eweneens

kom klop aan die sinnelose hart

wat lankal ‘n eggokamer

van vlerkslae is

en jaag soms sillabes op in die donker

soos die ettering van ou swere

weer bloei

 

luister,

moenie blindemol speel

moenie ophou soek

na omlyning van die herinnerde gesig

in die donker bloed nie

 

ek sal hier wees

soos altyd

(effens vervloek van ‘n té lang reis)

in die leë gedig

 

om verby genade die holtes oop te hou

en die fees van vlervoëls weer verbeel

vir julle huis toe kom

 

en indien dit dan moet wees

dat ons ons afwesighede aanneem

is dit ook goed

 

kyk,

in die skryflaai van raaisels

is die goëlaar se handkaart

gebore en weggebêre

(myne ? van wanneer af ?)

 

neem dit

sodat julle die beweging

na mag maak

om aan die skyn

van volbringing te raak


die sestiende versreël verbeel

 

ons word oud

en weet nie meer

dat ons verdrink in die lippe se inkskink

van blindbestaan nie

 

donkermaan pampoen

voorgeboorte klip

gee gesig

aan afwesigheid

 

pampoen geëet

het vergeet om te vergaan

behalwe geboen in die weerblink

van ‘n naam

 

om die saamsaam

van ons sinkende skip

met hierdie gewiglose soen

te verseël

 


om uit te kyk op niks

te belewe daar is niks

of selfs die vel van niks

of selfs die skyn van niks

wat uit kan kyk nie

 

asof die son om die planeet

sou wentel om die bome

teen die bult gebaai

in lig te vra vir die dans

van bewegingloosheid

 

wit bedwelming jasmyn

deur die raam

oop asemhaling van wind :

goeiemôre, son.

hoe ? nee, niks slaap nie

 

 

« going home without this sorrow /

   going home sometime tomorrow /

   going home to where it’s better than before /

   going home without this costume I wore… » (Oupa Lewe Cohen)

Pampoenmaandag, 2017

[© Breyten Breytenbach]

 

 

Gelyke Kanse se hofsaak teen US. Braam de Vries & Breyten Breytenbach se briewe ter ondersteuning

Saturday, August 12th, 2017

Abraham H. de Vries

Jy het seker al kennis geneem van die agteruitgang van Afrikaanse skole en die uitskakeling van byna alle Afrikaanse universiteite in Suid-Afrika. Dis waarskynlik een van die redes vir die groot belangstelling in die hofsaak oor die taalbeleid van die Universiteit van Stellenbosch wat oor ‘n paar dae begin. Bo en behalwe grondwetlike regte is is daar veel meer vir Afrikaans op die spel. Almal besef dit.

Die verhoor is geskeduleer vir 14-16 Augustus in die Kaapse Hoërhof voor regters D V Dlodlo en K M Savage. Dit word ook beskou as ‘n toetssaak vir die gebruik van inheemse tale in die Suid-Afrikaanse onderwysstelsel en is aanhangig gemaak deur Matie-studente en die beweging Gelyke Kanse, wat deur duisende Afrikaanssprekendes gesteun word.

Die universiteit erken in hofstukke dat Afrikaans nou tweede viool speel. Dit is strydig met die US se stigtingsvoorwaarde, aangesien die weldoener Jannie Marais, wat die totstandkoming van die universiteit met ‘n baie groot skenking moontlik gemaak het, dit gedoen het mits Afrikaans “geen mindere plaats” beklee nie.

Hierdie hofsaak is ‘n geleentheid waar ek my kan voorstel dat skrywers en taalliefhebbers aanwesig sal wil wees, vandaar die bostaande gegewens. Die laaste keer wat ons so by mekaar kon wees, was tydens André en Breyten se hofsake. Hierdie keer is die taal self op die spel.

Probeer kom asseblief.

Abraham (Braam) de Vries

***

Breyten Breytenbach

Vriende, kollegas, kamerade –

Hierdie is nie ‘n manifesto of ‘n politieke brief nie. Dit sou te maklik wees om die land se ontreddering te probeer saamvat en fokus op één fenomeen in ‘n Kaapse, « Zuma se ma… ! »

  (Djille wiet mos.)

Dis ook nie oor wat in die hof mag gebeur nie al is mens hoé erkentlik en dankbaar dat ‘n handjievol moediges  (wat toe nié ‘n skare wou word nie –  om Paul Eluard se wensdenkery op ‘n kritieke moment tydens die Résistance verkeerd aan te haal) by monde van regsverteenwoordigers die kans, nie eens gelyk nie, kry om die absurditeit van Stellenbosch Universiteit se onwettige taalbeleid aan die kaak te stel. Ons kan nie meer maak asof die dood nie in die geldpot is nie.

Nee, dis dalk net die skorre hartkreet van iemand soos julle, ‘n skrywer wat hom probeer bedien het van ‘n variant van ons Kreoolse menswordingsproses, Afrikaans – hopelik met die nodige eerbied en ootmoed teenoor die Groot Voorlopers wat ons bewussyn oop en diep en ryk en soepel en skeppend gemaak het, en met die skrynende wete dat ons besig is om ons verantwoordbaarheid teenoor hulle en ons verantwoordelikheid teenoor die komende geslagte te versaak. Teenoor almal :  die land, die geskiedenis, ons geheue, ons verbeelding… En daarmee saam die droom van menswaardigheid, die eksistensiële vryheid van die kans op regverdige saambestaan as burgers van die Groot Andersmaak, soos Jan Rabie dit genoem het.

En vir wat ?

Daar’s nie eens lensiesop in die dodepot nie.

