Posts Tagged ‘Breyten Breytenbach’

Marlies Taljard: Met linte van sterre en sinne

Friday, December 12th, 2014

Vir Aardklop 2014 het Evette Weyers ʼn uitstalling van beeldhouwerke saamgestel met die tema “Letterlik en figuurlik”. Die meeste van die werke op uitstalling het op een of ander wyse aangesluit by taal, letterkunde en veral by die poësie. Baie van die werke was letterlike uitbeeldings van Afrikaanse idiome of segswyses, soos “die beste voetjie voor sit”. “Kaalvoet oor die Drakensberge” is ʼn beeld van voete met Voortrekkerkappies op en die “Drakensberge” in die agtergrond waarop ʼn verhaal oor Afrikaans geskryf is. Een van die interessantste beelde op die uitstalling was ʼn speelse konseptuele beeld oor transformasie, “Recycling of a Cycle”. Weyers beskryf dié beeld soos volg:

“My eerste poging in 1986 het plat geval oor die die saadjies nie goed gespruit het nie. Ek het my ou fiets op ʼn beeld-staander gemonteer, asof dit ʼn beeld was. Met vriende het ons die fiets losweg met klei bedek en met saadjies besprinkel wat daagliks natgemaak moes word, sodat die sade uitspruit. My idee was dat die fiets ʼn kunswerk word, en die kunswerk dan ʼn maaltyd word wat ons, formeel geplaas om die beeld, saam sou eet.”

Hierdie keer het die saadjies wel ontkiem (in my kombuis) en die beeld het inderdaad ʼn maaltyd geword. Drie van ons het dié beeldmaaltyd geëet. Evette skryf verder:

“Kuns het te doen met metafore en soms met die transformasie daarvan. Tydens die ysige winter in die Eerste Wêreldoorlog, het die beroemde skilder, George Braque, die eerste keer gesien hoe ’n mens ʼn water-emmer vol gate steek en vol brandende kole pak om dit te transformeer in ʼn verwarmer, en sodoende te oorleef in die koue. Dit het hom terdeë laat besef hoe vorm, funksie en betekenis kan transformeer. Hy het hierdie beginsel in sy briljante kubistiese skilderye toegepas.”

Nog ʼn beeld wat my al vantevore getref het weens sy wyd uitkringende assosiasies en intertekste, is Die Klank van ʼn stukkende gedig, gebaseer op ʼn gedig van Breyten Breytenbach, stukkende gedig uit sy eerste bundel Die ysterkoei moet sweet. Dit is ʼn bekende feit dat Evette Weyers besondere inspirasie uit Breytenbach se poësie put en dikwels deur middel van haar beeldhouwerk met hom in gesprek tree. Sy beweer: “Sy verbysterende kreatiwiteit lig my op tot hoog bokant myself.” Die feit dat Weyers uitgebreid oor haar kuns skryf, dra natuurlik daartoe by dat die breër publiek insig verkry in haar werkwyse en verdig op teoretiese vlak die intertekstuele weefsel van spesifieke werke. Dit is byvoorbeeld algemeen bekend dat haar man, Marius Weyers, die stukkende gedig op ʼn kleiblad geskryf het (omdat sy beweer haar eie handskrif is te onleesbaar). Toe die klei droog was, het sy die kleiblad gebreek, en dit word toe letterlik ʼn stukkende gedig. Daarna het sy gaatjies gesteek in elke skerf en dit aan ʼn spiraal opgehang as roer-beeld. Die skerwe stamp klingelend teen mekaar as die wind waai. Sy skryf: “Bo-op die spiraal het ek ʼn vereenvoudigde figuur van Breyten geplaas, as ʼn Boeddha, met sy 16e September pampoen in sy skoot; hy is net so kaal gestroop soos hy in die gedig is.”

Om die Breyten-figuur bo-aan die beeld akkuraat te kan interpreteer, moet die kyker egter ook kennis dra van die invloed van Zen-Boeddhistiese denke op Breytenbach se werk. Ook kennis van die interteks “16 September 2001” uit die bundel Die windvanger verruim die betekenis van die gedig. 16 September is natuurlik Breyten se verjaarsdag wat dikwels in sy werk gedokumenteer word. Die gedig waarna hierbo verwys is, begin só:

ʼn Man het vir hom ʼn pampoen gekoop op die Union Square

Market in New York City vir sy verjaardag die sestiende

September ʼn geboorteglips moet herdenk en gevier word daar

is nie meer baie oor nie en die wêreld word koud om ons.

In die nag kon die man nie slaap nie, “Hy het opgestaan en buite op die balkon / op sy hurke by die pampoen gaan sit” en met hom begin gesels. Toe die pampoen egter begin huil, gooi hy hom af

En polisie en

soldate het gekom met ʼn geloei uit die doderyk en met maskers en

masjiengewere en skynwerpers en die man soos ʼn vlieg vasgespeld

teen die muur van die balkon.

 

Die man begin hom verdedig, en die gedig sluit dan met die woorde:

Dis maar net ʼn storie en kyk hoe

stukkend lê die woorde nou! Wat sal ek tog hê om te onthou van

my verjaardag die sestiende september in New York City?

 

Met die geklingel van die stukkende gedig in my ore, onthou ek egter ook nog kommentaar wat Evette oor ʼn ander beeldhouwerk, “Gebruiksaanwysings” (ook na aanleiding van ʼn Breytenbach-gedig) geskryf het. Hierdie kommentaar kan ewe goed op die beeldhouwerk “die klank van ʼn stukkende gedig” (asook op baie ander van haar beeldhouwerke) van toepassing gemaak word. Eers die gedig:

 

Gebruiksaanwysings

eers kom die wind

die voël die vis die boom

die kind (die wind)

en ʼn begin van woorde

wat kleuterkleure aan geheue bind

met ʼn lint van klanke

 

die sterwe kom uit die lyf

soos getye tyd gestoot

deur ʼn larwe lewe van sterre en sinne

gestring aan wat om die oog

se einders knetter en brand

die verstrengelde voël, die vaste vis,

die ketter,        die kindse kind

die asem         weemoed

die hand          ʼn blinde hond

snoep-snoet teen        die bederfenis

 

van soet wind

 

En dan Weyers se kommentaar:

“Breyten is soos ’n rukwind wat deur jou huis en haard waai, deur jou oerwoude en landerye, deur die vergete boorde van jou verbeelding. Die betekenis vir my lê in die vrugte wat losgeruk is, dakplate wat soms afgewaai het, alles wat oopgekloof is en die klokke wat hy laat beier het. Die eggo’s van assosiasie, wat wyer en wyer uitkring deur jou lewe. Dit is reeds die persoonlike intimiteit van ’n gedig. Om ʼn logiese betekenis te moet skep is ’n heel ander reis, met sy eie openbaringe. Kortliks, die gedig begin as asem, lewe. Met linte van sterre en sinne string Breyten die heelal se ontstaan aan lewensiklusse van larwe tot mens, van sein en bewussyn tot kwyn en verdwyn. Vir my ruik die “soet wind” aan die einde van die gedig na katjiepiering, want so ruik die dood, volgens ʼn vriend wat op die grens geveg het. Maar steeds bly die grootste betowering van ʼn gedig vir my dat dit so evokatief is.

“Breyten is kreatief só aansteeklik. In antwoord op sy Lappaseit-doekboeke het kunstenaars hulle sluise oopgetrek, hulle riviere laat vloei en musiek gemaak om dit te vier. Die gedigte is getoonset en op CD vasgelê. Party van ons het beelde van die gedigte gemaak. Die toneelstuk Wemeltong, op die KKNK, was manjifiek. Dit gebruik bloot die teks van Breyten se doekboeke as ʼn toneelstuk, met die doekboeke self as deel van die stuk.

“Ons as lesers, toeskouers en toehoorders moes iets mooi skep om ons balans te behou te midde van soveel kreatiewe uitmuntendheid. Ons moes iets skep om ons aan die aarde te anker, anders sou ons wegwaai met die volgende orkaan van ʼn gedig.”

Besonder veelseggend is dat die beeldhouer dit as haar opdrag beskou om in gesprek te tree, te antwoord op die kunswerk van ʼn ander digter. Dat sy spontaan reageer op ander kunswerke wat haar ontroer. Hierdie is ʼn Ars Poetica, ʼn verhaal oor die werking van die muses.

Die meetsnoere het vir my in lieflike plekke geval

Die meetsnoere het vir my in lieflike plekke geval

ʼn Beeld wat baie Aardklopgangers aangegryp het, is die pragtige “Die meetsnoere het vir my in lieflike plekke geval”. Volgens die beeldhouer het sy weer eens haar inspirasie vir dié beeld geput uit ʼn bundel van Breyten Breytenbach, hierdie keer uit nege landskappe van ons tye bemaak aan ʼn beminde. Die laaste afdeling van hierdie bundel heet die meetsnoere het vir my in lieflike plekke geval. Dit bevat gedigte oor afskeid, verganklikheid, verval en die dood. Enkele strofes teen die einde van die afdeling uit die gedig die titel is: ʼn belydende woord uit die dood het my opgeval as deel van ʼn moontlike huiwerige interpretasie van die betrokke beeld:

woorde? landskap? wysie?

dis maar net ʼn netvlies refleksies

soos flitsende spieëls vir kommunikasie

met die ander land, kyk, die goud

is son wat gebeen het in die aarde

maar ruite is sonbriewe waarin jy

die verblindendste betekenisse kan lees

(…)

ek sê nog: die ewigheid

is om aan te hou vervel deur ʼn landskap

van oase na fontein langs trajekte

van klank, ʼn lied is ʼn roete,

(hierdie is my lied)

die land loop by my oë uit,

die meetsnoere het so mooi vir my geval[.]

 

In die laaste afdeling van die bogenoemde bundel word die dood as landskap uitgebeeld. Dikwels is die landskap egter ook die liggaam, want dit is juis die liggaam wat aan sterf onderworpe is. In Psalm 16:6 (Ou Vertaling), waar die woorde “Die meetsnoere het vir my in lieflike plekke geval, ja my erfenis is vir my mooi” oorspronklik verskyn, word inderdaad na ʼn land(skap) verwys. Die woord wat vertaal word met “meetsnoere” is die Hebreeuse woord “chebel” wat gebruik is vir ‘n maatlyn met knope daarin aangebring om lengte te meet soos wat ‘n gebou of ‘n kleinerige stuk grond gemeet sou word. In Weyers se beeld is die landskap die liggaam soos dit dikwels ook in die letterkunde as metafoor gebruik word. Die digter Dawid (die Psalmdigter) word by haar ʼn losstaande beeld wat oor die vrouebeeld hang en wat verplaas kan word, al na gelang van welke deel van die liggaam hy wil beskou. Om die vrou is die “meetsnoere” – die pragtige snoer met knope gedrapeer wat ons nog al koffiedrinkend in ʼn kafeetjie in Stellenbosch geknoop het voordat die beeld die eerste keer op uitstalling gegaan het …

Met hierdie blog het ek probeer aantoon hoe ryk die intertekstuele netwerk rondom moderne kunswerke kan word, veral weens moderne media wat dit moontlik maak dat so baie stemme gehoor kan word, so baie kommentaar verreken word en so baie tekste binne sekondes opgespoor kan word.

Breyten Breytenbach. Van die os op die jas

Saturday, December 6th, 2014


Van die os op die jas was my bydrae tot Gent Universiteit se tweedaglange kollokwium met as tema, Die taal se stiltes. Ek wil hierdie spoegie in die kwispedoor graag opdra aan Louise Viljoen wat met helder oë bly kyk na die donkerwordende prentjie en juis daarom verseker dat die duister nie vormloos is nie.

***

VAN DIE OS OP DIE JAS…

(Om die esel ore aan te sit, of Die eengesprek as causerie)

                                                                                           die voël se vlug

                                                                                                is ‘n verbranding van vlerke       

 

OS : Om die grond gelyk te maak, die mond wat praat te identifiseer…

Jy sou hierdie causerie kon aanbied as ‘n teisho, soos dit in Zentaal genoem word (dit wat nie ‘n taal is nie), oftewel ’n direkte deling wat nie ‘n mededeling is nie. Want om aan woorde en frases vas te klou met die bedoeling om begrip te kweek, so het Meester Mumon al opgemerk, is soos om die maan met ‘n stok te wil bykom of om die skoen te krap omdat die voet ‘n jeukplek het.

JAS : Dames en here, u moet hom nie kwalik neem nie. Hy praat maar altyd so in raaisels en neem dan nog sy toevlug tot hoogdrawendheid ook. Die benadering pas hom soos ‘n skoen want nou kan hy mos van een onderwerp na die ander dwaal terwyl hy maak asof die dorings hom nie pla nie…

Hy is nie skadelik nie, al ploeg hy meestal met anderman se donkies wanneer hy nie soos ‘n sjebienvlieg by die drinkplekke uithang nie. Hou die riem tog maar kort sodat hy julle nie jong osse laat inspan nie.

Ek is sy jas, ek gaan probeer om sy onbetaamlikhede te verdiskonteer, die mantel voor u oë te swaai terwyl hy langs afdraaipaaie soek na die ossies wat hy sukkel om weer in die gewaande kraal te kry.

OS : Nee, my liewe esel, moenie weggaan nie – jy is dan juis die jas waarop ek reken om my warm te hou teen die koue van die Relatiewe.

JAS : Terwyl jy jou aan die irrelevansie van ‘n Absolute blootstel !

OS : Dis tog hoekom jy daar is, so empiries gesout soos ‘n Brit om my plaaspote in die stof te hou.

JAS : Tja, soos ek altyd sê – « No solution, maybe no problem. » Maar wat is jou punt ? Waaroor wil jy vandag praat ?

OS : Dat die punt juis ‘n beweging is.

JAS : Moet nou nie vir my sê jy gaan weer sanik oor die dooies wat nog lê en bewe nie, en dit nogal hier in die vreemde voor mense wat vriendelik na jou luister !

OS : Nee, ek gaan my probeer inhou.

Vriende, julle moet my verskoon as my bydrae die vorm aanneem van ‘n eengesprek – so te sê van speen tot speen aan dieselfde engel. Ek gaan nie my teenstrydighede onder ‘n maatemmer wegsteek nie. Waaraan ek wil raak is nietemin van ons besinning se tema’s, maar dan soos hulle mag opdoem in die gesprek van twee ou trawante : Os, die uwe, die voortvarende vuurvreter of vabond (want dis belangrik, soos Jean Genet dit eens gedoen het, om ‘n verskil te maak tussen die revolusionêr wat ek nié is nie en die landloper oftewel dwaalgees, die woordsmous in die lappieskleed waarin ek my wel herken), en in die ander hand Jas, die middelwêreldvermoeide, skuwe leepoog. Ons het vervreemd geraak oor die jare en tog albei besef dat elk op eie manier die weg byster is.

JAS : Jy druk my nou in ‘n blik. Maar goed dan – kry jou gang !

OS : Kom ons begin deur te probeer bepaal wat mens deur die gedig kan wéét.

Is daar ‘n versinsel uniek aan die prosesse van kreatiwiteit, om nou maar so-iets uit die lug te gryp, wat jou iets wyser gaan maak omtrent wording en verwording ? Alle kennis is in wording en daarom twyfelagtig, dit besef ons met die gang van dae en in die loop van woorde al druis dit ook in teen ons behoefte aan sekerheid.

JAS :  die verlies is daar

            as ‘n vlies van vrees

            wat skil word om verskille te verskuil

            in die stilte van verswording

 

OS : Sien, dit is wat ek bedoel ! Wat jy so pas daar aangehaal het maak geen sin in die gebruiklike kenniswêreld nie want jy beskryf tegelyk ‘n proses en die illustrasie daarvan. En om dit te kon doen het jy jou toevlug geneem tot ‘n beeldewêreld wat nie dieselfde konnotasies vir almal gaan ontketen nie. Of om dit in die woorde van Stefan George te stel : jou denkfiguur is ‘n aforistiese vormgewing wat, wanneer dit nie heeltemal leeg is nie, bespiegelende analise kombineer met byna tasbare prentjiesmakery om vir jou ‘n beduidende kritiese mimesis te gee.

JAS : Solank mens dit nie te ver laat loop soek na betekenis nie want anders word die tong weer jags. Is die poësie dan ook gebarespel ?

OS : Presies. Met nadoen leer jy van binne ken.

Walter Benjamin het geglo die self – as jy nou die self sou neem as versamelpunt, beide wisseldiertjie en koördinaat – is « uit en uit ‘n stel improvisasies van die een minuut na die volgende. » Dit wil sê dat dit ‘n eenheid van bewussyn is wat bestaan of staanplek kry deur op te gaan in die meervuldige beduidenisse wat nie noodwendig ‘n duidelikheid daarstel nie. Jou denkprosesse is dan deurweek deur die altyd-aanwesige gewaarwees van veelsinnigheid in die werkinge van denke. Om te dink is om te maak. Sien, die waarheid is nié ‘n tydlose universeel nie.

