Posts Tagged ‘Breyten Breytenbach’

Yves T’Sjoen. Nieuws uit Gent: Eredoktorsgraad vir Breyten Breytenbach

Tuesday, July 15th, 2014


Het Bestuurscollege van de Universiteit Gent heeft in zijn vergadering van eind juni beslist Breyten Breytenbach het institutionele eredoctoraat toe te kennen. Op voordracht van het Gentse Centrum voor de Studie van het Afrikaans en van Zuid-Afrika (Prof. Jacques van Keymeulen, Prof. Yves T’Sjoen en Dr. Annelies Verdoolaege) en na voorafgaandelijke goedkeuring door rector Anne de Paepe en vice-rector Freddy Mortier, zal de heer Breytenbach op woensdag 3 december 2014 de titel van doctor honoris causa van de Universiteit Gent worden uitgereikt. Naar aanleiding van de twintigste verjaardag van de eerste democratische verkiezingen in Zuid-Afrika en uit waardering voor het eigenzinnige kunstenaarschap en het sociaalkritische engagement van de heer Breytenbach is de eretitel toegewezen.

Breyten Breytenbach heeft inmiddels in een persoonlijke boodschap de eervolle uitnodiging aanvaard. Vooral de aandacht voor het Afrikaans en de Afrikaanstalige literatuur aan de Universiteit Gent alsook de appreciatie voor diens artistieke werk hebben hem ervan overtuigd de invitatie te aanvaarden. De Universiteit Gent is vereerd met de genereuze reactie van Breyten Breytenbach.

Na de officiële plechtigheid op 3 december 2014 volgt een tweedaags colloquium aan de UGent over het Afrikaans als een van de vele talen van Zuid-Afrika, de literatuur van het Afrikaans en de politieke en maatschappelijke toestand van Zuid-Afrika (4-5 december). Bij die gelegenheid presenteren eminente Zuid-Afrikaanse, Nederlandse en Vlaamse sprekers een lezing. De faculteit Letteren en Wijsbegeerte, de afdeling Internationalisering, FWO-Vlaanderen en de onderzoeksgroep initiëren en/of financieren het congres. Tal van buitenlandse experts, geassocieerd met de Gentse onderzoeksgroep, zullen aanwezig zijn. Ook de studenten die het opleidingsonderdeel Afrikaans: taal- en letterkunde volgen – elk jaar circa 50 – zullen het symposium bijwonen.

De bilaterale raamovereenkomst tussen de universiteiten van Stellenbosch en Gent voorziet niet alleen in docenten- en studentenmobiliteit. Sinds enkele jaren wordt het academische samenwerkingsverband uitgebreid met een onderzoekscomponent. Prof. Ronel Foster en Prof. Yves T’Sjoen redigeerden de afgelopen jaren twee wetenschappelijke boekpublicaties (Over grenzen/Oor grense en Toenadering), met auteurs verbonden aan universiteiten in Zuid-Afrika, Nederland, Polen en België, en momenteel werken zij voor de reeks Lage Landen Studies (Academia Press i.s.m. Internationale Vereniging voor Neerlandistiek) aan een nieuw boekdeel. Prof. Foster is geregeld voor onderzoek in Gent en Prof. T’Sjoen heeft sinds enkele jaren een aanstelling als buitengewoon hoogleraar (departement Afrikaans en Nederlands) aan de Universiteit van Stellenbosch. Samen treden zij op als promotores van PhD-onderzoek van Zuid-Afrikaanse doctorandi.

Vanaf 15 juli zijn twee studenten van de Universiteit Gent te gast in het departement. Bachelor Hannah Kruithof en Master Eveline Luwaert zullen respectievelijk vijf en vier maanden universitair onderwijs volgen en voorbereidingen treffen voor hun masterscriptie. Mevrouw Kruithof werkte voor de bachelorproef editiewetenschap aan een drukvergelijkend en ideologiekritisch onderzoek over de (Afrikaanse en Nederlandse) edities van Johannes van Melles canonieke roman Bart, de opstandeling/Bart Nel. Voor haar masterscriptie in de opleiding Taal- en letterkunde (UGent) zal mevr. Kruithof veldwerk verrichten in Stellenbosch. Mevrouw Luwaert werkte het afgelopen academiejaar aan een masterscriptie over de magisch-realistische dimensie van S.P. Benjamins proza. Aan de hand van theoretische inzichten over en een studie van het transnationale karakter van de magisch-realistische literatuur heeft zij Benjamins roman Die reuk van steenkool (1997) en de verhalenbundel Die lewe is ’n halwe roman (1999) aan een thematische analyse onderworpen. Mevr. Luwaert zal voor de masteropleiding Vergelijkende Moderne Letterkunde (UGent, academiejaar 2014-15) onderzoek verrichten naar de Vlaams-Nederlandse aanwezigheid in het bekende Zuid-Afrikaanse periodiek Standpunte. Hiervoor zal zij het JS Gericke-archief zal raadplegen.

Beide studenten genieten de steun van de Vlaamse overheid (studiebeurs).

De samenwerking tussen de universiteiten van Stellenbosch en Gent blijkt de afgelopen jaren dankzij de docenten- en studentenuitwisseling bijzonder productief. De toekenning van het eredoctoraat aan Breyten Breytenbach is niet alleen een blijk van waardering voor de antiapartheidsstrijd en voor het dubbelkunstenaarschap van de heer Breytenbach maar ook het resultaat van de uitgebreide samenwerking tussen Zuid-Afrikaanse en Vlaamse onderzoekers en studenten.

Yves T’Sjoen (Universiteit Gent)

Gent, 14 juli 2014

Resensie: vyf-en-veertig skemeraandsange (Breyten Breytenbach)

Wednesday, June 18th, 2014

Breytenbach, Breyten. vyf-en-veertig skemeraandsange uit die eenbeendanser se werkruimte. (Kaapstad: Human & Rousseau, 2014).

Resensent:  Heilna du Plooy

omslag

Is dit belangrik dat daar in Afrikaans soveel digters is wat vir dekades lank aktief bly skryf, selfs as die dekades meer word? Is hierdie verskynsel opvallender in die Afrikaanse letterkunde as in die letterkundes van ander tale?

Dit is vrae wat by ’n mens opkom as daar weer ’n bundel van ’n deurwinterde digter soos Breyten Breytenbach verskyn en dan dink jy oor ander digters soos Eybers en Cloete wat al skrywend hulle negentigerjare betree. Selfs Van Wyk Louw en Opperman het tot aan die einde van hulle lewens bly skryf al het hulle nie baie oud geword nie. Volgens oorlewering het die Nederlandse digter Martinus Nijhoff laat in sy lewe gesê hy wil en kan nog ’n goeie gedig skryf, maar hy het nie meer iets om oor te skryf nie, en ander digters begin hulleself herhaal of hulle stemme doof weg. Dikwels word van digters wat jonk sterf, soos Ingrid Jonker of Sylvia Plath gesê dat die onvoltooidheid van hulle oeuvres ’n bydraende faktor tot hulle kultusstatus is want as hulle sou bly leef, weet mens nie of hulle dieselfde gehalte en intensiteit sou kon volhou nie (hulle kon dalk doodgewone ou vroutjies geword het!). Maar dan is daar ’n digter soos Antjie Krog wat inderdaad bly groei en vernuwe en ook inderdaad poësie van hoë gehalte en intensiteit bly skryf. Wat wel duidelik is, is dat dit nie vanselfsprekend is dat ’n digter lewenslank produktief bly nie, ook nie dat die gehalte van die poësie ewe goed bly nie.

In Breytenbach se geval ontbreek dit hom nóg aan stof om oor te skryf, nóg aan tegniese vaardigheid en gehalte. Hierdie vyf-en-veertig skemeraandsange uit die eenbeendanser se werkruimte is weer eens ’n pragtige bundel wat toegevoeg word tot ’n reeds merkwaardige oeuvre. In Breytenbach se later werk en hier weer, is daar vir my ’n soort verinniging, ’n al hoe subtieler maar ook al hoe meer diepgaande inkeer, al rig die digter sy blik op die realiteit om hom. Ek gebruik hierdie woorde doelbewus so sonder om dit nader te probeer omskryf, want presisering sal in hierdie geval juis die onbeskryfbare effek van die gedigte, die emosie en uitkringende gedagtes wat dit ontlok, verskraal en inperk.

Daar is vanselfsprekend tussen hierdie bundel en ander vroeëre bundels van Breytenbach ooreenkomste en verbande, tematies en tegnies, maar net so vanselfsprekend is daar ook klemverskuiwings, nuanserings, subtiele variasies wat soos ligvlakke skuif en roer. Daar is iets besonder fassinerend daarin om sulke ontwikkelinge in ’n oeuvre te bestudeer want dit gaan om die digter en om sy digterskap wat groei in variasie én in samehang wat sigbaar word in die teruggryp na vorige werk en die uitreik na ’n digterlike en persoonlike toekoms. Maar wanneer ’n mens so na die oeuvre en die betekenis van die digterskap van ’n digter as geheel kyk, moet jy ook nooit vergeet dat elke gedig vir die digter iets op sigself is nie. Die poësieleser moet soos die digter self, elke gedig in sy eie reg benader en waardeer. En as mens ’n bundel aan potensiële lesers voorstel, is dit ook belangrik om te kan verantwoord waarom afsonderlike gedigte in hierdie bundel waardig is om gelees te word. Oor Breytenbach se werk is soveel geskryf en soveel karakteriserings gedoen dat ek hier liewer in spesifieke gedigte wil gaan kyk hoe gedagte-inhoud en poëtiese tegniek saamwerk om betekenis te laat gebeur.

vyf-veertig skemeraandsange open met ’n aanvangsgedig sonder titel wat apart van die res van die verse in kursiewe letters aangebied word en onderteken is met een van die digter se vele aliasse en/of name, naamlik Blackface Afrika. In hierdie gedig word daar in konkrete metafore, soos wat Breytenbach dit by uitstek kan doen, inderwaarheid ’n tematiese intensie en ’n poëtika aangebied. Dit sou dus as ’n soort programgedig beskou kon word.

Die digter verduidelik hoe hy na die “suisende sing van die grond” sal luister, hoe hy die “rokende skrywe nadertrek” en met dom vingers en ’n “onbeholpe mond” die boodskappe uit die verlede probeer verstaan. Die digterlike ingesteldheid is dus een van waarneem en bedink, hoe ontoereikend die proses ook al mag wees. Al is die digter verwyder van die vure  van die “welige” verlede, al is sy geheue “vervloë” en sy woorde koud, is hy nogtans besig om die “babbel” van die dood te “verleer”. Hy is dus nog nie oorgegee aan die gedagte van die dood nie al is die dood “soos ’n swaar geboorte” in hom. Trouens, die gedig eindig met ’n vooruitwysing na die verse wat kom, as ’n “hooglied van besinning”. Al is die verse versinsels, is dit die verse wat die “oopgaandae” vul met “sing en sing en sing”.

Die gedig maak mens opnuut bewus van die materialiteit van die gedig as gedig, van die gedig as iets op sigself en nie net ’n deurskynende teken vir dinge daar agter nie. Die skryf van gedigte, die liriese handeling as sodanig, is ’n lied en al is dit ’n versinsel, dra die maak van gedigte by tot die kwaliteit van die dae van die digter. Omdat gesuggereer word die gedigte gebeur in dae wat oopgaan, is hulle deel van die voortgang en die manier van voortgang van lewe vir die digter. Al word die digtaak en die gedig gerelativeer tot in die fynste besonderhede deur die beperkinge van die oor en die oog, die hand en die mond op te noem, al voel die woorde koud in vergelyking met die vure van die verlede, is die gedig nogtans ’n lied wat die dae laat oopvou.

Die belangrike deurlopende tema van die bundel word hier aangedui, naamlik die gedig as verweer teen die voortgang van tyd, maar ook die liedmatige karakter van die gedig as sodanig. Die tydsbewusheid in die gedig onderstreep die titel van die bundel wat aandui dat dit “skemeraandsange” is en die poëtikale bewustheid sluit aan by die aanduiding “uit die eenbeendanser se werkruimte”.

Die eerste gedig daarna “1. ek het gedroom” gaan dan ook inderdaad oor die gedig. Die digter droom die gedig kom staan soos ’n figuur in die deur. In hierdie pragtige eenvoudige gedig, word in gestroopte taal beskryf hoe die gedig ’n boodskap bring en die inhoud van die boodskap lui dat die gedig nie uitgedink of gemaak word nie, maar dat die gedig haarself kom aanmeld. Die eienskappe van die gedig kom dan na vore: die gedig wil na die lig gebring word, maar die gedig is ook die donkerte van onbegrip. Die gedig leef in die ooptes en ruimtes want dit hou verband met verbeelding. Die gedig is nie vas en dig nie, die gedig is oopte en vloei, maar die gedig is ook “die verbeelde ding/ waarvan jy toemond sing”.

In hierdie twee gedigte vind mens poëtikale gedagtes waaroor daar lank en indringend gepraat kan word. Die oënskynlike eenvoud van die verse verberg inderdaad diepgaande besinning oor die aard van die skryf van poësie maar die aantreklike is dat dit hier steeds in die treffende metaforiek van goeie poësie neergeskryf word. Die gedigte is dus inderdaad ikonies van dit waaroor hulle handel, hulle illustreer die aard en die funksie van die medium waarvan hulle deel is.

Wat telkens weer aan die orde gestel word, is die betekenisskeppende vermoë van die gedig deurdat dit letterlik die skemer van die lewe oop en ryk kan dink en verbeel omdat die verbeelde versinsel nogtans ’n hooglied kan wees. Dit bly so ten spyte daarvan dat hele proses en die resultaat relatief tot die waarheid en die werklikheid is en die aanspraak op uiteindelike betekenis steeds verdag. Hierdie gedagte – die gelyktydige beperktheid en misterieuse vermoë van die voëls en van die digter se sang – staan voorop in “klein etimologiese les” (p.10). Die digter se stem steek af teen die sang van verskillende voëls wat nie “opgeskryf” hoef te word “as uiteensetting van aanhoulewe sedert die aanvang van tyd nie”. Die digter bid net met “skamele gebiedstameling” sy “nabootsing van nagmaal onder die hemp”, maar hierdie soort bid kan wel die “vlugwete van son as ster”, m.a.w. die gang van tyd en die onafwendbaarheid van verganklikheid, verdoof. Die gedig kan dus werk!

Breytenbach se intense bewustheid van meerledigheid, die meerledigheid van alle dinge en van betekenis is weer eens ’n deurlopende aanwesigheid in die verse, en dit is baie interessant hoe tyd en ruimte sodoende gekompliseer word. Die verse gaan terselfdertyd en gans vervleg oor die terugreik na wat agter lê en die uitreik na vorentoe net soos wat hierdie aspekte van menswees in die lewe self onlosmaaklik en ononderskeibaar vervleg is. In die gedig “my vriende” (p. 12) beskryf die digter hoe sy vriende van die verlede (ontnugter en ouer en wyser) nou stilweg leef, of dood is, of die tyd verwyl met lees en skryf. Die slotsom is dat hulle uit ervaring weet “die wêreld is nie daar om verander te word nie”, want alle drome en ideale word deur die werklikheid getemper. Dit is die verwoording van ’n gedagte wat ek met groot instemming gelees het maar ook met die koue hand van waarheid om my hart.

“die zar-partituur” (p. 14) is ’n vers oor die liefde en die geliefde, ’n tydlose vers oor die tydloosheid van die sorgsaamheid oor en vir die geliefde, maar die onafwendbaarheid van Jantjie Dood as die spanleier vir die digter met al sy dubbelgangers en spieëlmakkers, is net so ’n werklikheid (p. 22). Gedig nommer 7 (op p. 23) is Breytenbach se verjaarsdaggedig vir 2012, soos wat hy elke jaar op 16 September vir homself ’n gedig skryf. As ’n soort bestekopname kom daar uit die gedig ook die ontnugtering met die wêreld na vore soos in van die voorafgaande gedigte. Die digter noem oorlog en grypsug en die voortwoekering van lande met mag wat staan teenoor die “kleinweesweet van menswees”. Daar is baie manifestasies van mag wat die enkeling ondergedoke hou, maar die digter hoop tog dat daar nog regverdiges is “wat tog net aanhou skyn”. Hier word die gedig weer beskryf as ’n uitvlug die “plek […] waarheen voëls kom om blind te sterf”, want die digter wat in ’n “ander taal leef” om nie weet hy gaan dood nie, tel ’n klip op “om so gewapen die dood tegemoet te gaan”.

Natuurlik is die klip oneffektief teen die dood, maar dit is wel ’n wapen en ’n troos. Die digter is dus gekonfronteer met die aaklighede van die wêreld, met die magteloosheid van die klein mens wat net moet probeer oorleef, maar die digter bewapen en troos homself in die gedig terwyl hy ook weet dat die gedig net so min tot verweer in staat is soos ’n klip teen die dood.

Daar is in die bundel baie verskeidenheid. Daar is gedigte met ’n verhalende onderbou (“10. Naak in Benarés”, p. 31, waarin die digter ’n verbeelde verhaal vertel oor die relatiwiteit van pryse, spesifiek die Nobelprys, en “24. Eine kleine Nachtmusik” oor Walter Benjamin/Benedix Schönflies , p. 59), daar is tallose gedigte wat as ’n veronderstelling aangebied word (6, 13, 23, 30), ander wat ’n versugting uitspreek (32, 37, 38) of ’n uitroep is (35, 12.4).

Maar die oorkoepelende samehang van die bundel is ook belangrik. Daar is by die variasie ’n toenemende vervlegtheid van die tematiek, van die verlede en die hede en die toekoms, die dood, die liefde (veral die liefde) en die gedig. Die digter sing voort, van sang tot sang, van skemersang tot skemersang en selfs wanneer dit gaan oor die koue kennis wat met jare kom en oor die onveranderlikheid van die wêreld, bly die digter tog glo in dinge wat vir hom belangrik is. Hy hou ten spyte van al die ontoereikendhede en ten spyte van sy eie ondermyning vas aan die gedig en aan die liefde.

Waar die bundel begin met die gedig oor die “gedig in die deur” waarin die digter tog die moontlikheid van lewe in die oop plekke sien, betreur hy in die 43ste  skemersang dat sy gedigte nie die “seerkry van aanhou lewe” wat hy graag wil verlig, kan besweer nie. Die 44ste skemersang gebruik die aanvangsgedig as motto en lui so die slot in, waar die afsluiting van die bundel aansluit by die begin.

Die slotgedig (“45. ek het gedroom”, p. 98) word ook in kursiewe letters aangebied soos die voorafvers aan die begin van die bundel. In die beginvers praat die digter oor sy voorneme om hoogliedsange te skryf al weet hy dis die dood wat in hom babbel en waar die hele bundel afwisselend met die verlede, die hede en die toekoms gemoeid is, stel die slotvers die onafwendbaarheid en totale verbreking van “Grootsterftenis” aan die orde. As die lewe eindig, is dit of die heelal in “stukke skerf” en die hemel en die aarde ophou bestaan. Daaroor is daar min woorde te sê. Die digter moet in die aangesig hiervan die beperking van woorde begryp en weet dat woorde die denke van nóg die verlede, nóg die hede, nóg die toekoms kan “vasvat”.

Die slot van dié gedig bestaan uit ’n reeksie Zen-uitsprake wat die hele gesprek oor eindes oplug: die mediterende monnik moet skoon voete hê, as jy wil stilbly moet jy dit so doen ”dat ander jou nie hoor nie” sodat jy weer en weer “op die maan mag pis/ sonder dat sy roes”. Daar bly dus altyd ’n alternatiewe manier van kyk en besin oor en daar is altyd die moontlikheid om die gesprek as ’t ware in ’n ander dimensie te laat inbeweeg, dit te verplaas na die domein van die tydlose wat ook ongebonde aan plek is. Die sikliese bou van die bundel word so bevestig.

Dit is merkwaardig hoe die gedigte bly vloei en hoe die tegniese struktuur van elke gedig daartoe meewerk dat die gedagtes kaleidoskopies in mekaar ingroei. Baie van die gedigte is inderwaarheid een uitgesponne maar baie slim gekonstrueerde sin. Die voltooiing van ’n gedagte word soms uitgestel op ’n manier wat die leser van elke versreël na die volgende lei, byna soos in ’n spannende verhaal. Daar is ’n volgehoue ritmiese vloei waaraan die digter self erkenning gee in die voorlaaste gedig: “maar wanneer die ritme jou verlaat/ struikel jy oor die dooie maat” (p. 97). Ritmiese patrone, gekombineer met herhalings en inspelings of toespelings op gedigte onderling en selfs op vroeëre gedigte, maak saam met die tematiese samehang op alle vlakke van die sange meer ’n reeks as los gedigte. Weer eens is ek getref deur hoe moeiteloos wat geskryf word en hoe geskryf word dieselfde aard en trant behou en dieselfde gedagtegange dra.

Breytenbach se skemersange is nie swaarwigtig nie al gaan die bundel in ’n groot mate oor ontnugtering, die onontkombaarheid van nugtere insig en oor naderende eindes. Al hou dit die leser bewus van verganklikheid en die koue kant van die werklikheid op individuele en kollektiewe, selfs politieke en ideologiese vlak, is die verse self die skone vreugde om te lees.

(Heilna du Plooy)

Breyten Breytenbach. betekenis en woordbetekenis

Monday, June 16th, 2014

betekenis en woordbetekenis

(vir Hector Pietersen, 16 Junie 1976)

 

dat hy sat is van skrywe oor daardie oerte -

van gorillas en gatril en dwerge en fokkin vokale -

om woorde plat oor die blad

te maneuvreer, soos soveel swart betogers

vuis ten hemele op soek na brand hul dooies

begrawe en bly protesteer teen die seer

van lewe om lewe in so ‘n land

 

dat dit hom altyd weer tot opgooi bring -

dié walgbeelde op die aandnuus se skerm

van Botha se troepe boer en pandoer

wat met hond en sambok en huilgas en koeël

die kak uit die kaffers moer, en moor:

môre-oggend se tabel van suffel

gebokveld, en die gekermde gesange van duisende naastes

by aanskoue van die bloed so swart

soos drukkersink

 

brand, brand dié land swart!

‘n duisend woorde maak nie één koeëlgat dig!

 

dat hy geforseer word om weer die tou

boontoe te werp: enigiets om aan die wurg

van die woord te ontkom…

terwyl hy liefs gedigte sou wil maak,

‘n lyn sou wil bind om God se nek,

van bengelende beelde, van dolfyne

wat Saterdagaande te perd gaan vry

in grys gehemp soos silwerige soetwater

koelvloei oor die borste,

dat die doderyk ver agter die ervaringskim lê,

apart, in ‘n gelede vers, ‘n ander verlede

 

want ‘n duisend woorde maak nog geen hond gesond!

brand, brand tog hierdie hand ongeskonde…

 

as die dooie kinders net wil ophou skree vir Afrika…

 

 

(c) Breyten Breytenbach / 09.10.84

Breyten Breytenbach. Dancing in other words: Die Nabetragting van ‘n Klein Reis

Friday, May 16th, 2014

                 

DANCING IN OTHER WORDS : Die Nabetragting van ‘n Klein Reis

                 Vir my drie…of vyf… lesers               «Deber de hombre,

                                                                                                          no estar triste bajo la luz,

                                                                                     dijo el poeta »

                                                                                                  - Homero Aridjis (Poema al Sol)


Hierdie is nie ‘n chronologiese relaas nie. Dis nie ‘n poging om die saamtrek van ‘n aantal digters te verhaal of te vertel of te verstaan nie. Die saambinding is die tydsduur waaroor dit plaasvind, die plek of plekke, woorde of enkele gedagtes wat soos klippe bly skerf, bly glinster. Waarom sommige klippe eerder as ander ? Wat is die sterfsang van klippe ? « It is time the stone made an effort to flower » – Paul Celan ;

*

 

Die narratief (dis nie ‘n narratief nie) begin laat April. Ons is in die kliphuis op die heuwel en die tuin is ‘n skandaligheid van kleure – die irisse op hoë stele gegroei uit risomatiese knolle in Toskane gekweek is in blom, sommige roosstruike het nooit ophou skater nie, die winter was mild, en die rankrose wat elke jaar hoër klim, het trossies knoppies wat wag om oop te bars, lemoenbloeisel- en jasmyngeur kom deur die venster van my studeerkamer en vul die huis, selfs die suurlemoenboompies wat ons ‘n klompie jare uit Paradys se geweste in Suid-Afrika hiernatoe gebring het, dra nou vir die eerste keer bloeisels. Die Middeleeuse stad agter die falanks donker beboste bulte (waar nagtegale binnekort van die verbygaan van dae en nagte ‘n suiwer soetigheid gaan maak) is Poble Gran. Die stadjie was die ontstaanplek en leerskool van die Kabbala destyds voor die Jode uit Spanje verdryf is, dit het iets te doen met diepte en met mure. Dit was die tyd toe ook die Noord-Afrikane en ander Arabiere uit Andalusië verjaag is. Die Weste/Christene wat moet oorwin en beset en bekeer (en uitbuit) en veral gesuiwer moet word…

*

 

« Dans le livre que je n’ai pas écrit, il n’y avait que toi »

-          Marguerite Duras, Détruire, dit-elle

*

 

Hoekom pla dit jou dat dit die fragmente van ‘n vervallende geheel is ? Is sterfgang dan nie ‘n fragmentering met die skerwe van sange en indrukke wat oorbly, lukraak, om verby verdwyning nog stom en ingeslote te bestaan nie ?

Pierre Soulages skryf iewers (jy vertaal) : « ‘n Skildery is nie die ekwivalent van ‘n gevoel, ‘n emosie of ‘n sentiment nie, dis ‘n organisering van vorms en kleure wat op sigself bestaan. Sin sou kon kom om op die ding wat is gemaak en ongedaan gemaak te word. Maar sy (die skildery) is ding, nie teken nie. »

 

 

*

 

Orgaan. Oorgaan. Oorgange. Die seer van die oor. (Jy bly maar ‘n kak vertaler.)

*

 

Ons gaan met Ari se vragwa noordwaarts reis – Ari, Lourdes, Lotus, Jek en Kabbala, Ari se swart-wit hond met die groot pote en die warm skurwerige tong, Ari sê Kabba is sy novia, sy verloofde wat hy onmoontlik nie by die huis kan los nie, en die dag sal  silwerig voor ons oopvou terwyl ons om die buurt bestuur. Kabba lê aan my voete, slaap en kreun, die voorpote om my een enkel geklem. Wanneer sy wakker word sal sy my voete lek. Krakerige musiek. ‘n Sigeuner sing van iemand wat die kleur van sy stem wou oorneem – y quiere mirar el color de mi voz / tan cerca de mi que podria ser yo. Later luister ons na ‘n CD van Joaquin Sabina – ‘n stem rou van jare se rook en drank en melancholie en wysheid.

Kom ons om so kom ons om met ‘n melodieuse gebrom.

*

pyn en vlerke

 

dit gebeur selde dat ek van engele droom

maar vannag was dit so

dat ek ‘n portaal betree

en jou daar tussen ander naakte engele

sien sit

asof jy saam met hulle in die wagkamer

van ‘n bevallingsaal jou beurt afwag

 

toe het ek die vlerke gesien

waarmee naaktes soos jy ongemaklik is

skaam oor die letsels

wat uit julle groei

 

ek wou jou weerloosheid troos

vra of ek met verwondering

die intieme dons mag aai

 

jou vertel dat dit ‘n verbygaande

kondisie sal wees

en ek weet van ‘n donker stoor

vol ruisende weerklanke

waar die gebruikte vlerke

ry op ry gehang word

losgespeld van die liggaam

soos van vlug

en dat hulle soms nog gloei

soos net vere dit kan doen

met die lig vasgevang van hoë reise

oor ons sterwende planeet

 

maar dit het jy geweet

en ek wil jou sê dis net ‘n droom

hierdie vlerk wat uit jou groei

as verlywing van die skroeiende pyn

*

 

‘n Verwysing na die Absolute – God, Rede (of Patroon), die Niet, die Onbekende. Is hierdie ‘pool’ (die verwysing na die nie-self) permanent en bewegingloos ? Is ons altyd besig om die nie-self te skep, uit te vind, te verander ? Is dit ‘n relatiewe of verskuiwende teenstelling ? Hoekom belewe ons onsself in bipolariteit, in terme van die teenoorgestelde ? Is dit nie maar net die aap in die spieël wat die werklike Anderling is nie ? Is dit moontlik om te wees sonder iets daar buite (objektief) wat nié self is nie ?

Is die besef van self nie juis in die verhoudelike nie ?

En wat is dan die gesag toegedig aan die nie-self ? As Reguleerder ? As objektiewe bestaan wat as verwysing vir almal geld ? Wat is die rol van die absolute in normevorming ?