Mens het deernis en medelye, al klink dit nie so nie, met De Villiers en Schoonwinkel en Koopman en die arme Mnr. Steyn en al die ander hansgatte vasgekeer in eiewaan en hoogmoed en hubris agter Stellenbosch se witgepleisterde grafmure. Soos die blinde sieners van ouds is hulle uile op die kluite van ‘n besoedelde en gekompromiteerde ‘morele hoëgrond’ , die ywerige eierbrekers ter wille van die omelet-nasie wat nooit bestaan het en nie eens meer ‘n vooruitvlug kan bied of selfs ‘n etiese verbeeldingsruimte van opregte bedoelings kan vergestalt nie.

Hulle is in die kak. Net soos ons almal maar. Want dit raak ons almal.

Hoekom volhard hulle in die eie-verwoesting wat veronderstel is om ruimte te skep vir ander-vervulling ? Is hulle slagoffers van selfhaat ? Die ‘daders’ – en uiteindelik die doodsbodes – vir demokrasie ? Die tyd sal leer, die geskiedenis dalk afreken met misdade teen die verlede, die doodmaak van ‘n droom van volwaardige burgerskap se saamskepping.

Maar het ons tyd ? Want intussen word mêtjies vlytig aangedra vir die aansteek van die brandstapel waarop die tale – Afrikaans – vernietig moet word.

Is dit dan nie genoeg van ‘n uitdaging vir ons wat twee-been is om regop in die duister met kop gelig na die lewende niet daar bo die onkenbare en tydlose en onverbeeldbare bewuswees te moet aftas met al ons sintuie nie ? Is die mens nie reeds onseker en begrensd genoeg nie ? Waarom die verdere verminking van sy vermoëns ? Is wat ons ‘taal’ noem dan nie ook die geheue aan ons patetiese poging om te bestaan in die groot waan van syn nie ? Is ons bydrae nie juis die omskrywing van die verskrikking wat ons belewe nie ?

Hoe is dit moontlik dat die implikasie sou wees dat Afrikaans – die enigste inheemse tongval/begripsoeke op die kontinent met die utopiese uitreik om haarself Afrikaans te wil noem (en roep) – net onthou sal word as  anomalie, ‘n gebrabbelde ‘kombuistaaltjie’ (asof dit alles sou sê !), die skending van ander se aanspraak op waardige ruimte ? Wie sal so oneerlik wees om te beweer die taal kom neer op ‘n generiese othering ?

Hoe het ons beland waar die mag van die sterkeres en hulle oorlewing (wat ook ons oorlewing is) berus op uitskakeling, verdowing, verkleinering, verbanning en ontkenning ?

Ons is almal mense. Ons is almal net mense. Hoe het ons as mense daarby uitgekom dat ons die beswadderde taal as die vreemdeling in die pad van vooruitgang dood moet gooi met klippe ? Omdat ons die uitdaging van respek-vir-ander-en-self nie kon akkomodeer nie ? Watter erkenning is dit dan van beneweling, bestaansangs en verwarring, en daardie magsvraatsug wat Afrikaans sien as die doring in die vlees van realisme !

Ons wéét immers dat ruimte slegs in beweging kan groei en net aan die omvang van ons empatie en die kontoere van gesonde menseverstand geken sal word. Daar is ruimte vir die méérheid van verskeidenheid soos teenoor die minderheid en minderwees en minderword en uiteindelike verstening in die gewaande éénheidsstrewe na één nasiestaat, daardie Rat deur die Party voor die volk se oë gedraai.

Moet ons dan waaragtig aanvaar ons beskik nie oor die billikheid, morele verbeeldingskrag en vernuf of vermoëns, of net die potensiaal van goeie begrip en buurmanskap, of eenvoudig die liefde om Afrikaans ook te laat lewe as gemeenskaplike bate nie ? As dit so moet wees kap ons mos die bastervolk – ons eie mense wat uit hierdie sterre en grond geboetseer is, plaaslik getaal is om uiting te gee aan die universele soeke na sin – se hande af en steek hulle oë uit.

Wat is ons mensetaal anders as ‘n eindelose en heldhaftige stryd om die groot-andersmaak-van-self, om ook ‘n veranderaar te mag wees en dusdoende die teksture van wat ons léwe en werklikheid noem te ervaar, verstaan, huldig, eerbiedig, omvorm en op te mag pas ? Ook sodat daardie lewe en werklikheidsontdekking met vuur en drif aangegee kan word aan hulle wat na ons kom !

Deur Afrikaans kleiner te wil maak, te stigmatiseer en demoniseer, maak ons die gemeenskap van mense armer. Dis inderdaad ‘n moedswillige misdaad teen die genetiese besef van die mensdom ontvang in ‘n droom van agentskap én evolusie, die groei na verandering wat wil doen om te mag weet ons is.

Moenie dat daar van ons gesê sal word : julle het meegehelp, al was dit ook net uit stilbly, om die mens in ons stil te maak en uiteindelik stil te laat word nie.

Afrikaans/Afferkaans vra nie om bevoorregting of verskansing nie ; Afrikaans eis net die grondwetlike vryheid om nié uitgerangeer, ingeperk, ge-ghetto, en daarom ‘n dooie zombie te word nie. As bontvolk verbonde tot die aanhou baklei vir geregtigheid, menswaardigheid, respek, gelyke kanse om vryheidskepping te verwesenlik in die saamdra van verskeidenhede as bestaans-imperatief, dring ons aan op die reg tot voortbestaan en die verwérkliking van kreolisering. Dit vra en verwag ons namens die oermoeders en die abbavaders, namens almal van ons wat miskien eenmalig hier is om saam te mag strewe en verder te kan skrywe aan die etos van ‘n daarstelling van omvorming. En ons vra dit vir die nakomelinge.

Ja, ons vra dit ook vir die Kakiebos élite : hulle met die maskers van straffelose anonimiteit en die agterstewes vernaam van sit op alle stoele, wat hoër probeer sing as hul eie poepholisme. Agterspoed is hulle voorland !