JAS : Jy aap nou abstraksie na ! Op die gevaar af dat jy my verkeerd gaan verstaan sou ek sê jy verlustig jou in die afwyking van ‘n kakogamie – die ongelukkige samevoegsels (of saamgooiery) van teenstydighede wat dit vir jou onmoontlik maak om lewensvatbare en vrugbare basters voort te bring – en waar is jou Afrikaans dan ? Jy sal duideliker moet artikuleer !

OS : Nee kyk, dat die jas nou vir ‘n os wil gaan vertel van onvrugbaarheid ! Luister, al klink dit nie so nie het ek ‘n broertjie dood aan sekerhede, dogma, ortodoksie, apartheid, die eenduidige wetmatigheid van moralisme, die bevrydingsteologie, die eenheidstaat…

Laat my meer konkreet betéken, al moet mens by die geboortetoneel ook versigtig wees om die gedig in die krip nie saam met die kaf te vreet nie : My verwysing is na werke van Giotto, Fra Angelico, maar veral Jeroen Bosch en Breughel waar die woord vlees word, waar gedagtes vorm aanneem en tasbaar is. (Wysheid groei uit die verwysende en jy kan daaraan ruik, met die vingertoppe daaraan raak.) Natuurlik skep hierdie denkfigure die illusie van bestaan in wording. Hulle is syngoed, verbeeldingsdenke en nié teorieë of filosotlike konstrukte nie.

Die beweging en die interaksie van tot stand koming is ‘n vloei van bestaansvernuf wat anders is, maar van gelyke waarde, as intellektuele begrip. Die besinning is in die sintuiglike belewenis. Mens sou selfs hierdie argumentering verder kon voer en beweer dat dit ‘n soort didaktiese sedeleer is, ‘n volksmanier van skepping in teenstelling met studeerkamerbespiegeling – ideografie eerder as ideologie of, erger, die ideolatrie van veronderstelde waarhede. Jy sou ook kon sê dis hoekom die maak van gedigte gevesel is in die vlees van woorde wat verklank tot trajekte, dat dit geen waarheid vergestalt nie maar eerder ‘n gewaarwording – ‘n wordheid, en daarom onderhawend aan verwording. Ter illustrasie : die skip van dwase en sotte is ‘n maanverhaal verskeep in taal. Dis hoekom dit moes sink.

 

JAS : Ek vergeet altyd dat jy eintlik ‘n skilder is.

OS : Ja, ek was nog van plan om eendag ‘n reis uit te stippel as opstel –

« Die tekenleer van ‘n skildigter » sou die titel wees.

JAS : Die regterhand wil liewers nie weet wat die linkerhand mee besig is nie !

OS : Hierin lê ‘n les opgesluit. In die pogings tot vormgewing, in die omgang met die materialiteit (en die geskiedenis) van dit wat saampraat – en wie sê vir wié voor ? – begin ek insien dat mens nooit téén die lig moet skilder nie. Aan die een kant is jy vervoeg in die poging om musiek te maak wat die aanroer van ‘n wye dekveld is met slegs verbeelding as instrument – daar kom immers altyd die moment wanneer jy begin skilder wat jy wéét en nie meer wat jy sién nie, wat jy met ander woorde kan verbeel en dus verbeeld, want dit wat jy nie kan verbeel kan jy nie jou eie maak nie. Maar aan die ander kant is dit byna altyd ook die ‘oomblik’ wanneer die materiaal – kleure, lyne, woorde, patrone, die begrensing van afsprake en die verwysings wat in die taal lewe – vir jou begin voorsê wat jy moet en mag doen ; dit is die skeidingsmoment of die uitskeidingsoomblik wanneer die materie, beide outonoom en deur jou geïnisieer, jou in ‘n dialoog betrek.

Jy word deur die wil-word aan die hand gelei. Die noem van dinge word ‘n ontdekking, miskien ‘n stroping van illusies, soms soveel so dat jy kaal anderkant uitkom. En in die verloop van die proses is daar oorgange, ‘n verskuiwing van sêpunte, miskien selfs andersmaak. (Kontinuïteit word deur oorgange gelas en ontlas. Miskien nog belas ook.)

Om vervang te word deur wat ? Jy kan alleen dans indien jy deur die ritme beweeg word.

Wat bly dan oor ? Die tekens van beweging tot beeldvorming of die tydelike stolling wat ons ‘gedig’ noem ? Die lewe leef net in die openinge van die teks.

JAS : Jy behoort jou teen die afskil te beskerm !

Daar word gesê die Talmoed (wat alreeds ‘n eksegese van die Boek is) mag nooit naak gelees word nie. Dit moet altyd geklee gaan, toegedraai wees in kommentaar, voetnota’s, interpretasies, teenstrydige lesings. Ek weet jy sou die gedig kaal wou teëkom, sonder verwysings of verswyging. Is dit egter wys, of selfs moontlik ? Dit sal tog jou oë uitbrand en jou tong verkool !  Gelukkig vir jou is elke woord ‘n hibried, ‘n mos, ‘n aandiksel, ‘n dop geskiedenis wat altyd weer gebruik word en in die gebruik daarvan verander. Hulle sal jou seker genadig wees. Jy sal dalk ge-abba word deur woorde wat meer weet van dinge as wat jy ooit kan bybring en sal maak asof hulle nie raaksien hoe verflenterd jou lappiesjas is nie.

OS : Jy is reg. Mens moenie bang wees nie maar jou asem tog ophou…

Om terug te kom op ritme – wat van vertroude begrippe na afwagting na die breuke en spronge van oorgange lei : dis altyd ‘n spanning, ‘n ontspanning en ‘n inspanning. Dis hoekom dit so belangrik is om leeg te wees sodat die vloei nie verhinder word nie.

Die teenstelling is dat die gedig ook ‘n ervaring is wat vol loop en sig dan manifesteer, wat gesig word om die tekens van die bewegings te wys. Jy kan sê dit spoel oor soos water wat uit die grond syg en dan, indien dit kalm en lewensvatbaar en standhoudend genoeg is (ja, selfs leeg genoeg), ‘n spieël sal vorm vir lig en die beweging van wolke. Dis immers ook waar die ooreenkoms met zen opvallend is : in die toegewyde inspanning op soek na niks. Of na ontlading.

 

nie sodanig om die taal te verwring –

seer sekerlik nie om die waan

van gedeelde emosies en griewe te besing nie

maar om die proses van beweging

geweeg in woorde en ontwikkel uit stilte

te laat uitkring

in dit wat as gedig ervaar word –

           

met ander woorde : om dit

met afweeg en uitvee

tot verdinging te bring

 

JAS : Indien dit dan so sou wees dat die werklikheid leeg is, met die gedig as draer en soeker na daardie werklikheid, as ontlaaier daarvan – wat bly dan agter ? Wat onthou ons ? Wie is ons ?

OS : Wat jy vra is : waarom is ons eintlik hier ? Is die lukrake verskynsel van die bestaan van denkende, bespiegelende, lydende en woedende lewe, in sover ons weet dat ons daarvan bewus is, nie net ‘n absurde evolusionêre aanpassing om as lewensuiting ten alle koste te oorlewe nie ? Bestaan ons inderdaad ? Of is ons ‘n illusie, die mooi storie van syn wat ons vir onsself vertel ?

JAS : Jy redeneer nou soos ‘n os wat aan ‘n bakkiespomp vasgemaak is. Niemand weerhou jou daarvan om op te hou bestaan nie ! Jy sal gou genoeg agterkom dat ‘n verwarde bewussyn met al haar haar implikasies en bloeding tog die enigste opsie is. It’s the only act in town, my china.

Om te lewe is nie vervangbaar nie ; om te bestaan is nie ‘n keuse nie. Die enigste vrye wil wat ons van weet is om nié te wees nie. Maar ook dan was jy nog altyd deel van ‘n proses en ‘n omgewing, laat jy tekens agter, sal jy ‘n holte wees, ‘n voelbare afwesigheid.

OS : Vir ‘n tydjie… Vir die lengte van ‘n gedagte… Jy besef tog hoe beperk ons agtertoe onthou en vorentoe projekteer ? Drie, vier generasies terug kan jy nog herroep – en die oproep is reeds ‘n andersmaak ; die res is newel, geskiedenis, verdigsel, betekenisskepping . Om van jou vrese ‘n dood te skep en uit die onvermoë om te weet ‘n god.

En vorentoe ? Tot by die kleinkinders miskien ? Twee generasies ? En hulle sal klaar anders wees, in ‘n ander omgewing as ons lewe. Miskien is ‘onthou’ en ‘verbeel’ ook net sinaptiese pogings, trillings, om ‘n ruimte te bepaal.

Maar dis illusie, die namaak van ‘n bestaansrede, wat ons ruimte vul.

Net soos ons geprogrammeer is om daardie ruimte groter te maak, tegelyk die grense van ons kennis te versit om so die onbekende en die onvoorspelbare binne te laat. Illusie is beide beskrywing en herkenning en bespiegeling en skepping. En die teken (die roete, die neerslag) wat ons oorhou om aan vas te hou is die teks, daardie onbetroubare bewussynsdraad.

Skrywe dan – wat per definisie ‘vaslê’ sou moes beteken – is slegs die vergestalting van beweging. Van oorgang. Die dialektiek tussen maak en herken.

JAS : Ek wil jou tog terugbring na die implikasies van daardie beweging… Want tensy dit net ‘n bewerasie is, skep dit verwagting. Dis immers hoe narratief ontstaan. Jou Leser of jou Toehoorder se aandag word betrek – ons wil almal vertél word.

OS : Maar dit sê nog nie dat daar betekenis of implikasie gaan wees, of enigiets om te leer nie. Jy vergeet te gou dat verstaan uit die wortel van staan groei al vra dit ook om verplasing.

Miskien ontvou die relaas slegs stilte. Miskien skud jy net voue uit die mou. Of ‘n koue pampoen.

JAS : Ek wil wat jy hierbo kwytraak effens kontekstualiseer. Jy neuk al die hele middag in die rigting van ‘n soort nihilisme…

Jy kén die teks wat ek gaan aanhaal – ek het nog die boek in jou hand gelê. Dit kom uit François Cheng se Cinq méditations sur la mort. 

« Geduldige en ontroerende deurlopende draad van menslikheid, van mense-bewussyn! Al gaan dit ook hoe ver terug, dis nie verlore in die duisternis van tyd nie, dis nie slegs ‘n draling van rook nie, dis konkreet en lewend. Die indruk wat ons mag hê dat  daar agter ons ‘n ontelbare skare van anonieme mense sou wees wat verdamp in die newel van die verlede, is vals. Want in feite tel ons maar net drie of vier geslagte per eeu en dertig of veertig oor ‘n duisend jaar – dis nie watwonders veel nie, en daarom is ons voorouers veel nader aan ons as wat ons glo. Daar is ‘n oordra van beloftes en hoop wat ons verplig (of verbind) tot ‘n gegewe menswaardigheid, en in ‘n sekere sin verleen dit waarde en betekenis aan ons lotsbestemming… / Die mensdom lewe in elke individu, en elke individu – as hy of sy haar of hom met die lewe vereenselwig – het ‘n aandeel aan die avontuur van die mensdom wat integraal deel is van ‘n veel groter en grootser avontuur: dié van die lewende heelal in wording. »

OS : Ek onthou… Jy moet ‘n Chinees wees om so oortuig te wees daarvan dat die heelal in wording is.

JAS : Ek weet jy onthou. Dis hoekom jy so spartel.

En dit is waarom ek my dit gaan veroorloof om nog ‘n stukkie skrywe aan te haal – jy verwys tog self na die bewussynsdraad waaraan jy vashou om kop bo woorde te hou… of waaraan jy jou wil ophang. Ek weet nie of dit inmiddels iewers gepubliseer is nie.

« Ons moenie (net) treurig wees nie. Dis goed om soms melancholies te wees – of dan, dis goed om te weet dat dit deel is van die siklusse wat ons ervaar. Nie net op intieme vlak nie maar ook die groter wêreld daar buite. Ons sjôr almal op verskillende wyses deur die driwwe waar sterre versuip. Dis sekerlik makliker om uiting te gee aan mens se ontsteltenis of aan die triestigheid van drome en ideale wat bitter geword het (ek praat nou bv. van die Suid-Afrikaaanse ontnugtering) as om die vreugdes van die tekstuur van lewe te artikuleer of, om hoe krities dan ook, vas te hou aan die onderliggende droom, die ‘dieper reg’ se behoefte/begeerte vir andersmaak en andersword wat tog die oorspronklike voedingsaar van mens se betrokkenheid by ‘n historiese proses is. Maar dis net so belangrik om te wéét en te ervaar dat ons seker altyd met hierdie tweespalt sal saamlewe – die dialektiek wat inhou dat dit wat goed is, die droom van bevryding en vooruitgang vir almal, ook die korrupsie en die verspilling meebring – maar dan in ‘n groter siklus van beweging waar dit belangrik is om te onthou dat mens nie net “aanhou beweeg om gedig te maak nie” maar dat jy ‘n agent vir verandering is en dat dit die moeite werd is. »

Jy weet dat ek pragmaties ingestel is, dat ek seker die stelling sal onderskryf dat « politieke aksie bestaan uit die kuns om die geringer euwel te kies. » Ek het iewers gelees dat jy tot ander insigte gekom het en seker lankal nie meer glo in die « politiek-opvoedkundige verantwoordelikheid van die skrywer nie » Ek is bly, al is ek ook oortuig dat dit slegs veranderende of verslegtende toestande is wat jou van sienswyse laat verander het, want jy gaan mos nie erken dat jy dom was nie !

En tog bly daar kontradiksies wat die saamprater onder die oë moet sien, wat nie omseil kan word nie. In ons moderne kommoditeitskapitalisme wat teer op onsekerhede en besluitloosheid word die mens al hoe meer ‘ontmens’. Benjamin het destyds al daarop gewys dat ‘n nuwe liggaamlike ruimte slegs ontwikkel kan word indien daar ‘n nuwe verbeeldingsruimte sou wees. Net binne die transformasie van die ervaring van ruimte en tyd sal ‘n nuwe vorm van kollektiewe samesyn kan ontstaan, het hy gesê.

En nou ? Dit gaan nie help as die een hand die ander was of as ek die jas oor my kop trek nie. Waar staan jy ?

OS : Benjamin het ook beweer die taak van skrywe is om toe te laat dat dit wat was (mens sleep tog altyd die verlede met jou saam) vir die eerste keer verskyn in die is-heid van aktuele toepaslikheid. Om die reis te komponeer is in feite die ware reis.

Jy vra eintlik wat geword het van die strydgenote van my jeug ? Waar is die « permanente revolusie » ? En hoe lyk die « Afrikaner as Afrikaan » nou ? Bestaan die « Middelwêreld » nog ? En die « saam-mekaar-andersmaak » waarmee ek my mond so uitgespoel het ?

Dis waar dat die snykant van ons betrokkenheid stomp geword het, dat ons seker nie eens kan bydra tot die daarstelling van die verbeelde ruimte – en wat daarom die waarheid sou wees – van ‘n maatskaplike samesyn nie.

Die siklusse in jou moet herken en die dooie tye respekteer word. Trouens, so ‘n laat-gaan is ook ‘n oorgang, miskien na ‘n ander dimensie. Daar moet ‘n ruimte wees, ‘n leegte, waarnatoe jy kan beweeg.

             om ruimte vir stilte

            te maak of

            stil te word

            sodat ruimte mag groei

Spinoza sou troos : « Die enigste ware vreugde is in ons aanwesigheid in die wêreld en in die vasgryp van alles wat nog lewe, wat kragtig is en selfs in die hart van ongelukkigheid oorlewe. » En verder : « Mens moet ook leer (of aanleer) om partykeer treurig te wees, al is dit slegs as beskerming (of teenwig) teen die buitensporige of narkotiese vreugdes wat maar al te dikwels lei na ‘n nog groter triestigheid. Want daar is eweveel onmag in die persoon wat nie weet hoe om te treur nie as in dié wat hom (of haar) nie kan verheug nie. »

Maar wat nou as ruimte beweging is? Dis die retoriese vraag wat ek ‘n tyd gelede aan my dogter gerig het.

JAS : Ek het nie geweet ‘n os kan ook kinders vaar nie !

OS : Daar is baie wat jy nie weet nie, Jas, al kom ons so ‘n lang pad saam…

Ek het regdeur probeer om gefokus te bly op hierdie allesomvattende oorwegings, gedagtig aan die gesprekdraad met jou wat eintlik maar net ‘n verskoning is. Daarom het ek teruggegaan na goed waaroor ek die afgelope jare tob. Nie dat dit tot enige insigte lei nie maar omdat spore of merke agtergebly het van die pogings om tussen-inne en intussens te identifiseer – gapings, deurbrake, of net die belofte van ruimte waar die moontlikheid van transformasie miskien sigbaar sou word. Daarmee saam woorde – omdat ek op bygelowige wyse nog versot op hulle is. (Bachelard het gesê: “La parole pense” – die woord dink.)