*

 

Verbygaan, die verganklike, die ervaringskim, die luglyn. Is die antwoord (oplossing) om die hede ruimer te maak – dat die verlede daarin opgaan (en verdwyn) en die toekoms aanwésig word ? (Die hede is tog so voor die hand liggend soos die tien vingers van jou beide hande ; dit is tog vanselfsprekend en onmiddellik selfs al kan jy nie tel nie.) Maar wat word dan van ‘geheue’ ? Waarnatoe verdwyn dit behalwe in die gedig ? As alles in die huidige moment van verandering is, omvattend so – wat dan van oorsprong en wording ?

*

Het ons ‘n geheue aan die dood ? Verdwyning, vervaging : hierdie belewenisse ervaar ons gou genoeg… Maar ‘n herinnering aan nie-syn ? is dit miskien die rede waarom ons dit gedenk of selfs fêtisjeer – omdat ons instinktief vrees dat ons daarsonder nie sou bestaan, nie sou kon wéét ons bestaan nie ?

*

 

die donker melk van drome in nagwerk wanneer jy nie kan sien wat jy drink nie maar die bitter of die vrank of die soet aan die lippe proe

*

 

dit gebeur selde

 

dit gebeur selde

dat ek van water droom

soos ‘n slagdier vasgedruk

in ‘n bootsruim tussen vreemdelinge

en te weet my mense is op ‘n ander skip

waar daar gelag en die klink van glase is

en dan te sink

en al die tale waarin die finale

waterliedere gesing word

nie te ken nie

 

wat maak dit saak

om die vaart te verpas?

 

dit gebeur selde

dat ek in ‘n vreemde hawe

voet aan wal sit

begelei deur ‘n ou kletsnat gids

om in ‘n luukse hotelkamer

tot my sinne te kom

 

te hoor hoe onderhandel hy fluisterend

die salwende diens van twee dames

voordat hy uit my sinkende skrywe verdwyn

 

en hoe sou ek weet die hand kan fluister

 

terwyl ek in die badkamer langsaan

tot aan die plafon vol water

my spartelend voorberei vir die oorgaanorgasme

en nou besef ek het my klere

verloor in die verdrink?

*

 

Skryf/skilder – vir die nut van hierdie gedagtestroom sê ek dis dieselfde ‘begin’ of ‘impuls’ al weet ek hulle paaie skei gou – is ‘n skeppingsdaad.

Dit waarvan jy gebruik maak – hetsy woord (as basiese bou-element) of lyn/kleur/vorm by die skilder – gaan die aard van wat geskep word bepaal. Die woord praat saam.

Maar dit bly nog altyd ‘n skeppingsdaad, ‘n salto mortale, om iets te maak of in werking te stel wat nie vantevore daar was nie, al is daar ook aanklank of affiliasie of voortsetting.

Mens sou kon beweer dis nie ‘n streling of ‘n gerusstelling van die bekende nie. Dis ‘n niksdoen, un acte gratuit.

Mens sou ook kon beweer die skryf is ‘n breuk/verbreking (rupture) met die verwagte of die veronderstelde.

Die skrywe is ‘n misdaad : dit onderbreek of bevraagteken die bestaande orde om ‘n wanorde (onder skyn van orde of herrangskikking) aan bod te bring. In hierdie sin is skepping ondermynend. (Onder-myn-end)

*

 

die vlug

 

daar was nou en steil straatjies

waar ons naglank steierend gekuier het

in kroeë met gebottelde vlieë

en in flou verligte hotelkamers

saam met lyfversluierde hermafrodiete

(die muurpapier had ‘n blomme-motief)

 

‘n taxi sou ons lughawe toe neem

(ons het kaartjies gehad)

maar hy het deur donker buitewyke

se voue geluier

heuwel-op en heuwel-af -

die uur was somber, die maan laat en plat

 

in die tonnel het ek my

op Spaans vererg -

gesê ons is nie geflous nie -

hom beveel om stil te hou

sodat ons ‘n ander geleentheid kan soek

om ons na die bestemming te bring

 

die eerste drywer in sy streepbroek

en met ‘n grynslag op die gesig

het aangedring om saam te ry

in die opgekommandeerde motorkar

bestuur deur sy puisiestil broer

langs skrootwerke en ander agterplase

waar dooie boklammers in deurposte hang -

ons was op pad na die lughawe

(ons het kaartjies gehad)

 

 

wat het dit tog kon beteken

in die donker dae

van hierdie vernietigde Spaanse stad?

 

onder waaiers in wagkamers

het vetnaakte hermafrodiete gesit

met in swetende hande die kaartjies

vir vlugte

wat soos die trilling van bottels vol vlieë

lankal nie meer bestaan nie

*

 

Onderweg die lorrie met die vragwa (ons is op die hoofweg al langs die see, Narbonne se katedraaltoring het reeds links agter ons weggeraak) en agter-op die boot ewe sedig soos ‘n eend op pad na ‘n staatsbanket, met ‘n spits en preutse stuurkajuit baie netjies en skoon. Die boot se naam is « My Dream ».

*

 

‘n Leser se kommentaar onder ‘n koerantberig : « corruption is a deaseas. »

*

 

« honest hands & honest hearts »

*

 

La paix est un combat permanent.

*

 

philosophopper

filosoviolonis

filosloof

filosofis

filosotterny

filosovis

*

 

die blaffende wysgeer

 

toe sê Woordvraat vir die vrou en die kind :

kyk na die filosot se weë en word wys en moenie

dat hy julle enigiets wysmaak nie.

moenie dat hy julle ore aansit

met sy geneul oor wording

waarin bederf kwansuis opgesluit lê

soos ‘n woordslak in die spiraal

van taal nie,

want hy is nie goed wys nie

en weet dadels van wat hy probeer verkwansel -

sterf is immers die enigste kerfskerf

op die werf van begrip en van drolle :

net die ophoudood is oorerflik

 

troos die arme vasloopswerwer

wanneer hy beweer hy voel

hoe skop die angskloppe van sy hart

onder die dop van diskoerse en dispute.

sê vir hom die slak kan nie sluk nie,

en mits hy die wolke se kolke uit kan pluis

en begin verstaan hoe die liefde

altyd weer spuit in die niet

sal hy sy mond af kan vee

aan vaal speeksel

om viltong met woorde te praat

en as hond geïnkarneer te word :

 

en dan vir ewig in die tydelike

van bewegende hede te lewe,

te poep en stert te swaai

sonder toekomsverlede of rede

 

toe sê Woordvraat vir die vrou en die kind :

net so soos die filosofis met ‘n mate van goeie geluk

en sonder enige verdienste as hond

herbore kan word in die hemel van die ondermaanse

moet julle weet dat bêre se weggooiwoorde

eintlik gevou word in die vers

soos bene onder sooie :

 

julle moet mooi dink

en niks vir die hond daarvan sê nie

*

 

« Comme il serait préférable que nous comprenions que nous sommes solitude. » Rilke.

*

 

Luister, jy beter mooi kyk sonder om alewig oor jou skouer te loer hoe jy waarneem, wat jy na kyk, waarom – en jy beter diep luister. Op die man af. Moenie tevrede wees met oppervlakkige slim waarnemings nie. Maak seker dat dit is wat jy werklik sien of hoor en vertolk. Bevraagteken alles. Jy gaan nie nog ‘n kans kry nie.

*

 

kraaie soos die snawelslim

handskoene van uitgehongerde weduwees

*

 

In Paname sou ons ‘n week oorbly. Die woonstel, na ‘n lang leegstaan, word ontruim.  Jare se leefleegmaak opgegaar in kartonne, lêers, krabbels op velletjies papier al die  seisoene al op die solder of in die onderkamer ‘n verdieping laer waar Jan en Marjorie gekuier het, waar André P. gewoon het, waar Petitloup sy laaste dae geslyt het… Dokumente van ondergrondse bedrywighede. Manuskripte. Gedigte. (‘n Vers van Yehuda Amichai in 1971 geskrywe… « I shall return you your book / with the streets of exile-always / You shall return me my book / Of poems of always-exile / We are all two brothers / We are all two sisters ») Boeke. ‘n Ruising van stemme. Muwwe drome. Weggooilewe. ‘n Derde word verpak in nuwe bokse. Vir wat ? Gelaai in Ari se vragwa.

Op pad terug na Can Ocells het die son langsaam gesnik in voue van aandword. Teen die heuwels,naby die Middellandse See was daar hier en daar rookpluime as seine vir die voëls. Soms was daar strepe lig, snot en trane afgevee aan moue van skemering waar dorpies die dagkwyn vang en ‘n laaste glans gee. En Pavarotti het ons uit volle bors oor die berg begelei die beloofde land in.

*

 

You must have confidence and a knowledge of self in order to engage the non-self, so as to do away with the self step by step. The self is a way of being, of interacting with the non-self. You must respect the means at your disposal – the movements of interaction – and treat these with understanding and compassion, learning how to listen to the soft rubbing away of skin by skin, so as to be effaced. Being is migration.

*

 

Salomo het drie boeke geskrywe in die grafiek van sy lewe : Hooglied toe hy verlief was en gedog het die liefde is ‘n metafoor, Spreuke toe hy nog gedog het hy kan die wyshede van die wêreld onder woorde bring, en Prediker met die donker melk van drome in die mond toe hy nie meer kon slaap nie. (Wysheid is ‘n liefdesverhouding met Waan.)

*

 

Ek was in die groot badkamer van hierdie gebou, ondergronds, toe iemand my van agter in ‘n omhelsing gryp. Toe ek omdraai was dit hy, my ou vriend V wat al so lank dood is dat hy byna uit ons gesamentlike geheue vervaag het, en wat oorgebly het is verwring deur die jare. Wat was my oorstelping groot om hom in lewende lywe voor my te sien, my pêl, my diep maat ! Hy het baie gewig verloor in die dood maar dit kom hom goed te staan, en hy is grys ; sy oë is egter nog net so vol terglus soos vantevore. Hy het badkamer toe gekom om sy medisyne te sluk. Dit doen hy dan nou ook met groot omhaal, ‘n glas water in die hand terwyl hy hardop beskryf wat hy doen. Sy vrou, J, moet agter die toe deur buite in die gang vir hom wag, bang dat hy weer aan die drink sal gaan, wyn oor sy lippe neem. (Toe hy nog gelewe het was daar altyd ‘n bottel of twee weggesteek waar sy dit nie in die hande sou kry kry nie.) Nou vertel hy haar met groot smaak sluk vir sluk dat hy saam met B in die badkamer is, dat hy my hier raakgeloop het en dat ons nou dop maak. (Ek was altyd ‘n slegte invloed vir hom.) Ons hoor hoe sy ontsteld buite protesteer. Hy lag en knipoog vir my.

Nee, hy was maar nog altyd hier naby ons, die Anderplek is by ons waar die land vaal en kaal word en afdalend doodloop teen die see. Hulle het wel moes verhuis, is nie meer so vermoënd as vroeër nie veral siende sy inkomste sedert sy afsterwe drasties opgeskort is. Hulle woon nou in hierdie nederige en veel kleiner huis, nog steeds danksy die vrygewige en beskermende hand wat vriende bo hulle hou. Dis beter dat die wêreld liewer van hom vergeet. Ja, hy is op hoogte van wat daar bo aangaan maar hou hom nie daarmee besig nie. As hy ‘n opinie moes hê sou hy tog net weer begin drink en dan is hy terug by die politiek.

Dis ooglopend dat hierdie bestaan in Anderplek hom pas soos ‘n duif veilig is in sy vere. Hy het nog steeds dieselfde ondeunde sin vir humor, sy intelligensie is skerp, sy diep meegevoel met ander wesens is tasbaar, sy bene onder die kortbroek bruin en gesond.

*

 

« Er werd herhaalt : « Waar

gaan gedichten eigenlijk over ? »

Bert Bevers

*

 

« clean lips clean sleep

clean language clean language »

Duoduo

*

 

« Days and months are travellers of eternity. So are the years that pass by. Those who steer a boat across the sea, or ride a horse over the earth till they succumb to the weight of years, spend every minute of their lives travelling. There are a great number of ancients, too, who died on the road. I myself have been tempted for a long time by the cloud-moving wind – filled with a strong desire to wander. »

Matsuo Bashô, The Narrow Road to the Deep North.

*

 

Waar is Gabriel Garcia Marquez se gedagtes heen noudat lippe voorlopig die swart mond snoer in stilte ? « Recordar es facil para quienes tienen memoria, olvidar es dificil para quien tiene corazon, » het hy gesê.

Om te onthou is maklik vir hulle wat ‘n goeie geheue het ; om te vergeet is moeilik vir diegene wat ‘n hart het.

*

 

Dis die tussen-inne wat tel, die gleuwe, die voeë en die voue, die kreukels, die epentese in woorde, die amperse epigrawe en die epiloë en die epitawe en die epsomsout, die insetsels en (tot ‘n mate) die byvoegsels.

Wat bly oor wanneer jy jou tussen wêrelde/ideologië/geskiedenisse/tale/stoele bevind ? Nog net beweging en ‘n absolute sin van syn. Oftewel, dat jy jou aanmekaar moet posisioneer. Die gat sal moet leer om van draad te hou.

Maar wat is die dissipline ? Hoe word dit gedoen ?

Dis om die fokus net effens te verskuif, om laterale visie te ontwikkel, om te hoor sonder om te luister in watter boom uit watter kloof die nagtegaal sing. Die beweging wat jy dan optel, die stoornis, is met verwysing na die sentrale fokuspunt, sê maar die doelwit, die bekende of die verwagte. Die betekenis…

Jy moet diffuus wees soos kladpapier. Die belange-hiërargie van wat jy waarneem moet ontdaan en ongedaan gemaak word.

The centre must no longer hold in order for new shapes to emerge.

*

 

« I said, bathed in tears : Tonight I won’t need a full moon for my asshole to burn. Don’t complain, she said. If it burns it’s because you still have one, thanks be to God. »

Marquez, My Sad Whores.

*

 

Die mensebewussyn is nie bedraad om die toekoms te kan voorspel nie. Die vereiste/behoefte/ om te voorspel, om vorentoe te kan sien, om jouself te verbeel is egter byna allesoorheersend. Hierdie twee grondgegewens saam – die onvermoë en die noodsaak – maak dat die lewe interessant bly (‘lewe’ synde die trajek tussen geboorte en dood en, indien jy oop en bevoorreg genoeg is ook iets van ‘n sin van wat om jou, voor jou en vorentoe lewe). Mens weet eenvoudig nooit.

*

« I leave a piece of paper behind, I go away, I die, it is impossible to escape this structure, it is the unchanging form of my life. Each time I let something go, each time some trace leaves me, ‘proceeds’ from me, unable to be reappropriated, I live my death in writing. »

Jacques Derrida, interviewed by Jean Birnbaum, Le Monde, summer 2004.

*

« In writing one expropriates oneself without knowing exactly who is being entrusted with what is left behind. Who is going to inherit, and how ? Will there even be any heirs ? »

Derrida, ditto.

*

« Vast emptiness, nothing sacred. »

Bodhidharma.

The Emperor said, « Who is it that faces me ? »

Bodhidharma said, « I don’t know. »

*

 

Die Anderling (vondeling ? liefling ? vyandeling ? vriendeling ? vervreemdeling ?)

Die Vertaalde.

Wanneer ons oorstaan op Kersefontein word die Suid-Afrikaanse stemvolk oorgery na Dagbreek, die naburige plaas waar die stemlokaal in ‘n plaaswinkel ingerig is, sodat hulle kruisies kan trek om deel te neem in die ritueel van nie verteenwoordig te word nie.

‘n Banier beweer : stem of stom.

Later in die aand terug by ons staning leun Jek oor ‘n gesuipte deelnemer en verneem,

« How are you ? »

« I’m f- f- f- wine, » sê die digter.

*

 

« The bird’s wing bends the evening » – Edmond Jabès, A Share of Ink.

*

 

hulle het geweet

dat die laaste skof

van vlees tot stof

uitputtend sou wees,

en omdat my tong

reeds droog was

het hulle my woordeloos

‘n glas stilte gegee

om te drink

*

die nag het reeds haar donkerte

soos bewussynsbloed ingeboet

en die grou oggendlig het uit eerbied

vir die eerste ure niks gesê nie

al het hy haar nie geken

al was hy nie aan haar verwant nie

 

miskien het hy vaagweg besef

dat hulle die bewegings van verganklikheid oorvleuel

en gesamentlik verantwoordelikheid moet aanvaar

in die land waar die dooie hand begrawe is

*

die sjamaan se slaap is die verkleurmannetjie se versteking

 

die sjamaan se gebied is die nag

in daardie laaste ure

voor bleekbloei aan die horison

voor wind deur die bome stoot

 

die sjamaan se rituele reiniging

van oksels en oë en die rif

van die skrotum

is wanneer water nog koud is

in die krane

en woorde soos naginsekte

hulle skarrelende donker beweging

verloor in die stolling van papier

 

die sjamaan se klere is beplak

met vere

van voëls wat weggevlieg het

en in donker kuipe

verdrink soos sterre

die sjamaan se klere is ‘n doodskleed van papier

beteken met reise

van verskietende drome in ‘n donker gewelf

 

hy stink

die velle fladder

die klokkies om sy heupe rinkel

om die dood uit te lok tot ‘n dans

 

die sjamaan se voorwoord inkantasie uit die buik

is met die swart kat wat haar pootjies sit en lek

in die gang

 

die sjamaan se gang is ‘n ligter-wordende

deuropening aan die eindpunt

van ‘n tonnel

waarvan die mure gekroon is met bokhorings en skilde

en vervloë geslagte se verstorwing vasgevang

agter blindstaar van glas

 

 

wat uitloop op ‘n werf waar ‘n haan

die voering skorring tussen nag en môre

en woorde die betekenis gaan dra

van ‘n geheue aan die nag se donkerwees

aan insektebewegings

*

 

Nostalgie : « At the time when violence lived in the country. »

*

 

Let us stop being nice to one another. Let us not shave the asperities. For to translate is an act of tough love. You see (understand and apprehend) through who you are. In other words, you are the spectrum through which you approach and experience the other. It is an arousal. It is also a limitation.

*

 

The way ‘imagination’, images and songs travel or migrate from one mouth to the other, one language to the other, one usage to the other. A religious hymn becomes a struggle song. Translation is migration. And you travel so slowly from sunset to sunset, learning leaving and taking in every oasis, that you’re no longer a stranger at the place of destination.

*

« I don’t know if there ever was a before, » Neo Muyanga says.

*

 

the fire never sleeps

*

 

What is voice if not breath ? And what is breath if not affirmation ? And what is affirmation if not appropriation ? And what is appropriation if not occupation ? And what is occupation if not protest ?

*

 

« This part of the world is a jazz poem. »

*

 

The first premise of breath is that it is personal, individual. But it can only come to the rhythm of survival if it also breathes a space and the shape of the flow between I and the other. This could be a confirmation or an intrusion, appropriating and occupying through ebb and flow the space that we think we share.

In Tibetan chanting the breath comes from the hara ; it is resonant, breath made sound and vibration and the physical intention is to establish a space of selflessness.

In some societies you have poets reading to the dead. Particularly the nameless dead, those who go into the earth with neither name nor attachment. Is this also a way of establishing a space of selflessness ? The solidarity of coming and going.

*

 

But breathing is also about silence. We know from Chinese philosophy that emptiness/the Void calls forth movement (plenitude). Could we argue that breathing a space is by means of establishing silence so that life might flow ?

We have been singing dirges, dancing our anger and our sadness too often. We have buried too many lives.

*

 

Now, only too often, ‘breathing’ is confined to making a private space, a comfort zone of self-hearing and self-indulgence.

Don’t breathe your fetid version of the past at me !

Breathing is a dangerous affectation.

*

breathing in silence

breathing out silence

breathing to silence

breathing out into silence

to let go silently, also of silence

*

Wat ons hier doen raak Duoduo baie diep. Hy vra hom af : In terme van die keuses wat ek gemaak het – wat het van my geword ?

*

 

Nimrod se hoed en bril neem die plek in van die nomaad se kop-en-gesigdoek. Hy is bang sy gesig wys wat hy werklik voel of is. Interessant dat hy nou vir die eerste keer sy hoed afgehaal het. Gisteraand het hy Jek se hand geneem en gesê : « Ek het die gevoel ek het tuisgekom. »

*

 

Neo het lang voete van agter sy ouma aanloop om die stories te hoor.

*

 

I was born from the wound of my mother and the mouth of my father.

*

Jabir : « Une bouche qui saigne ne peut pas faire la poésie. »

*

Jabir : « Culture is difference. »

*

 

*

« Onthou julle nog, » sê B terwyl ons opskuif om plek te maak vir hom op die bankie – ons neem nou sedert ons skouers smaller geword het veel minder ruimte in beslag – « van hoe hulle ons hande afgekap het toe hulle ons wou laat praat ? » Natuurlik onthou ons die gesigte van ons teisteraars, dié wat ons hande gesteel het en toe as buit laat oorplant het. Die kraaie sal ook enigiets wat blink of kriewel optel en nes toe dra. « Wel, » sê B, « nou die aand was ek in die konsertsaal toe ek in die ry voor my my destydse ondervraer sien sit. Sy hande was op sy skoot. Die orkes was besig om die viole in te stem. »En toe ? » wou ek weet. « Het jy hom gekonfronteer ? Het jy jou hand terug ge-eis ? » « Nee, » sê B en skud sy kop teleurgesteld. « Ek het oor sy skouer gekyk. Hy het nie van my geweet nie. Maar die hand, myne, ek het dit herken aan ‘n ou litteken waar die voorvinger in die handpalm loop, daardie hand wat my toekom » (hy beduie met ‘n leë mou) « het gebewe terwyl dit die konsertprogram vashou. ‘n Aria uit een van Puccini se operas sou volgende gespeel word. En die vingernaels was blou geverf. »

*

 

om in die donker kroeg

onder die geween van hoë bloekombome op die werf

te dans

op maat van die weemoedige donker polsing

van Cesaria Evora se stem

wat sing van verre dansende eilande

 

dronk met wyn in verdriet

van die wyn

te rondomtalie, te wieg, jou hand te los,

te draai, jou hand weer te neem

en ons skadu’s teen die muur flikker mee

 

te dans te dans

asof die donker nag buite

met ‘n droom van vlermuise en uile

in die takke van die wenende bome

die dou wat neerstuif

die halfklaar maan verdoesel

in haar skip van wolke

die dans in die skulp van die donker kroeg

die wyn die nag Cesaria Evora

se stem en ritme

die wegbeweeg en die paring

die vergaan van die nag

nooit weer sal verbygaan nie

*

 

Ilya says : « Jewish is not a religion, it is an opportunity to travel. »

*

 

Duoduo is aangedaan. Dis vir hom asof hy teruggekom het, asof hy uiteindelik is waar hy hoort. Hier wil hy bly. « I want to die here. » Maar eers moet hy léwe, protesteer ek.

« Life and die is same thing, » sê hy. So sad, so many years so sad. So much sorrow, yah. Now happy ! People happy here. Not like Europe, not America, not like Holland. » (Hy beduie hoe treurig mense daar is, trek sy wange met sy vingers na benede. « Notta like China. Pfffttt ! People so sad there. No happiness ! »

Hy sê hy het ‘n ou siel. Sy siel sê vir hom hier is waar hy hoort. Hy was nog altyd teen die regime in China. « No freedom ! People like dead !

Hy sê, « always fight ! » Hy sê sy ma se pa se ma was Joods. En Bei Dao s’n ook, Bei Dao het ook Joodse afkoms. Notta YL. » (Die veragting is voelbaar.) « YL also mixed. His ancestors Mongolian. YL issa nothing. Bastard. Arsehole. »

Ek herinner hom daaraan dat Ilja ook Joods is. Die twee omhels mekaar onder die sterre. Ilja is nou die jonger boetie wat moet omsien na big brother.

*

 

‘n Paar dae later toe alles verby is behalwe die doofheid in die ore, vir ontbyt op die terras van die Winchester Hotel, en na hy uitgewerk het dat ons beide onder die teken van die haas (konyn) gebore is volgens die Chinese diereriem met siklusse van twaalf jaar – hy is twaalf jaar jonger as ek – vra hy of ek ook van Joodse afkoms is. Ek sê, nie sover ek weet nie maar my oudste broer, die soldaat met die lyf vol wondtekens glo so. Omdat ons onrustig en befoeterd is.

*

 

How do you survive writing which is commuting/communing with death ?

*

 

Rimbaud ran away to Africa to become a gun-runner and a slave trader, not to preach or practise poetry.

*

 

carnation / carnal / incarceration / reincarnation

*

The word is a hallucinogenic drug.

*

 

Poets are word-eaters.

*

 

Translating is (like) dancing with the dead.

*

 

The last hippo shot on the farm (river bank) 1869. The skull & the gun in the corridor of the house.

*

 

Digters is stilteverorberaars. Maar dan die gedig as asemtuig.

Mouthnus. Mouthtum. Mouthrun. (Hickory-dickory-dock.)

*

 

« You try to sort out  your madness through poetry. » H. Pieterse.

*

 

Om buite verwagtinge te dink.

*

 

« Nothing on earth, no god, can heal you. You can only be changed into something else. » Ilya Kaminsky.

*

« A mad man looking for justice, Don Quixote. »

Homero Aridjis.

*

 

« Poetry is but (a) poor translation. »

Kafka.

*

 

« Translation is impossible ; translation is necessary. »

Ilya Kaminsky.

*

 

Jek gaan weg (sodat) omdat hy weet julle sal sit met die gebakte pere. Daar is nie iets soos Dood as aparte substansie nie. Dood is, bly agter, word ‘n gefluister in dié wat agterbly. Dis ‘n oorlewering. Dit sal vereenvoudig, vertel, vertaal word in patroon. Mense sal sê, « Jek is dood » – asof dit iets beteken. Want eintlik praat hulle van hulself. Jek bly lewe as swart gif in hulle/julle hartklop. Niks kan agtergelaat word behalwe die skoppende, dansende dood nie. (Yi as death whisperer.)

*

 

Jek gaan weg miskien ook omdat hy nie verby Ego kon kom nie. Ego het hom verduister. (En in die donker het Ego vir hom gefluister, ons is één… kom, niemand sien ons nou nie : géé jouself aan my…ons wéét dis wat Jek eintlik wil hê) Ego, die monster-soogdier, het in ander gewestes (te) groot (vir sy skoene) geword en toe hier in Jek se tuisland kom optree in die sirkus, lomp kom dans om die naastes en selfs die anderlinge te vertrap en vermorsel asof dit ‘normaal’ is, asof dit sy geboorte-erfdeel sou wees. Ego is ‘n uitheemse gewas wat bloei in hierdie klimaat, an alien. Ego was die spreekwoordelike olifant in die kaia.

Ook maar goed Ego was in die pad want anders sou Jek lewend verslind gewees het deur bloedsoekers en ander wat hulle vermom as anderlinge. Die goed-bedoelende kannibale. Dié wat soos Hollanders patologies smag na die melodieus (maar nederig) brommende uitreik en streling van die Odder Other. (Generies word anderlinge  Allochtone genoem – langtoon engele.) En eintlik is die versugting dat Anderling net so dor en uitsigloos soos hulle moet wees, ook die prys moet betaal van  nooit ooit weer jou toe te laat om jou eie vertaling te wees nie.

*

 

What about the way forward ? Ah, the unthinking (albeit blinking against the light) human condition wanting against all odds to keep on moving forward ! (Homero Aridjis spoke of « human people. ») To live, to be at all costs – blinly, cruelly if needs be.

Yi knows he will not be part of the revolution. What revolution ? Upheaval ? The breakthrough of new dream material that will, in turn, be soiled in due time. (To each revolution its sewage.) The reckoning ? But it will happen in ways that Yi cannot foresee and, if he were to be around, will neither understand nor be part of.

*

 

strangeness / transgression / estrangement / strangulation / straps & bangles & whistles

*

 

Blackface, Mei 2014

 

 

Nuwe Publikasie: “Vyf-en-veertig skemeraandsange” (Breyten Breytenbach)

Monday, May 5th, 2014

 

‘n Nuwe digbundel deur een van Afrikaans se heel grootste digters is altyd ’n gebeurtenis, en vyf-en-veertig skemeraandsange is ’n besonderse toevoeging tot die merkwaardige oeuvre van hierdie meesterdigter. In sy jongste bundel kom die leser weer eens onder die indruk van Breyten Breytenbach se verbluffende hantering van beelde, vind ons weer eens die belangrikste motiewe in sy werk – die magiese spel met die taal en die woord self, die dans, liefde, verganklikheid.