Maar net soos ons onderhandel hulle ook met die ewigheid van verantwoordelikheid. Wat sou ons ook anders kon doen ? Hoe power is ons middele tog nie… (En dit help nie dat ‘power’ in die imperiale taal mag beteken nie : ‘mag’ is nog altyd die weergee van swakheid.)

Al dra die boer ‘n goue koloniale ring bly selfverloëning steeds ‘n lelike ding.)

Wat gaan oorbly om aan te gee as omvormingsverantwoordelikheid ?

Indien ons nie vasstaan op ons reg as skrywers tot andersmaak nie – laat ander dit op hulle manier doen – gaan ons enigste oorblyfsel dalk ‘n kramat teen die hang van Vlaeberg moet wees, ‘n wegsteekgraf vir die taal waar die wind alle woorde wegwaai. (Solank daar nog iemand is wat weet van ‘kramat’.) En miskien sal daar op die geborduurde lap oor die afwesigheid uitgespel staan :

Hier lê ons geliefde bastertaal, in haar fleur genadiglik uit die lewe gewurg deur die daddies van die volk sodat sy jakkalskaal en onbeskaamd as versoeningsofferende sondebok geparadeer mag word om ons van alle sterwensskuld te onthef, tot in die vryheid van ewige stilte en vergeet.

(Solank iemand nog die taal sou kon skryf.)

Gun my die hoop om te glo my versugting word algemeen gedeel deur ons wat bywoners en stukwerkers van ons eie lot is. Dat dit ook so ervaar word deur ander. Daarom wil ek graag versoek dat my skor kreet van die uitgespoegde hart nie gepersonaliseer word deur ‘n naam nie. So-iets sal dit net maklik maak vir hulle/julle/ons wat nié wil lees wat ons almal weet nie. Djille wiet wie ek is (wat meer is as wat ek ooit sal waag om van myself of van julle te beweer) :

Jan Alleman

aka Blackface Buiteblaf

 

12 Augustus, 2017

 

PEN Afrikaans. Eer aan Breyten Breytenbach

Friday, June 9th, 2017

Breyten Breytenbach

Internasionale eer aan Breyten Breytenbach

Breyten Breytenbach, een van PEN Afrikaans se stigterslede, het op 25 Mei vanjaar die Zbigniew Herbert-prys in Warskou, Pole, in ontvangs geneem.
Die Herbert-prys is ’n internasionale literêre verering wat sedert 2013 jaarliks toegeken word vir uitstaande werk en intellektuele prestasies gekoppel aan die Poolse skrywer, digter en moralis Zbigniew Herbert.

Breyten het gesê dat hy dankbaar en bly is vir die prys namens almal wat in Afrikaans skryf. Hy het ook by die toekenningsgeleentheid in sy toespraak sterk protes aangeteken teen die manier waarop meertaligheid en minderhede tans in Suid-Afrika minag word:

“Ek kom van ’n aarde wat weer plat sal wees, waar die stabilisasie van diversiteit uitgedoof word deur ’n diepgaande gekoloniseerde politieke voortvarendheid in lofprysing van onkunde en onbevoegdheid.

“Dit is voorgeskryf dat die taal van my baie moeders en vaders, van hibridisering, van anderwording, stil sal word en ingesluk sal word in skaamte vir die verlede.”

[…]

“Alles daarvan sal platgevee word deur die moreel korrekte gewigtigheid van vrees, konformiteit, populistiese slagspreuke gedrapeer in die lykkleed van nihilisme, ook genoem historiese determinisme.

Of, anders gestel: Vir vooruitgang en gelykheid ‘is dit net natuurlik dat die meerderheid meer regte moet hê as die minderhede’, volgens pres. Zuma van Suid-Afrika.

“Enigiets, solank dit net nie ware transformasie is nie, ware bevryding is nie, ware menslike bemiddeling in die aangesig van ’n ewigheid wat ontvou, ware aanspreeklikheid vir die verlede en die toekoms met ’n werklike verantwoordelikheid teenoor die lewe.”

Die bestuur van PEN Afrikaans deel die kommer wat Breyten uitspreek, maar ons wens hom namens almal wat in Afrikaans skryf, geluk met die groot internasionale eer wat hom te beurt geval het.

Breyten se volledige toespraak en poësievoorlesing by die toekenningsgeleentheid is hier beskikbaar.

PEN Afrikaans

Bestuur

Breyten Breytenbach. Wat die droom is

Friday, May 12th, 2017

Yves T’sjoen. Zingzeggende zangvogels aan de Keizersgracht

Thursday, April 20th, 2017

Remco Campert en Breyten Breytenbach

 Zingzeggende zangvogels aan de Keizersgracht

Ja, zo is het! “De zanger is zijn lied”. De formulering klinkt in haar eenvoud apodictisch, in poëticale zin programmatisch. Ze komt als dichtregel voor in ‘De zanger’, in Hugo Claus’ dichterlijke magnum opus De Oostakkerse gedichten (1955). Tijdens een nocturne aan de Keizersgracht spraken Remco Campert en Breyten Breytenbach, coryfeeën van de Nederlandse respectievelijk de Afrikaanse poëzie in de twintigste- en vroeg-eenentwintigste eeuw, af en toe over de Vlaamse meester Hugo Claus. Breyten opende de tweespraak met een anekdote over een Nederlandstalige dichterstournee aan het begin van de jaren negentig in Zuid-Afrika. Ik meen in samenwerking met Adriaan van Dis. Breytenbach nodigde onder anderen Remco Campert, Hugo Claus, Gerrit Kouwenaar en Simon Vinkenoog uit voor optredens op diverse locaties, in Kaapstad, in Oudtshoorn. Claus sloot pas in Durban aan bij het eminente gezelschap van ‘Vijftig’, een plek waar de toehoorders misschien geen Nederlands en zelfs geen Afrikaans kenden. Naar Breytenbachs inschatting is het publiek desondanks ingepakt door het jazzy ritme van Camperts verzen.