Twee, drie jaar gelede moes ek ‘n inleidende opstel skryf vir Imagine Africa, ‘n versameling tekste uit of oor Afrika. In die opstel verwys ek na die Algerynse digter Tahar Djaout. Een van sy geskrifte sou vertaal kon word as “Die uitvind van die woestyn.” Hy vertel hoe ‘n jong man ‘n karavaan reisigers deur die woeste begelei onder ‘n halfdooie hemel – miskien is hy op vlug saam met sy makkers. Maar hy dra ‘n ekstra las: die kennis van voëlvlerke en van weiding, van see en van kuste. Die besef sonder hom af in eensaamheid, dit bring verwydering tussen hom en die ander. En tog is dit hy wat water moet opspoor, die woorde wat wêrelde oopmaak met beweging en met klank; hy moet die topografie aan die lig bring of uitvind, selfs verbeel indien nodig. Dis sy taak om die ronddwaling te boekstaaf; hy moet die fluisteringe opvang sodat die wêreld genoem kan word.

Want al is die wêreld – of dit wat ons onder daardie konsep verstaan – ook hoe ingewikkeld en vlietend: nog steeds is daar die voorvaderlike opdrag om te noém. En om Afrika te vergeet, het my vriend Ka’afir altyd gesê, is om die hart te laat verdor soos ‘n lam hand.

Hoe maanbevlek en swartgallig ek ook mag wees glo ek nog steeds dat dit moontlik is om ‘n ruimte vir debat en dialoog oop te maak, dat daar saambestaan sou kon wees gebaseer op wedersydse respek en aanvaarding, maar veral vir saamverbeel. Ek glo daar sal nuwe groeperings kom en dat hulle uit noodsaaklikheid deurtrek gaan wees met die verbeelding van ‘n etiek. Niks is finaal afgesluit of voltooi nie. Beweging vloei na verandering, na saam-mekaar-andersmaak, na kreolisering en metamorfose.

JAS : Utopis ! Dat jy sowaar hier aan die einde van ons gesprek weer in dieselfde groewe verval ! Waar is jou verwysings ? Wat van die vrees vir die onbekende ? Hoe kan jy verwag dat mense wat agter hulle hoë ringmure en kraalmure waak oor hulle gevestigde belange sommer so sal « laat gaan » ?

OS : Omdat daar onderliggende waardes is wat dalk nie aan tyd gemeet kan word nie. Omdat die tydelike ewig is en ons daarom nie aan ‘n etiese besinning kan ontkom nie. « Alle revolusionêre dade is so vars soos die begin van die wêreld. » Omdat die middele die doel is.

Iemand het eenkeer gesê ‘n gedig begin waar die nuus ophou – mens kan sê waar die goeie bedoelings gesublimeer word. Dieselfde iemand het ook gesê die gedig gee gestalte aan wat die geskiedenis uitlaat.

Ek wil beweer die skrywer se etiese imperatief vang woord, kry ritme en loop en lewe en meervlakkige beeldskepping (of beeldestorming) wanneer die hand wat skryf begin luister hoe die sê en die stiltes van die ding – dit wat gedig gaan word, en slegs gedig – begin beweeg.

Etiek is die ontvanklikheid waarmee wording benader word, die beluistering en die verluistering daarvan. Dis in daardie verbintenis wat tegelykertyd ook die uitwissing van die skryfagent beteken, dat estetiek verskyn. Estetiek is die lykkleed van etiek. Jy as digter, opstoker of sommer net stoker, is ‘n tussenganger wat toegelaat word om die omvorming te begelei.

Hoe dan gemaak met die ‘ek’ wat uit die proses geweer word ? Hoe beperk jy die ontwrigting van die gek wat oor die werf dwaal, wat klippe deur die ruit gooi om te kan inkyk op die binnekameraktiwiteite ?

Andries Bezuidenhout vertaal ‘n stukkie bekende Benjamin as volg : « Die storm dryf hom (die engel wat sy vlerke nie weer kan sluit nie) genadeloos die toekoms in, waarop sy rug gekeer is, terwyl die rommelhoop voor hom ten hemele aangroei. Hierdie storm is wat ons vooruitgang noem. »

JAS : Ek dink jy het genoeg gesê. Op hierdie ouderdom is elke causerie natuurlik ‘n belydenis. Jy sal ongelukkig nog lank so kan aangaan want die sondes is legio, word aldag meer. En tot die mate waartoe jy nog aanwesig is word jou aandadigheid aan die gemors aldag groter. Dit groei soos gedigte wat nie gedelg kan word nie.

OS : Dis waar. Miskien moet ons medelye hê met die digter wat totaal gemarginaliseer geraak het. Sy ambisies en betrokkenhede was ‘n beneweling ; hy het nou wel vir kwaadgeld rondgeloop maar darem nie te veel kwaad gedoen nie. Onthou jy nog die gedig wat ek van Gorée-eiland saamgebring het jare gelede, die een wat Ka’afir geskryf het nie lank voor sy dood nie ? Eintlik sou mens daarmee moes volstaan.

 

ek is ‘n digter

moenie vir my lag nie

ek is ‘n digter

moenie van my verwag

om sin te maak uit syn nie

 

ek vang die woorde

in vlug en bewe

en pluk hulle vlerkies

om ‘n kleed

van ligte trilling

te maak lewe

 

ek is ‘n digter

ek gaan dikwels dood

in elke donker vertrek

van die vers

sonder om teken

of sonde se sing

te laat wapper

 

ek is n digter

julle het my nie geken nie

moenie vir my wag

vir môre nie

moenie vir my lag

oor gister nie

ek is ‘n digter

JAS : Voel jy nou minder beswaard ? Het jy jou behoorlik ontboesem ? Jy kry darem maar swaar met die lewe, né ?

OS : Dit is so. Dit moet wees omdat die woorde of die flarde of die gedagtebewegings, die vlerkslae sou jy kon sê, my nie met rus wil laat nie. En wat die hart van vol is…

JAS : So nou… Ganôg es ganôg. Buitendien, jy het vir Luisteraar en Leser belowe om die kwispedoor nie te lank in beslag te neem nie, jou nie te buite te gaan en die mense te verveel en verwar met jou onverstaanbare gekweel nie. Sê nou dankie vir die mense wat so geduldig was.

OS : Dankie, mense !

(c) Breyten Breytenbach / Parys, Desember 2014

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Carina van der Walt. Berig uit Gent

Saturday, December 6th, 2014

 

Op 3 Desember het Breyten Breytenbach ’n eredoktorsgraad van die Universiteit van Gent ontvang. Vir sommige versindaba-lesers was dit moontlik om die verrigtinge “live stream” te volg so goed of so sleg as wat die internetverbinding dit toegelaat het. Aansluitend daarop volg hier nou ’n leesverslag.

Die Aula Academica van die Universiteit van Gent, ontwerp in neo-klassieke styl deur Lodewijk Roelandt, adem ’n waardigheid wat jou stilmaak. Hiér word die eredoktoraat aan Breytenbach ’n bietjie later uitgereik. Ook die breë trappe op pad na die aula toe kan mens nie ánders as statig beskryf nie. Ek staan op die dik mat as ’n klein skakeltjie tussen hier en daar, tussen noord en suid, tussen die bekoorlike, terughoudende hoflikheid van hierdie mense en die hartverwarmende, oorrompelende spontaniteit van my eie mense.

Die verrigtinge van die aand begin plegtig met die binnekoms van die kongregasie: akademici in toga van die Universiteit van Gent, die Universiteit van Stellenbosch, die Noordwes-Universiteit (Potchefstroom) en die Universiteit van Amsterdam. ’n Verwelkomingswoord word uitgespreek deur prof. Anne de Paepe, eerste vroulike rektor van hierdie universiteit.

Prof. Yves T’Sjoen begin sy eerbetoon met die voorlesing van die Nederlandse vertaling van Breyten Breytenbach se gedig Dans, openingsgedig uit sy opstelbundel Berigte uit die Middelwêreld. T’Sjoen fokus op die slotstrofe:

 

als muren verbrokkelen

en de ongebreidelde kreet

zich in je ontvouwt

een weergalmende, schemerige bezwering

van dansende ruimten –

een stilte van wind

 

Iets artistieks en eksistensieels is hierin, sê T’Sjoen, want “muren verbrokkelen” en word uiteindelik “dansende ruimten”. Dit is slegs moontlik met “ongebreidelde” en eiesinnige taal. Eers dan val die mure van onverskilligheid. Woorde wat nie beredeneer kan word nie, maar wat sintuiglik en innerlik deurleef is, het die inspirerende krag van ‘n “weergalmende, … bezwering”. Die digter Breytenbach is nie net ’n reisiger in woord en daad nie – hy is ook ’n danser en ’n windvanger. Die sintuiglike woord vermag baie op voorwaarde dat die digter daarin glo en dat dit “doorleefd” is. (vorige strofe). En dan? Mure verbrokkel. Ruimtes dans spontaan.

T’Sjoen belig vervolgens Breytenbach se persoonlik geskiedenis en hoe die liefde daarin verweef is met die politiek. Dit is nie net Breytenbach se uitmuntende digtersloopbaan nie, maar ook sy politieke betrokkenheid in die styd teen apartheid, wat die Universiteit van Gent twintig jaar na demokrasie laat besluit het om die eredoktoraat aan hom toe te ken. Breytenbach volg hiermee in die voetspore van Desmond Tutu (2005) en Graça Machel (2008). Sy eensame opsluiting as politieke gevangene in Suid-Afrika speel volgens T’Sjoen in beide sy literêre werke en skilderye ’n rol. Breytenbach tematiseer buitestaanderskap en ’n swerwersbestaan. Hy is die vabond wat beklemming, dood en verval dig. Breytenbach self sê hy hanteer: “die oggendlig, beweging, sosiale kritiek, geheue, verbeelding, bewussyn en gewete”. Hy verset hom nog steeds teen konvensies en burgerlike middelmatigheid. T’Sjoen noem dit individuele ongebondenheid. Breytenbach leef en werk op die oomblik afwisselend in Europa, Suid-Afrika en Senegal – en skep vir homself ’n lewensnoodsaaklike middelwêreld.

Nadat hy sy eredoktoktorsgraad in ontvangs geneem het, wys Breytenbach dadelik op die veelvuldige ruimtes vir verstaan en misverstaan tussen Afrikaans en Nederlands. Samewerking hou ook soms misverstande in. Dis nie noodwendig sleg nie, sê hy. As kreoolse Afrikaner is hy gebore “in die suidoostewind, onkunde en vrees, onderdukking en genade”, maar hy het ook die voorreg gesmaak om onder andere Paul van Ostaijen, Herman de Coninck, Luc Gruwez, Wim Hofman en Adriaan van Dis te lees. Hy het ’n paar persentjies saamgebring om dankie te sê: twee klippe (miskien die vysel en stamper?); ’n eksemplaar van Oorblyfsel (in beperkte oplae uitgegee deur Uitgewery Hond) en die eerste twee eksemplare van Imagine Africa (essays en gedigte uit Afrika).

In sy dankwoord lees Breytenbach twee gedigte voor: Boland –  ’n eerbetoon aan sy mentor, Martinus Versfeld, en EvV Okt. 2002 – opgedra aan die Belgiese digter, Eddy van Vliet, wat toe oorlede is.

 

dit was die verstandhouding

ons het dit selfs tong in die kies

skriftelik bevestig destyds

in verse wedersyds

soos wolke en weerkaatsings

dat ons nie oor mekaar sou skryf

van anderkant die stomp meslem

van die dood

geen kattebelletjies sou los

in die donker laai

van ’n agtergelate lessenaar

 

[…]

 

en nou is die wolke

verfrommelde vlae en biljette en baniere

en nou dwarrel jou asse

’n skemer sneeu

deur bemindes in hoede en jasse

gestrooi indie digtersdorp

van jou koue Vlaandere

soos herfswoorde bloei in die doolhof

van verstrengelde verhoudings

tussen sterwendes en engele

 

en hiermee liewe verbrande vriend

moet ek jou veraai

moet ek die mes soos ’n maan

laat glinster in die môre

om die as op papier te omtower

      in stiltes se silwer handvriende

want ek hoor reeds die haan se derde kraai

skeur oor die rivier

 

Op pad terug na sy stoel toe, maak Breytenbach ’n klein buiginkie voor die grand madame van die Universeit van Gent en soen haar hand soos dit ’n “egte Franse heer” betaam. Betowerend! Grys goud. Laurens van Krevelen, oud-uitgewer van Meulenhoff, lees ’n drietal gedigte oor die liefde voor uit Oorblyfsel. Die slotwoord van Adriaans van Dis volg in die vorm van iets wat die naaste kan kom aan ’n tradisionele Afrikaanse pryslied: “Eredoktor! Jubeldoktor! Eksellensies! Breyten Breytenbach het my lewe verander en daarvan is u getuie!” En ek is die skrywende skakel tussen warm en koud.

Baie akademici uit Suid-Afrika en die Lae Lande het aan die kollokwium wat op hierdie aand se verrigtinge gevolg het, deelgeneem. Wannie Carstens, Michael le Cordeur, Guido van den Berg, Inneke van Kessel, Eep Franken, Ena Jansen en Luc Renders het almal interessante lesings gehou. Meer daaroor is elders op internet te lees onder die titel Die taal se stiltes.

Met ’n weldeurdagte sleutellesing het prof. Louise Viljoen die kollokwium Vrydagoggend ingelei. Onder die titel Die ‘duister gedig’ in Breytenbach se drieluik “Die windvanger” (2007), “Die beginsel van stof” (2010) en “Katalekte” (2012) het sy probeer verduidelik hoekom Breytenbach se poësie as hermeties ervaar word. Volgens Viljoen is die idee van uitwissing nie net voortdurend aanwesig in bogenoemde drieluik nie, maar is dit ook ’n terugkerende topos in die Postmodernisme: stiltes, leegheid, witheid, dood. Tog kan Breytenbach se poësie ook modernisties gelees word, byvoorbeeld teen die gruweldade van die tweede wêreldoorlog en die uitwissing van die Europese Jode. Die verwantskap tussen die topos van uitwissing en die massamoord op die Jode is ook aanwesig in Paul Celan se poësie met woorde soos: niks, niemand, nêrens. En ook Edmond Jabès het die topos van uitwissing gebruik by die Jode se grusame lot in die vorm van ellips, asteriske, parenteses, verskraalde gedigte met baie wit en ander nie-alfabetiese tekens.

Hoewel akademica in murg en been het Viljoen op die laaste oomblik besluit om haar lesing byna op ’n digterlike wyse kort te hou. Skielik was dit wat sy wou oordra vir die gehoor toegankliker. Dit het haar as letterkundige gekomplimenteer. Sy het gedemonsteer dat “less is more” ook soms kan werk in die akademiese wêreld. Breytenbach se verlange dat die sélf uitgewis word, sy angste vir die naderende dood, vir die toekoms van sy taal en sy vaderland en sy kontinent Afrika het Viljoen beperk tot net twee elemente: a) die rol van kriptogramme en b) die rol van duisternis in sy gedigte. ’n Voorbeeld van ’n gedig as kriptogram haal sy aan uit Die windvanger. Sy spekuleer nederig in die teenwoordigheid van die digter oor sy taalverskieting in hierdie teks:

 

Koong Byten 1

 

ekis di koon fan padysel

boome en vlogte

boeboe toorm wond

wa vlagte floet

in vlegsels wole

 

Met ander woorde koong is miskien koning, Byten – Breyten, padyssel – Parys of paradys & sel, boome – bome en wole – wolke.  

Viljoen dink verder dat Breytenbach doelbewus duisternis geskep het in sy gedigte. Sy verbind dit aan sy persoonlike geskiedenis, naamlik die jare wat hy in die gevangenis mag geskryf het, maar ook geweet het alles word gekonfiskeer en gelees. Woorde wat op duisternis dui en op moeilike poësie soos dié van Breytenbach betrekking kan hê, is donker, verborge, onhelder, onduidelik, onheilspellend en verdag.

Uiteindelik was dit Breytenbach se beurt om in ’n lesing te reageer, maar ’n lesing was dit nie! Niemand kon dit ook van ’n digter verwag nie. Van die os op die jas… (Parys, Des. 2014) is eintlik ’n ontspanne gesprek tussen sy linkerhand in ’n gebalde vuis (OS) en sy oop, uitgestrekte regterhand (JAS). Met ’n vonkel in die oog bied Breytenbach aan:

OS: Om die grond gelyk te maak, die mond wat praat te identifiseer…

Jy sou hierdie causerie kan aanbied as ’n teisho, soos dit in Zentaal genoem word (dit is nie ’n taal nie) oftewel ’n direkte deling wat nie ’n mededeling is nie. Want om aan woorde en frases vas te klou met die bedoeling om begrip te kweek, so het meester Mumon al opgemerk, is soos om die maan met ’n stok te wil bykom of om die skoen te krap omdat die voet ’n jeukplek het.

JAS: Dames en here, u moet hom nie kwalik neem nie. Hy praat maar altyd so in raaisels en neem dan nog sy toevlug tot hoogdrawendheid ook. Die benadering pas hom soos ’n handskoen want nou kan hy mos van die een onderwerp na die ander dwaal terwyl hy maak asof die dorings hom nie pla nie. 