Breytenbach se werk sluit poësie, romans, toneelstukke en essays in, waarvan die meeste in Afrikaans is en ’n aantal wat oorspronklik in Engels gepubliseer is. Die meeste boeke van sy boeke is in verskeie tale vertaal. Hy is ook bekend vir sy skilderwerk. Uitstallings van sy skilderye en afdrukke is gehou in verskeie stede insluitend Amsterdam, Stockholm, Parys, Edinburgh, en New York.

Hy ontvang die Hertzogprys vir poësie in 1999 vir Oorblyfsels: ‘n roudig en Papierblom . Sy digbundel, Die windvanger. (2007), is met die Universiteit van Johannesburgprys vir skeppende skryfwerk, die Hertzogprys én die WA Hofmeyr-prys bekroon.

[ISBN: 9780798166461; Prys (insl. BTW): R 180.00;  Sagteband, 104pp; Human & Rousseau, 2014.]

 

 

 

Dansende Digtersfees. Breyten Breytenbach gesels oor vanjaar se fees

Thursday, May 1st, 2014

Louis Esterhuizen (LE): Breyten, verlede jaar se Dansende Digtersfees was natuurlik die eerste fees en watter ongelooflike belewenis was dit nie! Vir weke daarna het dit steeds vir diegene wat daar was asof daar nie klippe onder jou voetsole was nie; trouens, daar was ‘n bykans universele ekstase van iets enorms het gebeur en ek was daar … Hoe het julle as organiseerders na afloop van verlede jaar se fees daaroor gevoel? Is die doelwitte wat julle byvoorbeeld aan julself gestel het, bereik?

Breyten Breytenbach (BB): Daar was enkele tekortkominge – sommige buite ons beste pogings om (twee digters wat op die laaste tippie moes kanselleer, maar dit kon nie verhelp word nie); ‘n paar dinge wat ons graag nog sou wou doen – soos ‘n antologie van die deelnemende digters se werk, liefs in samewerking met ‘n professionele uitgewery (maar ons kon niemand oortuig nie), groter en deegliker belangstelling van literêre media (maar afgesien van Versindaba en Danie Marais en Meersman van die Mail & Guardian kon ons dit nie by hulle tuisbring dat hier iets die moeite en fokus werd was om te dek nie), daarmee saam meer en beter vertalings van ons oorsese deelnemers se verse (ook dit het nie gewerk nie), en wyer vennootskappe met ander organisasies, insluitende van oorsee (ook ‘n bloutjie geloop); en laastens miskien ‘n paar haperinge toe te skryf aan ons eie ‘waagmoed’: ek het nie die gevoel gehad dat plaaslike digters werklik ons deelnemers van elders as gaste gesien en ontvang het nie, die Gesprekke was tematies te gesog, daar was nie veel van ‘n werklike interaksie met die publiek nie, trouens, die besoekers het nie regtig die kans gehad om die plaaslike digterslandskap beter te verken nie (behalwe vir die wonderlike gebaar van jou en Marlise toe julle gefotokopieerde werk van Afrikaanse gedigte in vertaling as geskenk vir ons besoekers gegee het), en ek het die indruk dat die geprojekteerde gedigte tydens die voorlesings nie altyd sigbaar genoeg was nie.

LE: In welke mate gaan vanjaar se fees verskil van verlede jaar s’n? Of gaan julle probeer om verlede jaar se resep so noukeurig as moontlik te volg?

BB: Ons probeer deurlopendheid teweegbring – so sommige kerneienskappe bly dieselfde – en tog ook ‘n vloeibaarheid en miskien selfs ‘n mate van onvoorspelbaarheid skep. Die oorspronklike bedoeling was eintlik nié om net nog ‘n fees te bring na ‘n land waar die minderheid wat na so-iets gaan al behoorlik feesvrot is nie. Dit was ook nie om met enige van die ander spektakels mee te ding nie. Ons weet goed die poësie is iets van ‘n openbare voordrag, miskien selfs ‘n vertoning (dit was nog altyd ‘n opsê), maar ook dat dit die aanklank is van ouer en dalk dieper bewegings van die menslike bewussyn (en al wat dit deel met ‘literatuur’ is eintlik maar net woorde – wat nie eens soortgelyk as by ander kommunikasievorme aangewend word nie). Vandaar ons oortuiging dat die ‘oorkom’ na ‘n publiek op meer subtiele wyses gebeur, meer insypelend as wat mense gekondisioneer word om te verwag. Ook dat die omgang met die nie-self meer ritualisties en selfs sjamanisties van aard is as wat die blote uitstrooi van slimmighede in die naglug aan kan voldoen. Die digters moet genoeg kans gegee word om die bees wat hulle verhoog toe bring mak te maak of te probeer omvat. Vandaar dat dit ‘n redelike klein groepie deelnemers is. Méér is juis nie beter nie. (En ons kan nie ‘verteenwoordigend’ of selfs normevormend wees wat betref die digterswêreld se sweepstakes nie, en met die beste wil ter wêreld nie polities korrek nie.) Ons verwysingsraamwerk bly dieselfde: ons soek gesoute digters (nie noodwendig die bekendstes nie) wat skrywe asof hulle lewens daarvan afhang en wéét dis ‘n nuttelose gebaar, en miskien soms reeds hulle lewens in die proses ingeboet het. Die plan is ook om weer die digters tyd en ruimte en beweging te gee om saam te verkeer, soos met die ‘karavaan’ wat die twee dae van Gesprekke en voorlesings voorafgaan. Tot sover die deurlopendheid – dieselfde plek, dieselfde formaat, dieselfde tent. Maar daar is twee aspekte wat nie omseil kan word nie: dat die besoekers soms van ver kom en iets behoort wys te word van die streek waarnatoe hulle kom en die verskeidenheid van mense wat daar bly, en dat meer plaaslike belangstellendes die kans gegun behoort te word om die besoekers ‘n bietjie te leer ken. Daarom beoog ons vir vanjaar ‘n iets meer omvattende inleiding tot die Kaap vir ons besoekers, en behalwe vir ‘n voorleesluister besoek aan die UWK ook twee geleenthede waar daar op ‘buitewerwe’ kennis geneem kan word van ‘n breër spektrum van Suid-Afrikaanse digters (Wellington en Observatory), dat die Gesprekke meer konkreet sal gaan oor vertaling en vertalings (en dus oor die moete en boute van skrywe), en dat daar dié keer wel ‘n antologie beskikbaar sal wees. Die musiek sal hierdie keer daadwerklik déél wees van die verrigtinge. Ons beoog om meer aandag te gee aan die geprojekteerde tekste. Die ‘vloeibaarheid’ vorentoe kan miskien beteken dat ons die gees van die saambeweeg op ‘n ander wyse probeer vergestalt – miskien in ‘n ander land, of in ‘n propperse karavaan Timboektoe toe.

LE: Die fakkelvers vir vanjaar se fees, is Eugène Marais se welbekende “Die dans van die reën”. Hoekom is daar juis op dié gedig besluit?

BB: Marais is hierdie keer een van ons “abbavaders en voormoeders”, ons beskermgeeste – saam met Hafiz, Cesaria Evora en Amadou Hampâté Bâ. Die oer-gedig, “Die dans van die reën”, versinnebeeld van die temas wat ons dink ons wil illustreer: die beswerende dans, byna ‘n inkantasie, van die mens met haar omgewing, geskiedenis, dalk haar eie natuur en haar reis langs die trajek wat ‘lewe’ genoem word. Ons hoop ook die digters sal lus voel om besit te neem van hierdie teks in hulle eie tale. Nou nie tot so ‘n mate dat dit reën hoef te bring nie!

LE: Verlede jaar het jy voorspel dat die Koreaanse digter, Ko Un, se voordrag die gehoor gaan vlerke gee, en so was dit ook. Enige soortgelyke verrassings vanjaar?

 BB: Elkeen van die digters wat vanjaar kom is uniek, elk ‘n suiwer baster soos dit nie anders kan nie. ‘n Paar van hulle is deurwinterd – Abdellatif Laâbi, Hans van de Waarsenburg, Homero Aridjis – ou trekvoëls en in Laâbi se geval nog tronkvoël ook. Duo Duo kom uit die hartjie van wat ‘n duisend jaar se probeer menswees beteken. Ilja Kaminski gaan ‘n ontdekking wees, maar dit sal help as mense ‘n bietjie gaan oplees oor die Russiese modernisme en veral die groot Russiese voorgangers soos Akmatova en Babel en Mandelshtam en Brodski. En Chagall. So kan ek voortgaan … Ek dink ons gaan almal in die skadu gestel word deur twee baie wyse jong straatdigters van Senegal … En dan het ek nog niks gesê oor ons plaaslike deelnemers nie! By voorbaat al dankie vir hulle gulheid van gees en hulle gasvryheid.

LE: Nog ‘n besonderse toevoeging tot vanjaar se fees, is die bekendstelling van die tweede uitgawe van die literêre joernaal “Imagine Africa”, waarby sowel Pirogue Kollektief as Archipelago Press betrokke is. Vertel ons meer van hierdie besonderse inisiatief?

BB: Dis “alles een perd”. Dieselfde aanslag of bedoeling geld vir al ons aktiwiteite: dat ons probeer fasiliteer, kloutjies by die ore probeer kry, dat die een se vaardighede of belangstellings die ander s’n sal versterk, dat ons forums en platforms bied, dat ons ‘n etiese verbeelding probeer omlyn, dat die waarheid (waarmaking) mooi is. “Imagine Africa” beoog om die fondamente te probeer identifiseer of lê van ‘n Afrika modernisme, en by name sin te probeer maak (wat nie dieselfde is as betekenis nie) van ‘n komplekse kontinent met gebruikmaak van skeppingsverbeeldings van hier (Afrika) en elders. Die gasredakteur van die nuwe uitgawe is Georges Lory, en hy gaan mét ons wees vir die Dansterfees. Ook ‘n hele paar van die ander bydraers. (En ons is bly om ook twee van jou gedigte, Louis, in hierdie nommer te hê.) Jill Schoolman, uitgewer van Archipelago Press, medewerker en tewens lid van ons Kollektief, kan ongelukkig nie die geleentheid bywoon nie. Maar Hans van de Waarsenburg wat in sy hoedanigheid as hoofnoof van Maastricht se Eva Tas Stichting dit vir ons finansieel moontlik gemaak het om die jaarboek te publiseer, sal daar wees met kierie en hoed.

LE: Ten slotte, op ‘n meer persoonlike vlak: watter verwagtings hou jy vir jouself in die vooruitsig ten opsigte van vanjaar se dansende digters, Breyten?

BB: Die genoegdoening om op so ‘n wyse te kon saamwerk met ‘n aantal heel besonderse mense, en om my deel van die verantwoordelikhede aan hulle bekwame hande te kan oorgee. Die vreugde om digters as vriende vir wie ek ‘n grenslose bewondering het weer te kan sien en ervaar. Om hulle aan mekaar voor te kan stel – vir dié wat van elders kom en dié van plaaslike teling – en om sommer spoggerig ook te kan wees oor ons meetsnoere en die lieflike plekke waar hulle val. Dat ons gedeelde Afrikaanskap gevier gaan word. Dat die ondermyning van alle orde en verwagtings ‘n dieper spoor sal begin trap. Dat mense sal wil luister na die gedeelde diepklank van al hierdie tale wat met baie liefde aangebied word. Dat die wyn nie lyf sal wegsteek nie.

LE: Baie dankie vir die gesprek, Breyten. By wyse van verdere temptasie plaas ek hieronder jou gedig wat ook op die Dansende Digters se amptelike webblad gevind kan word.

*

who will be / the last to fall?

 

when I arrive in the lecture hall
I see wiser heads nodding in my direction
with an all-knowing smirk or two
here and there a backhanded titter
as if in anticipation of whatever old dog
flushed from the bush when the stone is thrown:
who do these people think I am – Breyten Breytenbach?

while waiting for the presentation to shape
in the presence of tongues still softly clicking palates
to search for the sweet gossip marrow
I realize with a suppressed sob
that I actually pity the slob

but when he prances and prattles on stage
mumblestumbling laboriously to make a case
for the double negation of engagement,
and particularly once he takes cover
behind the biarticulation of empty embodiment
(and forgets the pure light of song)
as he trashes about to snatch image from thought,
I resolve to let him dig his own hole
roomy enough to be a grave

poor shit / so full of / hollow utterances:
let him save face
and commit his own explanation.
I will not try
to take
his place

(c) Breyten Breytenbach / 2014

 

Yves T’Sjoen. “[D]ie koue bewe”. Stilstand en beweging in de orphische ruimte van Breyten Breytenbach

Tuesday, April 15th, 2014

 

“[E]k is die ruit wat jou landskap stom maak”. In deze versregel wordt een vernietigende spiegeling gethematiseerd. “[J]ouw landschap” wordt “stom” gemaakt, dat wil zeggen zonder de mogelijkheid ooit nog van repliek te dienen, te spreken. En dat terwijl het ik, zoals nog zal blijken, een “brief […] vol woorde” heeft. Tegelijk wordt benadrukt dat de narcistische of overmoedige ik-figuur de ander zonder verweer maakt, het landschap paralyseert en de jij-figuur tot de verdoemenis veroordeelt. Ik verklaar me, na een bibliografische duiding, met een korte beschouwing nader.

1. Lady One

Voor de Amsterdamse uitgeverij J.M. Meulenhoff stelde Breyten Breytenbach een thematische anthologie samen uit zijn verzamelde poëzie. Met de titel Lady One (2000), ook de titel van het korte openingsgedicht, verzamelde de schrijver 99 “liefdesgedichten”. De genreaanduiding is hier en daar misleidend. Dichters moet je immers niet op hun woord geloven. Evenmin de dichtende zwerver in het gedicht dat ik hier beschouw. De openingstekst van Breytenbachs bundel gaat als volgt: “dame dame enkel dame/jy met al die baie name/het ek jou uit my slaap geroep?//vrou van al my trose en skame/die see vol sterre skuim één sloep/ek vou my hane saam en sê ame”. Het rijmpatroon verleent de tekst en vooral de apostof (“dame”) een wat lepe inhoud. Ik weet niet of het “hane” of “hande” moet zijn maar dat “ame” verleent de tekst ook al een wat tricky inslag. De Nederlandse publicist Robert Dorsman, bekend van veel vertalingen uit de Afrikaanstalige literatuur, voorzag de eentalige Afrikaanse editie van een reeks lexicale annotaties. De zelfbloemlezing van Breytenbach, zoals gezegd een verzameling met eerder bij Zuid-Afrikaanse uitgevers verschenen bundels (behalve de Meulenhoff-bundels Skryt en ‘Verspreide Gedigte’ in Met andere woorden), was gericht op een Nederlands leespubliek.

Volgens de inhoudsopgave was 1985 een bijzonder productief jaar voor Breytenbach op het gebied van de poëzie. De Zuid-Afrikaanse schrijver selecteerde gedichten uit Lewendood (4), Buffalo Bill (6), Eklips (9) en (‘YK’) (6) die alle dat jaar, drie jaar na diens vrijlating, zijn gepubliceerd.

2. ‘autobiotrophy’

Het is verleidelijk, in het vanuit een esthetisch opzicht misleidende raamwerk van de persona pratica, het gedicht ‘autobiotrophy’ te lezen. Ik presenteer hier eerst de brontekst en wijd dan enkele beschouwingen aan het 25-regelige gedicht.

 

autobiotrophy

 

net snags voel mens die koue bewe

dit moet stil wees van skok in die wêreld

wat tog winters niks kan voel

daardie heerlike niks

 

en ek mis jou so

ek stik vir jou ’n brief

die boodskapper loop

deur geswolle riviere

met stil mikstok

waar bruisend wit ysskotse smelt

(uit die niet getuimel)

soos die gedagte aan eende

te swaar van koue uit ’n nag sonder einde

water word

my brief is vol woorde

water word

 

die stroom is ’n skuit

ek staan jou by hoe magtig is ek

’n god in die diep poel van gedagtes

ek is die ruit wat jou landskap stom maak

en die boodskapper krom geglas deur die nag

nader bring om voor jou te lê

die koue bewe vasgepen in papier

 

die een hand was die ander

tot op die kaalgestroopte swerwersfluit

 

3. Een anekdotische lezing

Het woord “mikstok” (r.9) wordt verklaard als wichelroede, volgens Van Dale een gaffelvormige wilgen- of hazelaartak waarin personen, die volgens de lexicografische betekenis daarvoor “gevoelig” zijn, water of metalen onder de grond kunnen detecteren. Sturend voor een interpretatie van de tekst is, zoals meestal, de titel. Het woord ‘autobiotrophy’ is een contaminatie van “auto” (zelf) + “biotrophy” (een Engels woord samengesteld uit “bios” = leven en “trophy” = “feeding”). “Biotrophic” is de parasiet of het organisme dat alleen in staat is te overleven bij de gratie van andere organismen (zoals carnivoren en herbivoren). Indien de titel letterlijk wordt genomen, presenteert dit gedicht een autobiografisch verhaal waarin de geliefde of de muze als een existentiële voedingsbron wordt opgevoerd. Op een ander niveau lijkt het tegendeel waar. Het verlangen naar de geliefde kan het paar ook in het verderf storten.

De tekst kan zonder meer vanuit een anekdotisch framework worden zin gegeven. Lady One is opgedragen aan Hoang Lien, de Franse vrouw van Aziatische origine met wie Breytenbach door het leven gaat.

4. Een intertekstuele lezing

Interessanter is een metaforische en intertekstuele lezing van de tekst. Het gedicht kun je, behalve vanuit de titel als paratekst, ook vertrekkende bij het laatste woord betekenis geven. De “swerwersfluit” kan dan refereren aan de centrale orphische thematiek. Orpheus, de mythische zanger, was volgens de ovidiaanse overlevering in staat met de door Apollo geschonken lier mensen, dieren en ook de “onbezielde” natuur tot zachtheid te brengen (Van Dale). Het tragische oerverhaal over Orpheus en Eurydice resoneert op een particuliere wijze in de tekst van Breytenbach.

Tot drie keer wordt de lezer er op gewezen dat de setting van dit gedicht de nacht is (“net snags voel mens die koue bewe”, “te swaar van koue uit ’n nag sonder einde” en “die boodskapper krom geglas deur die nag”). De nachtzijde van het bestaan kan vanuit het hier aangekaarte mythologische perspectief als een referentie aan de onderwereld worden gelezen. ’s Nachts voelt een mens een onwezenlijke koude bewegen. Deze regel duikt in drie variante lezingen op in de tekst (regels 1, 13 en 23).

De ik-persona, die ik me niet uitsluitend biografisch wil voorstellen, mist de jij-figuur. In dat desolate winterse landschap, Breytenbachs waste land (hoewel “daardie heerlike niks”), is het verlangen groot. Het subject, “de boodskapper”, gaat “deur geswolle riviere/met stil mikstok” op zoek naar zijn Eurydice. Met de wichelroede wil hij de ijsschotsen laten smelten. Hij gaat op zoek naar wat vast (het ijs, de dood) in vloeibaar (het water, het leven) verandert. De regel die de transformatie expliciteert (“water word”) is de alliterende mantra die het gedicht draagt. Het ik spoort het voorwerp van het verlangen op. Hij wil het leven terugbrengen naar de Hades waar de “jou” opgesloten is. De brief die de boodschapper meedraagt zal van ijs water maken. Alleen het verlangen blijkt in staat de statische situatie te ontwrichten tot de rivier weer stromend water wordt, tot “my brief […] vol woorde/water word”. Breytenbach toont zich ook in dit gedicht de meester van de metamorfose.

De meest beklijvende strofe is voor mij de derde. Orpheus heeft zoals bekend de wet der goden overtreden. Eurydice is veroordeeld tot de andere werkelijkheid. De god in het diepste zijner gedachten (“die diep poel van gedagtes”), met de verwijzing naar het bekende sonnet van Willem Kloos, is een “ruit wat jou landskap stom maak”. In de brief van de boodschapper is het “koue bewe” vastgelegd. Van het streven naar het smelten van “bruisend wit ysskotse” is niets terechtgekomen, van de boodschap in de brief “vol woorde” lijkt weinig uit te gaan. En toch, het koude bewegen dat een mens alleen ’s nachts kan ervaren, ligt “vasgepen op papier”. De dynamische beelden (“geswolle riviere”, het werkwoord “smelt”, “water word” (x2), “die stroom”) staan tegenover de statische (“stil”, “winters”, “ysskotse”, “vasgepen”). Dit is de dichotomie op grond waarvan de tekst is gestructureerd. Wat Orpheus in beweging wou zetten, het herstel van de band met Eurydice, loopt dood in het verlangen haar terug te zien. Het is precies het omkijken dat haar tot de eeuwige dood veroordeelt. Prachtige varianten op die thematiek lees ik in de Nederlandstalige poëzie bij onder anderen Gerrit Achterberg, Stefan Hertmans, Jan Lauwereyns en Lucebert.

5. Verlangen en dood

‘autobiotrophy’ is een gedicht van het verlangen (strofe 2) en het besef dat het ik “die ruit [is] wat jou landskap stom maak”. De cursivering van het werkwoord is veelzeggend. Kunnen we het gedicht lezen als een existentieel verhaal over nederigheid of de menselijke hybris (“ek staan jou by hoe magtig is ek”) óf als een hoopgevende parabel over de kracht van het verlangen? Voor de lezing te hoopgevend wordt, dient misschien het afsluitende distichon: “die een hand was die ander/tot op die kaalgestroopte swerwersfluit”. Bekend, en bijvoorbeeld na te lezen in de lijst met namen uit de Griekse en Romeinse oudheid (Van Dale), is dat de nomadische Orpheus, verleidelijk om in de fluitspelende zwerver de persona pratica Breyten Breytenbach te herkennen, uiteindelijk door de Maenaden aan de rivier Hebrus wordt verscheurd. Het bijvoeglijke naamwoord “kaalgestroopte” bij de “[swerwers]fluit” kan daarop alluderen. De vrije erotische associatie met de “kaalgeplukte poes” van Antjie Krog is helemaal voor mijn rekening.

Deze beschouwing gaat uit van de jij als de geliefde. Misschien wordt toch vooral het woord nagereisd in de taal van Breytenbach. Volgens Hein Viljoen in Perspektief & Profiel gebruikt de dichter het procedé van de permutatie: “Permutasie is die ongedanste dans van die tekens wat betekenis onderlyn, maar ook nuwe betekenis skep” (Viljoen 1998: 281). Het gedicht kunnen we inderdaad ook zien als een beeldrijke reflectie over taal en een reis naar het onontgonnen allesverklarende woord. Viljoen oppert zelfs dat gedichten in de bundel (‘YK’) kunnen worden ingeschreven in “die Suid-Afrikaanse tronkdiskoers” (1998: 290). Maar in dat laatste geval knoop ik natuurlijk weer aan bij de biografisch-anekdotische lezing van de tekst.

Het gedicht ‘autobiotrophy’ is voor mij het verhaal van een boodschapper die tegen beter weten in de ervaring van “die koue bewe” naar de geliefde brengt. De tekst heeft een plaats in mijn bloemlezing met gedichten waarin de orphische thematiek een eigen wending neemt.

Hein Viljoen 1998. ‘Breyten Breytenbach’. In: Perspektief & Profiel. ’n Afrikaanse literatuurgeskiedenis. H.P. van Coller (red.). J.L. van Schaik, Pretoria, deel 1, p.274-293.

Louise Viljoen 1988. Breyten Breytenbach se (‘YK’): ’n semiotiese ondersoek. Universiteit van Stellenbosch, 1988.



Breyten Breytenbach. Klein Reis (ex Africa, ex nihil…)

Friday, January 10th, 2014

  

Klein Reis (ex Africa, ex nihil)

 

                                                           Over the island

                                                          A wind of voices

                                                     Vibrant with the deep

                                                     Song of human dignity

                                                       Murmurs messages

                                                 Of peace and responsibility

                                         And that movement becomes a space

                                                         For freedom to:

                                                          Imagine Africa

 

Dis die teks van die etiket op ons eie rooiwyn. Jare gelede het ons ʼn prysenswaardige besending goeie en diep wyn uit die Robertson distrik geskenk gekry danksy die bemiddeling van ʼn dame met visie. Of medelye? Ons het self die etiket ontwerp. Die bottels is in vraghouers hiernatoe verskeep. Abdou Salam het weke lank moes onderhandel met die doeane om dit die land in te kry. (Abdou Salam, so pas terug van ʼn pelgrimsreis na Mekka, moet na regte nou El Hadj genoem word.) Die klompie bottels wat nog oorskiet is byna almal suur of muf. Sterrestelsels wentel, alles kom tot ʼn einde om in ander gedaantes of gedagtes elders op te vlam.

Die uitsonderlike voorreg was dat so min mense in hierdie Moslem-omgewing daarvan gedrink het dat verlooptes soos Jek en ʼn paar heidene vir jare kon geniet van die wonderlike vrug van Rooiwal se wingerd. Diep laat-aand drome is bekonkel en groot verskille finaal die nek in geslaan rondom die houttafel in die binnehof van die Residensie terwyl bokke iewers in die nag hulle droewe opsommings van die lewe kreunend blêr en die sterre oorhoofs soos gekristalliseerde frangipaniblomme bewe in die wind. Die bokke weet slagting is hulle voorland.  

*

Ons moenie (net) treurig wees nie. Dis goed om soms melancholies te wees – of dan, dis goed om te weet dat dit deel is van die siklusse wat ons ervaar. Nie net op intieme vlak nie maar ook die groter wêreld daar buite. Ons sjôr almal op verskillende wyses deur die driwwe waar sterre versuip. Dis sekerlik makliker om uiting te gee aan mens se ontsteltenis of aan die triestigheid van drome en ideale wat bitter geword het (ek praat nou bv. van die Suid-Afrikaanse ontnugtering) as om die vreugdes van die tekstuur van lewe te artikuleer of om, hoe krities dan ook, vas te hou aan die onderliggende droom, die ‘dieper reg’ se behoefte/begeerte vir andersmaak en andersword wat tog die oorspronklike voedingsaar van mens se betrokkenheid by ‘n historiese proses is. Maar dis net so belangrik om te wéét en te ervaar dat ons seker altyd met hierdie tweespalt sal saamlewe – die dialektiek wat inhou dat dit wat goed is, die droom van bevryding en vooruitgang vir almal, ook die korrupsie en die verspilling meebring – maar dan in ‘n groter siklus van beweging waar dit belangrik is om te onthou dat mens nie net “aanhou beweeg om gedig te maak nie” maar dat jy ‘n agent vir verandering is en dat dit die moeite werd is. 

Twee stukkies vertaal uit ‘n opstel van Pierre Zaoui – in beide gevalle verwys hy na Spinoza se denke : “Die enigste ware vreugde is in ons aanwesigheid in die wêreld en in die vasgryp van alles wat nog lewe, wat kragtig is en selfs in die hart van ongelukkigheid oorlewe.” En: “Mens moet ook leer (of aanleer) om partykeer treurig te wees, al is dit slegs as beskerming (of teenwig) teen die buitensporige of narkotiese vreugdes wat maar al te dikwels lei na ‘n nog groter triestigheid. Want daar is eweveel onmag in die persoon wat nie weet hoe om te treur nie as in dié wat hom (of haar) nie kan verheug nie.”  

Dis in daardie konteks van aanvaarding en van sin maak van die sinnelose dat ons die ritmes van saamwees en van verskeurdheid moet leer verstaan of akkommodeer. Dis iets heeltemal anders om pessimisties of swartgallig of selfs fatalisties te wees! Jek weet byvoorbeeld dat daar sedert “la chute” ʼn skerper aanvoeling en gevoeligheid is vir beide die intensiteit van ekstase en die dieptes van ellende, vir die pieke en klowe en veral vir die groot wisselinge tussen die twee. Dis vermoeiend maar nie fataal nie. Jek weet ook dat daar dimensies ontsluit is waarvan ons voorheen nie bewus was nie, nie so nie : hierdie intieme vertroue beide liggaamlik en geestelik waar vertroudheid lei na ‘n groter begeerte om verder en dieper te gaan. Jek weet nie wat dit bring of mag beteken nie maar wil graag glo dat dit ook ‘n verryking is.

Natuurlik verbeel ons mekaar en in dié sin beantwoord die verbeelding dalk aan ‘n behoefte of ‘n verlies of iets wat mens mis – en tog glo ek dis meer as net verbeelding of alleen die voltooiing van iets binne mens. Want dis ook waar en dit het ook ‘n eie geskiedenis en dit kom van ver af… Die metafore van ʼn 1000 jaar waarmee ons die pad probeer oopmaak wil eintlik net sê dat daar aansluiting is, ‘n komplementering en ‘n verder-beweeg-verby-grense binne ‘n groter harmonie wat nooit ‘normaal’ sal wees nie en miskien nie die wette van swaartekrag gehoorsaam nie. En dit het nie ‘n afsnypunt nie. Of nié voordat die bottel leeg is en daar klonkend oorgegaan word in drome van wind en donker reise nie. Dit is hoekom ons nie (net) verdrietig mag wees nie.