De boekvoorstelling van De zingende hand, een Nederlandse bloemlezing met gedichten van Breyten Breytenbach in een vertaling van Laurens van Krevelen, was de aanleiding voor deze unieke reünie. Het was jaren geleden dat de dichters elkaar in de ogen keken en hun vriendschap hebben bezegeld. Breytenbach rakelde met pretogen en een sardonische lach het verhaal op, al dan niet verzonnen, van een literair festival in China waar hij voor het eerst kennismaakte met Camperts poëzie. In de ban van ’s dichters sonore melodie holde hij naar eigen zeggen de bescheiden Remco achterna en voerden zij daar ver weg een eerste gesprek. “Over de eeuwen heen” hebben sindsdien hun kronkelige paden gekruist. Bijvoorbeeld begin jaren zeventig, toen beiden geregeld optraden tijdens Poetry International in Rotterdam, en ook later na de vrijlating van Breytenbach in 1982. Enkele weken na zijn verschrikkelijke gevangenschap kwam de Zuid-Afrikaanse/Franse schrijver en schilder in Nederland de onderscheiding en het bijbehorende geldbedrag van de Jan Campertstichting in ontvangst nemen. Breytenbach sprak over Jan Campert, dichter van ‘De achttien dooden’, over het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog, over de band tussen vader Jan en zoon Remco.

Het geanimeerde gesprek tussen beide heren van stand, op discrete toon aangezwengeld door Campert-biografe Mirjam van Hengel, laveerde tussen beate bewondering voor elkaars imposante oeuvre en persoonlijke anekdotiek. Campert zong de lof van “die knappe man” Breytenbach wiens gedichten vanaf de eerste openbaring diepe indruk nalieten. Breyten, zo opperde Campert, breekt de taal niet open zoals Lucebert dat op onnavolgbare wijze doet. Breytenbachs poëzie heeft een vertellend karakter en neemt de lezer op sleeptouw naar een ander universum. Tegelijk gaat Breytenbachs literatuur in kritische zin over de wereld van vandaag. Remco, zo stelde Breytenbach, weet te raken met zijn bedrieglijk eenvoudige teksten waarin niets is wat het op het eerste gezicht lijkt.

Bijzonder innemend was Camperts voordracht van ‘Aan Breyten’, het gedicht dat hij tijdens Breytenbachs gevangenschap op vraag van het Breyten Breytenbach Comité en Poetry International schreef en dat in het bundeltje aan breyten breytenbach (1975) is opgenomen. Pas na zijn vrijlating heeft de schrijver de uitgave onder ogen gekregen. Maar goed ook, zo getuigde hij, want anders was de vrijheidsberoving van “de afgestorvene” nog veel eenzamer geweest. Remco las met breekbare stem, door ontroering bevangen, voor uit de nieuwe uitgave De zingende hand. Hij sprak terloops over de tijd van Galerie Espace in Amsterdam, waar de schilder Breytenbach meermaals exposeerde, en verwees naar het schilderij van Breytenbach in zijn woonkamer, een portret in profiel met blauwe veren op het hoofd. Als vanzelf kreeg het gesprek een ornithologische wending. Campert debuteerde in de Nederlandse poëzie zoals bekend met Vogels vliegen toch (1951) – de biograaf liet weten dat velerlei vogelsoorten Camperts literaire wereld bevolken – en Breyten tekende (pseudo-)realistische verhalen op in de bundel met memoires en verhalen Woordvogel (2008). Zowel Breytenbachs gedichten als het schilder- en tekenwerk bevatten reminiscenties aan een (symbolische) vogelwereld. Campert houdt van “laagvliegers”, blijft liever dicht bij de aarde “waarin we uiteindelijk allemaal terechtkomen”, Breyten rekent de dichters tot de categorie van de zangvogels die van diverse pluimage alle zingen zoals ze zijn gebekt.

De ontmoeting in het Zuid-Afrikahuis was een initiatief van Laurens van Krevelen, oud-directeur van Meulenhoff en vertaler van Breytenbachs poëzie in het Nederlands. De inspiratie is klaarblijkelijk gehaald bij het optreden dat Van Krevelen en Breytenbach verzorgden in het Zuid-Afrikahuis voor de studenten van de Universiteit Gent (november 2016). De avond in het schitterend gerestaureerde pand aan de Keizersgracht 141 zette in met vier gedichten: Breytenbach las de Afrikaanse teksten afgewisseld met de vertaling door Van Krevelen. Alweer werd duidelijk dat Afrikaans en Nederlands in een verraderlijke relatie tot elkaar staan. Breytenbach roemde de empathie, de creativiteit en “de sensitiviteit” waarmee zijn modeste vriend De zingende hand heeft aangepakt. Revelerend was de toelichting bij de titel, die refereert aan een bekende uitspraak van Henri Matisse, schilder van La danse (1909). Op een website vond ik onderstaand citaat van Matisse.

Si j’ai confiance en ma main qui dessine, c’est que pendant que je l’habituais à me servir, je me suis efforcé à ne jamais lui laisser prendre le pas sur mon sentiment. Je sens très bien lorsqu’elle paraphrase, s’il y a désaccord entre nos deux: entre elle et le je ne sais quoi en moi qui paraît lui être soumis. (Henri Matisse, 1972, opgenomen in: Joëlle Bolloch, La main, La photographie au Musée d’Orsay, Musée d’Orsay, 5 Continents, 2007, p.15).

De vaardige schildershand begint geleidelijk vanzelf te zingen, zingt zich los. Zoals in ‘De zanger’ van Hugo Claus de zanger uiteindelijk zijn lied wordt.