Hierdie causerie loop ’n hele klomp bladsye verder (tong in die kies) só af:

 

OS:

ek is ’n digter

moenie vir my lag nie

ek is ’n digter

moenie  van my verwag

om sin te maak uit syn nie

 

ek vang die woorde

in vlug en bewe

en pluk hulle vlerkies

om ’n kleed

van ligte trilling

te maak bewe

 

ek is ’n digter

ek gaan dikwels dood

in elke donker vertrek

van die vers

sonder om teken

of sonde te sing

te laat wapper

 

ek is ’n digter

julle het my nie geken nie

moenie vir my wag

vir môre nie

moenie vir my lag

oor gister nie

ek is ‘n digter

 

JAS: Voel jy nou minder beswaard? Het jy jou behoorlik ontboesem? Jy kry darem maar swaar met die lewe, né?

OS: Dit is so. Dit moet wees omdat die woorde of die flarde of die gedagtebewegings, die vlerkslae sou jy kon sê, my nie met rus wil laat nie. En wat die hart van vol is…

JAS: So nou… Ganôg is ganôg. Buitendien, jy het vir Luisteraar en Leser belowe om die kwispedoor nie te lank in beslag te neem nie, jou nie te buite te gaan en die mense te verveel en te vewar met jou onverstaanbare gekweel nie. Sê nou dankie vir die mense wat so geduldig was.

OS: Dankie, mense!

Daarna kry Breytenbach ’n dankie vir sy dankie by prof. Jacques van Keymeulen. Die opvallendste geskenk is iets wat Suid-Afrika, België en hierdie Sinterklaasaand van 5 Desember moet verbind: ’n sjokolade olifant! Arme Breytenbach. Hy gaan verseker naar word. Dis ’n eerste in sy lewe.

Ten slotte lees Charl-Pierre Naudé sewe van sy eie gedigte voor. Sommiges is vertaal deur Bernlef, Dorsman en Crebolder. Aan my linkerkant (die hart se kant) sit BB. Ek reik hom my regterhand en sê dankie, terwyl die straatbrakke tjank-tjank blaf en daardie alwetende klipoog stadig knipoog. Aan my regterkant (die rigting waarin ons almal aanhou skryf) kom sit Naudé. Ek reik hom my linkerhand en sê welkom. Hoekom? Hierdie klein man kyk wyds en verdig die wingerde in Duitsland se Moeselstreek wat styfgespan oor die rantjies loop soos Afrikaanse vlegseltjies op die koppe van jong vroue in Limpopo. Hierdie klein man kan groots skryf oor die kruie in sy ma se bebotie wat in klein neutedopboodjies op die Amsterdamse gragte onder deur ’n duisend brûe vervoer is. Op my skoot kruis my arms soos ‘n piepklein skakeltjie.

 

(c) Carina van der Walt / Desember 2014

 

 

Breyten Breytenbach – vertaling in Engels

Friday, November 21st, 2014

 Breyten Breytenbach – vertaal deur die outeur (en ander) /translated by the author (and others)

 

in the Rue Monsieur-le-Prince

going down on the left side

thus the Luxembourg Gardens side

where nightly little twigs are burnt by the sun

to nestle scrochingly in the trees

and this bridescake of the Odeon Theatre

that used to be a honey house of freedom

so long ago already in May sixty-eight

 

in the Rue Monsieur-le-Prince

is the restaurant where we precisely

at nine o’clock and not a day later

will meet

you will recognize me because I shall

again have a beard

even if of cheap silver

or a tree of burnt-out twigs

and the Algerian boss-cum-chef

with the mustache in the nest of red cheeks

will put his arm full of bees around my shoulder

to say

alors, mon frére – ca fait bien long temps…

 

will we order couscous mouton for two -

I can already taste the crumbly snow-yellow grains

and the bit of butter – ?

and a flask of very dark Sidi Brahim

with the taste of the sun and the sea

of the Maghreb’s vineyards?

 

what do you say to a thé à la menthe

measured in glowing glasses with little flowers

and some of that sweet stuff

which is heavy and light of honey?

 

listen how the same wind

calls through Paris’s old-old streets

 

you are my darling and I am so glad

 

(my seventy six)

 

Breyten Breytenbach (from/uit Die ongedanste dans, 2005:100-101. Lewendood, 1985; vertaling/translation Helize van Vuuren)


Breyten Breytenbach

Breyten Breytenbach is a distinguished poet, painter, novelist, playwriter, essayist and human rights activist. He is considered one of the greatest living poets in Afrikaans.  His literary work has been translated into many languages and he has been honoured with numerous literary and art awards.  Having exhibited worldwide he is also a recognized painter, portraying surreal human and animal imagery.  He was born on 16 September 1939 in Bonnievale and studied art at the Michaelis Art School in Cape Town.  In 1960 he left South Africa and went to Paris where he married Yolande Ngo Thi Hoang Lien (Yellow Lotus), a French woman of Vietnamese origin.  But he could not return to South Africa because of the Mixed Marriages Act, which classified Yolande as Coloured.  A committed opponent of apartheid in South Africa, Breytenbach established the resistance group Okela, and from 1975-1982 he was a political prisoner in South African prisons serving two terms of solitary confinement.  Both his paintings and his literary work include the notions of nomadism, values of the outsider, incarceration, death and decay, pain, movement, social criticism, memory, identity and consciousness.  Breytenbach made his debut with a collection of innovative poems in 1964 with the publication of Die ysterkoei moet sweet.  In his latest collection of poetry he engaged in a nomadic conversation with his friend, the late Palestine poet, Mahmoud Darwish.  He received the Protea Prize, Mahmoud Darwish Prize and for the French translation of Oorblyfsels/ Voice over, the Max Jacob Prize. His latest volume of poetry, forty five twilight songs, appeared with Human & Rousseau in 2014.

 

 

the opening poem

(“in the beginning there is love”)

 

to her with the tiny feet like tamed pigeons

to her whose warm breath will be strung from your mouth

as the bunting of a pleasure cruiser

to her with the mother-spot a morning star

burning next to the scar under the breast

to her for whom the crest is a barely discernible sigh

to her with the black buttocks but purple flames

in the small of the back

to her who is the consort of a king enjoying you from up high

to her who is fresh snow between the sheets

to her with the slanted eyes and the bashful nether mouth

to her who laughs at your puny haft

to her who spits in your face in a foreign tongue

to her with the long grey memory and the wrinkles

the dim sight and the initiate’s know-how

to her who chases you away like a dog

to her who gurgles when stiffening in a jerk

like a body hanged from the rope of pleasure and pain

to her who takes all the Holy Names in vain

to her with the frog between the legs

to her with the pudendum like a green guitar

swollen and smooth

never yet plucked by a singing finger

to her who thought you had wings

to her with the pitch dark mouth and the powdered tits

to her who takes you for a dead lover

to her with the erotic hands

to her who killed herself

to her who murdered you

to her whose belly is a banked fire

to her who quite still turns her head away

so that you might not taste the tears

to her with the dorsal vertebrae like a ladder of notes

praying through the fingers

to her who relishes humble pie

to her who whispers unbelievable unlawfulnesses

in your ear at first

only to spout a sudden inkwell

to her with the brown body like a master violin

to her who talks to darkness

to her who like a snake

will let all of you slither down a smooth throat

to her who has forgotten you

to her who has never heard of you

to her for whom you write dedications like nuptial dances

 

to her, for all of her

this poem

 

(From: Lady one:Of love and Other Poems, Harcourt, 2002)

(Tr. by the author)

 

 

the way back

 

then Wordfool told the woman and the child

come let us squat on our haunches

here against the climb

and look down on the smoking city

to take stock-

we remain tied to the road

as the place of origin

even though we’ve forgotten the people’s names

 

then Wordfool told the woman and the child

we are free

I know it is hard

and once every year it is good

to turn around

and look back

on the journeys and the state of the dead

 

once every year

the season goes dark

and the time is right

and ripe to bring the pumpkin

a celestial fruit of eternal life

to market

 

come let us sing

 

how shall we preserve the flesh?

in crypts mummies nod their heads

heavy with the travels of decay

moths and blight darken their coats with holes

 

how shall we exorcise distance?

we stuff the trips and the tides

with desert honey and locust meat

and forgotten remembrances of the Old Country-

that a good fragrance may come from the hills

and keep book in the dust

 

then Wordfool told the woman and the child

let’s imagine ourselves as scouts

gather wood and light the fire

to signal to the dwellers

of the dead city

that we wish to entice the moon

from her dark hollows

to reconcile with the pumpkin

 

moreover Wordfool told the woman and the child

forgive me please

one makes poems also from sticks and seeds

to capture the soft words

one is always looking for measure and rhyme

and then the combustion of incarnation

you mustn’t tell anybody

 

(From: Windcatcher: New & Selected Poems, 1964-2006, Harcourt, 2007)

(Tr. by the author)

 

 

for Michael Fried: Paris, December 21, 2004

 

we live in dark times

birds of heaven are poisoned

we roam through brightly lit halls

stare myopically at exhibitions

of grey imaginaries, encyclopaedias of passing

meticulously annotated absences of sense

 

the emptier the contents the more painfully

perfection and the perfidy of looking will flow

as the world completes itself through us

and we see corpse camps, genocide, man

abjuring his skein of belonging

in a desperate wing-beat to be

 

free of death

the birds of heaven are poisoned

and we live in dark times

 

and somewhere on fetid waters of holy rivers

burning effigies of dark-faced goddesses bob

they’ve long since stopped singing to us

 

in closet spaces we stare myopically

at the skinned life of the writer

naked like a soft dragon on the floor

to kiss a black tongue to the shoe

of his cruel beloved

the spine a curve of cursed words

and we see death camps, genocide, troughs

stuffed with corpses, man

jeering at his rope of legitimacy

in a thrashing wing-thrust

to be free of passing

has long since stopped singing to us

 

“finally, when I shave my sombre morning face

I have the impression of shaving

my cadaver before it is put on its bier

and let to water

in the putrid river of oblivion”

 

from the void comes incarnation

comes dark wind

will the wind be a wound

and signal the blind child

 

in twilit cellar chambers

we eat salad and lard and bread

suddenly recall the stories of illicit ancestors

how clumsily our mouths fold around deceased tongues

to elicit murmurs of forgetting

man relinquishes the illumination

of ever again being mad and clear

 

and out there the clear city rises

magnificent ruin of man’s monstrous imagination

where much love was committed

and murders often done by knife

while the writer sang

of incandescent rivers where goddesses bathe

the water dragon naked and blind

 

to the left a high moon slips

as petrified subconsciousness

chafed pale by dust of space and time

 

tomorrow paper snow will litter and letter

the roof-map and the nest of streets

and from gutters icy drops will drip

on dark faces of shivering wanderers

 

(From: Windcatcher: New & Selected Poems, 1964-2006, Harcourt, 2007)

(Tr. by the author)

 

 

midmorning in heaven

 

midmorning in heaven above West Hill

with moon a perforated dipper

of light       dredged from time

bone-bleached by gospel tides

of verbs become verbiage

to stool in stone the size of a dream

 

which only goes to show

that since the outset of stellar configurations

there’s been a door to life in the dark out there

 

oh watchmen, you lying low in the lee of your blindness

to leer at the light in our salt

and the shimmering of rose roosting our wounds:

if you were to gaze on the gazetted faces of the dead

you’d remember gossamer mothers in gas chambers

and know: this is not the way

to recover your identity

 

you standing in the doorways of our demure dwellings:

come inside from the blind binding out there

come darken our thresholds

come rest your whitened eyes

so that we may know ourselves

as people just like you

 

come, come drink Arabic coffee with us

and you will see us weep

and fit into coffins just like you do

 

(From: Voice Over: A Nomadic Conversation with Mahmoud Darwish, Archipelago Books, 2009)

(Tr. by the author)

 

 

measures

 

you can’t let a drunken man hold a pen

he will try to tack and sail against history

you can’t let a drunken man leave the house

before dawn

when streetlights are still green

he will go to the quay to bellow at the wind

you can’t ask a drunken man to think straight

he will tell you all about rodents in Siberia

you can’t let a drunken man walk through town

where women have long and sly eyes

he will stumble over his words and his feet

and go piss behind the laurel bush in the park

with a shiver down his spine

truly, you can’t ask a drunken man what about a poem

he will pull faces by the window at passers-by

and pretend he’s looking to rhyme with fold

you can’t believe a drunken man

when he says he has flown

even if he’s covered in bumps and bruises

and though a dirty pair of underpants

be slapping from the flagpole on city hall

you cannot ask a drunken man after the whereabouts of God

he will intimate that his underpants have been stolen

you can’t allow a drunken man to work on the roof

he will tell you he knows the ins and outs of the sound of singing

while in his naked skin listening to the greediest secrets

whispered in chimney flues

you can’t question him at all about love

for as drunken suitor he will stumble

when he offers you his heart as bag of rotten tomatoes

while his mouth is still red

you can’t expect a drunken man

to snitch on dead friends

he has a knife with a white blade in the pocket

you can’t inquire of a drunken man

if he ever thinks of death

he splutters too much when he curses and laughs

verily, I say to you

you can’t have a drunken man

cry on paper

it becomes a shitting of flies

with tears and snot

      and old wine stains

here

 

(Uncollected)

(Tr. by the author)

 

***

Other:

Breyten Breytenbach – translated by Tony Ullyatt

 

26 November 1975

May trees remain ever green
and all the stars white,
and may there always be people
who without shyness can look
each other in the eye –
because life is only one breath long
and all the stars of the Nether Regions dark –

 

I shall die and go to my father

I shall die and go to my father
in Wellington with long legs
shining in the light
where the rooms are dark and heavy
where stars sit on the roof’s ridge
and angels dig for worms in the garden
I shall die and with little baggage
hit the road
over the Wellington mountains
between the trees and the dusk
and go to my father;

The sun will beat on the earth
the wind’s waves cause the joints to creak
we hear the tenants’
abrasive shuffle above our head
we will play draughts on the back stoop
– old father cheating –
and over the radio
listen to the night’s news.

Friends, dying’s cohorts,
do not hesitate; now life hangs
still like flesh on our bodies
but death does not disappoint
we come and we go
are like water out the tap so
like sounds from the mouth
as we come and we go
our bones will know freedom –
Come with me
in my death in me go to my father
to Wellington where the angels
angle with worms for stars from heaven
let us die and perish and be cheerful:
my father has a huge boarding house.

 

[Untitled]

and the poem is the meaning
of the poem

 

(Tr. by Tony Ullyatt)

Breyten Breytenbach. Klein Reis deur Geledinge van Laat-Gaan, Sept – Okt 2014

Tuesday, November 4th, 2014

Klein Reis deur Geledinge van Laat-Gaan, Sept – Okt 2014

 

Ons kondisie : ons kan niks behalwe die huidige ken en ervaar nie. Of dan – die teenswoordige is die lens of die spieël waardeur ons onsself belewe, waarin die verlede gereflekteer en die toekoms geprojekteer word. Dis die enigste Altyd wat ons van weet, en tog gee dit altyd pad onder ons. Die enigste substansie wat ons ooit van bewus sal wees word voortdurend nie-substansie.

 

 

Tog : beweging, die ervaring daarvan, word ook gedeeltelik bepaal deur patrone of siklusse – instinktief om vergang te begelei, of as sediment van die geheue. Dit begin iewers, dit verloop langs ʼn kurwe wat beskryf kan word, daar is verwysings en ruspunte, die herhalings met variasies is soos ʼn hartklop en jy kyk uit na die toemaak of afronding.

Die mens aap sy eie dood na. Miskien juis omdat sluiting gesoek word. Dis immers makliker om ʼn aap dood te gooi met woorde as om jouself op te hang.

Maar die paradoks is dat betragting distansiëring meebring. Die beweeg van die skrywe is ʼn eie reis, soms gelyklopend met wat jy ervaar en dit sou miskien sonder daardie belewenis nie tot stand kon kom of in beweging gebring word nie. Al is dit eiewoordig : ʼn estetika op soek na die sintuiglikheid van etiek.

*

die dag vol water was

donker soos die stotterende nag

deurpriem met ligskigte

asof rammelende voertuie

nou buite beheer die pad

byster raak en knallend

in die afgrond donder

en die dowwe hemel skeur

in ʼn stortvloed water

*

Daar is indrukke – jy sou kon sê ‘momente’ behalwe dat die tyd geen sê het nie – so skerp, wat so ʼn skeur laat in die weefsel van aaneengroei, dat die diktate van die intuimelende besef van verbyganklikheid opgehef word. Die aand se verdwyning kom lê in onomskryfbare glorie op die water en maak ʼn bespotting van spieël. En skielik is daar die flitsbesef van binding, miskien selfs van ʼn wil-tot-wees. Want tensy jy die aand verbrand kan dit nie nag word nie.

*

Op die eerste dag van September sal ons in Lissabon arriveer. Emmanuella kom wag ons in op die lughawe. Haar ma was van die Kaap Verdiese eilande, haar pa van Angola. Enkele weke later sou jy in Thiés (ʼn dorp in die Senegalese binneland) by die middagete soortgelyk intiem daarvan oortuig wees dat die kelnerin in die eetplek, wanneer sy so wegstap kombuis toe, se boude in ʼn veelseggende en selfs suggestiewe gesprek gewikkel is wat die mond voorgee om g’n sout of water van te weet nie.