(Jy/ek ­­= jek ; my/jou = mou ; myne/joune=moune) 

*

Eintlik is dit wat ‘lewe’ genoem word maar net ʼn klein reis. Dit, die reis, is  die storie van mou lewe. Soms verwar ek dit met die landskappe, die medereisigers wat ek langs die pad ontmoet, die wind wat kuiwe maak in die wolke – asof dit moune sou wees, en hierdie omgewing dan die land-in van die oopkoms waar alle verbeeldsels oorly.

Wat is woord en wat is waarheid ? Is Jek dan nog steeds so gekontamineer deur onkunde dat die vraag sin maak ? (Wat is oord en wat aarheid ?) Maar mens luister nie. Ou mense is ongehorig ! As ek dit wat deur die flardes van ʼn « Klein reis » gedek word saamlees is dit die lappiesjas van ʼn laat lewe. Dis nie moontlik om ʼn lewe te skryf nie – die skrywe is dan juis die pad. Skrywe is ʼn stomp koorsigheid, ʼn reislus gebore uit ʼn stel aanduidings of ‘afsprake’. Nog skrywe nog lewe kan herwin word. Solank jy daarmee besig is verander dit… This is not an autobiography

 

Jek weet maar al te goed dat die mate, die afmetings en dalk selfs die metrum van ons medeliefde bepaal word deur hoe ons omsien na ander, na hulle wat ons aandag en simpatieke meelewe verdien, daarop geregtig is (al word daardie aanspraak weggesteek of weg beredeneer om partykeer op te  duik as irritasie of as ʼn misverstand), sy dit kontraktueel of uit vrywillige en innige vorige bande, of omdat hulle eksistensieel deel van ons lewe is, die bindstof van gedeelde herinneringe, of afhanklik van ons, of bloedfamilie, of omdat ons verantwoordelik is (teenoor watter moraliteit?) vir die morele of etiese perspektiewe wat ons nog moet ontwikkel aan die hand van mens-simbole (ʼn Gandhi, ʼn Madiba) wat vir ons staangemaak is  om as voorbeelde na te streef. Of sommer net omdat ons lief vir hulle is.

Dit is tog, buiten daardie obsessie met die eie grafiek, wat ruimte en diepte en ʼn weerklank  gee aan die moontlikheid van deelneming.

Op die foto hierbo staan ʼn groepie mededelers van die destydse Dakar beraad (Julie 1987) wat direk gelei het tot die totstandkoming van die Gorée Instituut. Aan Van Zyl Slabbert se regterkant staan Penuel Maduna – wat sou van hom word? – en dan Archie (kom ons noem hom maar so) die ANC verteenwoordiger in Dakar.  Later sou dit blyk dat hy ook ʼn informant vir die Boere se Spioenasiediens was; ek vermoed hy lê roemloos iewers in ʼn sloot toegegooi. Langs Jek staan Benoît Ngom – hy was ons gladdetong pleitbesorger by die Senegalese owerhede – in gesprek met ʼn minister uit President Diouf se kantoor. En heel op die ander punt staan N. A. Liebenberg – een van die weinige kere, sover ek weet, wat hy met ʼn kamera-oog gesien is. Ons wag vir die wind.  

*

Wat bedoel Jek met “memory of wind” behalwe nou dat dit ʼn evokatiewe frase is? Wie was die mense wat hier die realiteit van vroeër tye belewe het? Hoe sou ek ooit weet? Hoe kan dit deur enigiemand voorgestel word? Is die verlede nie ons storie nie? Wat het die mense agtergelaat – want hulle staan altyd op vertrek? Wat is die substansie van wind? Beweging? Maar wat bly oor van beweging? Die stof in die bome? Hoe onderhandel mense met hulle verlede? Doen hulle dit regtig? Hoekom? Waarom sou hulle? Wat gebeur in interaksie? Is enigiets – houding, samestelling, produk – ooit nuut? Hoe? Wat is mutasie? Hoe gaan dinge verlore? Gaan hulle ooit werklik verlore? Van watter nut is geheue?

Saam-mekaar-andersmaak, ‘together-each-other-different-make’ – hoe verskil dit van transformasie? Hoekom moet daar getransformeer word? (En ek het nie die mislikheid waarop die term in Kakland ingemond word in gedagte nie.) Waarom en hoé praat-praat (thinktalk) ons oor hierdie verskynsels? Wat laat ons agter behalwe leë bottels en die gesuis van wind in die nag wanneer die voëls nog slaap?

Mense het gekom en gegaan. Selfs in Jek se tyd. Sommiges na hulle vlak grafte op die vasteland. Ek sien hulle gesigte nog duidelik, hoe hulle loop, die geritsel van hulle lag. Jek ook het gekom om nou te gaan. Somtyds gaan hy terug en ontdek die sluier voetstappe. Vir mou is dit ʼn skryfloop deur verskeie boeke net soos die wind verskuif en verskuifel is in die sand. Jek loop terug oor daardie bladsye en probeer die voeteval van geheue opdiep om die tekens uit te werk. Dit wil voorkom dat skrywe die oombliklike geheue-neerslag van bewussyn sou wees wat vervaag tot die palimpses van onthou se uitveegsel.

 

Natuurlik is dit méér as slegs die aanteken van spore waar iets vir die brewwe moment van passasie opgeflikker het en toe gesnuit is, méér as net die brandmerke van die verbygaande vlam. Om te skrywe is ook ʼn beweging wat nuwe grense daarstel. Oorkant daardie grense van ‘definisies’ en ‘uiting’ is ook ʼn wysiging van wat nié aanwesig is of gesê word nie. Die ongeuite word gewysig en miskien selfs gevorm deur dit wat wel verklaring kry. Dis hoe voortdurende verandering in werking gestel word. Herinnering is dus ʼn sedimentering, die nasaksel van bewuswees wat vorm teëkom. Dis eiestandig, onderworpe aan verslyting so soos beendere vergaan tot stof.  Maar dit is eweneens die deurlooplyn se in-gedagte-hou, ʼn aandenking van die feit dat die leeg (of die vol) daar buite anderkant geheue lewe.

So is die skryfwees ʼn proses (soos om op die eiland te arriveer) met ʼn dagbreek wanneer vraatsug na die in-beslag-neem (eiemaak) van ʼn nuwe territorium ontsluier word, die ure van die dag wat oënskynlik ingeslote beweging is, en die afskeid neem. Daar is altyd die droewige besef dat jy nie kon vasmaak wat jy wou vermag nie, dat dit alles te gou neusie verby is, dat ek te veel leë woorde opgeroep en laat aantree het net om dooie ruimte af te pen.

Geen doeltreffende uiting tensy dit wat geuiter word goed geïntegreer is nie. Geen effektiewe integrasie as daar nie veruiterliking is nie. Alhoewel, as jy jou gedagtes nie verder as die verwagte na die Anderkant kan neem nie, watter kans is daar dat jy enigiets anders kan maak?    

Die gedagte kom by mou op dat ek sou kon sê die skryfwerk, die herinnering aan wind, is ʼn eiland soos hierdie een. Dis marginaal, nie ver van die kus nie, nie verbind aan die vasteland nie behalwe onderlangs onder strome en die besoedelde seestraat waar allerlei visse en vaartuie die onsigbare deurgange kontroleer; dis ʼn dagsoom van hibridisering, daar’s geen ‘suiwerheid’ hier nie en weinig wat oorgebly het van die ‘oorspronklike’ bewoners; mense kom en gaan en al wat oorbly is die wind wat hul stemme gedra het.

Maar dit kan ook die plek wees waar basters gebore word en ʼn nuwe taal ontstaan. Dit kan nie ʼn plek van wette wees nie. Jek mag hier tuishoort maar dit kan nooit aan hom behoort nie. “Le propre de vivre sur une île est de partir…”

 

Na gelang die woorde vorm aanneem in die skryfdaad, uit (die) mou kom as wemelende versamelplek wat bewe van flardes waarop alles geskryf staan en waarvan ek net geweet het as skuur en skuring, as towergrot en skoelapperdroom, begin sien ek wat Jek is en wat hy doen of dink. Die uiting word die bewussyn. Probleem is dat dit in woorde verstrengel raak.

Jy skryf die niet. Die skrywe kom voort uit die niet. Jek skryf: niet. Augustinus het verwys na hierdie wordende, om die temporaliteit van die leë te vul, as “extensio animi” – oftewel, hoe om die tyd in ritme te verwyl.

 

            die reënwind, laat in die seisoen

            het vensterdeure laat klap

            en takkies uit die bome gepluk

 

            maar vanaand is die see rustig

            soos ʼn vrou wat diep en dikwels

            bemin is, en in die donker nog onthou

            van die mane in haar skoot

 

*

Robert Huchard, skrywer van “Autour de l’Afrique”, het Gorée in 1873 besoek. Wat my bybly van sy mooi beskrywing is hoe dit eindig, waarskynlik een laat middag, wanneer hulle wegvaar. Die eiland sink weg in die see, “’n vreemde rots wat op onverklaarbare wyse bo die getye uitsteek.” Hy kyk na die kus van die vasteland waarheen hulle op pad is – “somber, sonder kranse, sonder onderbreking, gelyk en dood soos die onmeetbare Sahara daaragter, tot niet gemaak, stil, en dit ook onder die groot verorberende son. En terwyl ons bark verder seil onthou ek soos ʼn droom: ʼn hospitaal, ʼn fort, ʼn kaserne – al wat oorgebly het op Gorée van ʼn eens welvarende verlede, ou sterwende dorp wat nog net die plek is waar doodgemaak word, waarheen jy kom om te sterwe.”

Ek weet nie so mooi van doodmaak nie, behalwe die katte wanneer daar te veel van hulle is (en dit moet ʼn nie-Moslem wees wat dit doen), en die gereëlde en rituele massaslagting van skape. “Waarheen jy kom om te sterwe…” is dalk ʼn ander storie. 

Louis d’Estampes (“La France au Pays noir”- 1892) haal ʼn bekende spreekwoord aan. “Wanneer die baobab haar blare verloor (die droë seisoen) sterf die swartes; wanneer die koraalbome bot (die reënseisoen) sterf die wittes.” 

 

*                      

ʼn Munisipale regulasie het in 1865 nog bepaal dat diere op straat verbied word. Rondloperdiere sal geskut en verkoop word. Inwoners word beveel om soggens voor agtuur die helfte van die straat voor hulle wonings skoon te vee. Na agt saans mag griots nie meer hulle dromme slaan nie. Ook mag daar nie hande geklap en in groepe op straat geloop en gesing word nie en « die blindes mag nie in hulle huise of binneplase of op straat skree nie. »

 

                    wanneer dit lig word

                    is die eiland nog stil :

                    die stil buitelyne en stylfigure

                    van mense wat buite slaap :

                    vodde versaakte vleis

                    gewikkel in veelkleurige lappe :

                    een vrou sit regop

en prewel met gebedekrale

die name van god :

die son wat ʼn vuurglas

gaan maak van die see

sal skerfmaan en sterre wegvee

onder voue van die hemeldoek :

die lettergrepe van opsê en sterwe :

drie witterige honde soek baas

op die strand :

woue wiel

 

*

geitjies, akkedisse, geelgesigvoëltjies, valke, vlieë, vrot reuke van maanontbinding, die eenbeendanser maak klippies bymekaar as wapens in sy toring om die passies van woorde uit te spel in die na-aap van poësie.

*

In die nag besoek Jek sy vriend V in Anderplek. Wat hom opval is dat alles hier oorwegend in bloue en perse getint is en dat die plek ʼn gevoel van ruimte en gerief gee. Tot sy verbasing sien hy dat sy vriend nog net so stewig in die vlees is as altyd. Hulle het ʼn lang gesprek en daar is geen spanning nie. Of hy enigiets mis ? Volg hy wat in die wêreld aangaan ?

V antwoord rustig, op sy gemak, en is vol grappies. Dis duidelik dat hy hom tuis voel hier in Anderplek. Hulle gaan speel pluimbal buite op die gras en dis goed om te sien hoe ballet-agtig V beweeg, hoe rats en lig hy op sy voete is ondanks die groot lyf. Baie besoekers het klaarblyklik hier kom dag sê (nag sê ?) vir hulle afgestorwe naasbestaandes en geliefdes en boesembuddies,  want toe die klok lui om die einde van die kuiertyd aan te dui word die besoekers in ʼn konvooi vervoer deur die blou en pers omgewing terug Wêreld toe… Die Wêreld is oënskynlik meer gekontrasteer, leliker, daar is ʼn daagliksheid van lewe met beskilderde boomskuite en duiwe en baasspelerige kraaie (in Anderplek was daar ʼn wind van stemme, selfs tydens die puk-puk van die pluimbalwedstryd kon die dynserige melodieë gehoor word, maar opmerklik geen voëls nie) – en tog is dit asof die dag-werklikheid slegs ʼn vel oor die chaos is, broos en verflenterd gespan oor die byna sigbare beendere net onder die oppervlakte van sien, die hoekighede en die vrot kolle. Die basaltrotsmure is swart van vuur, vlamme dans oor die klippe en rook draal bo die see. Jek kyk na die dartelende en swiepende swaeltjies bo die Poort van Terugkeer wat ʼn groepie kunstenaars van Réunion, afstammelinge van slawe, laas jaar hier kom oprig het en met sang en wierook en borde seremoniële offerkos ingewy het. Dan gaan dryf hy op sy rug in die baai en kyk na die onpeilbare en bodemlose blou hemel. Daar is ʼn paar strepe wit wolke asof van rook. Sou Anderplek anderkant die blou peilloosheid wees ? En as V nou die veerbal te hard sou slaan en dit na benede stort in die see – sou dit aangesien word vir ʼn dooie voëltjie of ʼn vlek papier wat op die water dryf ?.. By die huis spoel ek die sand van my voete, vertel vir Vieux dat ek op reis was in die nag en vir V gesien het (hy was die oprigter van die Instituut – ons het hom Papa genoem) en dat dit goed met hom gaan. Vieux is bly.

 

Ek is agter met my korrespondensie – en sommer ‘n klomp ander goed ook. Dit bly drukkend warm en bedompig op die eiland, tot so ‘n mate dat mens eintlik net enkele ure per dag kan werk, gewoonlik vroeg in die môre of dan laat in die nag indien mens nog wakker en vars genoeg is. Die plek het baie agteruit gegaan, dis vuiler en meer vervalle as ooit. Maar dis seker die lot van die wêreld want dit gaan oral slegter alhoewel nie altyd om dieselfde redes nie. En tog is ek bly om hier te wees. Partykeer dink ek Jek is heeltemal eilandmal (hier is ‘n paar malles op die eiland) – fatalisties, gelate, met min belangstelling in wat elders aangaan. En dan is dit weer nie so nie, is dit ‘genesend’ om op ander en dalk dieper wyses te herstel en dinge in perspektief te sien. Om anders te dink oor mens se eie werk. Om nuwe projekte te wil aanpak. Eintlik is dit lekker om terug te wees tussen my mense, gesprekke te hê, betrokke te raak by die doenighede – ook die Instituut s’n – en as ware op die rand van die wêreld te sit waar daar min sentimente is en lelik en mooi ewe intens ervaar word met weinig oordeel of selfs onderskeiding. Tussen die gruwelike en die verwaarlosing deur is daar momente van vervoering, ekstase selfs. Dit bly iets besonders om die lig silwer oor die see te sien daag, om buite te wees wanneer die buiteslapers (baie mense slaap buite in die stegies of op enige oop plek, miskien om te ontsnap aan die ergste hitte) nog skaars begin roer, en om dan heuwel op te loop.

Binnekort kom die omdraai. Die weer is ook traer, die wyn word min en die muskiete meer. Dan maar liewer terug Europa toe vir eers. Vanoggend is daar ʼn pluimbal op die houttafel in die binneplaas waar ek gewoonlik brekfis eet. Vieux, die opsigter wat tans aan diens is, sê hy het dit so daar gekry toe hy soos gewoonlik nog voor ligdag opstaan vir sy oggendgebed op die matjie. Watter kant lê Mekka ? Hy gaan daarna soos gewoonlik die plante afspuit.   

Geweld… Ons het so pas Saterdag klaar gemaak met ‘n tweedae-lange “Ronde tafel” simposium oor die mate waartoe die media (joernaliste) in Wes-Afrika die begrippe van vrede, menseregte en dergelike aanhelp – of dan juis die vure van geweld stook. Eintlik ‘n ontgogelende ervaring: om in die stomende hitte (die verkoeling in die saal kon eenvoudig nie bybly nie) tussen ‘n dertigtal mense te luister na relase, land op land, van afgryslikhede, geweld, marteling, doodslag. Werklik “verslae van die front.”

             

Jek moes die verrigtinge inlei en toe weer afsluit. Ek het gevoel ek kan werklik nie voldoen aan die verwagtinge nie. In Afrika is die neiging nog steeds om alles te mitifiseer – die persepsie geskep (die beeld en die woorde) word byna nooit gedekonstrueer nie. Hulle sien my dus as ‘n soort gesaghebbende wat gepaai moet word en dit is omdat SA ‘n mitiese wêreld is vir die meeste mense op die kontinent – terwyl dit eintlik veel meer kru en teleurstellend is as byna enige van die Wes-Afrika state. Maar woorde tel, gebare tel, rituele tel. Mens voel die tasbare (en vasvangende) aanwesigheid van woorde. Eintlik kan mens byna enigiets sê solank die ritme en die deling daar is. Ieder geval, ek probeer daaroor skryf, weet nie of dit moontlik gaan wees nie.

Desperate mense probeer vlug uit die ellende. Hulle sal enigiets doen, al is die kanse op verdrink of omkom van die honger op pad of moord ook hoe ongenadiglik hoog, om in die hemel te kom. Dit help nie jy verduidelik dat die hemel ʼn interneringskamp op Lampedusa is (hulle weet dit) of dat dié wat lewend deurkom tweedeklas nie-burgers in Europa is nie. Skaduhonde. Hulle is die bevolking van die Middelwêreld. Hulle is ondergrondse nomade.

Ek wens ek kon vir jou sê ek weet hoe hierdie dinge werk – die angs, die aanvaarding, die byna klewerige weerstand wat verhoed dat mense afstand kan neem, die verskriklike kontradiksie (en dis ‘n verskrikking) dat die menselewe tegelyk die opperwaarde is en as van geen belang geag word nie. Dit waartoe ons in staat is, die dun lagie van wete (van self of van die ander)…  Al hoe meer dink ek gedigte is eintlik maar net intieme korrespondensie, berigte of briewe aan enkelinge gerig, en dat dit so gelees en ‘verstaan’ word. Eintlik is dit ook die enigste manier om die ander, die jek, te leer ken. Of deur die kors te breek. Terwyl ‘n narratief of ‘n verhaal tog meer gemeenskaplik is en ʼn huid oor die chaos span.

 

 

die Coumba Castel kom laai al om die uur

bokke met klokke en dik stemme af –

oor drie dae is die massa-offering

van diere, dié wat in die plek

van die eersgeborenes geslag word

veertig dae na die einde

van ʼn maand se vas –

die bloed sal nog warm wegsypel

in slootjies in die sand –

maar intussen hang hulle peesters

lank en pienk en viriel uit die harigheid

tussen die bene

 

vroegoggend met die eerste oorvaart

verskeep die Coumba Castel

die toegelakende lyke van hulle

wat in die nag gesterf het

na die vasteland waar die laasgestorwenes

in vlak grafte weggelê verword

om vir ewig te vas

 

intussen van land na die eiland se kaai

en terug wanneer die dag in lig baai

bring die Coumba Castel jong meisies

met donker borste en trosse ingerygde krale

waaroor eindeloos gekibbel word

om die ure om te kry

 

  

*

Haar naam is Fatou. Sy is elf jaar oud, maar Jek glo dit nie. Sy is dan so klein, reik skaars tot aan sy heup! Sy dra ʼn verslete rokkie en plastieksandaaltjies. Haar hare is kroes en rooierig, so asof sy aan ondervoeding lei. Haar tandjies staan so effens uit. Haar slim ogies trek op skrefies wanneer sy glimlag. Toe hy weer kyk was sy daar by hom hier agter die golfbreker waar hy kom swem in die skadu van die gevangenismuur. Gewoonlik is hier byna niemand nie – die strand is te klipperig en die water onstuimig – net soms ʼn paar jongelinge met hulle draagbare konfoor gestook met ʼn stokkiesvuur waarop ʼn treksel kruisementtee prut. Meeste mense swem in die beskutte en vlakker baaitjie waar die pirogues uitgesleep word, soms met ʼn sparteling silwer visse in die bodem, en waar allerlei gemors op die strand uitspoel. Sy sal tog nie haar krale hier kan verkwansel nie ? In ieder geval, toeriste is skaars vanjaar. Sy maak ʼn halfhartige poging om hom om te praat om ʼn halssnoer te koop, sy sê haar ouma maak dit en dan probeer sy dit verkoop. Dan bly sit sy knoes langs hom en kyk uit oor die glimmende golwe. Hulle het min om vir mekaar te sê.

Die volgende dag is sy weer daar. Sy groet hom skamerig, kompleet asof hulle ʼn afspraak sou hê. Kom sit langs hom in die sand. Vandag is sy meer spraaksaam en nuuskierig. Sy beweer sy kan swem tot aan die punt van die hawehoof. Ek glo haar : die eilandkinders is soos klein dolfyne in die water, duik vir die munte wat passasiers van die Coumba Castel soms na hulle gooi. Sy wil weet of ek getroud is en waar my vrou dan is. Later streel sy byna liefkosend oor die haartjies op my voorarm. Wie het die kraalstringe om my nek gemaak ? Hierdie een is van my vrou, sê Jek. En die ander een is van my dogter. En die armband met die fyn kraaltjies wat Imagine Africa borduur ? Weer my vrou, sê Jek. Dis baie mooi, sê sy. As jou vrou meer wil maak sal ek dit vir haar verkoop. Wanneer Jek regmaak om te loop (want waaroor sal hy tog met so ʼn klein dogtertjie gesels ?) gee sy baie plegtig vir hom ʼn cadeau, ʼn geskenk – ʼn sleutelring van ʼn paar krale saamgeryg, en frons haar klein gesiggie ontsteld toe Jek haar daarvoor probeer betaal. 

*

Van die Chevalier de Boufflers – veelwywer, minnaar van faam, soetbekjakkals, amuseur de salons, libertyn, goewerneur van Gorée (tot Voltaire het sy gevatheid waardeer) – is gesê dat sy lewensfilosofie saamgevat kon word in : « Indien dit u welgeval om bemin te word, wie sou dit beter doen as ek, want ek leef net vir u, en om dit so te stel, danksy u ? »

Boufflers word verstrik in die Revolusie. Bonaparte, in ʼn oomblik van grootheid van siel, sorg daarvoor dat Boufflers se naam geskrap word van die lys van uitgewekenes wat verbied was om terug te kom. « Laat hom terugkeer ; hy sal vir ons liedjies skryf. » Maar die man wat weer la patrie se strand betree is nie meer die vleier-verleier van weleer nie. Hy is bedroef, stug, in homself gekeer, moeilik. Die eens briljante ridder sou nie weer madrigale slyp nie. Die skip wat hom teruggebring het, die 20ste November 1787, se naam was, ironies, le Rossignol.  

*

In Februarie van daardie einste jaar het hy nog aan Madame de Sabran, die geliefde vir wie hy ʼn bruidskat in Afrika probeer bymekaarmaak het, geskryf dat hy ʼn Negerinnetjie van 2 of 3 jaar oud gekoop het as geskenk (cadeau) vir Madame la Duchesse d’Orléans. « Sy is mooi, nie soos die dag nie maar die nag ; haar oë is sterretjies, en sy is so lief en so soet ek wil huil wanneer ek dink dat die kind soos ʼn skapie aan my verkoop is. As jy haar sou sien by die Palais-Royal, praat asseblief met haar in haar taal en soen haar met die gedagte dat ek haar ook gesoen het en dat haar gesiggie daarom die ontmoetingspunt van ons lippe is. » En om die epistel mee af te sluit : «  Ek gaan nou lê en probeer slaap met jou in my gedagtes, soos kinders soms maak wanneer hulle met ʼn lekker in die kies insluimer. » 

*

bruid in die water met swaeltjies

 

wanneer dit lig word

dryf ek op my rug in die see

tussen opdrifsels plastiek en papier

al die ou gedagtes

 

aan die een kant het die maan gaan lê

in die gevlekte lakens van ʼn sterwende nag –  

ver oorkant ʼn ander land

                                     van woude en woestyne

gaan die son opstaan uit wolke

                                    soos komberse oor die see

al die ou gedagtes

 

bo draai swaeltjies die tydwiel se ratte –  

eers net twee want so was die teken

                                    van paring en verbintenis

en dan ʼn dartelende en uitrygende swerm

vliegwieletjies

soos gate in die huweliksrok

                                    motte se ou-onrus gedagtes vertel

 

hierdie rots gaan swart gloei –

die stank van bokbloed weggesyg in die sand

sal mettertyd uitspel

in sillabes vlieë van die eindelose taal

waar die begrawe derms vervel –  

en die bruid se hemelruim word ʼn slaapvertrek

waar die woorde van die moskeeroeper

al die ou gedagtes  bring en laat kring

tot bid in die gebede bed

  

*

Ons lewe na ʼn grens. Miskien om minder pyn te hê, of beter te kan sien, of minder in die pad te wees of langer te mag lewe. Of om te reis. Asof die reis, omdat alles om jou afspeel, sou bewys jy bestaan en ʼn substansie het. Sonder die reisiger immers geen reis nie. Sonder waarnemer geen beweging nie. Die skynbaar eindelose en einderlose lig van wolke oor ʼn landskap.

Jek besef opeens dat hy die afgelope vier-en-twintig uur onophoudelik gereis het. Altyd in byna intieme nabyheid van ander. Hy sien en hy lees hulle houdings, die plooi van hulle lippe wanneer hulle slaap. Eers op die boot van die eiland na die hawe, die see was opstandig en ruig en donkerder sedert ʼn paar dae maar nog steeds lou op die vel wanneer jy gaan swem. Die Amerikaner aan boord met die jong Senegalees wat hom ‘help’ met Frans, volgens hom is die huise op die eiland voorbeelde van Franse argitektuur, dit laat hom aan New Orleans dink, hy is hier om die plaaslike manier van djembe’s speel te bestudeer, hy self slaan al sedert drie-en-vyftig jaar die tromme. Jek dink die man is gay. Samba en Hamidou wil albei Jek se koffer dra. Jek is die “grand frère”, die beskermheer van skoenpoetsers. Hulle kan nie lees of skryf nie al is Hamidou nou ook reeds getroud en al dra hulle donkerbrille. Hulle wil hê Jek moet hulle in ʼn groot tas wegsteek en saamneem paradys toe. Wat hulle daar gaan doen om te oorlewe? Skoene poets, versool, los hakke vasgom. 

Jek en sy seun, Seydou

Dan in die nag verder. Die stad en die paaie is vol motors en openbare voertuie, cars rapides soos verfrommelde visblikke vol mense, met Allah se name en Koraniese spreuke beskilder. Seydou praat, praat, praat. Die hoofweg lughawe toe se lamppale is gedoof. Dakar raak agter in armoede. In die donker met so baie rokende en stink voertuie wat rakelings by mekaar verbyskuur, wat mekaar verblind, en met markstalletjies tot reg aan die pad en mense wat oral uitpeul en luier of die straat oorsteek is dit moeilik om nie iemand raak te ry nie.

En dan die lughawe – warm, vogtig, oorstroom met mense. Jek staan sy aan sy met mense wie hy nooit weer gaan sien nie, hy skuifel vorentoe lyf aan lyf, hy sal deur die nag vlieg in die byna binnekamerse nabyheid van vreemdelinge.  Niks ruik so onaangenaam as ʼn oorryp menselyf nie. Jek weet altyd dat hy op ʼn vliegtuig vol Senegalese is wanneer die toilette verstop omdat die uitskot nie weggespoel word nie, wanneer die toilette se vloere nat is en die wasbakke klots vol seperige water.