Beide dichters spraken tot slot in dithyrambische bewoordingen over de eeuwigheid van de poëzie, “het oudste genre dat nooit echt veranderingen ondergaat” (Breytenbach). Poëzie is de bron waaruit alles ontkiemt, de krachtigste zegging. Campert en Breytenbach wisselden woorden over de overgave aan de poëzie, het geloof in de suggestieve verbeeldende kracht van het gedicht. Een krachtiger pleidooi voor de poëzie heb ik zelden beluisterd. Aandoenlijk was de omhelzing waarmee de schrijvers afsloten, de tranen van herkenning, de kwetsbare fluisterstemmen, de aanraking, een moment van intimiteit. Alsof die fysieke tekenen nog iets moesten toevoegen aan de voelbare zindering die beider poëzie karakteriseert. Af en toe raken de dichtersstemmen elkaar en daarvan brachten beide schrijvers een beklijvende getuigenis, ook al viel hier en daar een veelbetekenende stilte. Soms schieten de woorden tekort. De avond in Amsterdam heeft voor het selecte gezelschap van toehoorders de artistieke bewondering en de vriendschappelijke omgang “over de eeuwen heen” van twee meesters in de naoorlogse poëzie zichtbaar en invoelbaar gemaakt.

Amsterdam, 18 april 2017.

© Yves T’Sjoen

Bron

Claudia Patuzzi, À propos. Décalages et metamorphoseshttps://ladroitebiaise.com/tag/henri-matisse/ (juli 2014).

Zie ook: http://www.litnet.co.za/remco-campert-en-breyten-breytenbach/

 

Yves T’Sjoen. De ironische gestalte van Zbigniew Herbert in Breytenbachs poëzie

Wednesday, March 29th, 2017

Zbigniew Herbert

De ironische gestalte van Zbigniew Herbert in Breytenbachs poëzie

Het is op 8 maart jongstleden gerapporteerd, onder andere op de weblog Versindaba: Breyten Breytenbach ontvangt voor zijn literaire oeuvre van de stichting die is genoemd naar de Poolse dichter Zbigniew Herbert (1924-1998) een van de meest belangwekkende literaire onderscheidingen in Europa. De Zbigniew Herbert International Literary Award wordt sinds 2013 uitgereikt aan een internationaal gerenommeerde schrijver. De voorbije jaren viel de eer te beurt aan Lars Gustafsson, Ryszard Krynicki, William Merwin en Charles Simic. Net toen het nieuws bekend raakte – er bestaat  geen toeval – las ik een essay van Marc Reugebrink in de bundel Het geluk van de kunst (2012). De bijdrage handelt over de gedichten ‘Apollo en Marsyas’ en ‘Meneer Cogito’s opdracht’. De eerst vermelde tekst is door Czesław Miłosz en Peter Dale Scott naar het Engels vertaald. ‘Apollo en Marsyas’ is een meesterlijk gedicht gebaseerd op en een adaptatie van de klassieke mythe zoals verhaald in Ovidius’ Metamorfosen (Boek VI), een narratief over de wreedaardige god Apollo en de stoutmoedige sater Marsyas, die de godheid uitdaagt en uiteindelijk levend wordt gevild. In verschillende versies en bewerkingen van de mythe verschuift het vertelstandpunt. In de Nederlandstalige literatuur denk ik aan bewerkingen door Hugo Claus en Stefan Hertmans.

Reugebrink bespreekt de vertaalproblematiek en de wijze waarop de vertaler Gerard Rasch in vergelijking met Miłosz en Dale Scott bepaalde keuzes voor de vertaalslag naar het Nederlands heeft gemaakt. De essayist stelt dat Herbert vooral het “(gruwelijk) lijden in de kunst” in zijn bewerking heeft gethematiseerd. De parallel ligt dan voor de hand met met het lijden van de kunstenaar onder een communistisch regime, het verhaal van de zanger die te maken krijgt met censuur en staatsintimidatie. Al voegt Reugebrink meteen toe dat “niet ieder gedicht van [Herbert] om die reden een ‘geëngageerd gedicht’ moet worden genoemd”. Niet alle teksten van schrijvers in de diaspora moeten vanuit politiek-ideologisch perspectief betekenis worden gegeven. Dat geldt zowel voor Zbigniew Herbert als voor Breyten Breytenbach.

De receptie van beide gedichten wijst uit dat Herbert in “het voormalige ‘Vrije Westen’” vrijwel uitsluitend politiek is geïnterpreteerd. Reugebrink gewaagt in zijn essay ‘“Some untidy spot”’ van “een soort strijdlied […] voor hen die zich intellectueel onderdrukt achtten, maar dat het [gedicht] tegelijkertijd als strijdlied niet werkelijk iets te bieden heeft: geen vrijheid, geen verlossing, geen troost, geen aankomst in een aards of hoger gelegen doel”. In een dergelijke lezing worden teksten gereduceerd tot een protestlied tegen de verknechting van de vrije kunst door dictatoriale machthebbers.

“How to bring presence into a poem” (Jarosław Mikołajewski)

Marc Reugebrink weigert de tekst van Herbert uitsluitend te lezen vanuit dat politieke frame. Met name als een getuigenis van een dichter die achter het IJzeren Gordijn door het alomtegenwoordige en toeziend staatsapparaat wordt geringeloord en van zijn vrijheid ontvreemd. Ironie, de schrijver spreekt zelfs over “fijnzinnige ironie”, is een substantieel ingrediënt van Herberts stilistische palet. Door zijn gedichten in de hermeneutische mal van “het strijdlied” te plaatsen, wordt het semantische potentieel aanzienlijk ingeperkt. De teksten waarvan hier sprake kunnen ook als uitdrukking van verwondering worden gelezen, waarin een bepaalde afstandelijkheid aanwezig is, of als een uitdrukking van het besef van “een kloof tussen voorstelling en wereld, in feite de kloof tussen taal en wat zij benoemt, en dus ook een kloof tussen het ik en de wereld”, zo stelt de auteur van het essay.