Ons sal in ʼn gastehuis in die Travessa de São Pedro tuisgaan in Bairro Alto – ʼn ou en ietwat vervalle buurt van nou straatjies op een van Lissabon se heuwels. Daar is baie klein restaurantjies waar fados gesing word, die mure is vol tags (die stilte van gestolde name), die smal sypaadjies is glinsterend wit gelegkaart met kieselsteentjies wat lyk asof dit van porselein mag wees, op straat staan mans met bierblikkies in die hande en kyk deur oop vensters na sokker op televisieskerms in donker kamers, twee honde baklei. Die glimlagkêrel agter die ontvangstoonbank is van Guinea-Bissau, hy praat Frans. Onder die bed in die kamer is ʼn leë geldtrommeltjie aan ʼn ketting in die vloer gebout.

*

Die rede vir die besoek is dat jy en jou vrou genooi is om aanwesig te wees by die eerste aanbieding van die verwerking vir die verhoog van jou tronkboek, Die ware bekentenis van ʼn albino terroris. Die teater in die volksbuurt het sitplekke vir 99 mense. (Dit word beweer dat die Profeet se Koraniese verwysing na 100 min 1, wanneer daar gepraat word van prysname en al die eienskappe toegedig aan die Oubaas, die samevatting sou wees van die mistieke kennis van en misterieuse omgang met Allah.)

Die regisseur, Rogério de Carvalho, is 83 jaar oud. Klein en stewig van lyf, kaalkop, bril, hy is oorspronklik van Angola en word gesien as ʼn kultusfiguur in die teaterwêreld van Portugal. Die akteurs – die groep se naam is Teatro GRIOT – sê hy is fanaties, al wat hy eet en dink is teater en hy laat hulle eindeloos repeteer. Hulle sê hulle loop almal rond met die koppe vol alternatiewe of versaakte tekste soos wappervlae op ʼn slagveld bestrooi met lyke waar net skimme nog dwaal op soek na vlees. Ons probeer in Frans kommunikeer maar dit haper. Wat hy en die spelers wil nagaan is of hulle die Afrikaanse name en die boep se wheaty reg uitspreek. Hulle was by verskillende ambassades met lyste woorde. By die Angolese afvaardiging was dit ʼn situasie van paniek, byna ʼn noodtoestand, tot daar verduidelik kon word dis nie broer Jan Breytenbach se storie wat hulle weer tot by oom Daantjie in die kalwerhok op loop sal jaag nie en dat hulle veilig is.

*

Dis asof jy deur ʼn luik terugval in ʼn ander bestaan, ʼn onderwêreld wat tegelyk beklemmend bekend en tog so vreemd soos ʼn glinsterende swart spieëlsaal is.

Ana Rosa Mendes, Daniel Martinho, Giovanni Lourenço, Maria Duarte, Matamba Joaquim, Miguel Eloy, Zia Soares… Sewe spelers om die angsverhaal op te roep – drie vroue soos weduwees, Zia is swart, en vier mans waarvan net die jong enetjie so witterig is soos Dawid Minnaar op sy dag (en Dawid, synde ʼn Afrikaner, het ook maar net gepass). Sewe stemme skreeu en fluister en murmel soms klik-klik om in groepsuiting te kommunikeer wat oorspronklik ʼn interne monoloog was, ʼn dowe diskoers gerig aan Meneer Ondervraer. Hulle gebruik geen dekor, beligting moet alles doen, beweeg op ritualistiese wyse en asof hulle haastig is van die een stoel na die ander wat op strategiese plekke op die verhoog neergesit is, op die klankbaan is daar momenteel klaviermusiek en later snouende honde.

As dit so moet wees dat mens by die afsterwe aan die oordeelsengele moet gaan verslag doen van al die personasies en beelde wat mens in jou lewe geskep het sal jy met trots pa wil gaan staan vir hierdie Afrikane.

Jy herken maar jy onthou nie. Niks verdwyn ooit. Niks word finaal uitgevee nie. Uit die uitvee kom vorm. Net belewenisse gaan dood om in ander gedaantes te herlewe. Dié wat nie ʼn gevoelsbelewenis ontketen nie word vergeet want onthou word deur intense emosionele ervaring vasgelê. Jy word herinner aan die begrip duende wat so nou verweef is met Spaanse diepsang en bulgevegte, daardie rou grasie wat anderkant tegniek waarneembaar deurskemer, gebore in die stryd tussen ʼn syn en die ander skadusyn wat binne die speler lewe. Om te kan getuig van die waarheid van jou verhouding tot jou kuns moet jy die duende wakker maak om met hom te stoei. In hierdie stryd word logika ontwrig om plek te maak vir die erotiek « wat die varsheid het van dit wat geskep is… »

Dis alles onwaarskynlik maar waar, dink jy. Hier sit jy saam met jou vrou in die donker teater van ʼn arm buurt en luister na die klip- en sisklanke van ʼn vreemde taal. Jy verstaan en volg alles behalwe die woorde. Net af en toe dobber daar ʼn herkende naam verby soos onverteerde bolle stront in die afvoer : Huntingdon, Kalfie Broodryk, Hendrik Goy, Spyker van Wyk…

Links van jou in die donker saal sit die Eerste Sekretaris van die Suid-Afrikaanse ambassade (« die ambassadrise is nog nie terug van vakansie in Suid-Afrika nie want die skoene het haar voete seergemaak ») en vroetel met sy bobbejaanspieëltjie (selfoon). Seker ʼn ontplooide kader.  In die loop van die aand sal hy jou vra watter land jy vandaan kom en later ook of jy miskien die stuk geskryf het. Die ambassade is by die openingsaand om ʼn skemeronthaal aan te bied vir die teatergroep en hulle gaste. Daar is die almalomvattende Afrikaner tannie-wat-die-werk-moet-doen (in baie gesantskappe is dit nog so) en sy is duidelik ontsteld na die opvoering. Sy neem eksepsie teen jou gebruik van ‘Boer’. « Ons het darem al veel verder gekom as dit. » Jy word gevra of jy iets wil drink. Na die tweede vinnige whisky herinner jou vrou jou daaraan dat jy nou sonde soek.

Mens moenie so in die verlede krap nie. Op die eiland, ʼn paar weke later, op die stoepie van die kamer wat die Nelson Mandela genoem word, terwyl ʼn dag van uitmergelende hitte ʼn aand van ondraaglike soelheid word, die reent het uitgebly vanjaar, lees Jek vir Johnny Leser ʼn ongepubliseerde gedig van destyds voor. Dis toe mens se keel nog rou was en duende baie bar.

(Gemeentebrief)

 

Na die riool met julle nasionalisme,

na die mishoop met julle nageaapte Nazisme,

na die see met julle rasegte afgod in sy

wit manel van sy, julle myne van hebsug

en plase van vraat,

die murasies melaats van julle vrees, julle haat

 

Gaan kak met julle impi’s huursoldate,

julle veetrokke veiligheidspolisie en ander elektrisiëns,

na die hel met julle rugbyspanne predikante,

julle bewind van aassuiers en hiënas,

julle ontbinde Gryshemde, vierdeklas Klukluxklanners,

die gelate melaats van julle vrees se gepraat

 

Wildehonde, mal swyne, selfingenome prehistoriese

nie-kleurling barbare, wit mombakkies gepleister

oor skande-swart are, laaste uitvaagsels,

sendelinge van die Westerse Christelike Aristoteliaanse

lig-of-donker dinastie van uitbuiters,

vrybuiters, vryboere… Hoe krepeer die boere sit-sit-so…

 

Gemeentelede, landgenote, fanatiese broeders

in verbond met afval : dis moeilik om Afrikaan te word.

Die son kry mos nie vatplek nie.

Ek weet, ek behoort te weet, ek is van julle,

ek kots dit soggens binnetoe in my maag

en sweet dis snags terug –

hoe sou ek anders dit kon skryf ?

 

Liewe behoeders van die pes, vrot voort !

Hou so aan. Plant ons kruise, grenspale

teen die nag. Ons sal op die knieë sing, hierdie selfmoord

met houtmesse volbring. Laat ons jammerklagte tog opklim

tot ʼn oor.

Want dis amper ryp, die lemoene het reeds baard.

Die honde sal volstrek waterblomme pis op ons memoriam

 

*

Die baas van gisteraand in die piepklein eetplek waar slegs tien mense kan aansit op ʼn keer het oorbelle aangehad wat albei ore heeltemal toemaak. Soos metaalgroeisels. By die fontein op die esplanade, die Mirador de São Pedro de Alcantara, was en plons stadsduiwe in die water en sit dan kroeserig plat op die lyf in die son om droog te word. Onder in die stad is Dom João 1 ʼn indrukwekkende brons ruiterbeeld met ʼn seemeeu op die helm en nog een op sy septerpunt. Langs die rivier is die seemeeue ʼn oorlas, veral wanneer vullis tydens stakings ophoop. Hulle verjaag ook die ander voëls. By die vlooimark het ʼn sameswering papegaaie drie of vier jaar gelede uit aanhouding ontsnap en hulle het nou aangeteel tot ʼn ingeburgerde, kletsende kolonietjie in die buurt. Julle besoek die Kerk Van Die Ongesteldes. Aan die een end staan ʼn beeld op ʼn voetstuk – skraps geklee en met die gespierde bolyf van ʼn Boland rugbyspeler wat nog nie onkant gevang is deur die suip nie, hy’t ʼn paar pyle in die lyf, een gevaarlik naby aan die koker van lekker en kwaad. Sint Stefaans. Jy het jou laat vertel hy’s die beskermmaatjie van die amaMofi. Die sentrale middeskip is beslaan in ʼn oordaad van goud en porselein. In ʼn alkoof staan die bekroonde Mariasbeeld met ʼn mantilla oor die gesig. Jy besin dat daar net vier stamme op die aarde is : die sinpapeles, toeriste, Chinese, en die gewone gente wat nou ʼn bedreigde spesie geword het. Langs die Taag op die enorme Praça do Comercio is daar ʼn standbeeldgroep met ʼn engel wat ʼn olifant lei. Iets te doen met koloniale aanwinste. Oor ʼn paar jaar sal mens vir die kinders moet probeer beduie wat ʼn ‘olifant’ was, en ʼn ‘renoster’. Op die plein loop daar ʼn man met ʼn wit baard, vasgebind in sy lyfband is ʼn figuurtjie waarvan net die beentjies uitsteek onder die loshangende hempspante. « Is die kind nog lewendig ? » vra jy bekommerd. Sy maat met die ongeskeerde gesig, so groot soos ʼn bul uit Bulgarye,  frons diep : « Dis ʼn pop ! » Hulle verkoop hasjis. Die stad kan gelees word in terme van voor en na die groot aardbewing en brand van 1755. Die koningsgesin was op reis en het die vernietiging vrygespring, maar die keiser wou nooit weer in die verwoeste paleis woon nie. Daar naby is ʼn kerk vol ex-voto plaatjies. Ou dames met dik bene kniel op die banke en tel hulle bidkrale prewelend deur die vingers. Dis miskien die ingang tot ʼn oorkant. Sofia sê : « In Lisbon it’s easy to find silence. »

*

(die digter en die gedig)

 

na ʼn lang reis

is ons eendag weer terug

in die geweste waar Breytenbach skuil

 

ons het kontak verloor

oor die jare. verneem

dit gaan nie so goed met hom en sy varkies nie

 

dat hy oud geword het. hy bly

nog steeds by sy ma iewers

in ʼn agterplaas. en dat hy sukkel

 

met die tong. dit is vandag

sy pampoendag onthou ons nou.

ons het hom te lank afgeskeep

 

miskien kan ons vir die klong ʼn bord

warm kos neem sê die vrou.

sjym hy verwaarloos seker sy vleeslike

 

behoeftes so in die gespartel

om kop bo woorde te hou.

maar nee. ek dink dit

 

sal hom ontstel om te sien ons is

soveel beter daaraan toe

na al die jare se verwydering.

 

hy was nog altyd ʼn liggeraakte jakkals.

dit sou beter wees om aan die hand

van rym en patroon ʼn verjaardag

 

gedagte agter te laat.

hom aan te roedig om digter begrippe

te verlip met minder spasie

 

tussen die reëls van stasie

tot stasie wanneer hy in die nag

ʼn verbygaande trein ver klopperuk hoor apoklip

 

*

Dan is julle weer in ʼn taxi op pad lughawe toe. Teen ʼn muur lees jy in die verbygaan : « They’ve got the numbers but we have the guns. » Dis ʼn besonder lommeryke stad -  daar is ʼn aantal parke en botaniese tuine en die strate, behalwe nou dié in die ou middestad, is beskadu met bome en welige struike : lindebome, bloekoms, platane, palms, loekwart, jakaranda, vlambome, micocoulier (Celtis australis), lourierbosse van verskillende kleure. Plek-plek druip die eendagmooi of trompettertjies pers oor buitemure ; dit word ook blouwind genoem. In Alfama, die kasba met die kronkelende steë en ʼn uitsig oor die Taag waar die seevaarders wat Afrika uit die verbeelding omsoom en ingekleur het se karvele gelaai is met gepekelde varkvleis in vaatjies, het elke denkbare klein openbare pleintjie of oopte by kruispaaie ʼn eie lemoen- of suurlemoenboompie. In een van die gange van die lughawe waar julle wag om aan boord te gaan, staan daar groot geskryf : « Às vezes durante horas, não està aqui ninguém » (sometimes there is nobody here for hours).

*

Die Air France vlug daal oor ʼn flonkerende Dakar – hier van bo sien mens nie die kus nie, soms wel liggies van ʼn diepseeboot wat na ʼn onsigbare horison gaan soek, en jy is onbewus van deining of glooiing – en stryk neer in die donker. Dadelik slaan die drukkende hitte jou soos ʼn effens klam vadoek in die gesig. Na jare het ons weer ʼn ‘konneksie’ op die lughawe – Jean-Claude da Silva ( afkomstig van Cabo Verde, hy smokkel met alles van motorkarre uit Europa tot invloed by die doeanniers, sy glimlag is onweerstaanbaar) sal sorg dat jou aankoms deur die hoogwaardigheidsbekleërs se salon glad verloop. ʼn Futuristiese laserinstrument meet jou temperatuur en dan is jy anderkant uit. (Iemand behoort ʼn boek te skryf met die titel, Ebola vir die lewe.) Ibrahim neem jou na die hawe vanwaar die Coumba Castel eiland toe vertrek. Hy skud jou hand met ʼn fladdering nerveuse drukkies en wanneer hy opgewonde raak duik daar onverwags ʼn sarsie tjk-tjk-tjk geluidjies op in sy praat.

ʼn Skeeloog outjie op die veerboot, leser van Flaubert o.a., sê hy is die voorsitter van die plaaslike studentevereniging maar hy het sy studies moes staak want die geld was op. Hy wil so graag skryf. Dis sy werklike ontvlugting. Vra jou : « Hoé is dit om ʼn skrywer te wees ? »

Wat gaan jy sê ? Dat dit kakwerk is teen ʼn hongerloon op sy beste ? Dat dit jou niks wyser en weinig meer ingelig maak al sou jy dit in jou alleswetendheid nooit erken nie ? Dat jy eintlik ʼn brocanteur is wat brokke en skeursels probeer saamvoeg ? Dat dit jou ʼn onhandige en soms onhanteerbare ego besorg, jou in ʼn stekelrige krimpvarkie verander ? Dat dit sleg is vir die oë en die hart, dat dit jou leer lieg en bieg soos ʼn Jesuïet ? Dat duende swaar op jou bors lê en hyg in die nag, ʼn blink ingevette stoeier ? Maar ook, maar ook… Die wind oor die see… Hy is so ernstig en gretig. Jy beter niks sê nie.

*

Emma is borrelend mooi soos swart sjampanje. Sy het arm op Gorée grootgeword voordat sy by die Instituut begin werk het. Dis sy wat na Jek omsien – diskreet, maar niks ontgaan haar nie. Enkele jare gelede het ʼn groep filmers en akteurs uit Barcelona twee weke op die eiland deurgebring om dokumentering voor te berei oor die onwettige sinpapeles wat by honderde elke maand in Europa uitspoel. (Dis nou duisende, en baie verdrink nog lank voor hulle die kus gewaar.) Eintlik was die onderwerp ʼn verspotte projek van die Spaanse owerhede om woestynbokkies uit hulle dieretuine as historiese ‘opmaak’ te skenk aan die Sahel lande waar die wild uitgesterf het, elke dier met kundige sorg begelei op die vliegtuig deur twee oppassers – terwyl vlugvragte vol ‘illegales’ hardhandig terug gestuur is Afrika toe sonder enige begeleiding. Jordi, een van die akteurs, se koerasie was dalk onrealisties gretig : sommer die tweede dag al het hy kom kla dat iemand sy voorraad kondome vasgelê het. Dit kon net Emma wees. Mens kan slegs hoop dat dit goed en kundig gebruik is. Self het sy nog net een keer probeer om die land uit te kom noordwaarts met ʼn karavaan handelaars om lappe te verkoop. In Algerië het sy omgedraai. Sowat drie jaar gelede het sy getrou met ʼn veel ouer man. Haar dogtertjie, sy maak die kind op haar eie groot, is nou vyf. ʼn Tydjie terug het sy geskei, en nou maak sy vol brawade maar tog skamerig bekend dat Adama (ook van die Instituut) haar vorige maand tot vrou geneem het. Sy is gade nommer twee, die eerste een (met kinders) woon op die eiland, sy wat Emma is in Dakar. Adama besoek haar elke week en bly dan twee nagte oor. Of sy goed oor die weg kom met die eerste vrou ? Sy slaan die oë neer, huiwer : « So-so… » Maar tipies fatalisties hoop sy dit sal regkom.