Jek is ʼn rassis. Hy hou nie van witmense nie. Op die eiland al is hulle aanstootlik wanneer hulle koeisaam as toeriste deur die straatjies kom slof – slordig en onvanpas aangetrek, vet en nors en seer gebrand deur die son, die ongemaklike suur vrouens met hulle growwe kinders en die mans met bultende of pap pense. In teenstelling met die plaaslike Afrikane wat op en af loop nêrens heen met dringende doelgerigtheid en mekaar opvorder asof daar brand in die huis is, hoe lenig en slank die vrouens, selfs vet is mooi aan sulke lywe, almal gepruik of met verlengde haardosse, die swaai van die heupe, die rondinge van buik en swelsel van borste. En die trotse mans, selfs die mees miserabele is gespierd, elk geklee in ʼn kleurryke gewaad. Die fierheid is oppervlakkig. Elke handeling is ʼn transaksie. Daar kan nie ʼn kontak of ʼn transaksie wees wat nie berus op die poging om die ander te uitoorlê nie. Alle kultuureienskappe gewaan of eg sal knaend aangewend word – die aanspreeklikheid van familie te wees, die omsien na jongeres en die eerbied vir ouderdom, die onverbiddelikheid van deel en die byna heilige aanspraak op uitdeel, seks, verleiding, lis, humor, onderdanigheid, lieg (nagaanbare feite is nie ter sake nie), namaking, gemaakte gekrenktheid. En werklike gasvryheid, mededeelsaamheid, intelligensie. Hoe die pa’s hulle suigelinge se gesigte in die see was, met teerheid, asof hulle skapies is.

Ons lewe na ʼn grens. Die nag word dag en die dag word nag en Jek besef hy is oral, op land of op see, in die lug of in die stad of op reis deur ʼn land wat gedreineer word van lig, waar rook skeef trek en mis begin draal oor riviere, waar maanlig ʼn sipresboom gaan vul met ʼn substansie donkerder as ink of as skaduwees – dat hy byna oral ingelyf is tussen ander mense en byna geen woord met hulle wissel nie. Die gedagte kom by Jek op dat hy onsigbaar is. Miskien is hy dood. Jek dink dat hy baie vlak deur baie oë beweeg het, dat hy waarskynlik slegs ʼn flikkering van hulle ervaring van reis was.

 

Gorée – Oktober, November 2013

© Breyten Breytenbach.

 

 

Breyten Breytenbach. Kleinreis: Waarheen vlug die voëls in die somer?

Wednesday, August 21st, 2013

Kleinreis: Waarheen vlug die voëls in die somer?

(vir die jong heiligdansers, en vir Andries Bezuidenhout)

 

‘n Gedeelte van Toskane wat minder bekend is as die poskaart-skouspelagtige landskappe in die omgewings van Pienza, Siena, Grosetto en dies meer, is die Casentino. (‘n Teorie vir die oorsprong van die streeknaam ‘Toskane’ is dat hierdie ryk en vrugbare streek die vroeëre hartland van die Etruskers was, en indien jy diep sou grawe kry jy nog steeds tekens van hulle aanbiddingsplekke en grafte. Maar dit nou tersyde.)

Mooi wêreld. Sowat 200 jaar gelede het ‘n Duitse reisiger so berig oor hierdie legkaart van heuweldorpies elk gemurmel langs nou straatjies  rondom ‘n kasteel of ‘n kerk, plaashuise gepunktueer met sipresbome en vergesigte van agtermekaar wingerde en olyfboorde waarvan sommige seker eeue oud moet wees:

“’n Landskap so groot en so ryp met soveel voue en deinings en wydte en variasie, met so baie geskiedenis geskoei deur die mens se hand en skoffelpik en verbeelding, met so ‘n ligrykheid en die verskuiwing van wolke se spore en verkleding op die aarde – dat daar geen maan nodig is om afstand en dimensie te verleen nie, dat maan trouens ‘n indringer sou wees.”

Die Casentino vallei dieper land-in noord-oos van Arezzo is ruwer, steiler en meer bebos. Van Arezzo gepraat (die lewe bestaan uit sywaartse bewegings): gaan besoek gerus daar die Basiliek van San Francisco waar Piero della Francesca tussen die jare 1452 en 1466 sy meesterlike reeks fresko’s, “Die Legende van die Ware Kruis”, geskilder het. Verkneukel jou, vergeet van asemhaal, kyk na die details, laat jou desnoods ophys in ‘n katrolsitplank om die hoër tonele van naderby te besigtig soos ‘n wafferse Juliette Binoche in die verfilmde weergawe van Michael Ondaatje se “The English Patient “. Huil van ontroering. (Ondaatje, verduidelik ‘n dame van Sri Lanka vir my, ontleen sy familienaam aan die sg. Burgers, ‘n Sri Lanka kaste van gemengde Nederlandse en inheemse afkoms – ‘n groep wat, so sê sy, aan die Kaap bekend sou staan as “mense van kleur.”)

Hoog in die Appenynse ruggraat van berge bo die Casentino is die oorsprong van die Arno, daardie rivier wat uiteindelik onder die brûe van Firenze sal deurvloei. Die vallei was die toevlugsoord van politieke vlugtelinge uit Firenze, soos Dante en Petrarca.

(Sywaarts: ek het nie geweet Petrarca, bekend vir sy sonnette in die Toskaanse dialek, het in 1341 ook ‘n lang epiese gedig in Latyn geskryf met die titel Africa nie!)

Dante het hom in jare ‘n raps vooruitgegaan. Na 15 jaar se ballingskap, dit was Meimaand 1315, kry Dante berig dat hy toegelaat sou word om terug te keer na sy geliefde stad, toe bekend vir onluste, opstande en wraak. Hy wys dit egter van die hand omdat die voorwaardes oneerbaar was. “Ek sal nooit weer Firenze binnekom nie. En dan? Miskien sal ek nie weer die sterre se lig sien nie? Kan dit wees dat ek nêrens anders in die wêreld die soet waarheid onder die hemel sal kan bepeins tensy ek terugkeer na my stad nie – sonder glorie maar tot skande van die Florentynse volk? Ek sal tog nie sonder brood gaan nie.”

Die Florentynse stadsowerhede het nie op hulle laat wag nie. “In die naam van God, amen,” word Dante Alighieri en sy seuns en saam met hulle al sy bondgenote tussen die ouderdomme van 15 tot 70 jaar in hulle afwesigheid vir minagting gevonnis: sou hulle ooit weer ‘n voet in die stad sit moet hulle “na die plek van teregstelling geneem word om daar onthoof te word sodat hulle mag sterwe.” Belangriker nog: daar word beslag gelê op al hulle besittings.

Maar ek loop die swerwerskap vooruit.

Na berekening is 1267 Dante se geboortejaar. Hy was nog jonk toe die feodale magstelsel van sy tyd uit die hande van adellikes en grondeienaars geneem is om vervang te word deur die Renaissance oorheersing van winkeliers, ambagslui en die kapitalisme. Terugskouend sou mens kon sê dit was die begin van die groot Vooruitgang afdraend. Vir hom moes dit ‘n sorgvrye jeug gewees het en hy sou later baie terug verlang (“Geen groter pyn dan om die gelukkige jare in tye van nood te onthou nie”) na die stad waar die Fees van Sint Johannes ‘n goeie twee maande elke jaar gevier is met opvoerings, dans- en eetpartyjies, en veral die vermaaklikhede aangebied deur “die Geselskap van Liefde” wat ‘n duidend lede gehad het en in wit geklee al bokspringende elke dag in optog deur die stad beweeg het met allerlei musieke om die bevolking te behaag.     

Dante was glo nie baie lank nie, maar fiks genoeg en goed afgerig in die kunsies van ruiterskap en hoe om die lans, die swaard en die knots te gebruik. Dit sou hom goed te staan kom toe hy as 24-jarige in die eerste linie van die Florentynse kavalarie teen die Ghibelliene van Arezzo moes veg tydens die veldslag van Campaldino, 1289. Hy het daarbenewens ‘n netjiese handskrif gehad en musiek het hom tot trane ontroer.

In 1285 trou hy met Gemma; saam sou hulle vier kinders hê – Giovanni, Jacopo, Pietro en Antonia. Hy begin reis na ander stadstate. In 1290 sterf Bice, die dogter van Folco Portinari, die gevierde Beatrice van sy reeks lirieke wat hy bundel en laat publiseer in 1294 onder die titel van Vita Nuova. Hy studeer filosofie (“My gesig was moeg van al die lees en my oë was so aangetas dat die sterre naderhand dynserig geword het”) en begeef hom wellig toe al in die politiek. Die res is ellendige geskiedenis – deurstraal ook met sy al hoe suiwerder wordende skryfwerk – armoede, afhanklikheid van die gunste en gawes van skelm samesweerders en ander beskermhere en borge, verlammende liefdes-ervarings, later van tyd ‘n rustelose gedwaal deur Italië op soek na strategiese alliansies teen die Swart Guelfs aan bewind in Firenze, die faksie wat die belange van die nuwe bourgeoisie verteenwoordig het. Dante se party was die Wit Guelfs. Sy ballingskap dateer uit 1302 toe hy tydens ‘n uitstedige diplomatieke sending voor die hof gedaag en skuldig bevind word aan bedrog, geldvervalsing, ensomeer. Hy wou of kon nie die boete betaal nie en is toe al veroordeel tot die brandstapel.

Eintlik is sy lewensgeskiedenis af te lees van sy geskrifte.

Hy steek pen in die dak, nogmaals op ‘n vergeefse sending om steun te probeer werf, in Ravenna, die 14de September 1321.

       (Saam met Dante en Giovanni Dodd, ‘n Brits-Italiaanse digter, net buite die Poppi Kasteel.)

 

* * *

  

                lig daag oor heuwels en valleie

                asof die nag se donker kleed

                uitgebrand het tot as:

                in die laagtes smeul ‘n rokie soms

                van die see se kant af,

                kom ‘n geel gloed stadig oor die wye wêreld

                van heuwels en valleie en landerye

                en breë plat riviere,

                laag na laag

                soos die donkerblou huid

                van ‘n ander afwesigheid,

                ‘n ander aanwesigheid,

                weggeskeur word:

                soms kan jy die geluid hoor

                in ‘n ritseling van voëlvlerke

                hoog in die lug,

                bergswawels wat hulle versadig aan lig,

                of ander vlugtelinge op pad

                na die koelte van bosse

                waar flardes van die vel

                weggesteek sal word

                soos ‘n verbleikende vaandel

 

 * * *  

 

 Ons ry deur ‘n magiese woud teen die steil berge uit en kom by ‘n kloosterdorp met die naam van Camaldolesi. In die “Antica Farmacia” waar die monnikke se brousels en konkoksies van plante en heilige water verkoop word (in Dante se tyd al was die eintlike stryd dié teen die Pousdom se aardse houvas op die mense), maar ook swaeltjies en ander voëls wat hulle uit hout sny en dan helder beskilder, trek ‘n langwerpige glaskas (so lyk dit) ons aandag. Dis smal, regop, en van bo tot onder agter ‘n valerige glaspaneel wat dien as deksel of as deur. Bo die kas teen die muur is daar ‘n bordjie wat dit beskryf as “Die Spieël van die Lewe”. Dan sien ons binne-in skaars uit te maak die volledige skelet van (so word ons vertel) ‘n 25-jarige vrou van gemiddelde lengte. Die geraamte is glo 150 jaar gelede in hierdie uitstekende kondisie opgegrawe. Waar? In sierletters staan daar verder op die bordjie geskryf, so iets in die trant van: “Nou kyk jy in ‘n troebel spieël maar binnekort van aangesig tot aangesig.”

Die aptekerin agter die toonbank is blond, mollig en Italiaans mooi. Sy sê sy is toevallig ook 25 jaar oud.

 

 

* * *   

 

 

(someroggend in Ortignano – vir my gasheer, my mede-reisiger)

 

die pere hang in die boom

en aan die lig

om met die somer

                                              vol rypheid te word

 

die somer se wit wolke

                                                het hulle gang

oor die groot land van heuwels

                                                en landerye

en af en toe bou hulle saam

                                                ‘n kasteel

van ruimte gerammel en die skyn

                                                van ligflitse

 

die voëls het hulle sang

elkeen soort vir soort

oor slote en sonvlekke

                                                van die verstand

 

ek sou vir jou ‘n woord of twee

                                                kon vang

as my aandeel van die somer

 

* * *

 

Mens sou jou verhaal so lank kon maak soos Dante Alighieri se omswerwings, so kompleks soos sy illusies en sy politieke skuiwe, sy vrugtelose soeke na bondgenote teen die vooruitgangers en kapitaliste wat van hom ‘n bedelsanger gemaak het, so uitgesponne soos sy metafore, so klokhelder soos sy metafisika en dalk so donker soos sy mistiek. Mens wens jy kon dit so silwerig en presies maak soos sy poësie (nie sy briewe nie), meestal in terza rima neergepen en in alle opsigte so vloeiend aktueel soos die gedigte van ‘n Raymond Carver, en met net soveel ruimte vir die insidentele detail en dit wat op die wieke waargeneem en vasgeskryf word. (Die gedig as voëlent vir nagsangers.)

Maar mens kan nie.

Laat my dus die Romena probeer uitklim.

Die vaevuurberg. Purgatorio is hier geskryf, sekerlik die eerste vier-en-twintig ‘canti’ of gesangeverse, in die tyd toe die Conti Guidi broers vir Dante onderdak gegee het. Wanneer jy die Romena besigtig vanaf Porciano of Pratovecchio, of as jy daarna sou kyk van Poppi se kasteel se kant, dan moet jy jou die neëntien torings en drie sirkels van buitense skanse probeer indink, en die klipmure wat bietjie laer af die terrasse afgemerk en bestendig het en nog net bespeur kan word onder braambosse en ander onkruid. Dink verder en verbeel jou jy sien vir Dante agter een van die kasteelvensters staan, met ‘n uitsig noordwaarts na Pratovecchio, en dat hy besig is om die berg te skets.

Jy weet hy het hier gebly. Jy kan jou voorstel dat die sirkel van drie skutmure en dan die dalende terrasse helling-af na waar die Arno en die Fiumicello vloei vir hom ‘n inspirasie was vir Purgatorio. Jy stel jou voor dat hy daardie stroom sterre gesien het wat nou nog daar is en dat sy hart donker was van onbeloonde liefde. Dieselfde sterre sal weer opduik in Paradiso Canto XXII as voorlied tot die Fiumana di Luce (“Die Rivier van Lig”.) Ook in ander gedigte. En wanneer hy in sy Inferno XXX verwys na die spruite wat van die groen heuwels van die Casentino na benede by die Arno aansluit, dan weet jy hoe belangrik Romena in die skrywe van sy Divina Commedia was.

(Die lewe is beweging: Met ‘n paadjie skuins langs een van die oorgroeide mure kom ons uit by die Branda Fontein – of wat dan daarvan oorgebly het. Uit die klippe syg ‘n lekseltjie water. ‘n Boer of ‘n skaapwagter het ‘n krip hier gebou om die lek-water op te vang vir sy diere. Langs die fontein is ‘n marmerblad teen ‘n rots met ‘n aanhaling uit Dante se Canto XXX.

                Ma s’io vedesi qui l’anima trista

                Di Guido o d’Alessandro o di lor frate

                Per fonte Branda non darei la vista

 

                Maar indien ek die droewe gelaat van Guido

                Of Alessandro of hul broer hier gade kon slaan

                Sou ek dit nie wil mis vir al die water van Branda nie

 

Dis duidelik dat Dante nie die kasteelmenere – die derde broer hier is Aghinolfo – aan sy boesem vertroetel het nie. Op ‘n stadium het hulle ‘n vervalser gehuur, ene Meester Adam, om Firenze se munte na te maak en so die stad se ekonomie te ‘Nigeriseer’. Die vervalste floryne had aan die een kant ‘n afbeelding van Johannes Doper en op die keersy die Franse lelie. Toe Adam op heterdaad betrap is het die broers hom opge-offer en op die brandstapel laat omkom. Vandaar seker Dante se renons in die broers: hulle duik behoorlik geswael in sy hel op . Mense het destyds nogal ‘n obsessie met verbranding gehad! Hoër op in die berge is daar darem ook ‘n gehuggie met die naam van Omomorto, “dooie man”, waar die kleinvolk nou nog klippies pak op ‘n stapel ter herdenking aan ‘n inkommer wat ten onregte daar aan die vlamme uitgelewer is.)       

 

* * *

 

Toe die daglig daal en dit reeds sterk skemer, toe die land gevou word in skakerings van diep groene en grys en potblou, loop ons die steilte uit na waar die Romena Castello soos ‘n donker aanwesigheid te bespeur is. Jy vermoed meer as wat jy kan uitmaak. Op ‘n ander manier is dit asof mens hier langsaam klim deur ‘n laning hoë sipresbome soos versteende vure alkant na waar Dante en sy gids Virgilius kon neerkyk op die kolkende gesukkel van die condition humaine.

               

 

(Al sy skryfwerk hier was darem nie net visionêr of veroordelend nie; Virgilius het hom taks teruggebring aarde toe na meer verdraagsaamheid. In sy De Vulgari Eloquentia is daar bv. ‘n passasie wat ook vandag nog van toepassing sou kon wees selfs in Suid-Afferka waar gespikkelde kapokkies  kekkel asof hulle vir die eerste keer eiers gekraam het, en dat daardie eiers enig van aard sou wees: “Nou, aangesien die Toskaners die mees berugte slagoffers van hierdie geestelike beneweling is, is dit beide van pas en nuttig om die volkstaal/straattaal wat gebruik word in die Toskaanse stede een vir een te ondersoek, en op hierdie manier die blasie van hulle ydelheid te laat bars.”)

Byna niks het oorgebly van die eens imposante kasteel met torings en borswerings nie. Dante se party, die Wit Guelfs wou met alle geweld hulle terugkeer na Firenze forseer (“going home to where it’s better than before,” sou Leonard Cohen sing), maak gemene saak met die Ghibbelliene, en teen Dante se beterwete en advies dwing hulle ‘n veldslag af waar hulle liederlik uitgewis word. Lyke gestrooi oor die rivierwalle. Daarna word die kastele en torings en vestings in die Casentino omver gegooi en gelyk gemaak met die geskiedenis. Van Romena is net ‘n homp tussen sipresbome teen die aandhemel nog afgeteken.

Krieke voorsien ‘n koor van skraapgeluide.

Met die helling af na benede langs die pad wat deur die vallei kronkel is ‘n goed bewaarde, strak en eenvoudige kerkie in die Romaanse styl (pieve) gebou. Dis seker dat Dante hierdie kerk geken het. Langs die weg boontoe het ons ‘n staalpen met ‘n geboë nek in die grond langs die pad gesien. Aan die boog was daar ‘n leë voëlkoutjie opgehang, van yster gemaak en met ‘n rooigeverfde deurtjie wat toegesweis was. Langsaan was daar ‘n bordjie met ‘n gedig van Szymborska.

‘n Paar dae later het ons (Yolande, Giovanni, Dante, Adam en Gufo) teruggekeer soontoe om foto’s te neem. ‘n Priester in burgerdrag, verantwoordelik vir die papplaas langs die kerk – die sentrum vir herstellende dwelmverslaafdes – was besig om saam met ‘n span jong mense ‘n lydensweg teen die heuwel uit te lê met die Szymborska gedig as eerste stasie. Hy het ‘n ware passie vir gedigte.

 

                in die kreupelhout het sy

                ‘n koutjie vir die bosduif gekry:

                sy het dit gevat en hou dit nou

                sodat dit leeg mag bly

 

      

 

 

* * *

 

miskien is elke oggend se gloed

die na-lig van gisters wat uitgebrand is

tot hierdie lig-geel asvlokkies

 

miskien is elke aand selfs wanneer die koepel

                                                skoon oor ons strek

die oond waar alles uitgebrand het

en net kole nog hier en daar gloei

sonder herinnering of verbintenis

 

miskien is die nag die knettering

van dit wat ons verlede noem

die dorre bewegings maar ook die groenhout

en verlepte liefdesblomme

die klere wat ons gedra het om die wêreld te ontmoet

die musiek wat soos ‘n vergeet deur ons harte

                                                geklop het

die krete op ons lippe

sodat ons die ooglede toeknyp teen die bitter rook

en die verwarring van niks meer te wees nie

 

elkeen het gepoog om ‘n verbygaan vas te lê

soos asemhalingtekens in as en in stof

en die gebeentes self het woorde geword

om soos geheue weg te waai in stof en as

 

en ons nie meer daar is nie

al ruik ons soms nog die vlees op die tong

en ons nooit hier was nie

want ons het blind teen die besetter geveg

ons het ons borste vir die duisternis ontbloot

 

miskien is almal wat ooit bestaan het

die statige wals die dreun van tromme

die wekroep tot weerstand

die rose van wonde

die reuk van vars koffie

miskien is alles wat was altyd hier

in elke oggend se gloed

van gisters wat uitgebrand het

 

miskien is ons alles net soos ons niks is

miskien het ons verskriklike vleeslike kennis

‘n wind verby die verbygaan van onthou

miskien het die swart voël in die tuin van nou net

se roep vervlietend geraak aan betekenisbegin

 

maar hoekom dan die treurige lied?

 

 

* * *

 

op die vooraand van ons vertrek uit Toskane

terwyl krieke heuwel-af uit volle longe fluit

omdat ons so aanmekaar onkant speel

 

nog gou die goue maanvrug uit die vyeboom gepluk

want mens wil dit nie daar so hoog in die takke

                laat verrot

en die stoep bemors nie:

die berghange het reeds donkerte genoeg –

om dit môre vroeg in die knapsak saam te dra

voor die oggendster weet van die voël se snik

 

 

Toskane, 7-16 Augustus

 

[© Breyten Breytenbach / 2013]

 

Charl-Pierre Naudé. A view on two festivals

Wednesday, June 5th, 2013

A view on two festivals -  “What is Poetry” festival (Gauteng) and the “Dancing in Other Words” festival (Western Cape)

I

Much has been written about two international poetry festivals, which took place in South Africa in recent months. Not least on this site, Versindaba, you can read about both of them (in Afrikaans, though).

     I decided to write this reflection on the two festivals in English, even though this is an Afrikaans poetry site: English was the linking language of the festival participants.

     In juxtaposing the two festivals you begin to see their various and variating significances, and some reading possibilities of both festivals emerge.

     Poems are very sensitive constructs and the hierarchy of their communications alters according to the changing contexts in which the poems are read (or reopened).     

     The two festivals represented contrasting contexts – even contesting – but not contradictory. I mention this because in the afterglow of the last of the two mentioned festivals, held in Stellenbosch, commentary arose on a Stellenbosch University-based website which is so typical of the either/or mentality found in South Africa these days as a kneejerk reaction to our complexity. (I will return to this discussion further on in my review).

     I had the good fortune to be involved in both festivals. I was asked to comment in my personal capacity, which means my opinions do not necessarily reflect those of my colleagues in either festival.

     With regard to the first – held in the northern provinces of Gauteng, Northwest and Limpopo – I was an invited reader. With the second festival, I was involved in the conceptualization, albeit on the fringe in my capacity as a member of the Pirogue Collective, one of the overseeing agencies of the festival.    

    Both festivals had a caravan component – i.e. they were roaming festivals, a kind of festival which utilizes the possibilities of changing landscape and the effect this has on the poetry. (I did not attend the jaunts of the Spier Festival into the Western Cape hinterland though, during which the invited poets translated work of one another. I heard it was riveting in its riches.)

     Both festivals functioned as an installment of a train of prior and intended further festivals.

     The “What is Poetry?” festival of South Africa 2013 was curated by Indra Wussow, director of the Sylt Foundation for the arts, Germany and Jozi Artlab, Johannesburg. This caravan roamed the north of the country from 23rd  April to 3rd May and the event followed on the Forum Penyair International Indonesia, a poetry caravan on the island of Java the previous year. (The Javanese caravan was curated by Indonesian poet Dudy Anggawi and German radio journalist and literature academic Silke Behl, one of the co-founders the Bremen Poetry on the Road festival).

     These two festivals were the first and second installments of the on-going international poetry project What’s Poetry? (curated by German poet Michael Augustin) – borrowing its name from a poem by British “Mersy-poet” (after the river of Liverpool), Adrian Henry.

     A caravan leg of the What’s Poetry project is currently being planned for mainland China as a third installment of the project.

     The reader will notice, hopefully with amusement, the slight diversion from the project name, What’s Poetry, as reflected in the name of the South African leg of the project – namely “What is Poetry?” It happened almost seamlessly, but a few quaint questions peel off. It is probably not surprising that the name morphed in the way it did while in South Africa, a country of passionate insistence (I insist on this, you insist on that). Suddenly the emphasis was on the verb. Words have a way of paying tribute to honesty while poets sleep. To build on an image by the South African poet Nadine Botha, they are the ants that carry the house off while nobody notices …

     The “What is Poetry” tour of South Africa had something catholic, in the sense of encompassing, to its intended ambit – like its forerunner to a lesser extent. The poets for the tour were drawn from South Africa, China, Japan, Germany, India, Indonesia (Bali and Java), and the German part of Switzerland, Botswana and Russia. As in the case of the Forum Penyair in Indonesia (Java) the previous year, there seemed to be a conscious emphasis on four points of reference as far as selection goes: the continental, the part within the national, the sub continental and the binational – four relationships/ tensions that shape identities of poetries and the appearance of the world as we know it.

     In the case of South Africa the “part-national” aspect (within the context of an aspiring whole), was reflected in a choice of poets from different languages and demography. Three examples: Vonani Bila (Tsonga), myself (Afrikaans), Rustum Kozain (English). It must be said though, that languages in South Africa are sometimes shared like flowing water among the participants, they flow in and out of one another, especially in the case of the black participants.

    Different binaries among the participating poets shared different first and second languages (either literary or first languages), and these multiple variations contributed to a surprise element and uniqueness in some ad hoc partnerships of performance and reading that emerged as the tour progressed. The practicalities of communication during the tour, as with the Indonesian caravan, encouraged the poets to additionally work in a second language suitable to them (if they were not doing so already), being so adrift on the currents of multilingualism.                      

     The working definition of the word “poetic” in this caravan was broader than in the case of the festival held at Spier (discussed further on). The reference of “poetic” is not only to the literary genre, but also to the “characteristic” as it reveals itself in multiple creative genres, including graphic, visual, conceptual and photographic art, and dancing. Leading agents in these other genres also took part in discussions and lectures.

     During the caravan on Java even “the poetic” in relation to food – which Indonesia is famous for – was implicitly highlighted. Food on this “continent” (it is more than a country!) is not only a matter of survival. Neither is it just a question of enjoyment. It is a proud form of expression palpably spiritual at best, and some restaurateurs and cooks are avowed food artists.    

     There are two further fascinating facets of the “What’s Poetry” tours I would like to draw attention to. The first focuses on different contemporary forms of poetry, which exist side by side. These are forms produced within the same historical time frame by forces typical of that time, but the respective rationale and ethos of the forms differ.

     The second is a focus on different historical forms of poetry – forms that are typical of different stages in human cultural development. These forms just happen to be existing side by side due to historical contingencies such as colonialism or some other reasons for a mixture of first and third worlds, the modern and the pre-modern. (I have never been in the Russian Federation but I can imagine similar literature anomalies existing in that entity as here in my own but possibly for very different reasons.) 

     Countries like South Africa and Indonesia lend themselves to this latter type of showcasing, and there is much to learn from experiencing such charming anachronisms first-hand, either as a participating poet or a member of audience. The enticing exoticism of the experience is the least! I want to give one example of both the first and the second facets mentioned above.   

     But first an explicatory footnote on the phrase “different stages of development”. This should not be interpreted in a teleological way, i.e. that the later stages are necessarily “more developed” than the earlier. Nobody would dream to describe say, Hans Magnus Enzensberger’s poetry as “more developed” than say Homer’s. It just would not make sense to say so, and it would be untrue.   Neither would the opposite supposition be true, which often enough is found in political stupidity: That all cultures, over time lines, should be seen as of necessity on the same level.       

     At stake here is that Enzensberger and Homer cannot be read with the same presuppositions even though some presuppositions will overlap.  The one is a poet of early premodernity and the other of late modernity. But, imagine now, seeing them side-by-side, as living people performing their work in the same room …

     Something like this happened on the “What is Poetry” tour one night in Soweto. And even though the “late modernists” among us weren’t performing on that specific night, they did find themselves in the same room as a Xhosa poet whose work is testimony to the shapes of a time far removed from our own.

     She is the enigmatic Madosini (Latozi Mpahleni), an internationally recognized singer storyteller, who delivers her searing melodies and tales in the traditional styles of the Amampondo people of the Eastern Cape.

     Personally I believe that the type of memory that Madosini embodies is crucial for the consolidation and continued spawning of contemporary and future idioms in African literatures such as Xhosa, idioms that will hopefully come to adequately reflect a tenuous historical memory short-circuited by the clash with European modernity and colonialism.

      Seeing Madosini team up with the Bali poet Samar Gantang was unforgettable – two traditional cultural frames divided by thousands of miles of ocean meeting one another in a jamming session, in an impromptu love song in two different languages, sang by two folk heroes of cultures that don’t know one another. You can view it on Youube at http://www.youtube.com/watch?v=XjADmP4NvBM. The words that the Xhosa singer sang to the Balinese poet were: “Who is this spirit who tickles me with his beard, and where does he come from?”