Indien dit het uitgangspunt voor een lezing is, ontstijgt de poëzie van Zbigniew Herbert de tragische anekdotiek die er ten grondslag aan ligt en hoeft de lectuur van het gedicht zich daartoe geenszins te beperken.

Ik denk dat de bekroning van Breytenbachs oeuvre in dat licht kan worden beschouwd. Het lijkt me de meer eervolle lezing van de prestigieuze onderscheiding. Hier wordt niet zozeer de antiapartheidsactivist gelauwerd, de schrijver die over het tragische (persoonlijke) lot onder apartheid een esthetisch verantwoorde getuigenis brengt. De eendimensionale politieke lezing van Breytenbachs poëzie doet afbreuk aan de gelaagdheid, de ironische connotaties, de semantische rijkdom en vooral de weerbarstigheid van elke tekst. Voor de duidelijkheid betrek ik hier beider oeuvres en poëtica’s, van Herbert en Breytenbach, niet op elkaar. Herbert, zo stelt Reugebrink, nam “afstand van de avant-gardistische, modernistische poëzie die zich na de Tweede Wereldoorlog evenzeer als antwoord op de verschrikkingen van de Holocaust aandiende”. Breytenbach omarmt in de jaren zestig nu net het surrealisme, de modernistische poëzie van onder andere Vijftig in Nederland, van de Franse meesters Blaise Cendrars, Paul Eluard, Henri Michaux en anderen. Een vergelijkend onderzoek naar de Franse modernistische poëzie en het werk van Breytenbach moet nog worden ondernomen.

De bekroning met de Zbigniew Herbert-prijs is een statement dat Breyten Breytenbach op zijn manier heeft gelezen. Op Versindaba oppert hij: “[G]edigte. In sy geval suiwer, gekonsentreerde syns-essensie wat ook uiters effektief ‘gelees’ en ‘verstaan’ is as stellingname in die politieke en sosiale en selfs religieuse arena”. Breytenbach legt de nadruk niet uitsluitend op de politieke subtekst, die hoe dan ook telkens in een referentiële lectuur kan worden betrokken, maar hij haalt ook sociale en “selfs religieuse” dimensies aan. In zijn ironische en tegelijk erkentelijke reactie laat hij dit nog optekenen: “een van die jurielede, Joeri Androekhowietsj van Oekraïene, [het] met die bekendmaking van die toekenning daarop gewys […] dat Afrikaans tans met uitwissing bedreig word. Ek sou kon byvoeg dat hierdie totaal sinnelose taalmoord gerasionaliseer word deur die heldhaftige Afrikaansveragtende Stalinistiese pragmatiste aan bewind by die Joenewersitie van Kakiebosch”. Breytenbach ziet de bekroning als een hart onder de riem, of dus een riem onder het hart, van het Afrikaans en brengt de “taalmoord” onder de aandacht die aan Zuid-Afrikaanse academische instellingen wordt gepleegd.

Ook in Nederland en België is de poëzie van Breytenbach lange tijd als protestsong gezien. De beeldentaal is veelal ideologisch zin gegeven en in de beperkende mal van Adorno’s beroemde uitspraak over poëzie en Auschwitz geplaatst. Op die manier is het werk van Breytenbach jarenlang reductionistisch gelezen, als klacht of uitdrukking van een anti-apartheidsmilitant. Tijdens mijn lectuur van Reugebrinks essay en met kennis van de literaire berichtgeving over de toekenning van de Zbigniew Herbert Internationale Literaire Prijs ontwaar ik een parallel. Het is verleidelijk de teksten van een onderdrukte, verbannen of gevangengezette dichter vanuit de persoonlijke tragiek en de politieke overtuiging interpretatief gestalte te geven. Maar daarmee stapt de lezer voorbij aan de diepgang, de particuliere beeldentaal, de stijlmiddelen die van een tekst méér dan een politiek pamflet maken. Dat toont Reugebrink voor ‘Apollo en Marsyas’ en de Meneer Cogito-gedichten van Herbert, gebundeld in Een snaar van licht (1956), overtuigend aan. De bekroning van Breytenbachs oeuvre met de prijs is niet alleen een eerbetoon voor het politieke activisme van een kunstenaar in een onderdrukkend regime. Voor mij zijn het de eigenheid en ook de fijnzinnige ironie die deel uitmaakt van beider oeuvres die beide namen samenbrengt. De stichting heeft daarenboven geen kloon, een Zbigniew Herbert-achtige verschijning in de Afrikaanse poëzie, willen bekronen. Daarvan ben ik overtuigd. De persoonlijke zinnen van de drie hoog aangeschreven literaire juryleden sterken me in die niet eens gedurfde zienswijze.

Noten

De motivering van de jury (Yuri Andrukhovych, Michael Kruger en Jarosław Mikołajewski) kan hier worden gelezen: http://www.fundacjaherberta.com/en/laureates-of-the-international-zbigniew-herbert-literary-award.

Marc Reugebrink, ‘“Some untidy spot”’, in Het geluk van de kunst. De Bezige Bij, Antwerpen, 2012, p. 45-56.

Breyten Breytenbach ontvangt op 25 mei in Warschau de Zbigniew Herbert International Literary Award. Vorig jaar was hij in juni nog te gast op het internationale Czeslaw Milosz-festival in Krakau (http://miloszfestival.pl/en/archive/2016-2/guests/). Ook de Vlaamse schrijver Stefan Hertmans, wiens Oorlog en terpentijn door Daniel Hugo naar het Afrikaans is vertaald, was er toen te gast.

 

Breyten Breytenbach wen top internasionale toekenning

Wednesday, March 8th, 2017

Breyten Breytenbach

 

PERSVERKLARING

Breyten Breytenbach is aangewys as die wenner van die 2017 Zbigniew Herbert Internasionale Literêre Toekenning. Breytenbach, ’n Suid-Afrikaanse digter, skrywer en kunstenaar, was vir etlike jare ’n politieke gevangene tydens die apartheidsera en het deur middel van sy skryfwerk verset getoon teen die regering van die dag. Die prys sal tydens ’n formele seremonie in Warsaw op 25 Mei aan Breytenbach oorhandig word.