*

(die digter en die gedig : ʼn ghazal)

 

die lewe was vir lank ʼn bysaak

en kon ek met die heuning boer

 

wanneer die gedig ryp was

het ek ʼn sluier oor my kop gevou

 

en gewierook om die woedende woorde

weg te hou soos ʼn weduvrou

 

in rou die vloeiende goud gleuwende

uit stanzas teen die lig laat gloei

 

maar nou is die korf leeg geroof

met slegs miere wat nog ʼn saak probeer pleister

 

waarom so droewig, Byeboer ? om te bou

aan die lewe asof daar ʼn lewe sou wees om te onthou

 

is immers ʼn bevrugting van die verlede ?

 

 

*

Gorée. Stilte van oggende, mense oop-oë onder vuil komberse buite, mense wat op en neer loop en na die see kyk. Die afwagting. « Hulle begin eers praat wanneer hulle iets in die maag het. » In die televisie maak mense mekaar dood. Sogenaamde ‘vegters’ met lang haarlokke en stywe oë en moderne wapentuig. Die rat-tat-tat. Wapenvervaardigers, wapenverkopers, wapensmokkelaars vryf die hande skoon van bloed. En nou is dit aanvaarbaar dat onbemande hommels (drones) geruisloos en so hoog dat jy hulle nie kan sien nie, dalk ʼn klein flitsberig van die son, beheer of ‘gevlieg’ deur pilote met uniforms aan iewers in hulle jakkalsgate van beton in Amerika, duisende myle verder hulle lading doodsbomme los. Stil en lae sirkels van roofvoëls en hoog teen die bolletjies wolke bo die see die swaeltjies. Jy lê op jou rug in die dik stink water van die hawetjie, jy weet dis waar mense hulle klere was en soms in nood moet ontlas.

Saam met Johnny Leser loop Jek die bult uit. Vullis en rommel oral. Langs die moskee wat op herwonne grond digby die see onder die basalt rotswand gebou is, sit die posmeester met ʼn stapeltjie papiere. Hy woer-woer opgewonde, kan met vers en kapittel aandui presies wanneer die fondamente van die moskee heeltemal weggekalwer het, opgevreet deur die getye tussen die 23ste en die 24ste Augustus laaslede so en so laat in die nag toe hy in Touba was om sy gebedekrale te tel, hy gaan nou op staande voet met die imam praat, iets moet gedoen word.

Bokke (‘skape’ genoem) wag geduldig om oormôre geslag te word, oë omgedop styf starend in die hemel, die rictus, die dik blouagtige tong, die sloepie bloed in die sand.

« O, vous humains, nous vous avons crées à partir de mâles et de femelles. Nous vous avons repartis en peuples et en tribus pour que vous vous reconnaissiez mutuellement. Pour Allah, les plus honorables parmi vous sont les plus pieux. Allah connaît tout et sait tout. » (O mense, ons het julle gemaak uit die manlike en die vroulike. Ons het julle opgedeel in volke en stamme sodat julle mekaar kon erken. Vir Allah is die mees eerbare tussen julle die mees godvrugtige. Allah ken almal en weet alles.) Dit kom uit die Koran, Les Appartements 13, en is as geskenk van die volk van Quatar teen die moskee se muur op ʼn marmerplaket aangebring.

*

Die jong lat op straat, vroeg al ʼn bietjie geswaai, loop vir Jek en Johnny Leser tromp-op en stel voor dat hulle saam ʼn bok koop vir Eid-el-Kebir. (Nood loop hoog, pryse het nie gedaal nie, is nog altyd sowat CFA 100,000 vir ʼn volgroeide skaap, die diere lê gelate vasgemaak, die klokke so groot soos baobabpeule swaar tussen die bene in die sand. En hoekom is daar geen skaapstelers hier nie ? ʼn Klein Karoo se skaapdief sou mos sommer tjoptjop die mark kon reguleer !) Jek wys die ‘aanbod’ van die hand met die verduideliking dat hy ʼn Boeddhis is, dat hy nie vleis eet nie… (lieg hy nou soos ʼn smous met die vet nog blink om die mond). En buitendien : « Afhangende van jou gedrag op die ondermaanse kan jy miskien herbore word as ʼn bok of ʼn skaap in die volgende lewe. Hoe sal jy daarvan hou om met ʼn tou om die nek tjoepstil te lê en wag om keelaf gesny te word ? » Die lat se daggarooi oë dwaal daaikant toe. Sy ore kan nie glo wat hierdie toubab hom probeer wysmaak nie… Maar Tabaski is dan so ʼn ou geskiedenis, probeer hy paai ; veel ouer as hierdie jakkalsdraaie oor reïnkarnasie…

*

(die digter en die gedig)

 

jy vra of ek in my gedigte is

en ek moet nadink

die woorde deur ʼn siffie syg

om te sien of ʼn muggie

sig sou manifesteer

 

die marsjerende geledere klanke

ledige betogers

wat uit één keel

die afwesige gesig se bewering

probeer besweer

 

jy vra of ek in my gedigte is

en ek moes dink aan die nadrink

van die versuipte denker

in die leivoor terwyl die rye

leuseskellende ketters om die hoek

 

verdwyn soos waarhede

vergek tot ekke

se holle betoog

wegsyg in ʼn boeksoekbeweging

geletter in papier

 

*

« Alles wat tydelik is, is ewig. »

Wanneer dit donker is oor die eiland sit julle op die Boufflers terras wat uitkyk oor die hawetjie waar mense nog swem om af te koel en die strand waar pirogues uitgesleep word vir oornagting. Geen ander klante te bespeur nie, die seisoen was ʼn mislukking kla baas Papou, die geneuk van visums wat toeriste nou benodig om in die land te kom en die veerbote wat nie gediens is nie sodat mense tou moes staan tot verby die kerk om te wag dat die ene wat nog gebruik word al bulkende opdaag, en skielik hierdie ding van doodbloeikoors waar die hele Afrika oor dieselfde kam geskeer word. Sit julle met ʼn groeimaan bo in die dynserigheid, om dronk te word van gin & tonic en om vis te eet.

Johnny Leser praat van ʼn bron wat sou verwys het na die konserwatiewe opinie dat die bestaan van die Mens bewys God bestaan nie. Jek reken jy behoort nie die ore uit te leen nie – so ʼn siening bewys die tweekoppigheid van die God/mens begrip, terwyl die teëwerpsel juis sou kon wees dat die god ʼn onvermydelike bokvergestalting is van die mens se beangsde behoefte aan ʼn verbeelde skepper wat ons wat mens is so sou gemaak en laat staan het as verbrouselverdriet. Die god sal dan ʼn siek verbeelding hê.

*

Stanislas Jean de Boufflers, hier agter glas geskilder en teen die muur van die hotel op Gorée wat sy naam dra omdat hy as goewerneur so ʼn diep indruk gemaak en op beskeie manier bygedra het tot die volksplanting, geb. 1738 (Nancy) – gestorwe 1815 (Parys). Sy ma was die amptelike maîtresse van Koning Stanislas van Pole, skoonpa van Louis XV. Vandaar sy naam. Rivarol het die jakkals so beskryf : « Ab-libertyn, soldaat-filosoof, diplomaat-liedjieskrywer, republikein-gigolo. »  Na Voltaire se mening was hy egter ʼn mede-teendraadse sinikus.

In later jare, terug in Frankryk, sou hierdie avonturier wat sy adellike aanspraak eintlik maar gekoop het, beskryf word as vet en verslonsd. Dis ons almal se voorland indien ons ʼn asemwyle gegun word tussen lui lê en die laaste uitlê vir die langslaap.

*

Tydens die periode van afwagting voor Tabaski besluit julle om verder noord land-in te verken. Ibrahim bestuur veilig, hy beaam al jou opmerkings byna woord vir woord. Die eerste groot dorp is Thiés – Idrissa Seck se tuisbasis. Seck was jare lank die vorige president, Abdoulaye Wade, se eerste minister en kroonprins totdat hulle ʼn uitval gehad het oor die opdeel van groot bedrae geld wat as ontwikkelingshulp die land ingekom het. In hulle oorsese besittings het die koloniale bewind altyd ʼn hoërliggende en koeler uitvlugsoord geïdentifiseer om weg te kom van die gejaagdheid en die hitte in die hoofstad wat gewoonlik aan die kus geleë was. In Viëtnam was dit Dalat, vir Senegal is dit Thiés.

Die middelslag stad is boomryk met wye strate ; Afrika het egter lankal alles weer herskep in ander patrone van familiariteit deur die gestruktureerde uitleg van die setlaar uit te vee. By ʼn fast-food klim julle uit vir koffie, heerlik, reuse-croissants, pains chocolat en ander patisseries. Aan ʼn tafel sit en lees twee toubabs koerant asof hulle maar nog altyd hier was.

Die baobab-bome staan groen in die blaar, die hitte is drukkend. Julle ry verby kleiner uitbreidings, van die pad lyk hulle meer na kampongs. Dan ʼn volgende groterige dorp, Tivadouane, setel van die Tidjiaanse Sufi-gemeenskap. ʼn Imposante moskee waarvoor Marokko waarskynlik betaal het siende die stigter van die sekte se reste aldaar in ʼn praalgraf lê en vergaan. Verder deur Mékhé en Kébémer (waar jy ʼn onverwagse trop swart snuffelsnoet varke opmerk), en ander gehuggies met stapeltjies vrugte – suurlemoene, lemoene, waatlemoene – te koop aangebied langs die pad. Soms word plaaslike produkte uitgestal : kleipotte, mandjiesgoed en ander vlegwerk. Slank palmbome vervang mettertyd die baobabs, hier en daar is ʼn bewerkte landery te sien. Jy spekuleer dat grondboontjies, maniok en ander knolgroente seker verbou word en Ibrahim sê : « Tjk-tjk-tjk grondboontjies en maniok tjk-tjk-tjk en knolgroente word geplant. »

Julle ry deur markdorpe wat krioel van die lewe – skaaptroppe saamgeblêr, winkeltjies vol snuisterye, motorkarre wat langs die pad reggemaak word. Die verkeer is taamlik intens. Soms sien jy skape vasgemaak en vervoer in plastieksakke op die bussies se dakke, net die koppe steek bo die bondels uit en lyk soos kranse met wapperende linte op pad begrafnis toe. Af en toe is daar ʼn padversperring, gewoonlik net wanneer julle oor ʼn « donkierug » ry, gendarmes trek die trokke van die pad af en beboet die drywers summier, hulle soek ʼn bydrae vir die aankoop van die rituele skaap. Sedert die grense met naburige Mali en Guinea gesluit is as gevolg van ebola bly die prys van skape onbetaalbaar hoog. Die pad Mauretanië toe is wel oop en baie van die diere kom daarvandaan. Jong vroue in kleurryke gewade sit ingeryg op donkiekarrietjies. Daar is opvallend meer donkies te sien onder die bome, klein van portuur, geduldig soos grys gedagtes.

Na Louga, ʼn groterige stad uitgestrek regs swenk die roete weer wes, oseaan toe. Gandon is die laaste groot dorp voor St Louis bereik word. Die stad se verwesterse gedeelte lê op ʼn eiland, Ndar, die oorspronklike naam van die nedersetting in die mond van die Senegalrivier wat vir ʼn tyd die Franse kolonie se administratiewe hoofstad was. Julle ry verby soutpanne oor die 500 meter lange Faidherbe-brug die stad binne. Die oorkantse oewer van die wye rivier vorm ʼn landengte, la Langue de Barbarie, letterlik « die barbare se tong » – dit verwys na ʼn tradisionele ankerplek en vissersdorpie van die More, inkommers uit Mauretanië. Hulle is van Berber afkoms, aldus die ‘barbaar’ al was dit blykbaar die Grieke wat vir die eerste keer die term gebruik het in verwysing na die vreemdelinge in hulle poorte wat ʼn onverstaanbare « bar-bar » gebesig het.

*

Van ʼn vorige besoek onthou Jek die Hotel de la Poste, ook die Aéropostal genoem – bekend as die afsaalplek van pionier vlieëniers – Mermoz, Exupéry – wat die posdiens tussen Europa en Suid-Amerika behartig het. ʼn Ou hotel vol eggo’s en skimme en model vliegtuigies, groot oorgroeide binnehof, kamers wat uitkyk oor die rivier se bruin water. Die restaurant waar Johnny Leser en Jek gaan eet, die Flamingo, is leeg behalwe vir enkele toubabs wat mekaar se tande tel. Kelners buig laag, glimlag wit, die disse (giers van die omliggende distrik, garnale, seeduiwel) is voorstebos, die witwyn net koel genoeg, waaiers draai om die lug te laat vloei in ʼn geheue aan verfrissing. By die  swembad daarnaas sit ʼn jong student en maak asof sy studeer. ʼn Rooigebrande Italianer by ʼn naburige tafeltjie probeer kennis maak met die student. Later sal hulle op die hotel se voorstoep sit en drink en hy sal nie ophou praat om haar te beïndruk nie. Toe Jek gaan swem vroeër het die swerwer ʼn gesprek aangeknoop, sê sy naam is Simon Snow en hy’s eintlik ʼn Amerikaner met vakansie, dat hy in die lykbesorgersbedryf werksaam is. Vir Jek klink dit of hy ʼn mislukte huursoldaat mag wees.

In die straat van die Flamingo word julle omgepraat om in ʼn calèche, ʼn perdekarretjie, op ʼn begeleide toer van die stad geneem te word, die manne smeek byna vir ʼn bietjie besigheid. Hier sit jy op die foto met Leser langs jou. Die drywer het ʼn letsel oor sy wang en voorkop, sy een oog is langsaam. Sy maat, Mohammed, is die gids. Ook hy moes sy studies versaak omdat hy dit nie kon bekostig nie en hy was vas van plan om die ondergrondse pad te vat Europa toe maar toe kom die Spanjaarde en begin ʼn sentrum om mense op te lei as gidse, hy is die jongste, of te skool in landboutegnieke. Die bedoeling is natuurlik om die vloedgolf sinpapeleste probeer stuit. Terwyl die skemer toesak oor die ruisende stad van vlermuise en verlore siele ry julle op ʼn klopdraffie deur die strate. Die verval is oral sigbaar in verkrummelende mure, hope rommel en vullis. Mohammed papegaai entoesiasties wat die Spanjaarde hom geleer het, van boustyle en bewaring en grepies geskiedenis. Jy weet nie of die wit perd dit gaan maak nie. Is dit dan nie die ros waarop Mohammed hemel toe gegaan het nie ? Hiér en hiér het mense in afsonderlike buurte gewoon, handelaars bo hul pakhuise en winkels langs die oewer waar bote vasgemeer het, die verskillende graderings van vermenging tussen onderdane dieper die stad en die donker in tot by die verworpelinge en die uitvaagsels. Nuwe kastes het ontstaan, plaaslike dames het met die tubabigèes (« wittes wat uit die see gekom het ») getrou, die signares het ryk geword en slawe aangehou om die waaiers te swaai en groot huise laat bou. Die Kompanjie kon nie die geskiedenis keer nie. In 1688 is daar nog uitgevaardig dat geen amptenaar met ʼn negerin mag verkeer nie, nie in hulle huise mag ingaan of toelaat dat hulle sy woning penetreer onder watter voorwendsel dan ook, op las en met die straf van ʼn 6 pond boete en twee dae agtermekaar se wagstaan vir die oortreder. Maar die vlooi was reeds bekeer, gedoop en in die kooi. Mohammed sê hy het al vantevore Suid-Afrikaanse kliënte gehad, hulle was vriendelik en het selfs by hom tuis besoek kom aflê, hy vra uit na die Pistorius hofsaak, stem saam dat Zuma ʼn dief is. Afrika leiers is almal skurke. Let my people go. In die donker bevind julle jul opeens aan die oorkant van die rivier in die village des pêcheurs. Dis ʼn ander wêreld waar duisende families opmekaar lewe – 30,000 mense in ʼn area van 30 hektaar, volgens informasie wat oor die jong gids se lippe vloei is dit een persoon per elke vierkante meter. Johnny Leser begin paniekerig word, dis nou te laat om aan hierdie haglike teks of die hof van mirakels of selfs die nag te ontsnap. Ontoeganklike seremonies word op straat afgespeel. Op ʼn stadium ry die karretjie deur ʼn somber skare versluierde mense wat almal buite is vir ʼn begrafnis. Dis met groot verligting dat julle oplaas weer die leë hotel bereik. Die maan is vol en rooi van stof. Die woestyn kan geruik word.