       An example of poetry forms from the same historical time but very different in ethos would be, say, the South African urban spoken word poetry of Kgafela Oa Magagodi (SeTswana) and say, Michael Augustin’s poetry (in German, mediated by English translation), which is steeped in European traditions.

     Seeing these frames rub up against one another makes for a certain type of poetry exhibition. And the questions and thoughts that get prompted by seeing this kind of exhibit have a very stimulating ripple effect on the consciousness of the reader.       

     I called it a certain type of poetry exhibition, because there are other types of exhibit. It is deeply important that other types of poetry exhibit exist as well. Different forms augment and compliment one another, and in their simultaneous and various ways they pay tribute to a multifarious world of literature.

     Which brings me to the second poetry festival of recent months in South Africa, held at Spier wine estate outside the Western Cape university town of Stellenbosch, to great acclaim: The Dancing in Other Words Festival.     

 

II

Poet Breyten Breytenbach curated the festival. (The conveners were writer Dominique Enthoven, and Spier executive Annabelle Schreuder.)  Two invited guests, Hans van de Waarsenburg and David Schulman, could not attend.

    The line-up in the end was (from overseas): Carolyn Forché (USA), Joachim Sartorius (Germany), Thomas Salamun (Slovenia), Ko Un (South Korea), Yang Lian (China) and Bill Dodd (Britain/ Italy). From South Africa: three leading poets, all three women, Antjie Krog, Marlene van Niekerk, Petra Müller. Breyten Breytenbach (South Africa) himself completed the local line-up.

     The festival chose several lodestars or guiding spirits: Jalalludin Rumi, Marthinus (Tao) Versveld (the South African philosopher), Cesaria Evoria and Aimé Césaire.

     The most prominent lodestar was not mentioned on the initial invitation letters – Heitsi-Eibib, the San visionary and half god, who in his silent and unnoticed way governs the subjected history of this part of South Africa where the festival took place: Western Cape. A symbolic grave now exists on the Spier estate for Heitsi Eibib, and the festival ended with a tribute of lights and dancing by all the festivalgoers – invited guests as well members of the public – at this “grave”. A large banner sporting the outline of a cloak with outspread sleeves with words by the poets written on the cloak, was hoisted above the grave, like a resurrection. This was not just an empty gesture. I think it better be taken seriously by whoever saw the resurrection, because it might have implications. 

     From this gesture it can be gleaned that the festival in part wanted to excavate side-lined and silenced historical memory; that all poetry is in part an excavation process from which to imagine new trajectories, as the light reflects off the old shards. (A parallel: The trajectory of Western culture would not be what it is today, was Troy never discovered.)

     This festival, the first of more festivals intended under the banner of Spier Pirogue, wants to dance in the words of others, and in words other than those that present themselves readily. The invited poets all embodied these ideas, sometimes in stark contrast to one another. But they also complimented an emerging context created by their collective presence.

     From my description above it can be seen that both festivals shared a certain “historical consciousness” or striving, but each achieved this in different ways.  The festival at Spier seemed to foreground the construct “region” – in the cultural and linguistic sense – above that of “nation”, and thus succeeded in narrowing the focal points to good effect. In the discussion topics the focal points broadened out again to include the national and the international, bringing back the balance.        

     The main difference between the festival/ caravan at Spier and the What’s Poetry roaming festivals lies in the selection criteria. Spier focused only on poets who stand prominent in their achievements within a late modern global literary context. (They may stand prominent in other contexts as well, and the chosen context is by no means necessarily uninclined to defer to those other contexts and to speak to them.)

    I mention this because of the murmurs that went up in certain Stellenbosch circles that the festival was “not representative” of South Africa’s “demography”. (Please see Section I above, on how complex the issue of “representativity” can be.)

     Now if there is one concept that in South Africa (and some other places) has equaled the self-mimicking, self-inflated levels of sheer delusion found in historic exercises of exclusivity such as apartheid – it is, ironically, this one: “demographic representativity”. This essay is not the right time to go into the topic. As Marlene van Niekerk said in her comment, I am tired …

     Suffice to say that one festival cannot do everything. It should do well in what it sets out to do.

     Suffice to mention that concerns of demographic selection run the risk of belying the very core of poetry itself: the belief that it is possible to identify with the other so intrinsically that it does not matter who is writing the poetry.             

     Suffice it to say there is a certain narcissism of “inclusion” afoot in some sectors in South Africa: Everything must at the same time be everything else, or else it has no right to exist. And this is then put forward as a threat, or in the form of blackmail, with a bottomless amount of ego and false indignation. No debate here, which is the procedural protocol of deferring politics, nothing of curiosity given embodiment, or the vision given flesh. It is simply demanded. There is something in this blackmail style of ethical demand that is akin to fundamentalist religiosity. Which, of course, was the father of apartheid itself.

     Suffice it to say: As long as moral indignation carries on reflecting a misguided hegemony as it presently does, or unilaterally elevated centers of purported “common” conviction, especially concerning the “ideal functioning” or “nature” of an activity such as poetry – it will fail to be an answer to the narcissistic delusions of colonialism and apartheid, and for a very simple reason: It remains a reflection of those delusions in the shape of its reflexes.

     Which brings us to poetry, to the festival of “dancing poets”, they of the Nietzschean star variety.

     Poetry is an “underlabourer” activity not unlike philosophy in this respect, which strives to address the wounds of our categories. Poetry can never be an answer to the physical wounds of the world as found “out there”. But take note of what it does to the categories, those demons and angels who initially created the world’s wounds. If we take note of this, we might be able to adapt our shadows to those messages, and our shadows might in turn adapt us, and then the world around us might be adapted. No, will be adapted.    

     These are meta-messages, which ironically have no words to describe them. Poetry is the words of “wordlessness”.

      I remember clearly when writing my first poems at schools, that I felt guilty about making aesthetics from something like a concern about justice. Aesthetics was something akin to adornment while justice, I thought, is “like God”. I was certain that I might one day have to repent for this adulteration. Years later it dawned on me that things are the other way round. Justice is, at its core, itself a form of aesthetic. It is precisely poetry’s way of knowing this instinctively that gives it its ethical import.        

     And in that Nietzschean undertone of the festival’s name, I sensed a pertinent retort to the charge that poetry must contribute to the world’s answers. Nietzsche was the philosopher of total hope and total hopelessness at the same time. The shape of the dance – its recurrent patterns, its concentric concerns – belies somewhat the linear hopes of the projects of modernity. Such as Marxian infused critique?

     But not the hope itself …

 

*To see the poets of the What’s Poetry? tour in Indonesia dancing on stage, go to  YouTube http://www.youtube.com/watch?v=4focuvIBEuI or type in: Forum Penyair Indonesia dancing poets. Maybe all poets should put away their laptops and just circle one another like planets, while the melodies change? Mr Ko Un, you have got some competition!  

Charl-Pierre Naudé

© Versindaba  2013   

     

Hannalie Taute. Tipies.

Wednesday, May 29th, 2013

Elke dag verbaas my 2 jarige seuntjie my met ʼn nuwe woord of sin.  Ek is verstom oor die aanleer van woorde by kinders in so ʼn kort tydperk.  Na 35 jaar sukkel ek maar nog soms baie om woord en beeld bymekaar te bring, of net om my gedagtes samehangend te orden.

Terwyl ek soek na inhoud luister ek na Vers en Klank op RSG en wens dat ek so iets indrukwekkend kan doen met “vers en kuns” vir Versindaba.  Daar was ʼn luisteraar wat ʼn sms gestuur het na die ateljee waarin sy sê dat dit die beste 30 minute van haar dag is.  Sjoe wat ʼn pluimpie….

Dit is werklik iets om na te streef….

“Eat your words” Met vislyn borduur op rubber

Aan die anderkant van die spektrum is my 5 jarige seuntjie ook hard besig om woord en beeld bymekaar te probeer bring.  Hy wil baie graag skryf en maak nou die vorm van letters na en plaas langs mekaar om ʼn idee te probeer oordra….

Hy is ook baie geintereseerd en wil weet waar woorde vandaan kom en hoe word boeke gemaak.

Ek het toe hierdie pragtige boek (“Die land van die groot woordfabriek deur Agnes De Lestrade”) by die biblioteek opgspoor.  Ek wonder wie het dit meer geniet, ek of hy?

Intussen lees ek in n baie interessante blog inskrywing  (sien hier) van ander kunstenaars wat met gemak woord en beeld byeenbring.

Behalwe vir hierdie blog inskrywings probeer ek hard hierdie laaste tyd om op my manier dieselfde te doen.  In die volgende uistalling waarin ek deelneem en waarna ek jul almal wil nooi is:

Mash up=  Type wat Donderdag aand open by Alex Hamilton se studio in Woodstock, Kaapstad.

Ek het eergister naarstigtelik in die biblioteek gesoek na ʼn gedig wat die ‘beeld’ vir die uitstalling wat ek in my kop het in digterlike vorm te kan oordra.

Die een waarop ek besluit het is:

 On(be)eindig deur Ilse van Staden

Daar is met ons nog nie

Klaar gepraat nie

 

Mens wat woord moet word

 

Ons is nog net die begin

Of die onvervulde einde

 

In die lug laat hang

Blou vergete albasterbal

Uigeknikker die ewigheid in

Soos die onvanpaste punt

Iewers aan die einde van ʼn half voltooide sin

 

Hier volg ʼn (on)vanpaste  onderhoud aan die einde van ʼn half voltooide blog:

H: Alex, vertel ons bietjie meer van die Mash-up’s.  Wanneer het dit ontstaan en hoekom het jy besluit om hierdie Mash-ups in jou studio te hou.  Waarom noem jy dit Mash-up?

 A: : Mash-up is ʼn musiek term (think Glee J) en dit is wanneer twee liedjies bymekaar gegooi word en as een gesing word.  Die idée, om dit toe te pas op kuns, het ek gehad nadat ek weereens ʼn groep uitstalling gesien het wat so oorgekurateer was dat dit nie meer die werk kans gegee het om as idividuele stukke te kommunikeer nie, maar as een installasie werk.

Dus wil ek ʼn platvorm skep met die MASH-UP idee waar ek meer as een kunstenaar bymekaar en langs mekaar uitstal sonder dat dit ʼn ander konsep raak as wat die individuele werke weergee. Daar is altyd ʼn onderliggende ooreenkoms, maar nie tot die punt wat dit ʼn streng kuns kurator gevoel het van alles moet by alles pas nie.

 

H: Vir die volgende Mash up het jy dit onder die vaandel van “Type”.  Wat het jou laat besluit op “Type”?  Dit is ʼn term wat baie wyd is….wat beteken dit vir jou?

 

A: :”Type” het natuurlik die wonderlike twee betekenisse van “tipe” of “letter font” en hierdie is die oorkoepellende idees wat in al die kuns voorkom en die gehoor die vraag laat vra: “Wat se tipe kunsuitstalling is dit?”

Ek het ook opgemerk dat baie kunstenaars woorde of logos gebruik en dit as ʼn tema gekies.

H: Het jy eers die Kunstenaars gekies om deel te neem, of het jy eers die titel gehad en daarna die kunstenaars genader om deel te neem?

A: Ek het eers ʼn groep kunstenaars in gedagte gehad en toe gekyk na wat hulle werk in gemeen het en of dit saam sal werk. Daarna het ek die uitstalling “ontwerp” ( ha ha nie gekurateer)  om die beste voorbeelde, wat die idee weergee, van almal se werk in te sluit

H: Kom jou eie produksie elke keer tot halt terwyl hierdie uistallings aan die gang is aangesien dit in jou studio gehou word?

A: Nee! Ek het te veel werk om tot stilstand te kom. Met goeie beplanning kry ek dit reg om my aandag te skei tussen uitstalling hou en my eie werk.  Ek dink dit is omdat ek die uitstalling as ʼn uitdaging sien en dit verskriklik geniet om saam met ander kunstenaars te werk dat dit nie moeilik is om dit te organiseer nie.

H:  Nie so lank gelede het jy ‘Amper almal” by hierdie jaar se KKNK uitgestal.  Ek weet vir ʼn feit dat jy o.a vir CJ Langenhoven uitgebeeld het, maar watter ander digters/skrywers het jy ook gedoen:

A: Daar is n lys van amper 31 op my website: www.alexhamilton.co.za so gaan loer gerus.

Litnet Groep deur Alex Hamilton

 

H: Wat is jou gunsteling versreël?

A:“hiiiiieeeeeeee Die patatranke langs die spoorlyn, hoe seer moet hulle ore nie wees nie.” (dis die hele gedig) deur Breyten Breytenbach

Nou ja, indien jul in die omgewing is loer gerus in Donderdag-aand.

Francis Galloway se onderhoud met Breyten Breytenbach op LitNet

Thursday, April 25th, 2013

‘n Uiters belangwekkende onderhoud oor die digkuns en vertalings in die algemeen, asook hoe dit meer spesifiek in die komende Dansende Digtersfees neerslag gaan vind, is die onderhoud wat Francis Galloway met Breyten Breytenbach vir LitNet gevoer het. Die onderhoud is gister, 24 April 2013, geplaas.

By wyse van lusmaker plaas ek graag twee uittreksels uit die onderhoud:

 “Maar met ‘alle poësie is plaaslik’ bedoel ek slegs die voor die hand liggende: dat die gedig se habitus altyd in die teenswoordige is. Poësie as ‘n universele vergestalting van die menslike kondisie is by uitstek die paradoksale verskynsel van plaaslikheid (ek praat nie van die gemoedelik-lokale of die gemeenplaaslike nie) – want dit ‘verskyn’ net, meld haar net aan, kom alleen na die oppervlak van hier-wees by die lees van die ding. Die gedig trek die baadjie van woorde aan, van die taal wat aan jou bekend is, om herken en geëien te word deur die leser by die troue en vertroue van lees. (Of luister.) Ongeag waar dit vandaan kom, uit watter kultuurtyd. Die gedig is plek.”

***

“Ek weet nie of my eie siening en ervaring van tale veel ter sake is nie. Punt nommer een is dat ‘n gedig – enige gedig – vir my uit veel meer as taal bestaan. Of dan, dat die tekstuur en die ritme en kleur van die taal waarin dit geskryf is, of vertaal word, daarvan ‘n objek maak amper nog voor die plek-spesifisiteit en historiese kondisionering van die taal ter sprake kom. Want elke taal is draer van ‘n unieke geskiedenis en kennis wat in die woordeskat en metafore weerspieël word, maar ook in die “gebruike” van die gegewe taalgemeenskap. Mens verlaat jou tog redelik instinktief op gedeelde kennis. Maar ‘n gedig het ‘n eie organiese lewe, ‘n binnelewe wat onder andere gaan bepaal watter woorde toegelaat word om saam te bestaan binne daardie ruimte.”

 ***

 Gaan lees gerus die volledige onderhoud op LitNet.

 

“Ruik die verderf in die kieliebakke”: Breyten Breytenbach se blik op die lyk

Wednesday, March 20th, 2013

“Ruik die verderf in die kieliebakke”: Breyten Breytenbach se blik op die lyk[1]

M. Crous
Nelson Mandela Metropolitan University
PORT ELIZABETH
E-pos: Marius.Crous@nmmu.ac.za

Abstract

“Smell the rot in the armpits”: Breyten Breytenbach’s perspectives on the corpse

The purpose of this article is to analyse Breyten Breytenbach’s so-called corpse poem, “bekommernis”, taken from his debut al­bum “die ysterkoei moet sweet” (1964). The theoretical point of departure is the theories of Kristeva, in particular her essay on abjection. Not only does the article focus on Breytenbach’s por­trayal of the abject, but also shows to what extent his use of language describing death, decay and the cadaver illustrates what Kristeva calls “a revolution in poetic language”. Given the fact that the poem is situated in a Zen Buddhist context, the Zen philosophy on death and dying is also taken into consideration when analysing aspects such as the dissolution of the ego, the bardos of death, et cetera.

Opsomming

“Ruik die verderf in die kieliebakke”: Breyten Breytenbach se blik op die lyk

Die doel van hierdie artikel is om Breyten Breytenbach se lyks­dig “bekommernis” uit sy debuutbundel “die ysterkoei moet sweet” (1964) te ontleed. Die teoretiese vertrekpunt is die werk van Kristeva en in die besonder haar opvattings oor die abjekte. Nie net word in hierdie artikel gekonsentreer op die uitbeelding van die abjekte nie, maar ook op die mate waartoe die gebruik van Breytenbch se taal ten opsigte van die uitbeelding van ver­val, verrotting en die dood aansluit by dit wat Kristeva as ’n re­volusie in poëtiese taalgebruik beskou. Aangesien die gedig in ’n Zen-Boeddhistiese konteks gesitueer is, word laasgenoemde se opvattings oor die dood, die sterwensproses en die ontheg­ting van die ego onder meer ook betrek.

1.       Inleiding

In die Afrikaanse letterkunde is etlike gedigte wat handel oor die dood van ’n geliefde, maar dit is opvallend hoe min werklike lyks­digte daar in Afrikaans bestaan. Laasgenoemde verwys na gedigte wat pertinent oor die lyk handel en wat vir die leser ’n beskrywing gee van die afgestorwene se liggaam, of dié waarin die lyk self aan die woord gestel word. In my aanvanklike ondersoek (Crous, 2008) het ek op enkele voorbeelde gekonsentreer, onder meer D.J. Opper­man se “Mev HSM Opperman” uit Edms. Bpk (Opperman, 1970), T.T. Cloete se “uitlê van die lyk”uit Allotroop (Cloete, 1985), Johann de Lange se “Dood van James Dean” uit Snel grys fantoom (De Lange, 1986) en “Op ’n dag sal jou skrander kop” (op Litnet) en enkele voorbeelde in die werk van Breytenbach, waarvan die vroegste voorbeeld die gedig “bekommernis” uit sy debuutbundel die ysterkoei moet sweet (1964) is. Laasgenoemde gedig vorm ook die grondslag van hierdie artikel.

Besinnings oor die elegie is bekend, soos die klassieke studies van Corraea en Scaliger en Witstein (1969) se studie oor “funeraire poëzie” in die Nederlandse Renaissance. L. Viljoen (1995) en Spies (2001) som die vernaamste aspekte van die elegie op en pas dit dan op verskeie Afrikaanse gedigte van onder meer Totius, Eybers, Rousseau en Cloete toe. Omdat die retorika van die elegie nie binne die kader van hierdie artikel as sodanig val nie, gaan ek nie in op die struktuur nie byvoorbeeld die voorrede, die lofrede, die weeklag en die troos nie.

In haar beskouing oor corpse poems, wys Diana Fuss (2003:1) daarop dat die idee van ’n lyksgedig eintlik paradoksaal is: ’n kada­wer en ’n poëtiese diskoers sluit mekaar wedersyds uit. ’n Poëtiese diskoers veronderstel ’n stem, terwyl die lyk gewoonlik geassosieer word met die afwesigheid van ’n stem. Fuss (2003:2) meen ook dat wanneer die stoflike oorskot aan die woord gestel word, dien dit as ’n koppeling van die literatuur van die ars poetica aan die literatuur van die ars moriendi: “[It permits] poets to write as if they were in the grave, as if their voices, at least, survived the ravages of mortality”. Anders as in die geval van die elegie, waarin daar gestrewe word om vir die dood te kompenseer en ’n vorm van vertroosting te bied, is daar in die lyksgedig ’n poging om die dood op ’n ander wyse uit te stal (reconstitute) – veral om die meer verwikkelde en teenstry­dige houding jeens verlies aan te stip (Fuss, 2003:25).

Vir die doel van hierdie artikel word op Breyten Breytenbach se gedig “bekommernis” uit sy debuutbundel die ysterkoei moet sweet (1964) gefokus. Die ondersoek sluit aan by Julia Kristeva om vas te stel in watter mate Breytenbach vernuwend oor die lyk skryf; in teenstelling met sy voorgangers soos byvoorbeeld Opperman wat in ’n besonder piëtisties-afstandelike taal oor die lyk van die gestorwe moeder skryf in sy gedig “Mev HSM Opperman”. Hierdie vernuwen­de aspekte van die poëtiese taalgebruik moet egter ook in die konteks van Breytenbach se Zen-Boeddhistiese opvattings beskou word en spesifiek laasgenoemde se opvatting oor die dood en die lyk as sodanig.

2.       Teoretiese begronding

2.1     Julia Kristeva

Volgens Kristeva (1989:43) sal die digter, wanneer hy iemand aan die dood afstaan, eers probeer om dit te ontken, maar hom tog mettertyd tot die taal wend in ’n poging om sy smart en gevoelens in die taal te verwoord. Wanneer hy byvoorbeeld oor hierdie ervaring skryf, weerspieël sy taal in ritme, vorm en betekenisgewing hoe hy op hierdie gevoel van smart en ellende reageer (Kristeva, 1989:22).

2.1.1       Die semiotiese en simboliese

Kristeva meen dat betekenaars vir die melancholiese individu “leeg” is, want weens die verlies wat die individu ervaar, koppel hy nie noodwendig die gewone betekenis aan woorde nie:

Denial of negation deprives the language signifiers of their role of making sense for the subject. While they have a signification in themselves, such signifiers are experienced by the subject as empty. That is because they are not bound to semiotic im­prints (drive-related representatives and affect representations). (Kristeva, 1989:52; kursivering – JK.)

Die gevolg hiervan is dat die semiotiese en die simboliese prosesse disintegreer. Laasgenoemde sluit aan by sommige van Kristeva se vroeëre werk waarin sy ’n onderskeid tref tussen die semiotiese en die simboliese proses van betekenisgewing. Die simboliese proses het betrekking op die vestiging van taal en die sintaksis, die gram­matikale en sosiale beperkings en die simboliese wetgewing wat met die vaderlike of patriargale aspek van taal geassosieer word (Kristeva, 1980:7). In teenstelling hiermee verwys die semiotiese proses na die moederlike aspek van taal en word dit gekoppel aan die sogenaamde chora – ’n begrip wat sy aan Plato ontleen en wat verwys na die “receptacle, unnamable, improbable, hybrid, anterior to meaning, anterior to naming, to the One, to the father” (Kristeva, 1980:133). Die chora (wat “uterus” beteken) is volgens Kristeva (1984:26) ’n betekenismodaliteit waarbinne die linguistiese teken nog nie volkome geartikuleer is as synde die verwysing na die afwesigheid van ’n objek en as onderskeid tussen die werklikheid en die simboliese staat nie. Prudhomme en Légaré (2006:3) praat van die chora as “a sort of dancing body”, wat voortdurend in beweging is en net soos die dans die danser toelaat om eindelose bewegings uit te voer. Net so is die semiotiese chora in staat om eindelose be­tekenisgewende bewegings uit te voer. Taljard (2006:154) is van mening dat die semiotiese aspek van taal beskou kan word as “die oorskryding en dekonstruksie van die simboliese” en laasgenoemde hang veral saam met die “sintaktiese en strukturele stabiliteit van ’n teks”. In teenstelling hiermee is aspekte soos inkantasie en die “wegbeweeg van vaste poëtiese strukture” eie aan die taal van die chora. Taljard (2006:155) noem voorts dat “sensitiwiteit vir ’n addi­sionele betekenisdimensie wat in die klankbeeld en ritme” opgesluit lê, ook deel van die domein van die chora uitmaak.

Kristeva se teorie oor die chora kan bestempel word as ’n dekonstruksie van Lacan se teorie en spesifiek sy teorie oor begeerte.[2] In hierdie verband skryf Oliver (1993:3) soos volg:

Kristeva has attempted to bring the semiotic body, replete with drives, back into structuralism. This attempt has also marked her point of departure from Lacanian theory. She argues that Lacan’s bracketing of desires ‘castrates’ Freud’s discovery. Kristeva protecting the father of psychoanalsis from this cas­tration threat by his most prodigal son, reinscribes the drives in language. She attempts to protect Freud’s body from Lacan’s desire.

Lacan noem die pre-Oedipale staat die imaginêre staat, terwyl die simboliese staat geassossieer word met taal en die gemeenskap se reëls en regulasies wat deur die wet van die vader gereguleer word. Hy onderskei oor die reële staat wat gekoppel word aan die sim­boliese en die imaginêre state. In Lacan (1977:x) word daarop ge­wys dat die reële staat nie met die realiteit verwar moet word nie. Dit word dikwels gebruik om dit wat in die simboliese staat ontbreek, te beskryf. Vir Kristeva is die moederliggaam die voorloper van die wet van die vader en die toetrede tot die simboliese staat. Deur te beweer dat aspekte van die menslike subjektiwiteit reeds in die moederliggaam aanwesig is alvorens die subjek toegang tot taal het, ondermyn veral Lacan se teorie van subjektiwiteit. Tog meen Walker (aangehaal in Lechte & Margaroni, 2004:25) dat Kristeva, net soos Lacan, die moederliggaam tot ’n metafoor reduseer en “[she] can tell us nothing about the concrete experiences of real mothers”.

Prudhomme en Légaré (2006:4) is van mening dat dit besonder moeilik is om Kristeva se teorie toe te pas, veral omdat sy hoof­saaklik met bepaalde avant-gardetekste werk. Voorts meen hulle dat haar teoretiese uitgangspunte gebaseer is op die beeld van be­weeglikheid (motility) in die semiotiese chora:

The symbolic function governs the unity of the closed sign as it is manifested in the linear text. The semiotic function demon­strates the heterogeneity of meaning. And the signifying pro­cess results from the impact of the collision of these two mo­dels.

Wanneer die individu in rou gedompel is oor die verlies van ’n ge­liefde objek, speel sowel semiotiese as simboliese prosesse ’n be­langrike rol, tesame met die biofisiologiese ritmes van oordrag (transmission) en stimulasie in die individu. Kristeva (1989:65) is van mening dat wanneer die treurende byvoorbeeld kreatief skryf, die teks noodwendig die tekens gaan dra van sy poging om sy smart te verwerk. Nie alleen speel die taal en die logika van die diskoers hier ’n rol nie, maar ook aspekte soos verplasing (displacement), kon­densering, alliteratiewe taalgebruik en die vokale ritmes in die ge­skrewe taal. Kristeva (1989:145) wys op die voorbeeld van Nerval wat, in ’n poging om sy getreur oor sy gestorwe moeder te ver­woord, op enigmatiese wyse in sy werk gebruik maak van ’n ge­splete “ek”-subjek. Slegs binne die sprokiesagtige ruimte van die gedig kan die “ek” afstandelik waarneem en met sy moeder praat.

2.1.2       Die abjekte

Die digter maak dus van strategieë gebruik om met die gestorwe objek in die gedig te kan praat. Die vraag ontstaan nou egter hoe die digter byvoorbeeld reageer teenoor aspekte van die abjekte soos byvoorbeeld lyke en die verval van die liggaam ná die dood. Kris­teva (1982:1) wys daarop dat die abjekte nie soseer aan ’n objek gekoppel kan word nie, maar eerder aan dit wat teenoor die “ek” ge­stel word. Hierdie nie-objek, byvoorbeeld ’n lyk, word geassosieer met die onbehoorlike en die onreine en die teenwoordigheid daar­van versteur die sisteem en die orde (Kristeva, 1982:4) in die same­lewing. Wanneer daar byvoorbeeld oor die abjekte geskryf word, kan dit ook as ’n vorm van reiniging bestempel word, maar dergelike katarsis is slegs moontlik nadat die aard van die abjekte eers deeg­lik verken is: “… literature may also involve not an ultimate resis­tance to but an unveiling of the abject: an elaboration, a discharge, and a hollowing out of abjection” (Kristeva, 1982:208). Die skrywer wat deur die abjekte gefassineer word, ondersoek die aard daarvan, projekteer homself daarin en probeer homself deel daarvan maak (introjects). Die gevolg hiervan is dat hy die taal perverteer wat styl en inhoud betref. Vergelyk in hierdie verband die volgende opmer­king:

Kristeva vergelyk die noodsaaklikheid van die formulering van die abjekte met openhartigheid oor taboes binne ’n gemeen­skap. Sodra oor taboes gepraat word, kan letsels wat as gevolg daarvan ontstaan het, begin genees. Sy sien die terapeutiese be-skrywing van die abjekte spesifiek as die taak en die opdrag van die kunstenaar en die skrywer. (Taljard, 2006:156.)

Lechte (soos aangehaal in Taljard, 2006:156) is van mening dat die metafoor wat Kristeva se “spreek van die abjekte” die beste illus­treer, dié is van die kind se begeerte na die liggaam van sy moeder as basiese taboe, soos in die geval van die Oedipusmite.