Die Zbigniew Herbert Internasionale Literêre Toekenning is ‘n internasionale literêre eer, vernaam op die gebied van die poësie. Dit word sedert 2013 jaarliks toegeken vir uitstaande kunswerk en intellektuele prestasies gekoppel aan die Poolse skrywer, digter en moralis Zbigniew Herbert.

die singende hand

Volgens die beoordelaars, ’n paneel wat bestaan uit internasionale digters, skrywers en essayiste, herroep Breytenbach se oeuvre Herbert se woorde: “Let the anger of the powerless be like the sea / whenever you hear the voice of the humiliated and beaten.”

Breytenbach het die toekenning as ’n besonderse voorreg beskryf. “Dis inderdaad ‘n besonderse voorreg om ‘n toekenning te kry wat die naam dra van so ‘n groot Europese gees en intellek – digters se ‘digtershart’ (so sou die meeste digters Zbigniew Herbert as denker en kreatiewe mens koester) – en soveel te meer so omdat dit toegeken is deur ‘n jurie van heel uitsonderlike woordmense. As brak uit die buiteveld sal ek maar tjoepstil bly in sulke luisterryke geselskap. ‘Groot honde’ het lang skaduwees oor daardie werf gegooi. Ek verwys nou na vorige pryswenners soos, o.a., William Merwin, Charles Simic en Lars Gustafson… So ek sal maar wye draaie draf en hoop hulle kom nie agter hulle het per ongeluk die verkeerde ou nader genooi nie. Ek is dankbaar en bly namens almal wat in Afrikaans skrywe. Want dis tog insiggewend dat een van die jurielede, Joeri Androekhowietsj van Oekraïene, met die bekendmaking van die toekenning daarop gewys het dat Afrikaans tans met uitwissing bedreig word. Ek sou kon byvoeg dat hierdie totaal sinnelose taalmoord gerasionaliseer word deur die heldhaftige Afrikaansveragtende Stalinistiese pragmatiste aan bewind by die Joenewersitie van Kakiebosch.”

Breytenbach in gesprek met Louise Viljoen

Eloise Wessels, besturende direkteur van NB-Uitgewers, het beklemtoon dat dit ’n merkwaardige prestasie is: “Dié prys bevestig weer Breyten Breytenbach se internasionale statuur en die verweefdheid van sy oeuvre in ’n internasionale netwerk van poësie en verset. Dit bevestig ook die aansien van Afrikaans as literêre taal op die wêreldverhoog. Ons is saam met ons skrywer trots op hierdie welverdiende en betekenisvolle erkenning!”

Vir meer inligting kontak:

Helené Prinsloo

Reklamekoördineerder

helene.prinsloo@nb.co.za

Tel: +27 21 406 3450

 

Yves T’Sjoen. Breytenbach, Van Heerden en Universiteit Leiden.

Sunday, November 20th, 2016
220px-keizersgracht_141

Keizersgracht 141

 

Breytenbach, Van Heerden en Universiteit Leiden. Bijzondere activiteiten van Gents Centrum voor Afrikaans in Zuid-Afrikahuis

Yves T’Sjoen

Het is intussen genoegzaam bekend dat het Gentse Centrum voor het Afrikaans en de Studie van Zuid-Afrika (Universiteit Gent) tal van activiteiten initieert waarbij culturele en academische instituties in binnen- en buitenland betrokken worden. Recent zijn banden gesmeed met de Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans (SBA) en het Suid-Afrikaanse Sentrum voor Nederland en Vlaandere (SASNEV) in Pinelands (http://www.litnet.co.za/sasnev-en-gents-centrum-voor-afrikaans/). Een constructief gesprek in Het Pand (Gent) met de heer Jan Mutton, oud-ambassadeur van België in Zuid-Afrika, heeft het pad geëffend voor gedegen samenwerking en overleg. Zo zal het Gentse onderzoekscentrum actief participeren in een internationaal symposium dat volgend jaar ter gelegenheid van Eugène Marais’ tachtigste overlijdensjaar bij SASNEV is gepland. Recent presenteerde mevrouw Marlène le Roux namens SBA de plenaire en zeer gesmaakte openingslezing tijdens het derde congres voor het Afrikaans aan de Universiteit Gent (http://www.litnet.co.za/derde-gentse-colloquium-het-afrikaans/).

Breyten Breytenbach aan de Keizersgracht 141

In de Lage Landen kan de coöperatie met de Vlaams-Zuid-Afrikaanse Cultuurstichting (Brussel) en het Zuid-Afrikahuis in Amsterdam worden genoteerd. VZAC heeft onlangs voorgesteld de zomercursus voor Zuid-Afrikaanse studenten voortaan in Gent te organiseren en die ook te willen financieren. Naast de Zomercursus Nederlandse taal en cultuur, georganiseerd door het Universitair Centrum voor Talenonderwijs (Gent) en de Taalunie, komt nu ook de zomerschool voor Zuid-Afrikanen naar de Universiteit Gent. Ook de Week van de Afrikaanse roman, op instigatie van Ingrid Glorie en een werkgroep, krijgt in 2017 een volwaardig Gents luik naast de lezingen en de voorstellingen in Amsterdam.