*

o waar is my waarheid

my waarheid my waarheid

o waar is die waarheid

die waarheid van my

 

o waar is die wees-is

die wees-is die wees-is

o waar is die wees-is

die wees-is van my

 

o hier is die waar-is

die is-wees die waarkis

o hier is die wees-waar

die isheid van my

 

*

Leser,  jy wat die jonger, meer presentabel, afgeronder, gesonder, wyser en subtieler gebalanseerde weergawe van myself is, luister nou na Jek Oubok se vanselfsprekende: ‘oorlewe’ is om op reis te staan al weet jy nie altyd waarnatoe nie, dis om voor die venster te sit en droom oor volgende jaar, om ʼn ruimte te skep waarin die leegte kan uitvloei en waar beweging ontstaan. Al bestaan daardie « volgende jaar » ook uit brokke en breuke uit jou verlede wat jy altyd weer herskep. Slegs die antipasie maak die oorgange moontlik. Anders begin jou skoene jou druk en raak jy verstrik en verskrik in jou eie asemhaling.

Met dik toue vasgemeer aan die oewer van die wye en snel rivier dobber die Bou El Mogdad, ʼn rivierboot wat aan die Compagnie du Fleuve behoort, om hersien en toegerus te word vir die volgende seisoen. Tradisioneel was die rivier net bevaarbaar tydens die ‘hoogseisoen’, dit wil sê vanaf middel-Julie met die eerste reent wat die rivier laat swel tot in November wanneer die waters sak met die aanvang van die ‘laagseisoen’. Mense, goedere, negosieware, lewende hawe, pante materiaal van die fynste katoen met arabeske en ander motiewe vir die dames se gewade, Arabiese gom… is vervoer tussen die handelsposte op die rivier.

Dis hier waar ons volgende jaar gaan inskeep, miskien net na afloop van Saint Louis se jaarlikse internasionale jazzfees in die park waar ons nou die aand in die donker by verby gery het. Ons sal ʼn geslepe skrywer of twee saamneem, mense wat skerp kan kyk en ʼn verstaan afdruk op wat hulle sien, dalk ʼn paar digters van die Dancing In Other Words poësiefees. Jek sal maak asof hy van alles iets weet.

In die kajuite met die verniste houtpanele sal ons wieg op maat van die rivier se lirieke.   Ons sal vaar tot by die Diama keerwal en daarvandaan al langs die Diouling reservaat om na die voëllewe in die riete te kyk. Te kyk na die fluisterende vlug van die flaminke, die seerawe se duikstrepe, die parlementmaniertjies van die pelikane. Miskien met die syrivier, die Gorom, op tot by die Djoudj wildtuin vir die vlakvarke en die ape. Die volgende dag sal ons verby rysvelde op die oewers vaar, langs Rosso wat die grensdorp tussen Senegal en Mauretanië is, aan wal sal ons die suikerplantasies besoek.  Ons sal die uitspattige kasteel, die « folie du Baron Roger », sien verbykom en vaar tot waar die rivier mond en mangoboorde die dorpie Gourmel omsoom en naat. Ons sal Tiepboudijen eet, die tradisionele rys en vis, en die dorpie Dagana, ʼn ou Wolof standplaas wat eens die hoofstad van die Waalo ryk genoem is, gaan besigtig vir sy fortmurasie en die mark. Ons skoene sal ons nie druk nie. Die tyd sal verbyvloei soos riviergetye. Oor die volgende dae sal ons gaan rondloop in ʼn tipiese Fulani dorpie met hutte wat deur die vroue gebou word, en verder rivier-op beweeg langs gehuggies wat uit die 13de eeu dateer tot in die Sahel hart van die Toucouleur gebied waar die kinders okerkleurig is. En so sal ons aankom in Podor, destyds ʼn florerende handelstasie waar gom en ivoor en slawe gekoop en verkoop is. Saans sal ons musiek maak aan boord, of argumenteer, of kyk na ou Sowjet films, of die sterre se voorspellings probeer ontsyfer.

*

Terug op Gorée stink die stegies na verskroeide bokhare. Op televisie sien jy die verslag oor die Londense cabby wat in Sirië liefdadigheidswerk wou gaan doen, gevang en as gyselaar aangehou is (« sy hart was van goud, » sê sy verdrietige swaer in ʼn dik Cockney-aksent) – en nou is hy onthoof. Ook ander materiaal van hoe gyselaars se naasbestaandes pleit vir die lewens van hulle seuns – ʼn sterwende oudchirurg in ʼn hospitaal wat deur ʼn klep in sy strottehoof probeer artikuleer, ʼn egpaar (vrou met kopdoek, blykbaar bekeer tot Islam)… En mens wonder oor die kontinuum tussen bokke keelaf sny en die onthoofdings. Is dit die offer konsep ? Of die intense besef van lewe wat kom met die oorskryding van ʼn taboe ? En dan onthou jy hoe jy miskien ʼn week gelede gestaan en kyk het hoe Seydou, jou seun, ʼn bokkie in die see was, hoe perfek mooi die dier is. Met die deernis waarmee mens ʼn huisdier streel. « Was jy hom vir Tabaski ? » het jy gevra. « Nee, » was die antwoord. « Hy is nog te jonk. Miskien volgende jaar. »

*

En toe die oorgang Holland toe, soos ʼn vlug terug in die verlede. ʼn Plataanboom van 131 jaar oud aan die Westersingel in Rotterdam sou her-heilig word as die Graf Van Die Onbekende Digter en jy moet die woord kom begrawe. Die oorspronklike teks soos dit in die tronk ontstaan het, uitgesmokkel is, waar gemaak is, is te lees in Mouroir. En in All One Horse die inwydingsbetoog van 1986 onder die boom in teenwoordigheid toe van die Rote Fanfare, die uitbundige blaasorkes met hulle vals musiek. Daar was vlaggies in die takke. Dié boeke sal jy nie in Moermikland kan kry nie. En twee muurskilderye in die Gaffelstraat, die een gemaak deur Lucebert en die ander deur Jek met die name van ʼn aantal digters wat oor die jare in gevangenisse beland het, is gerestoureer.

*

Maar eers na Amsterdam vir ʼn besonderse aandete verheerlik met twee bottels van die beste Spaanse wyn. ʼn Besoek die volgende oggend aan die Stedelike Museum om Marlene Dumas se oorsigtelike uitstalling te sien sou nie kwaad kon doen nie.

Blou wolke laai op oor die stad, ʼn onhollandse wind riffel die gragte se water. Daar is selfs weerligstrale. Onder die boog van die Ryksmuseum word julle vir ʼn tydjie vasgekeer deur die storm. ʼn Uitstappie bejaardes in rolstoele,  hulle het vir niemand niks gevra nie, eweneens deur die onweer onder skuiling  ingehok, is nou hoenders met die piep op ʼn ry geparkeer terwyl hulle wag om in die museum hulle dosis kultuur in te kry. Vier jong mense in swart geklee saag energiek op hulle klassieke instrumente en Bach weerklink onder die gewelfde dak. Reën stort neer in griffelstrepe, papiere word deur die wind opgeswiep en verslind soos ʼn woordeboek van vlinders.

Dit vou die beeld by jou oop van ʼn renga wat op die eiland geskryf is ; Ka’afir was een van die deelnemers en jy het hom daarop attent gemaak dat sneeu in so ʼn geweste en skrif onvanpas sou wees. (Die tweede renga het immers so begin : « Over this island in the sun / suddenly a million white butterflies / fluttering shadow snowflakes »)

Tropical winter : white

clouds moving fast. Below,

scattered leaves and palm-singing,

 

clapping their hands to bring back

memories of distant dreams.

 

Ancient wind in the fronds.

In the sand, a new beetle

begins his climb.

 

How much longer do I need to clothe

this body worn with grief ?

 

Love, come, be winter

to my summer.

Fill me with snow.

 

Geheue is ʼn dansbeweging met die skaduwees. Dis ʼn sneeureis. Jy onthou, toe julle nou die aand in die perdekarretjie die skemering soos ʼn sluier oor Saint Louis se keie gesleep het, die ou man in die silwergrys boubou in ʼn stoel op straat voor sy huis, afgesonder van die stadsgeluide om hom, hoe hy ʼn verweerde gesig draai na waar die son reeds verdwyn het so asof hy nog die melodie of die ritme kan hoor. En op pad terug Dakar toe (Johnny Leser slaap op die agterste sitplek gedommel in die drome van iemand wat sat gelees is aan tekste wat nie kop of stert het nie), die maer man in sy vuil wit kleed met die wit donkie onder die mangoboom. Dis ʼn land van eseltjies.

Al-Buraq, wat ‘weerlig’ beteken, was die naam van die rydier wat vir Mohammed in die bestek van een nag heen en weer sou vervoer tussen Mekka en die Verste Moskee, te wete Jerusalem. Die insident staan bekend as die ‘Nagreis’. Die beskrywing lui : Toe is ʼn wit dier, kleiner as ʼn muil en groter as ʼn donkie na hom gebring…  Hy was steeks toe Mohammed wou opklim. Die engel Jibril (Gabriël) het sy hand op die dier se maanhaar gelê en gesê, « Skaam jy jou nie, Buraq ? By my kool, wéét jy dan nie niemand in die Skepping is meer kosbaar vir Allah as hierdie man wat op jou wil ry nie ? » Toe hy dit hoor het ta hom papnat van die sweet beskaam, en hy het stil gestaan sodat die Profeet hom kon bestyg.

*

Marlene Dumas se uitstalling vervoer jou nie. Vir jou gevoel steun die werke te veel op ʼn omgewing van emosionele argumente wat ook in Holland waar die allochtoon ʼn eksotiese wese besoedel deur Westerse aantasting sou wees, weer moet oorwaai met die skoelappers. Wat moet dan nog alles gedoen word om op te kan maak teenoor die allos ? Die skakeling met gevoelighede buite die werk is nie altyd piktoraal verwerk of verantwoord nie. Vir hoe lank moet dit dan nog problematies wees om ʼn wit vrou te wees ? Sy woon al te lank in hierdie stad van kitsch waar ondeurdagte en uiteindelik oppervlakkige politieke korrektheid net-net pas oor die onderliggende betigtende moralisme. (Dis natuurlik Jek se babelaas wat hier babbel.)

Oor ontbyt het jy in De Volkskrant van 7 Oktober die verslag gelees oor ʼn rabbyn, tans in Nederland maar gesoek vir uitlewering deur Israel, wat ʼn charismatiese figuur skyn te wees. Eliezer Berland, 77 jaar oud, staan aan die hoof van ʼn Joods-Ortodokse sekte met die naam van Shuvu Banim. Inwoners in ʼn nabye dorp is ontevrede met die skade aangerig deur sy skaapagtige volgelinge toe hy daar gaan wondere verrig het. « Volgens verschillende media zouden zijn aanhangers zich hebben gewassen in de sloten en hebben gepoept in de berm. » Israel soek hom nadat ʼn pa sy dogter, ruim 16 jaar oud, in die middel van die nag na die rabbyn gebring het vir genesende behandeling. Die rabbyn het haar op elke wang en die voorkop gesoen, haar styf teen hom aangedruk, en sy beweer ʼn rilling asof van ʼn orgasme het deur die bejaarde heilige man se lyf gestuimig. Die advokaat wat die rabbyn verdedig sê dit kan nie wees nie, sy kliënt het nog al sy klere aangehad en is buitendien al jare ʼn suikersiektelyer, agter alles broei die kwaadwilligheid van sy seun wat die ou wonderwerker as ghoeroe na die kroon wil steek. Buitendien, wat sou die meisie kon wéét van ʼn man se orgasme ?

Jy moet buig voor Dumas se tegniese vernuf ; die vaardighede van sien beïndruk. Af en toe vlam ʼn bietjie kleur op in ʼn doek en skielik voel jy iets van die suide. En dit bied ten minste die geleentheid om môre te gaan sê en respekte te betoon aan ʼn voormoeder.

*

 Hoe het dit gebeur, wie het toegelaat dat Rotterdam se stadkern so ʼn gemors van modernistiese argitektuur moes word ? Dis waar, die buurt is op straatvlak nog beset deur Turkse besighede en Chinese restaurante en dit is so dat die herwinning van agteruitgang reeds sigbaar knaag aan die baie geboue wat toe staan en te huur of te koop aangebied word, maar alles word verdwerg deur die aaklige, meervlakkige bousels wat bo jou troon. Ook die stasie het ʼn nuwe dak, seker ten duurste aangebring, wat lyk na ʼn enorme vlieënde piering van beton gespan oor ʼn giganteske sokkerstadium. Die derde dag toe jy tydens ʼn openbare gesprek in ʼn gesellige kultuurruimte met die naam WORM gevra word of dit waar is dat jy destyds in Parys ʼn Karel Appel skildery in sy ateljee gesteel het (die onderhoudvoerder is ʼn besonder gretige en ambisieuse jong skrywer ; later die aand sou jou voorlesing van gedigte ontaard in ʼn totale fiasko), moet jy bieg dat dit wel so gebeur het maar dat dit jou bedoeling is om die aansienlike opbrengs aan te wend vir die oprig van galge in die stad waar die argitekte aan hulle baobabpeule opgehang kan word.

Hier naby iewers, onthou jy, dit was baie jare gelede tydens een van die jaarlikse Poetry International feeste, het jy een middag oor ʼn bottel goeie wyn in ʼn donker restaurant ʼn renga kon sit en skryf saam met vriende. Vasko Popa, Edoardo Sanguineti, Yehuda Amichai. Die taal was ʼn gemompelde by-benadering want julle moes die woorde aangee vir mekaar toegedraai in ongewone doeke. Elkeen van julle sou die finale produk weer op die lappe bring in sy eie taal. Daar was dus lae en luiers van vertaling. Die gedig het die titel Made In Holland gekry. Duende het ons aan tafel bedien, ʼn getatoeërde stoeier vermom as ʼn kelner met ʼn wit glimlag. En nou is daardie vriende almal onder die grond of aan die vlamme toevertrou.

Wanneer digters sterf gaan hulle na Rotterdam het die destydse tronkteks beweer. Met afloop van die WORM petalje kom ʼn toehoorder na jou toe, hy’s ʼn Nederlander wat Afrikaans leer praat het met ʼn hoë stem, en stop jou ʼn kwatryn van destyds in die hand, van toe jy nog rammetjie uitnek was :

hier verwurm Grootpraat digter

en nou gans obskuur :

sy woorde is aldag ligter

in die aardgroot vuur

*

Nou is jy nie meer haastig nie. Te veel mense (om nie eens te praat van vriende en trawante nie), te veel onthousels, te veel gemompel onder sooie en gras ingespit. Wat het oorgebly en wie sal enigiets weer terugbring ? Maar wat tydelik is, is ewig, en uitvee is om vorm te gee aan die geheue wat per definisie in beweging bly. Want om te onthou is ʼn onvoltooide reis. Sou dit wat verby is weer kan lewe ? Is om oor iets te skrywe ʼn manier om dit weer te herroep ? Wat dan wanneer jy skrywe oor wat nog nie gebeur het nie en dit so sorgvuldig vasbind dat dit nie eens nodig sal wees om dit na te aap nie want iewers bestaan dit reeds en het dit selfs reeds bestaan ?

En wie sal nou onthou hoe duende gelyk het ?

Vroeg een oggend wil Leser en Jek die Booijmans Van Beuningen museum besoek, dis nog nie oop nie maar julle kry wel toegang tot die verversingsaal langsaan en sien daar die uitdagende groot spotprent opgehang as boodskap uit Anderplek :

*

In die Hotel de la Poste (wat oorspronklik die Hotel Casablanca was) in Saint Louis, met van diep uit Afrika ʼn rivier stilte in die agtergrond, vertel ʼn hortende Simon Snow (hy is tot boordens en woordens en barstens toe vol van homself) die verhaal van sy seun se geboorte so ʼn ses jaar terug, dit was in Italië, sê hy, in ʼn vallei noord van Bolzano waar alle roomysmakers van die wêreld getoë is, 30° grade warm, byna soos hier waar die Sahara se stoftong aan ons lek. Hoe hy die nageboorte in ʼn plastieksak gedra het om te gaan begrawe, sy skoonma was ook by, ʼn vet ou vrou, en ʼn hond wat aanmekaar hap-hap om die plasenta te probeer bykom sodat hy die sak hoog moes hou in die hitte bo die klipperige grond, en hoe die vet vrou gehyg het. Hulle het die bloederige glibberigheid begrawe en  ʼn vyeboom bo die plek geplant en dit het wortel geskiet in die vrugbaarheid van veilige vergetelheid. Nou onlangs het hulle dit weer besoek en van die vye geëet.