John (2002:169) meen dat, anders as wat die geval by Freud is, Kristeva grotendeels aandag skenk aan die moederlike liggaam. Dit verklaar ook hoekom die abjekte beskou kan word as ’n oomblik in die ontwikkeling van die psige, “waar die kind sigself as onafhanklike entiteit begin ervaar deurdat hy of sy sigself van die moederlike liggaam begin onderskei”. Hy vervolg: “Abjeksie is veral belangrik omdat die wegskeur van die moeder, en alles wat daarmee gepaard gaan, aan die basis lê van dit wat die ‘subjek’ genoem word en waarna ook verwys word as ‘identiteit’.” In aansluiting hierby wys Campbell (2000:104) daarop dat die abjekte by Kristeva geasso­sieer word met “the dark and destructive underside to the pleasures of the semiotic” en dat die moeder bestempel word as “refu[ting] the paternal legitimisation of the symbolic and cultural order”. Die abjek word noodwendig gekoppel aan die moederliggaam en die pre-Oedipale moeder word byvoorbeeld as die abjek beskryf.

2.1.3.      Subjek versus objek

Aangesien die konsepte subjek en objek voortdurend in die betoog van hierdie artikel gaan voorkom, is dit nodig om eers hierdie kon­septe te definieer. Kristeva se siening van die subjek het heelwat ooreenkomste met dié van Freud en Lacan, maar in Kristeva se geval word ’n subjek wat voortdurend “in-wording” is, veronderstel. Kristeva (1980:19) definieer die subjek as die denkende, sprekende, aktiewe en skrywende instansie wat nooit gebruik word om na die onderwerp of die tema van die werk te verwys nie. Die subjek in ’n samelewing is onderhewig aan die wet van die Een of die wet van die vader en hierdeur word sy basiese begeertes gesensor of be­heer. Vroue word dikwels in bepaalde subjekposisies, byvoorbeeld moeder, heks en maagd, in die patriargale samelewing ingeskryf en dit is die direkte uitvloeisel van die wet van die vader. Laasgenoem­de konsep, wat eie is aan die simboliese orde, word soos volg ver­klaar:

The structures of language are marked with social imperatives – the Father’s rules, laws and definitions. (Wright, 1987:109.)

Waar Freud en Lacan veral op die sogenaamde “unitary subject” (eenheidsubjek) gefokus het, is daar by Kristeva en ander eietydse kritici sprake van ’n nuwe vorm van subjektiwiteit. Die subjek se eenheid word bevraagteken en die subjek is niks meer as ’n sosiale konstruk nie. Veral binne die postmodernisme word die subjek as gefragmenteerd beskou. In die postmoderne era bepaal die subjek nie meer die betekenis van die teks nie. Die betekenis word deur ’n voortdurende intersubjektiewe proses bepaal. Ons kan nie meer die subjek as die outoriteit van die teks bestempel nie, aangesien dit die interpretasie inperk.

Kristeva is van mening dat prosesse van betekenisgewing en spesi­fiek poëtiese taalgebruik nie volgens ’n universele wet van die vader gevorm word nie. In sommige betekenisgewende prosesse word die eenheidsubjek oorheers deur betekenisprosesse soos byvoorbeeld die semiotiese bedrywighede wat voor die fenomeen van taal aan­wesig is. Enige enkelvoudige posisie soos byvoorbeeld Freud se tweedeling van die bewuste/onbewuste word verwerp en die keuse val eerder op die subjek-in-wording:

The subject attacks every structure that says ‘no’ (censorship) to the subject’s drives and complexification, every structure that sets it up as a unity. The unitary subject is replaced by a subject in process (understood as movement) whose representations is a space of mobility: the semiotic chora. (Kristeva, aangehaal in Prudhomme & Légaré, 2006:3.)

In teenstelling met die subjek word in hierdie artikel ook van die kon­sep objek gebruik gemaak in aansluiting by die psigoanalise. Wright (1987:80) omskryf dit soos volg:

The term object is not to be taken only in its usual sense of a thing, but is extended to persons, though without any pejorative implication.

Kristeva (1989:11) wys daarop dat depressie en die rouproses dik­wels ’n vorm van verskuilde aggressie jeens die verlore objek open­baar. Die “betreurde objek” in hierdie geval verwys dus na die ge­storwe persoon oor wie getreur word. Rycroft (1988:100-102) ver­skaf ’n uitgebreide verduideliking van die konsep objek, maar wys daarop dat binne die psigoanalise dit byna altyd na “persons, parts of persons, or symbols of one or the other” verwys. Verwarring tree dikwels in, aangesien die woord objek gebruik word om na ’n voor­werp of ’n ding te verwys. In die geval van die abjekte verkies Kriste­va (1982) om eerder van thing te praat wanneer sy na iets verwys wat as nóg subjek nóg objek geklassifiseer kan word. Menslike reaksie soos skok is dikwels die gevolg daarvan dat die onderskeid tussen die subjek en die objek nie meer duidelik af te baken is nie en ons die sfeer van die abjekte betree. Die abjekte word egter nie slegs met afgryse bejeën, soos byvoorbeeld in die geval van Bataille nie.

2.2     Zen-Boeddhisme en die dood

Breytenbach se werk word reeds sedert sy debuutbundel deur die Zen-Boeddhisme beïnvloed. Gevolglik is dit nodig om by die lees van hierdie lyksgedig die gedig dienooreenkomstig te konteks­tualiseer. Humphreys (1993:63) meen dat daar nie iets soos dood per se bestaan nie, maar dat dit binne die Zen-Boeddhisme eerder as deel van die siklus van geboorte, groei en verval beskou moet word: “The cause of death is birth; it is as simple as that.”

Die liggaam is vir die lewendes, volgens Rinpoche (1998:241), die sentrum van hulle hele bestaan en word met die self en die ego geassosieer. Die mens verkeer onder hierdie illusie tot en met die sterfoomblik wanneer alles in duie stort. In hierdie fase beweeg die nie-liggaam deur ’n reeks stadia of “bardos”, wat volgens Rinpoche (1998:102) bloot op die gaping tussen een staat en ’n volgende dui.

Breytenbach se gedig handel pertinent oor die sogenaamde “lewen­de lyk”; die afgestorwe liggaam wat deur die verskillende stadia gaan totdat die sterwensproses finaal afgehandel is. Dit is heel moontlik die lyk van ’n nie-verligte persoon. Rinpoche (1998:242) praat van die “strange border zone of the mind, the no-man’s land” wat deur die liggaam wat ontdaan is van al sy grootheidsillusies bin­negegaan word. Op hulle beurt onderskei Hodge en Boord (1999) drie fases in die sterwensproses, naamlik die aanvangsfase, die werklikheidsfase en ten slotte die oorgangsfase na reïnkarnasie. Hulle wys ook daarop dat in die Tibettaanse boek oor die dood word die hele proses aan 49 dae gekoppel, maar dat dit in sommige gevalle selfs binne enkele minute kan geskied.

3.       Breyten Breytenbach se lyksdig

bekommernis
(lewende lyk)

hierdie vlieg wat om my spin?
skoor hy my?
wat onverskrokke oor my bene kom kartel
en muggies in die neus en miere aan die tong    soos haartjies
mymer
so erg kan dit tog nie wees nie
of het dit gebeur sonder my wete of toestemming?

tussen die komberse gloei ek soos ’n oond, die koors
ek het lank daaroor nagedink
ek het ’n sweertjie in die mond
en ook las van my oë
en my kamer is bevolk met lydendes, kreupeles, bedlêendes
skoorvoetende skimme om die bed, vulgêr
en honde urineer teen my neus aan

hierdie son wat deur die gordyne syfer
en soos silt oor my aanstyf         broei
die vlieg skoor my
my bewende vlees verdik tot brons
tel die arms op, ruik die verderf in die kieliebakke
met my myter op sproei ek heilige water singend oor my karkas
amen                          klokkespel                            bekommernis

Die onderskrif by hierdie gedig dui vir die leser aan dat hierdie ’n beskrywing is van/en deur ’n lewende lyk. Ferreira (1985:53) wys daarop dat ’n mens hier te doen kry met ’n lewende lyk tussen ster­wendes (“lydendes, kreupeles, bedlêendes”). Hierdie lewende lyk word aan die woord gestel. Hy het reeds begin verval en word deur die insekte gevreet. Op die oog af blyk dit paradoksaal te wees om van ’n lewende lyk te praat, omdat ’n “lyk” die konnotasie van “nie-lewend” het. Hierop wys Ferreira (1985:53) verder dat die “lewe en die dood naas mekaar bestaan” in hierdie gedig. Die subtitel van die gedig, (lewende lyk), skakel ook met die uitdrukking dat iemand wat besonder leweloos en passief soos ’n zombie-figuur voorkom, as ’n lewende lyk beskryf word. Die suggestie word ook gemaak dat ons almal lewende lyke is. Die gedig sluit natuurlik ook aan by die Zen-Boeddhistiese tradisie en die sprekende lyk is besig om die bardo van doodgaan te betree. Hy is nog bewus van wat om hom aangaan en daar is ’n sterk egogerigtheid, wat daarop dui dat hy nog nie ge­reed is om finaal van die liggaam afskeid te neem nie. Rinpoche (1998:251) beskou die “dissolution of the senses” as een van die eerste tekens dat die proses van onthegting aan die aardse lewe begin.

In die openingsreël word verwys na “hierdie vlieg” wat besig is om die sprekende subjek te “skoor” en dit word weer herhaal in die derde strofe wanneer van die vlieg gepraat word wat besig is om hom te “skoor”. Die werkwoord skoor verwys daarna om iemand te terg of te pla en word gewoonlik gebruik in ’n uitdrukking soos “om met iemand skoor te soek”. Klankmatig wil ’n mens dit lees as “stoor”, “steur” en “versteur”, omdat dit so opvallend anders in hier­die konteks gebruik word en nie in die tradisionele sin van die woord aangewend word nie.

Dit is egter nie net die vlieg wat hom pla nie, daar is ook “muggies in die neus en miere aan die tong”. Die aanwesigheid van die insekte illustreer sy geïrriteerdheid, maar dit beklemtoon ook in watter mate van die klassieke elegie afgewyk word. Hier word op ontbinding en verval gekonsentreer en ’n “bewustelike” waarneming daarvan deur die lyk self as sprekende subjek. Dit roep ook die beeld op van mense wat so swak of sieklik is dat hulle nie in staat is om die vlieë weg te jaag nie.

Die uitsigloosheid van sy toestand word verder gekwalifiseer in die tweede strofe waarin sy hulpeloosheid en uitgelewerdheid beklem­toon word. Hy lê onder komberse, is besig om soos ’n oond “te gloei” van die koors, hy word omring deur sterwendes en om alles te kroon, lig honde hulle bene teen hom. Deur laasgenoemde hande­ling te noem, word die ellende beklemtoon – hy word selfs deur die honde geminag.

In hierdie geval is daar ook niemand wat hom probeer vertroos of na hom uitreik nie, want die mense wat saam met hom in hierdie ruimte is, is self sterwend en lydend en word beskryf as “skoorvoetende skimme om die bed”. Die indruk word dus geskep dat hulle onwillig is om hier om sy bed te staan en is nie werklik vir hom van enige nut nie. Hulle teenwoordigheid word eerder as iets vulgêrs bestempel.

Die sprekende subjek skep ook die indruk dat hy nie sy sterfte wil aanvaar nie en gevolglik probeer hy om dit logies te beredeneer. Die feit dat dit “sonder sy wete of toestemming” gebeur, is ’n eiesoortige manier van kyk na die onvermydelikheid van die dood, want nie­mand gee tog aan die dood toestemming wanneer hy/sy mag sterf nie. Die oorsake vir die dood word as nietighede beskou, naamlik “’n sweertjie in die mond” en “las van [sy] oë”.

Die paradoksale aard van die gedig word verder in die derde strofe versterk wanneer die lyk weer tot lewe gewek is en bewus word van “hierdie son” wat “deur die gordyne syfer”. Die son word vergelyk met “silt”, wat ’n formele woord is om “soutagtigheid” te beskryf. Klankmatig roep dit onmiddellik die woord “sult” ook op wat verwys na die dis wat uit kopvleis gemaak word en wat “hoofkaas” genoem word. Binne die abjekte konteks is dit ook veelseggend dat sult juis van afvalprodukte gemaak word. Die son word sodoende met sowel die benewelde toestand waarin hy verkeer as die ontbinding en ver­val van die liggaam geassosieer. Dit is in teenstelling met die tradi­sionele konnotasie van lewe en vernuwing wat aan die son gekoppel word, soos byvoorbeeld in die geval van die songod, Ra. Die keuse van “aanstyf” roep ook assosiasies op met iets wat aan hom kleef en hard word. Mettertyd verwys hy na sy vlees wat “verdik tot brons”, wat dui op die verrotting en ontbinding van sy lyf totdat hy van hom­self as ’n “karkas” praat. Die reuk van ontbinding is ook reeds aan­wesig “in [sy] kieliebakke”.

In die laaste twee reëls tree ’n interessante wending in die gedig na vore. Die sprekende subjek praat van sy “myter” (biskopsmus) en “heilige water”. Hy sien homself nou as ’n biskopfiguur wat probeer om sy liggaam weer tot lewe te wek, of as ’n geestelike wat besig is om die laaste oliesel aan homself te bedien. Die gedig eindig met die titel, “bekommernis”, wat dui op angstigheid en besorgdheid, waarskynlik omdat hy nie weet wat op hom wag in die hieropvol­gende stadia van sterfte nie.

Anders as in die geval van ’n gedig soos Johann de Lange se “Op ’n dag sal jou skrander kop”, waar ook besin word oor hoe dit sou wees as die dood sou intree, het ’n mens hier met ’n andersoortige poëtiese stelling te doen: ek as skrywende subjek besin oor die dood en wil myself dan weer tot lewe wek. Hier is nie sprake van ’n ek-jy-relasie nie, maar ’n ek-ek-relasie. Dit sluit aan by die ek-gerigt­heid van Breytenbach se eerste bundel, maar illustreer ook wat Van der Merwe (aangehaal deur Hein Viljoen, 1998:276) die “nie-twee­ledigheid” van Breytenbach se oeuvre noem:

Dit is daarvolgens dat ek tegelyk ek en ook nie ek nie kan wees, dat die niet ook alles kan wees, die dood, die lewe, die liefde haat (en omgekeerd) of swart wit kan wees.

Sienaert (2001:15-42) ondersoek die Boeddhistiese opvatting oor die “ek” wat sentraal in Breytenbach se oeuvre aangetref word, veral omdat daar by Breytenbach so ’n sterk gevoel van selfloosheid (selflessness) aanwesig is. Dit blyk dus dat die eerste lesers van ’n bundel soos die ysterkoei moet sweet nie kennis gedra het van die aflegging van die self nie. In hierdie verband skryf Sienaert (2001: 41) soos volg:

For during the creative process, as in the case of satori, and on­ly momentarily at that, the subject-object dichotomy is suspen­ded/transcended so that the artist’s ‘identity’ or self-portrait on the canvas can assume any form. The ‘I’ who is thus represen­ted on the canvas embodies the assumption that ‘I’ – as soon as I try to represent myself in my full essence – am always also ‘other’.

In Breytenbach se revolusionêre omgang met die taal word die lyksdig ’n treffende illustrasie van die gesplete subjekkwessie. Die “ek” wat in die eerste reël geaktiveer word, bly nie konsekwent die­selfde “ek” nie. Die lewende ek is terselfdertyd ook die gestorwe ek – en andersom. Dit sluit aan by die Zen-konteks van die gedig, wat impliseer dat die eie ego en die eie ek besig is om na die dood te versplinter en te verdwyn. Suzuki (1986:25) se opmerking is in dié verband relevant: Die self kan gelyk gestel word aan ’n sirkel wat geen omtrek het nie en wat as leegheid bestempel kan word. Dit dien terselfdertyd ook as die kern van die sirkel wat orals aangetref kan word. Die self is dus “the point of absolute subjectivity which may convey the sense of immobility or tranquillity”.

Breytenbach skryf nie in konvensioneel-eerbiedige taal en toonaard oor die sterfproses nie en laat blyk sy minagting vir die religieuse ook uit die verwysing na die verrottende lyk as synde dié van ’n biskop. ’n Mens verwag nie so ’n oneerbiedige lyksdig ter ere van ’n hoë kerklike nie en ook nie so ’n frappante voorbeeld van digterlike lykskending soos om na die biskop se “kieliebakke” te verwys nie. Die revolusionêre inslag van die teks is dus juis daarin geleë dat die biskop, wat ’n besonder vername posisie in die kerk beklee, geredu­seer word tot ’n kadawer wat geminag en geprofaneer word.

Breytenbach se eiesoortige omgang met die taal in sy lyksgedig word nie net deur sy minagtende beskrywing van die biskop en die laaste rites geïllustreer nie, maar ook sy aanwending van ’n formeler tipe taal (“kartel”, “sonder my wete”, “las van”, “skoorvoetende”, “vlees”, “sproei”) en die gebruik van minder bekende uitdrukkings, soos byvoorbeeld “skoor hy my”, “aan die tong” en “aanstyf”. Dit sou kon dien as ’n voorstellings van presimboliese taal, aangesien hier­die formele register op speelse wyse in ’n ernstige konteks heelte­mal gedekonstrueer word. Die nosie van wetmatigheid en reëlmatig­heid wat aan die elegie gekoppel word, hoort tuis binne die sim­boliese orde met sy wet van die vader – in hierdie geval die gekanoniseerde kritici en hulle riglyne vir die skryf van ’n elegie.

Nog ’n aspek van die ondermyning van die geykte taal van die elegie is geleë in die klankbeeld en die ritme. Dit hoort volgens Taljard (2006:155) tuis in die “domein van die chora”. Opvallend in Breyten se gedig is die /s/-alliterasie in “spin”, “skoor”, “son wat deur die gordyne syfer”, “soos silt oor my aanstyf” en die gebruik van pa­rallelisme en herhaling: “skoor hy my” (r. 2), “die vlieg skoor my” (r. 17). Vergelyk ook die opstapelingseffek in r. 12: “lydendes, kreu­peles, bedlêendes”. Die formeel-klinkende “aan die tong” (r. 4) word ook herhaal in “teen my neus aan” (r. 14). Hierdie poëtiese verskyn­sels is nie soseer revolusionêr van aard met betrekking tot die taal nie, maar die plasing en jukstaponering van formele en informele taalgebruik binne hierdie lyksgedig is besonder vernuwend in die lig van die konteks en die tydvak waarin die gedig ontstaan het.

In navolging van Kristeva, soos aangedui in Prudhomme en Légaré (2006:5) kan die semiotiese spel van Breytenbach se gedig soos volg aangedui word. Kristeva is veral ingestel op homofoniesver­wante woorde en klanke, asook spore van woord- of klanksegmente wat deurgaans in die gedig voorkom. In die titel “bekommernis”, word die “be”-woordkomponent herhaal in “bene” (r. 3), “komberse” (r. 8), “bevolk” (r. 12) en “bedlêendes” (r. 12), “bed” (r. 13), “bewen­de” (r. 18) en “bekommernis” (r. 21). Klankmatig verskil die “be”-woordkomponent en word op drie verskillende maniere uitgespreek, nl. /bз/, /bε/ en /be/. Dit is ook die geval met die “kom”-woordkom­ponent in die gedig in “kom” (r. 3), “komberse” (r. 8) en “bekommer­nis” (r. 21). Die woordkomponent “mer” kom slegs voor in “mymer” (r. 5), maar skakel homofonies met “myter” (r. 20). Sowel “mer” as “nis” kom in “bekommernis” (r. 21) voor. Dit illustreer, in aansluiting by Kristeva, in watter mate daar sprake is van die verskuiwing van die semantiese na die foniese vlak.

Sonder om in die verregaande soort opmerkings van Prudhomme en Légaréte verval, is dit gepas om in hierdie konteks kortliks na baba- en kindertaal te verwys. Volgens Pinker (1994:265) word kin­ders se taal gedurende die eerste twee maande na geboorte geken­merk deur “cries, grunts, sighs, clicks, stops and pops associated with breathing, feeding and fussing”. Eers vanaf die vyfde maand begin kinders met klanke speel en wel met eksplosiefverwante klanke soos ba, neh en dee. Wanneer Breytenbach dus die “be”- woordkomponent afwisselend in sy gedig gebruik, kom hy die naaste aan hierdie klankspel by kinders en dien dit as ’n illustrasie van die presimboliese taal.

Die opvallendste verskynsel in die gedig is seker die slotreël met sy groot wit spasies tussen die drie woorde, “amen”, “klokkespel” en “bekommernis” – ’n poëtiese styl wat sterk herinner aan die digkuns van Cloete in die tagtigerjare. Die eerste twee woorde, naamlik “amen” en “klokkespel” volg logies op die voorafgaande reël met sy verwysing na die “sproei” van die heilige water oor die liggaam, want al drie hoort binne die konteks van die biskop en sy kerkrites. “(B)ekommernis”, wat trouens ook die titel van die gedig is, kan ver­klaar word as “sorg en angs” (HAT). Betrek ’n mens die Bybelse uit­spraak, “Werp al jou bekommernis op Christus”, dan skakel dit met die res van die versreël. Die titel impliseer egter ook dat die spreker angs het oor sy toestand as lewende lyk tussen al die ander ster­wendes en waarskynlik bekommerd is dat hy nie na behore behan­del gaan word as hooggeplaaste nie en vergete gaan sterf onder die vreeslikste omstandighede.

Kristeva se bemoeienis met die kadawer as die “utmost of abjection” (Kristeva, 1982:4) is ook ter sprake wanneer ’n mens op die vernu­wing in Breytenbach se werk konsentreer. Waar die kadawer in die tradisionele elegie hoofsaaklik op ’n afstand beskou word of as ’n onaangeraakte, onaantasbare voorwerp, word dié byna sakrale behandeling van die kadawer deur Breytenbach ontluister. Daar is nie respek vir die gestorwerne se liggaam nie en dit word uitgebeeld in sy verval en sy verrotting en dit word selfs bespot. Vergelyk byvoorbeeld in hierdie verband ’n ander vroeëre gedig van Breyten­bach, wat ook in sy debuutbundel opgeneem is, naamlik “Dood begin by die voete”. In die eerste strofe voer die sprekende subjek in die gedig bewyse aan dat die mens eers na 48 uur sy bewussyn verloor. Hy maak van bepaalde metafore gebruik om dit uit te beeld:

(maar hulle sê vir minstens 48 uur bly die bewussyn
teen die toegestoomde vensters van die kopbeen klop
            soos ’n vis in ’n mandjie
            of ’n ruimtereisiger in sy ruimtebuis buite beheer
            of ’n jood onder ’n piramide van jode
            of ’n kaffer(boetie) in ’n sel)[.]

Weereens word die sterwensproses geprofaneer, waarskynlik ter wille van die suiwering van die mens se verstand om die bereiking van satori aan te help. Dit is opvallend dat sosiale kritiek ook in die metafore uitgespreek word. Daar word kritiek gelewer op die ver­gassing van die Jode en op die apartheidsbewind se opsluit van swart mense asook diegene wat simpatiek teenoor hulle saak ge­staan het. Hier sluit hy aan by Fuss (2003:13) se opmerking dat veral in die eietydse poësie waarin lyke aan die woord gestel word, die lyk as ’n gelade politieke simbool beskou word om stand­punt in te neem “about the cruelty of the living”.[3]

In dieselfde gedig sit Breytenbach sy komiese, profane aanslag op die dood voort, deur van die gestorwene se voete as “versteende hase” te praat, wat ’n element van dierlikheid aan die sterwens­proses koppel. Hy ontlok dus by die leser ’n gevoel van komiese verligting en die vrees vir die abjekte word sodoende onderdruk. Raponi (2003:3) is van mening dat sekere tekste as counterdepres­sants dien om ’n gevoel van melancholie of die treur oor ’n geliefde te oorkom. Hierin slaag Breytenbach beslis.

Ook in sy bundel nege landskappe van ons tye bemaak aan ’n beminde skryf Breytenbach (1993:155-160) ’n reeks gedigte onder die oorkoepelende titel, “La levée du corps”, wat pertinent na die optel of die oplig van die kadawer verwys. In die eerste gedig in die reeks word die lyk se mond oopgemaak en die tong as setel van die taal word ontbloot. In aansluiting by die kodes van die diskoers van die lyksgedig word na woorde as “swart maaiers” verwys en veral die futiliteit van taalvorming na die dood word beklemtoon. Veral in die derde gedig kry ’n mens die beskrywing van die kadawer. Vergelyk die volgende strofes:

hoe word die enkelheid nog vergewis?
die vaal kadawer in die kis
het blinde hande soos ’n komponis
wat nie klavier kan speel nie,
met die tyd se loop is die beendere
aanstons ’n wit nessie ondergronds
waar wurms verniet wag
om verslind te word, eerste sal gaan
die skaamlippe om die kont
dan aarselende praatlippe om die mond

en die voël wat rondgebors
kon swel van dors
na syn en sin en krip en sing,
en hart en niere en derms,
en miere losgelaat uit die aarsring [.]

Daar is steeds sprake van ontluistering en die profanering van die spreker kan gehoor word in die gebruik van woorde soos “kont” en “voël” en “aarsring”. In teenstelling met die eerste twee woorde is “aarsring” besonder formeel en byna keurig van aard. In aansluiting by die res van die siklus word ook klem geplaas op die “lippe” as synde deel van die mond en die tong as spraakorgaan wat die poëtiese taal moet vorm. Eers word verwys na die “skaamlippe” as setel van die geslag en dan na die “praatlippe”. Luce Irigaray, die Franse feminis en kritikus is hier ter sake en veral haar opvatting dat in teenstelling tot manlike seksualiteit wat ingestel is op die penis (“voël”), vroulike seksualiteit gesetel is in die totale liggaam van die vrou, insluitend die twee lippe van die vulva (“skaamlippe”). Dit bring ons weer by Kristeva se beskouing oor die semiotiese en die simboliese: die kadawer as abjek word ’n tussengebied waar die semiotiese en die simboliese staat verenig word. Die dood verslind die kadawer en dien sodoende as die groot gelykmaker. Weereens is daar ’n verwysing na die miere wat by die kadawer uitloop, om die verval en die ontbinding te suggereer, net soos die geval is in die gedig “bekommernis”.

Op ’n eiesoortige wyse word na die kadawer verwys. In hierdie geval word die gestorwene se hande vergelyk met ’n komponis wat nie meer klavier kan speel nie. Dit is interessant dat die hande as “blinde hande” beskryf word. In die kis kan die hande nie meer beweeg nie en in die donker is hulle gevolglik blind. Hulle is dus soos ’n komponis wat nie meer ’n klavier het om te bespeel nie of nie kan sien waar om te speel nie. Op vernuftige wyse word die ge­stolde ingeperktheid van die kadawer beskryf. Die wurms, as tekens van die verval en die ontbinding, wag in die “nessie” wat die been­dere gevorm het, om verslind te word. Weereens word die metafo­riese taalgebruik hier vernuwe. Gewoonlik wag die klein voëltjies in die nes om met wurms gevoer te word. In hierdie staat van ontbinding wag die wurms op ’n voël om hulle te “verslind”. Hierdie oorkruismetaforiek waarvan Breytenbach gebruik maak, dien myns insiens as ’n goeie illustrasie van die ondermyning van die simbo­liese staat. Daar is sprake van ’n vereniging in die dood (gesimbo­liseer deur lippe en die kadawer), maar die digter se spel met die taal (“blinde hande” in plaas van “blinde komponis” of die verwysing na die wurms in die nes) illustreer ’n vooropstelling van die onpatriargale taal van die semiotiese staat. Dit is opmerklik dat hier na ’n komponis verwys word, want soos Smith (1998:25) aandui, speel musiek en ’n vooropstelling van die visuele en ouditiewe ’n kardinale rol in die semiotiese staat.

Die visuele speel inderdaad ’n belangrike rol in Breytenbach (1983: 57) se gedig “toe my moeder sterwend was” uit die bundel Eklips. Hierdie gedig is nie soseer ’n lyksdig nie, maar beskryf die ritueel van die moeder wat besig is om te sterf en omring word deur haar familie. Intertekstueel skakel dit ook met Opperman se gedig, “Mev HSM Opperman”, want hier is ook die moeder wat op die sterwens­bed uitgestal word en omring word deur haar geliefdes:

toe my moeder sterwende was
moes ek beukend deur die bruisende stroom waad
om by haar te kom waar hulle haar uitgelê het
in haar katel op die werf: glinsterend geel
het ’n son die arkadiese toneel bestreel
gespeel oor die halfkring gesigte van ou
uitgestorwe ooms en voorvaders wat rustig
aan pype sit suig om rook te kweel,

sterk en gesond was sy onder die wit laken
die oë vol lig en rond so sonder die bril
en plomp die arms wat met duidelike gebare
die laaste boodskappe seënend uitdeel
(net die moeë grys hare was reeds los):
visioene van alles sal regkom en dat sy
tevrede is nou met o.a. Mattheus en Markus links en
regs het die twee bejaardes inderdaad gestaan,

en sy het my ook op die naam bly roep
en my nie herken nie

maar ek moes terug eer die owerhede
my van ontvlugting verdink in die stroom
se versnelling het ek in kolkkuile versink
en laer af klappertand gespoel tussen oewers
(is dit dan die groot verdrink?)
iewers verby landerye waar modderbevlekte
graansuiers hemelwaarts skerf waar hooimiedens verrot en rape verswelg in die aarde,

en beurend aan hul leirieme het ek die stink
honde van opgewondenheid hoor huil in die keel[.]
                                                   (Opperman, 1987:327.)