Het Gentse universitaire centrum voor Afrikaans is volgende dinsdag 22 november met maar liefst vijftig Vlaamse studenten te gast in het pand aan de Keizersgracht 141C. Bij monde van de directeur Guido van den Berg en de medewerkers Isabelle Vermeij en Corine de Maijer is enthousiast gereageerd op het voorstel een werkbezoek te brengen aan het gerenoveerde huis. De onderzoeksgroep van de UGent contacteerde voor deze gelegenheid doctor honoris causa van mijn alma mater, de meester Breyten Breytenbach. Het is een bijzonder voorrecht en een hele eer Breyten Breytenbach volgende week in het Zuid-Afrikahuis te kunnen verwelkomen. Ten behoeve van studenten en docenten zal hij in gesprek gaan met de oud-directeur van uitgeverij Meulenhoff en vertaler Laurens van Krevelen. Uit Die singende hand stelt Van Krevelen een bloemlezing samen die voor een Nederlandstalige lezerspubliek is bestemd. Het is alvast uitkijken naar de vertaling in het fonds van Podium. Het belooft een bijzondere gebeurtenis te worden, zonder overdrijven een landmark in de publiekswerking van het Gentse Centrum en wellicht ook van het Zuid-Afrikahuis. Een volgende keer nodigen we Adriaan van Dis uit die nu verhinderd is. Er worden tijdens de visite topstukken uit de imposante boekencollectie geëxposeerd en Gentse studenten krijgen toelichting bij de historiek en de werking van het huis. Dat het evenement niet onopgemerkt voorbij gaat, mag blijken uit de genereuze steun die door de heer Axel Buyse, Vertegenwoordiger van de Vlaamse Regering in Nederland, is toegezegd. Onze studenten en collega’s worden met spijs en drank verwelkomd en zullen zich het bezoek en de gesprekken met Breyten Breytenbach en Laurens van Krevelen blijven heugen. Met vereende krachten worden jonge mensen die kiezen voor het opleidingsonderdeel Afrikaans: taal- en letterkunde in hun opleiding in Gent enthousiast gemaakt voor een taal en voor de rijke literaire productie die in het Afrikaans tot stand komt. Het recordaantal belangstellenden voor Afrikaans dit academiejaar is wellicht het gevolg van de inspanningen die het Gentse Centrum zich getroost.

Interuniversitaire samenwerking Leiden-Gent

Deze week bereikte mij het verblijdende nieuws dat de universiteiten Leiden en Gent op het gebied van de Afrikaanse taal- en letterkunde voortaan zullen samenwerken. De volgende dagen worden nog enkele meer detaillistische punten doorgepraat. Beide opleidingscommissies, van de Universiteit Leiden en de Universiteit Gent, spraken het voornemen uit aan studenten- en docentenuitwisseling te doen. Sinds het emeritaat van Zuid-Afrikakenner en mijn aimabele collega dr. Eep Francken worden in Leiden Zuid-Afrikaanse academici uitgenodigd om een blokcursus en gastlezingen aan te bieden. In het voorjaar van 2017 is Etienne van Heerden te gast, zo liet prof. Yra van Dijk weten, en later is het de beurt aan een belangrijk dichter writer in residence. Het is vanzelfsprekend aan de Leidse collega’s die naam te gelegener tijd publiek te maken. De samenwerking tussen Leiden en Gent bestaat erin de gastdocent ook voor een lezing uit te nodigen naar Gent. Bij speciale gelegenheden reizen de Leidse studenten naar de Universiteit Gent, bijvoorbeeld ter gelegenheid van de vierde Mandela Lecture die in het najaar van 2017 door Tom Lanoye en Antjie Krog (onder voorbehoud) wordt verzorgd. En omgekeerd worden Gentse studenten in Leiden verwelkomd voor activiteiten die de collega’s daar op het getouw zetten. Over PhD-onderzoek en andere academische onderzoeksactiviteiten wordt eerstdaags gepraat. Hoe dan ook zal op die manier een cruciale as tot stand komen in de Lage Landen die gericht is op onderwijs over en onderzoek naar het Afrikaans en de Afrikaanstalige literatuur in Nederland en België.

Nu dat interuniversitaire overleg het beoogde resultaat oplevert, heeft de afdeling Internationalisering via de opleidingscommissie Taal- en letterkunde laten weten financiële middelen ter beschikking te stellen voor Zuid-Afrikaanse studenten en docenten die in Gent colleges willen bijwonen en/of onderzoek doen. Het Gentse Centrum zal dankbaar gebruikmaken van die opportuniteit door kandidaten aan te bevelen, bij de bevoegde facultaire/universitaire instanties te pleiten en zelf de nodige faciliteiten te voorzien.

Etienne van Heerden in Leiden en Gent

Etienne van Heerden

Etienne van Heerden

Op een moment dat Afrikaans op universitaire campussen in Zuid-Afrika in de verdrukking staat en zich almaar moet legitimeren, trachten wij in alle bescheidenheid en met de middelen die ons ter beschikking staan een hart onder de riem, of dus in het Afrikaans een riem onder het hart te steken. Alle engagementen kunnen bijdragen tot een vruchtbare transnationale en intercontinentale dialoog met Afrikaans als gedeelde passie. Binnenkort spreek ik tijdens het colloquium van het Gents Afrika Platform over het Gentse Centrum en in het bijzonder de samenwerking met de Universiteit Stellenbosch en andere partners in het Zuid-Afrikaanse academische landschap. Op die manier wordt ook de universitaire goegemeente hier te lande en elders in Afrika geïnformeerd. Het GAP is een ondernemende onderzoeksgroep met tal van partners op het Afrikaanse continent. Het Centrum voor het Afrikaans kan in het licht van méér productieve vormen van samenwerking als een voorbeeld van good academic practice worden beschouwd. De Engelstalige tekst plaats ik begin december online via LitNet Neerlandinet. Ik ben zeker dat Etienne van Heerden via dat elektronische platform onze activiteiten op de voet volgt. We zullen hem dan ook graag, na het genereuze aanbod van de collega’s in Leiden en na tussenkomst van collega en Sartonmedaillist 2016 Steward van Wyk, als eminente gast ontvangen in Gent in het voorjaar van 2017.

 

(c) Yves T’Sjoen / November 2016