Die seun as sprekende subjek in die gedig word uitgebeeld as ’n ontsnapte wat sy lewe waag om net by sy sterwende ma uit te kom, maar hy word agtervolg deur die “owerhede”. Hierdie gedig is trou­ens geskryf na aanleiding van Bretyenbach se moeder se dood en die gevangenisowerhede se weiering dat hy die begrafnis bywoon.

In navolging van Smith (1998:24-29) kan hierdie gedig gelees word as die manlike subjek se krisis om hom met die argaïese moeder­objek te verenig en die rol wat die simboliese orde (gesuggereer deur die tronkbase, die honde aan die leirieme) speel om sy terug­keer na die moeder te verhinder. Die moeder word voorgestel as synde die middelpunt van ’n “arkadiese toneel” met die son wat “glinsterend geel” oor alles skyn. Smith (1998:29) wys daarop dat abjeksie ervaar kan word as ’n gevoel van afgryse met dit wat hom dwing om deel te word van die simboliese orde. Dit word treffend geïllustreer in Breytenbach se teks wanneer hy na die moederfiguur verwys as iemand met “oë vol lig en rond” en met “plomp” arms, wat suggereer dat sy gesond lyk, selfs al is sy sterwend. Waar die ab­jekte gewoonlik gepaard gaan met ’n beklemtoning van dit wat af­stootlik is aan die liggaam, word die teendeel hier aangetref. Die honde en die bewaarders wat hom agtervolg word byvoorbeeld as “stink / honde” beskryf en die ruimte waarin hy hom as ontsnapte bevind word gekenmerk deur verrotting (“waar hooimiedens / verrot en rape verswelg in die aarde”).

Breytenbach neem dus die kodes van die lyksdig en die retorika van die treurdig en herskryf dit vanuit sy enigmatiese invalshoek in ’n eietydse konteks wat gekenmerk word deur ontluistering en ’n ondermyning van die konvensionele opvattings oor die dood, die lyk en die fatsoenlikheidsreëls wat tydens begrafnisse nagekom moet word. By hom is daar geen sprake van ’n swaarwigtige diskoers en roubeklaag nie. Kristeva se opmerking teenoor Grisoni (aangehaal in Guberman, 1996:80) is beslis nie op hom van toepassing nie: “Depressed discourse can be monotonous[.]” Daar moet ook in ge­dagte gehou word dat hierdie gedig in Breytenbach se debuutbundel opgeneem is wat verskyn het toe hy slegs 24 jaar oud was. Onder die invloed van onder meer die surrealisme en die Boeddhisme slaag hy daarin om die konvensies van die literêre tradisie waar­binne hy publiseer, te ondermyn. By Breytenbach word die dood as uiterste grens van die “ek” en die “Niks” as ’n identiteitskeppende simbool beskou. Dit versinnebeeld die grens tussen lewe en dood/ wees en nie-wees.

4.       Slotopmerkings

Anders as in die konvensionele lyksdig is daar in Breytenbach se lyksgedig, wat vanuit sy Zen-raamwerk geskryf is, ’n versugting na die dood en ’n aanvaarding van die sterwensproses as belangrik vir die aflegging van die eie ego. In die vier Edel Waarhede wys Boeddha byvoorbeeld daarop dat die lewe as lyding beskou moet word en dat die rede vir dergelike lyding gekoppel kan word aan die mens se begeertes (Joko Beck, 1989:106). Om die eie ego te kan transendeer, moet begeerte oorwin word. Die lewende lyk kan net tot rus kom wanneer hy hom losmaak van sy eie sintuiglike waar­nemings en sy verknogtheid aan die lewe en sy begeertes aflê.

Geraadpleegde bronne

BREYTENBACH, B. 1964. Die ysterkoei moet sweet. Johannesburg: Perskor.

BREYTENBACH, B. 1993. Nege landskappe van ons tye bemaak aan ’n beminde. Groenkloof/Somerset-Wes: Intaka.

BREYTENBACH, B. 2005. Eklips. (In Breytenbach, B. Die ongedanste dans. Gevangenisgedigte: 1975-1983. Kaapstad: Human & Rousseau. p. 312.)

CAMPBELL, J. 2000. Arguing with the phallus: feminist, queer and postcolonial theory. Londen: Zed Books.

CLOETE, T.T. 1985. Allotroop. Kaapstad: Tafelberg.

CROUS, M.L. 2008. Die dood sal aanhou ritsel in die papier”: konvensie en rewolusie in die taal van die lykspoësie (tesis) en Requiem vir my vriend (digbundel). Stellenbosch: Universiteit van Stellenbosch. (Ongepubliseer­de M.A.-verhandeling.)

DE LANGE, J. s.a. Op ’n dag sal jou skrander kop. Litnet. www.oulitnet. co.za/poesie/delange07.asp  Datum van gebruik: 7 Mrt. 2007.

DE LANGE, J. 1986. Snel grys fantoom. Kaapstad: Human & Rousseau.

FERREIRA, J. 1985. Breyten: die simbool daar. Kaapstad: Saayman & Weber.

FUSS, D. 2003. Corpse poem. Critical inquiry, 30:1-30.

GRISONI, D. 1996. On new maladies of the soul. (In Gubermann, R.M., ed. Julia Kristeva interviews. New York: Columbia University Press. p. 85-91.)

HODGE, S. & MARTIN, B. 1999. The illustrated Tibetan book of the dead. New York: Stirling.

HUMPHREYS, C. 1993. A Western approach to Zen. Wheaton: The Theo­sophical Publishing House.

JOHN, P. 2002. Die abjekte einde van Verkenning van Karel Schoeman en die Afrikaanse rewolusie. Stilet, 14(2):165-185.

JOKO BECK, C. 1995. Everyday Zen. San Fransisco: Harper.

KRISTEVA, J. 1980. Desire in language. New York: Columbia University Press.

KRISTEVA, J. 1982. The powers of horror. New York: Columbia University Press .

KRISTEVA, J. 1984. Revolution in poetic language. New York: Columbia Uni­versity Press.

KRISTEVA, J. 1989. Black sun – depression and melancholia. New York: Columbia University Press.

LACAN, J. 1977. Ėcrits – a selection. London: Tavistock/Routledge.

LECHTE, J. & MARIA, M. 2004. Julia Kristeva: live theory. London: Continuum.

OLIVER, K. 1993. Reading Kristeva: unraveling the double bind. Bloomington: Indiana University Press.

OPPERMAN, D.J. 1987. Versamelde poësie. Kaapstad: Tafelberg.

PINKER, S. 1994. The language instinct. Harmondsworth: Penguin.

PRUDHOMME, J. & LÉGARÉ, L. 2006. The subject in process. (In Hebert, L. Signo. Quebec: Rimouski. www.signosemio.com  Date of access: 2 May 2007.)

RAGLAND, E. 1995. Essays on the pleasures of death. London: Routledge.

RAPONI, S. 2003. Meaning and melancholia in Beckett’s Endgame. Journal of social and political thought, 1(4):1-22.

RINPOCHE, S. 1998. The Tibetan book of living and dying. London: Rider.

RYCROFT, C. 1988. A critical dictionary of psychoanalysis. Harmondsworth: Penguin.

SIENAERT, M. 2001. The I of the beholder: identity formation in the art and writing of Breyten Breytenbach. Kaapstad: Kwela.

SMITH, A-M. 1998. Julia Kristeva: speaking the unspeakable. London: Pluto.

SPIES, L. 2001. Die elegiese vers in Afrikaans: ’n voorlopige verkenning. Stilet, 13(3):166-191.

SUZUKI, D.T. 1986. Studies in Zen. New York: Delta.

TALJARD, M. 2006. Die skryf vind plaas in selfgeveg: versoeningstrategieë in Kleur kom nooit alleen nie deur Antjie Krog. Literator, 27(7):141-162.

VILJOEN, H. 1998. Breyten Breytenbach. (In Van Coller, H.P., red. Perspektief en profiel. Deel 1. Pretoria: Van Schaik. p. 274-294.)

VILJOEN, H. 2006. (Re)Figuring the liminal in Breytenbach’s prison poetry. (In Benito, J. & Manzanas, A.M., reds. The dynamics of the threshold: essays on liminal negotiations. Madrid: The Gateway. p. 55-75.)

VILJOEN, L. 1995. ’n Retoriese analise van die vyf lykgedigte in T.T. Cloete se Allotroop. Literator, 16(3):81-102.

WITTSTEIN, S.F. 1969. Funeraire poëzie in de Nederlandse renaissance. Assen: Van Gorcum.

WRIGHT, E. 1987. Psychoanalytic criticism: theory in practice. London: Methuen.

Kernbegrippe:

elegie vs. lyksdig

poëtiese taalgebruik

Zen-Boeddhisme

 

Key concepts:

elegy vs. corpse poem

poetic language

Zen Buddhism

 

( Hierdie artikel het ook verskyn in  Literator 29(3), Desember 2008. Dit word met toestemming ook hier geplaas.  -Red. Versindaba)

 



[1]          Hierdie artikel is ’n verwerking van ’n gedeelte uit Crous (2008) se verhandeling wat onder leiding van prof. Marlene van Niekerk aan die Universiteit van Stellen­bosch voltooi is.

[2]          Ragland (1995) ondersoek Lacan se siening van die doodsdrif en die plesier wat daaraan gekoppel word in detail. Om egter die hele Lacan-korpus by hierdie teoretiese uiteensetting te betrek, sou die artikel te omvattend maak.

[3]          Hein Viljoen (2006:62-63) wys in sy ondersoek na liminaliteit in Breytenbach se tronkpoësie daarop dat die tronk as ’n tussenstaat tussen lewe en dood be­stempel word. Gevangenisskap word in dieselfde lig gesien as sterfte en ver­rotting en die digterlike woord dien as ’n ontsnappingsmiddel uit hierdie staat van doodwees.

*

Hierdie artikel het verskyn in Literator 29(3) Des./Dec. 2008:35-55 en word met toestemming hier gepubliseer. (-Red. Versindaba)

Onderhoud met Breyten Breytenbach, kurator van Die Dansende Digtersfees

Saturday, March 2nd, 2013

 

DANSENDE DIGTERSFEES, Spier Wynlandgoed 10 & 11 Mei 2013

Breyten, ten eerste van harte geluk met ’n uitsonderlike inisiatief … ’n Mens kan bykans nie meer wag om hierdie reuse van wêreldliteratuur op één verhoog en dit nog hier op ons voorstoep mee te kan maak nie. Daarom, by wyse van kontekstualisering, volg ’n paar vrae hieronder.

Ten eerste, die naam vir die fees: “Dancing in Other Words / Die Dansende Digtersfees”. Ietwat ongewone, dog inspirerende,  naam vir ’n poësiefees, is dit nie? Hoekom is daar spesifiek op dié naam vir die fees besluit? Brei sommer ook uit om die subteks van “saam-mekaar-andersmaak”?

Dankie, Louis. Die heel eerste opmerking moet egter wees dat hierdie inisiatief in die beste sin van die woord ʼn kollektiewe spanpoging is. Wat aangebied gaan word tydens die fees self sal die produk van ʼn proses wees wat uit verskillende bronne gevoed word, nog besig is om te gebeur, en verder as die saamkoms in Meimaand sal strek. Ek sal later meer daaroor sê.

ʼn Konsepdokument van Augustus 2012 het dit so gestel: “In wese beoog die Dansende Digtersfees om ʼn lewende ruimte van kreatiwiteit, interaksie en viering daar te stel – in die eerste instansie vir die deelnemende digters en die vertalers. Die beskutte omgewing, in fisieke en sosiale sin (die skulp van lig), en die feit dat daar gefokus gaan word op die digters en hulle onderlinge uitwisseling van ervarings en insigte, beteken dat ons die bestaansrede van poësie voorop kan stel – die omvormende en miskien selfs transgressiewe potensiaal, die verwantskap met die sakrale in die nastrewe van menswaardigheid en bevryding met die vermoëns en die voorbeelde van poësie as middel – en om aldus, al is dit ook net implisiet, die eeue-oue funksie as droom-aar in die gemeenskaplike liggaam gestand te doen. {-} M.a.w., dit gaan ʼn fees wees waar digters dans met woorde, tale,  vorms van uitdrukking, weergawes van hulle lewe, die geskiedenis van die land en sy mense, wind en klippe, en dit alles deel met die mense wat kom luister en kom deelneem. {-} Om die waarheid te sê, dit kan netsowel dancing in other worlds genoem word.”

Op die fees se webblad (en ook volgens die persverklaring) word die fees aangebied as ’n gesamentlike projek van Spier Wynlandgoed buite Stellenbosch en die Pirogue Kollektief (waarby jy betrokke is). Vertel ons ietsie meer van die Pirogue Kollektief en die projekte wat julle tot dusver geïnisieer het?

Die Pirogue Kollektief, heeltemal vrywillig, probeer uiting en rigting gee aan die kulturele mandaat van die Gorée Instituut: fasilitering van kunsskeppende inisiatiewe, bemiddeling van moontlikhede en vaardighede, vergestalting van ʼn eties-bewuste verbeelding, die erkenning van die maatskaplike rol en verantwoordelikheid van kulturele kreatiwiteit, dat ons die makers van ons eie bestaan en moontlikhede is – en ons doen dit, individueel en as groep met die moontlikhede, voorregte, ervaring en kennis tot ons beskikking aan die hand van werkwinkels, uitruil-samewerking d.m.v. ‘huise van skepping’ (residensies), publikasies, die bevordering van karavane… Soos die lewe self, gaan dit vir ons om prosesse van bewuswording, maar dan met die geskiedenis en behoeftes en moontlikhede van ʼn spesifieke topografie, Afrika, as ervaringsruimte – en teen ʼn agtergrond van verbruikersbarbarisme en politieke ontmagtiging.  

Dis belangrik om in gedagte te hou dat ons nie voorskriftelik te werk kan gaan nie en van geen doel of nut sal wees as ons nie die konneksies tussen drome en uitdrukkingsvorme en transformerende potensiaal en morele aanspreeklikheid kan identifiseer en artikuleer nie. Ons doen dit bv. in slypskole (soos die Taalifkat Tudunya, “skrywers van die wêreld”) op die eiland Gorée; opleiding in grafiese kuns beskikbaar gemaak in die Instituut se ateljee enig in sy soort in Wes-Afrika; die oprig van ʼn virtuele uitgewery (Island Position) absoluut verbind tot die bevordering van gehalte werk, erkenning van diversiteit en die uitlig van die konkrete vervlegting van estetika en die etiek; ons Imagine Africa publikasie (ons hoop om daarvan ʼn jaarboek te kan maak); ons verbintenis daartoe om in ʼn eerste siklus van 3 jaar 9 digters te publiseer in boekvorm, altyd met die oorspronklike taal naas die vertaalde teks, in ons Pirogue Poets reeks (die eerste, André Sahély se vertaling van Abdellatif Laâbi se gedigte is beskikbaar); besprekings wanneer en waar moontlik gekoppel aan die werk van ʼn belangrike digter soos Mahmoed Darwiesj (om hom nou maar as voorbeeld te noem) en dan veral die implikasies van sy lewe en sy werk soos afgewentel deur konsepte van vertaling, bv., waarby ek ʼn paar maande gelede tydens die Mail&Guardian Literêre Fees in Johannesburg betrokke was. Soos altyd is dit maar net die begin… 

Dat wynlandgoede, soos Spier byvoorbeeld, ook ’n beduidende rol wens te speel in die kulturele aktiwiteite van die gemeenskappe wat hulle bedien, vind ek bewonderingswaardig. Hoe het Spier by hierdie projek betrokke geraak?

Die Enthoven familie wie se kulturele inisiatiewe en bevordering van die kunste o.a. via Spier te gesien en ervaar kan word soos jy weet, is mense wat ook verbintenisse het met Gorée Instituut se doelstellings en geskiedenis, net soos hulle – diskreet, maar met hart en siel – betrokke is by allerlei ander kulturele en opvoedkundige en werkskeppende inisiatiewe en aktiwiteite, en nie net in Suid-Afrika nie. Daarby kom die oorweging (ek kan nie namens hulle praat nie maar glo dat hulle sal saamstem) dat wat jy nie bereid is om vir jouself te doen of self aan te pak nie, nie die moeite werd is om te loods nie.

Wat is op die spel? Dat skepping (die binnewerk van transformasie) altyd ʼn individuele projek is en daarom juis gemeenskaplik en sodoende miskien op die enigste aanvaarbare wyse ingebed en gewortel in ʼn gedeelde geskiedenis en geheue en verbeelding. Dat jy as enkeling gedagvaar deur die klippe en genagvaar voor wind en maan in daardie stukkende spieël van ons gedeelde mense-toestand moet kan kyk en die denkende riet herken, die aap raaksien, maar ook met ʼn mate van ordentlikheid rekenskap kan gee van jou rentmeesterskap teenoor die moontlikheid, ten minste, van transendensie. En dit binne die bestek van jou potensiaal.

Die Staat doen dit nie. Helaas. Selfs ander georganiseerde openbare instansies doen dit beswaarlik, al bestaan hulle ook slegs danksy die belastingbetaler se swaarverdiende geld. Spier, as uitdrukking en geleding van intelligente en omvormende betrokkenheid  vanuit die besigheidswêreld, of die wêreld van stigtings, doen dit wel. Dankie daarvoor.

Nog meer presies: die inisiatief vir hierdie spesifieke fees kom van Dominique Enthoven – as skryfster en as lid van die Pirogue Kollektief! – met volle en krities betrokke steun van die familie en haar medewerkers.  

Nog ’n interessante aspek van dié poësiefees is die vier “beskermengele” wat oor die fees uitgeroep is, te wete: Jalaluddin Rumi, Aimé Césaire, Cesaria Evora en Marthinus “Tao” Versfeld. Hoekom juis dié vier?

Elkeen van jou vrae vereis ‘n essay as antwoord!

Dis werklik belangrik om te weet dat hier geen versweë agendas op die spel is nie en ook geen ‘sleutels’ nodig om betekenisse of bedoelings te ontsluit nie. Binnekort sal dit alles – die besliste sleutelloosheid wat nié besluitloosheid impliseer nie! – duidelik gemaak word in die bekendmaking, juis, van ons “Dreaming Vein” waar elke beluit en alternatief en rede tot die besluit op die lappe gaan wees en geen doekies omgedraai gaan word nie.

Wat is ‘n huis tog sonder ‘n moeder? En ‘n tafel sonder brood vir die snoek? En ‘n singvertrek sonder engele en oermoeders en abbavaders? Hierdie vier (hulle kon netsowel tienduisend gewees het) is daar om ons te beskerm en te inspireer. Myns insiens het elkeen van hulle geweet hoe om met die lig en daarom met die donkertes om te gaan. (Ek neem volle verantwoordelikheid vir die ‘keuse’.)

Besonder treffend is ook die fees se lampliggedig “I wouldn’t want to die(Je voudrais pas crever) deur Boris Vian. Watter (moontlike) boodskap het dié vers, volgens jou, vir die fees wat op hande is?

Maar is so ʼn gedig – en daar is baie ander wat by mens opkom, en sommige sal ook opgeroep word – dan nie ʼn verwoording van al die dinge wat ons nog wil doen voor ons lepel in die teks steek nie? Elke gedig, waarskynlik soos elke digter ook, is generies en is allemansbesit en allervrouedroom, en tegelyk skrynend persoonlik en privaat en met groot opake stukke daarin. Miskien selfs vol oorbodige goed. Is dit dan nie hoekom ʼn gedig nooit doodgaan nie? Iewers in ʼn onderhoud sê Boris Vian dat hy ʼn lied in Portugees gekomponeer het omdat hy die taal nie ken nie en dit daarom so mooi vir hom is.

In die vroeë 1990s was jy ook as organiseerder betrokke by die jaarlikse “Africa Poetry South”-fees wat in Durban plaasgevind het. Is daar enige spreekwoordelike “lesse geleer” of ervarings wat jy uit jou betrokkenheid by dié fees oorgehewel het na die Dansende Digtersfees?

That there is no fool like an old fool en dat mens nooit te onbetrokke kan raak vir windmeulens-bestorm nie. Veral as jonger mense jou knol ʼn stewige klap op die boud gee. Meer tot die vraag se moontlike implikasie: dat minder meer is; dat digters genoeg tyd gegun moet word om hulself hoorbaar te maak, veral wanneer hulle van verre lande en oases kom.

Vervolgens, iets oor die program. Die elftal digters wat by dié fees betrokke is, is digter vir digter van die vernaamstes wat tans op die breë verhoog van die internasionale digkuns werksaam is. Hoe het jy besluit om juis dié uitgelese groep byeen te bring? En vergewe my asseblief indien dié vraag ietwat moedswillig voorkom, maar ek is tans besig om kort profiele oor elkeen van die digters voor te berei vir plasing op Versindaba en ek moet sê: Só ’n uiteenlopende groep digters het ek lanklaas op een program aangetref … Afgesien van die elemente van vervolging en “ontheemding” by die enkeles van hulle (jy, Tomaš Šalamun, Ko Un, Yang Lian en – tot ’n mate – David Shulman), vind ek bykans geen ander gemene deler buiten gehalte nie. Was dit die oogmerk?

Nee. Ek is seker mens sou veel meer uiteenlopendheid kon kry as dit die bedoeling was. In ʼn onlangse reaksie op iets wat Francis Galloway geskryf het, het ek op julle webwerf die ‘kriteria’ probeer uitstippel. Maar die antwoord is eintlik eenvoudig. (Soos Einstein glo gesê het moet jy alles wat ingewikkeld is so eenvoudig moontlik probeer maak, maar ook nie méér nie.) Ek hou van hierdie mense. Ek bewonder hulle werk. Hulle is gesout en hulle is die sout van die aarde. Hulle kan hul dop vat. Meeste is dwarstrekkers. Party, soos Hans van de Waarsenburg, dans ʼn riel wat jou kiewe sal laat kwyl. Ander, soos Joachim Sartorius, dra ʼn kennis van jarretelles se invloed op poësie wat ons nie beskore is nie. Ek beskou hulle as vriende en het met sommige van hulle saamgewerk of –geboer.

Maar vanselfsprekend kan mens onmiddellik aan ʼn duisend ander of meer dink wat eweseer genooi behoort te gewees het! En sommige mense is inderdaad genooi en kon tot hul spyt hierdie keer nie kom nie – John Berger, Michael Ondaatje, Akwasi Aidoo, Anne Carson, Yusef Kumanyaaka, Venus Khoury-Gata, Homero Aridjis… En van hierdies het hulle reeds verbind tot ʼn volgende keer.

Gehalte, ja, is die gemene deler. En relevansie. En persoonlike aanvoeling. Geen hiërargie. Geen politieke program. Geen ander oorweging – behalwe dat ons dit klein wil hou.

Ko Un. Hierdie Suid-Koreaanse digter was al verskeie kere as ’n gunsteling vir die Nobelprys vir Letterkunde genomineer. Trouens, volgens berigte was die media enkele jare gelede só oortuig van sy bekroning dat hulle letterlik op sy voorstoep kamp opgeslaan het in afwagting op die aankondiging … Wat ek wel op die internet raakgelees het, is dat sy optredes tydens feeste telkens uitgesonder word as ’n onvergeetlike  hoogtepunt. Wat is dit wat sy voordrag, volgens jou, so besonders maak?

Sy asemhaling. Die ritmes van sy frasering. Die wind wat deur sy strofes waai. Sy dans met sin van syn. Die feit dat hy jou so slim laat voel dat jy alles verstaan sonder dat jy ʼn woord Koreaans magtig is.

Ten slotte, twee meer persoonlike vrae. Die aanbied van ’n fees soos hierdie is inderdaad ’n geloofsdaad. Wat sal jou laat voel: “Ja, dít was wat ek gehoop het dit sal wees”?

Wanneer ʼn digter of ʼn saamdigtende luisteraar, selfs onder dié wat deelneem, sou omdraai en sê: “Ek het nie die vaagste verduideliking vir wat julle probeer doen nie, hoekom julle hierdie keuse gemaak het vir nou en op hierdie plek nie – en, by the way, was dit nou regtig nodig wanneer die poësie, soos almal weet, geen revolusie gaan veroorsaak en geen hond haaraf gaan maak nie? – maar ek het die gevoel hier hét iets beweeg al kan ek nie my vinger daarop lê nie.”

Met die onlangse publikasie van André P. Brink (as samesteller) se geblikte Groot Verseboek het hy dit beskryf as sy “liefdesverklaring” aan die Afrikaanse digkuns. Moet hierdie fees van dansende digters – en jou betrokkenheid daarby as ‘kurator’ – as iets soortgelyks gesien word?

Hier staan ek, ek kan nie anders nie, tot op die laaste kromme noot en weggooiwoord weggevrot van die niet en die verniet en die vernieting van poësie. En respek vir die digters, vir hulle wat met besete intelligensie totaal dwaas is, vir die dwaalvolk, vir hulle wat ʼn engel deur ʼn naald se oog kan trek asof dit ʼn alledaagse wonderwerk is. Afrikaans? Suid-Afrikaans? Afrika? Ons mense kan in die sterkste wind kers vashou, en sommer helder oordag ook. En ons mense verdien dit om blootgestel te word, hoe skrams dan ook, aan die vloeiende vuur van die digkuns in alle tale en deur die eeue heen. Hulle, julle, is reeds deel van daardie taal – die digtaal (los van watter landstaal dan ook) wat haar lê net so lekker in Afrikaans kry as in Mandaryns of Hebreeus. En presies op dieselfde manier verdien ons besoekers om kennis te maak met hulle familie hier te lande, met hulle wat so mooi sing dat ons die taal nie verstaan nie, en met onse klippe en wind en lig en seegeure.

Selfs met dit wat Boris Vian “l”écume des jours” genoem het.

Baie dankie, Breyten. As toegif plaas ek graag Boris Vian se aangrypende begeleidingsvers hieronder. Met ’n pertinente verwysing na die amptelike webblad en persverklaring vir meer inligting. A luta continua. Mag dit ’n Grote wees!

Hy sal, Louis – hy sal. So groot soos ʼn haikoe van Basho of ʼn boomvers van Hansjan. Dankie. Onthou, dis nie ék wat hierdie ding doen nie, en niks wat hier besluit of georganiseer is, is oorspronklik of eenmalig nie. Die sukses gaan afhang van hoé daar geluister word. Miskien van die besef dat hier baie verniet weggegee word. En dis daarom dat dit belangrik is.

***

I wouldn’t want to die

Before having known
The black mexican dogs
Who sleep without dreaming
The butt-naked monkeys
Gobbling up tropics
The silver spiders in
Webs riddled with bubbles
I wouldn’t want to die
Not knowing if the moon
Behind its fake nickel look
Has a sharper side
If the sun is cold
If the four seasons
Are really only four
Not having tried
To wear a dress
On the boulevards
Not having peeped
Through a sewer peephole
Not having put my dick
Inside weirdo corners
I wouldn’t want to end
Without experiencing leprosy
Or the seven diseases
One catches over there
Neither the good nor the bad
Would cause me some sorrow
If if if I knew that
I would get it firsthand
And there is also
Everything I know
Everything I like
That I know that I like
The green bottom of the sea
Where the seaweeds waltz
On the rippled sand
The burnt grass in June
The crackling earth
The smell of conifers
And the kisses of the one
She’s this and she’s that
The belle here she comes
My bearcub, Ursula
I wouldn’t want to die
Before having used up
Her mouth with my mouth
Her body with my hands
The rest with my eyes
I say no more one should
Remain polite
I wouldn’t want to fade
Without someone inventing
Eternal roses
The two hour day
The sea at the mountain
The mountain at the sea
The end of pain
Newspapers in color
All children happy
And so many other tricks
That sleep inside the brains
Of genius engineers
Of jovial gardeners
Of concerned socialists
Of urban urbanists
And of thoughtful thinkers
So many things to see
To see and to hear
So much time to wait
Searching in the dark
And me I see the end
It swarms and it comes closer
With its ugly face
And it opens its arms to me
Like a cripplety frog
I wouldn’t want to die
No sir no madam
Before having tested
The taste which torments me
The taste which is the strongest
I wouldn’t want to die
Before having tasted
The flavour of death…

© Boris Vian

 

 http://youtu.be/cg4h4ssZnnU