*

Uit Afrika… Was jy ook jare gelede al bewus van die Afrikaanderwyk suid van Rotterdam se rivier, dis seker die Ryn, in die minder gegoede deel van die stad ? Weliswaar is daar nog meer dorpe in Nederland met buurte waar die strate vernoem is na Boerehelde van weleer. Dit kom uit ʼn tyd toe daar simpatie en solidariteit was met hulle stryd teen Britse imperialisme. Maar hierdie wyk vergestalt ʼn wrange ironie : dat die name wat in Moermikland vervang word met dié van nuwe bevryders, let my people go, hiér behoue sou bly al is die inwoners, sinpapeles, afstammelinge uit ʼn honderd nasies van Marokko verby Somalië en Koerdistan tot Afghanistan… en al sou hulle sekerlik nie eens weet hoe om die name, Krüger en De Wet en Botha en Cronjé en Joubert en De la Rey en selfs Pretoria… uit te spreek nie.

ʼn Gids neem julle oor die rivier in ʼn watertaxi. Hy het die moestas en rooi wange en gesaghebbende buik van iemand wat in Engeland gewoon het, en ondernemingsgees, en die lintjie van een of ander toekenning in sy baadjielapel. Dis sy droom om hierdie wyk wat as gevaarlik beskou word te omskep in ʼn nuwe beleggingsarea. Intussen huur hy self twee woonstelle in een van die opgegradeerde geboue, een vir ʼn gasarbeider in die kunste, die bedoeling was dat jy ook daar onderdak sou kry, en die ander een vir homself. By die instap in die voorportaal en weer in sy slaapkamer pryk daar twee reuse-foto’s van sy vriendin, naak met nippels wat, gesien haar aansienlike ouderdom, onwaarskynlik prominent in die wind punt.

Op straat het julle ʼn vulliswa gesien met groot teen die kant ʼn reël uit ʼn gedig van Robert Hass aangebring : « Het is goed dat poëzie ons soms ontnuchterd. »

Waarom sou die Afrikaners bekommerd wees ? Het daar dan nie vorm uit die uitvee gekom nie ? Iewers is daar nog spore van ʼn taal soos klippe toegedraai in bloederige windsels in die grond begrawe. Iewers galop skimme nog oor die veld met wapperende linte soos dié van offers voortbestem vir die versoening van gebroke drome.

*

Dis die inwyding van die boom wat jou Rotterdam toe gebring het.

In die hotel waar julle tuisgaan ontmoet julle vir Bas Kwakman, direkteur van Poetry International, en besluit om sommer daar te eet.  Hy kruip ʼn bietjie weg agter baard, bril en pet, dra ʼn knapsak wat seker vol manuskripte is, jy kan sien hy is saggeaard maar die intellek is skerp en die kennis beleë. Hy skets die program vir jou besoek. Oor ete vertel hy van sy onlangse reis in Mongolië (en jy sou eers die volgende dag agterkom dat hy ʼn mooi boek oor die ervaring geskryf het, geïllustreer met sy eie tekeninge van vlugtige waarneming), van hoe hy met sy gashere op ʼn stapel klippe afgekom het, miskien ʼn plek waar die lewende herinnering aan ander nomade saamgebring is, die onsigbares en die verbyganers, en waar daar soos in Tibet ook met tjk-tjk-tjk geluidjies in die keel besweringsrympies opgesê word. Hoe nader jy aan die hemel kom, hoe meer strak en eenvoudig word die mens se sigbare inkarnasie van interaksie met die vertroude onkenbare. Of is dit dat die mens eenvoudige en stom herinneringe aan sy passasie op aarde wil agterlaat ? Sy gashere was verbaas dat hy soveel aandag wou gee aan die hopie, vir hulle was dit die bewys dat hy eintlik ʼn Mongool is, miskien iemand wat moes terugkeer na waar die as uitgestrooi is op die wind. Hy wou ʼn klip optel en saamneem maar sy gidse het hom gestop, verduidelik dat dit traumaties sou wees vir die klip én vir die stapel, dat die klip in ballingskap vir drie maande in rou gedompel sou wees.

Jy onthou Mahmoud Darwish se graf in Ramallah. Hy wou juis nie ʼn graf hê nie, het gevrees dit sou ʼn plek word waar hoogwaardigheidsbekleërs krokodiltrane kom huil. Jy het ʼn klip van sy graf saam teruggeneem Wellington toe. En jy onthou nou dat jy ʼn paar dae gelede vir Leila Shahid raakgeloop het op die perron van die stasie in Parys waarvandaan julle trein na Holland sou vertrek. ‘Shahid’ beteken martelaar in Arabies. Sy het ouer geword, het al soveel gesien en belewe. Sy was saam met Jean Genet in Beiroet toe die Palestiniërs in twee woonbuurte, eintlik vlugtelingkampe, Sabra en Shatila, deur die Israeli invalsmagte onder bevel van Sharon omsingel en afgesper is sodat die Christen Falangiste hulle kon uitmoor. Sy het Darwish tot aan die einde begelei. Nou verteenwoordig sy die Palestynse Owerheid in Brussel by die Europese Unie, nog steeds vasberade en blymoedig in die oortuiging dat die gety geleidelik begin draai, dat al hoe meer instansies Israel se misdade teen « die mensdom en die Arabiere » (soos Hannah Arendt dit ironies gestel het) begin veroordeel en dat die Palestiniërs se wettige aandrang op ʼn eie staat vordering maak.

ʼn Bietjie later vertel Bas die storie van sy oom die skilder wat alles in één oogopslag kon inneem, hoe hulle op reis toe hy nog klein was in ʼn motor vol kinders sommer onverwags in die middel van nêrens moes stilhou sodat die oom ʼn boom of ʼn landskap kon vasteken. En hoe die oom se een oog verswak het met die jare, dalk was dit ʼn kwessie van losgeskeurde netvlies, dat die oogarts toe uit vergissing op die goeie oog opereer het. Wat sou erger kon wees vir ʼn skilder as om te belewe hoe sy lewende omgaan met sién en daarom met wat gesien word, wegspoel in ʼn swart versluiering ?

*

Die uitvee van aanwesigheid is ʼn manier om weer jou spore te herken, die lieflike plekke waar die snoere geval het. Ons maak met rituele op vir die jare wat soos klippe in die put waar ons die maan wou bewaar geplons het.

Die droomboom, die soom tussen die sigbare en die aarde, is naby Poetry International se kantore. Wanneer jy oor ʼn paar dae weer daar verbyloop op pad stasie toe sien jy langs die ingang van die kantore ʼn plek met die naam van Bootleg DJ Café, en dan ʼn Chinese Reisagentskap (« Drs. Lee Vertalingen Chinees »), dan die Skyland Drukkerij met ʼn bietjie verder aan die Tapas Club (« Shisha Lounge & Restaurant ») en daarnaas die Proeflokaal De Ridder (waar ʼn waarskuwing in die venster jou daarop laat let dat « Consumptie Verplicht » is), en dan Koinoonnia, duidelik die setel van die Societas Studiosorum Reformatorum Roterdamensis. Die boom staan waar hy hoort in goeie geselskap aan die eindpunt van die ry openbare kunswerke wat die mens se ondergang en weerstand uitbeeld in brons.

Ou vriende, sommige staan nie meer so kierts teen die aanslae van tyd en tyding nie, en jonger onbekendes is aanwesig vir die seremonie. ʼn Klomp hemde met gedigte van deelnemers oor die jare hang in die boom. Sou dit die ex-voto van tereggesteldes wees ? Jy sien nie enige bloed of snotstrepe nie. Bas Kwakman maak ʼn mooi en bondige toespraak. Jy het ʼn klip toegedraai in sneespapier met ʼn grafskrif daarop geskryf saamgebring vir die okkasie. Dit word nou seremonieel oorhandig vir veilige bewaring aan die Rotterdamse digter, Rien Vroegindewij, wat dit op sy beurt sal besorg aan die volgende fees se inwonende digter.

ligt hier de onbekende dichter

zorgvuldig voorzichtig

als de donker maan in haar watergraf

ieder avond een weinig lichter

Gedigte word voorgelees, die plaket wat gelyk met die gras is, word onthul. Dan verdaag ons soos ganse oor ʼn werf na die nabye Van Gennep Boekhandel vir meer gedigte en ʼn gesprek. Voor die boekwinkel is daar die driekwart mensgrootte bronsbeeld van ʼn kêrel, bokbaardjie en wegstaankuif, jas aan, kitaar in die hand : Speenhoff – dichter, zanger, tekenaar uit ʼn vorige eeu. ʼn Tokkelaar dus. Die regte buurman vir die onbekende digter onder die plat steen. Saam sal hulle sing. En op die hoek is daar nog steeds die groot portret van Multatuli teen die muur, met die aanhaling : « Van de maan gezien zijn we allen even groot. »

*

Vanaand in die hotelkamer sal jy die boomhemp wat jy present gekry het aantrek vir ʼn bruilofsdans, wit soos sneeu, met swart skoelappers oor die bors, en pronk voor die spieël. Miskien sal jy ʼn daaiding oopvou, soos ʼn pou die stervere in ʼn teater sprei :

(uit : die digter en die gedig)

 

om ʼn gedig te skryf

is soos ʼn hond dood te maak

hy weet vooruit die donkersny kom

en wurg aan die tou

met verskriklike tande

 

oë wat uit oogkaste peul

bloed en derms in die agterplaas

soms het jy bytmerke aan die hand

en brommers sing lofliedere

om die karkas se geskeurde vleis

 

wanneer vuurblomme swart mond in die nag

blaf iets onverwags onder die slaapkamervenster,

jy kyk na die geslagte woorde

met bewerige lippe

en voel hoe komma en punt jou hare

soos die diakritiese tekens van ʼn gedig

 

*

Dis tyd om om te draai. In Parys op die stasie is ʼn klavier neergesit. Jy kan dit wen as jy goed genoeg is en verfilm word terwyl jy speel. ʼn Amateurpianis speel sy hart uit. Hy het groot hande met baie vingers, hy swaai die hande rond asof hy van hulle ontslae wil raak, asof die vingers lastig en taai is. Af en toe klap hy homself teen die kop. Maar die note rinkel onder sy vingers met die klank van klippies waaroor ʼn sterk stroom vinnig vloei.

Skrywer en Leser sal weer die ondervindings wat hulle saam en afsonderlik deurloop het besoek, die paaie waarlangs hulle gewandel het, die landskappe wat hulle oë bevlek het, die seisoene wat ʼn bed so groot soos ʼn reis was – soms vars en bleek, soms natgesweet of koorsig van drome, soms soos ʼn somber kombers wat begin skif en waarin dooie dinge toegedraai word, en met pluime rook soos stil rouklagte.

Dis ʼn afstand doen, ʼn afskeid neem van wat nie beskryf kan word en nie ophou bestaan nie. Dis ʼn sigbaar maak van die klankweefsels wat die wêreld in al sy verbuigings bind. Dis gedeelde grond wat hulle opsy sal sit omdat dit geskiedenis is.

Die geskiedenis is wat voor hulle oopgaan, wat saam deur Leser en Skrywer geïnventeer, geïnventaris, bestryk en geporsie gaan word al proe die hand en die mond ook nie dieselfde nie.

Leser, kom saam

op hierdie reis oor seë

met meer ink as roem en dieper as vaam

sodat jy mag weet

die laat-gaan is jou binnenaam

*

In Katalonië word dit stadigaan herfs. In Poble Gran, onder die woud van aangeplante platane wat so hoog groei dat dit lyk asof hulle die wolke verflard, sal jy daaraan dink dat die wêreld vol onbekende digters is.

uit uitvee kom vorm /

ʼn laaste vlieg uit die nag

kleef met dooie gewig

aan hierdie skryfhand /

voordeur en rame is dig

geswel van die reën /

die hele aarde deurweek

ruik nou na oneindigheid

se groei / ʼn allesomvouende

asem van damp en vlerkskaduwees

van gisters en mis

verglinster / verduister die tuin /

mossies op die telefoondraad

versonke in gedagtes gewigtig

soos nat vere /

daar is sien in beweging

van die newel

wat ʼn verdigting bome

teen die oorkantse heuwel

skielik na die hand rig /

hoër berg-op waar wimpels en lappe

wolke word

blaf ʼn enkele hond stotterend

(more…)

Breyten Breytenbach. vlugtige jareverslag : ode aan ‘n pampoen

Friday, September 12th, 2014

                                     vlugtige jareverslag : ode aan ʼn pampoen


1.

Die herfspampoen

ʼn Man was van plan om vir hom ʼn pampoen te koop vir sy verjaardag die sestiende September die tyd was op hom en hy wou nie nalatig wees teenoor sy vriende nie net nou dink hulle hy is dood sonder om te laat weet dat dit te laat is selfs vir laatwerk die kalf is klaar deur die kerk en hy’t nog in die koster se fyntuin gemis ook. Wat jy waar gaan kry? het sy vrou vir hom gevra. Die kalf? Nee, jou bobbejaan – die pampoen! Jy weet tog die pampoenseisoen is verby dis nou die tyd van vlieë en sampioene en swaeltjies op die vlerk vir vertrek. En pampoene is nie inheems aan hierdie streek nie. Maar is dit dan te veel gevra om iewers ʼn geel pampoen in die hande te kry vir my verjaardag die sestiende September hier is mos ʼn mark in die dorp en geel is tog die kleur van volhoubare onafhanklikheid in dié geweste my vriende verwag dat ek die pampoen sal vreet en my bek hou asof dit reeds vol grond is in die aarde by wyse van spreke? Te laat te laat het sy vrou gesê. Die son het nou wel gehurk in eie skaduwee asof sy die hitte uit haar lyf moes baar maar aan die einde van die dag was daar nog pampoen nog versoening nog skoene vir ons dogter wat kaalvoet deur die lewe moet gaan op soek na die goue kalf en waar is die vriende wat jy wil beïndruk selfs jou tjom moes erken jy’s die grootste kakprater in die suidelike halfrond. Maar ons woon dan in die noorde het die man teëgewerp. Wat! Kak is kak noord of suid en jy het so baie gemiddelwêreld-middelwêreld dat ons tot selfs ons tale kwyt is hoekom gaan vang jy nie liewers die maan nie? Omdat ek nog elke jaar ʼn pampoen gekoop het vir my verjaardag die sestiende September het die man gemompel. O wee. Iewers moet daar tog nog ʼn ou pampoen boepens en geel op ʼn sinkdak lê al is sy ook net ʼn windswelsel wat moet keer dat drome nie die plate lig en wegvlieg maan toe nie. Te laat! sê sy vrou. Selfs al sou daar iets so buiteseisoenliks ingevoer uit China word ook dan nog kan mens nie ʼn dronk bobbejaan op die dak laat klouter nie. Nou praat jy in raaisels sê die man en hou sy kop vas asof hy wil ween. Die tyd is op jou sê sy vrou en dis normaal dat jy nie meer die verskil tussen pampoensoek en maanvloek kan verstaan nie. Hoe meer verslete en deursigtig die vleeskleed hoe digter geweef die doodsluier om wat moet kom. Wat sou sy van praat? Wat het oogskille met laatwerk te doen? Sal die bobbejaan en die kalf gaan baklei vir ʼn sonvrug wat toe nooit bestaan het nie? Beter om dan maar hierdie woordpitjies soos ʼn soen aan die papier toe te vertrou en vir my verbeelde maanskynvriende te stuur. Beter nog om nie te verjaar nie. Maar wat sal ek nou hê om hoog en laag te soek vir my verjaardag die sestiende September?

2.

wat is die storie van ʼn mens se lewe

wanneer die bewussynsdraadjie

tussen vingers bewe ?

hoe om dit te vertel en aan wie

aan al die ander stories wat weeg en wik

tussen aanhou lewe

en die snik van kortgeknip te word

soms met ʼn roggel in die strot

verdwyn onder die grond van vergeet

of uitgestrooi teen die lig

wanneer dit te laat is ?

 

dis altyd te laat en nooit verby nie

die voëltjies se vere is stof en as

wanneer vlerke die aand se kleure buig

en hulle die dowwe hartslag van paartyd sing

om deur eensaamsaam te dring

na saambestaan se klare afbakening van ʼn woordgebied

en daar die ink te drink

 

en ʼn storie saadjies weg te bêre

vir die ewigheid van sterwe

soos vingerverkneukelinge van die maan

 

watter eggo is daar in die roeproep van ʼn naam

as nabootsing ʼn dans is

om toegang te verkry tot die begraafde duisternis

se finale ekstakulasie

waar donker ink geskink word ?

 

Leser, my ewige ontwykende beminde :

jy beter woorde pak

op die herinneringstapel aan die dooie

voordat hy deur dowwe hartslae

van die geheue rys

om jou dood te praat

 

want kyk :

die oorledige ek bly lewe in skede

van hede uit hede

totdat slegs verlede

ooglede en stomp swaarde

vergister in die grond

 

 

3.

« sodra die mens gebore word is hy oud genoeg om te sterwe »

- Heidegger

 

99 jaar al berei ek sorgvuldig

voor vir die dood

woordjie vir woordjie om ʼn leegte

te bou te ontvou

waarbinne vergaan en vergeet

kan lewe

 

woordjie vir woordjie

om ʼn nes met vere uit te voer

vir die eier van niks

om in uit te broei

 

woordjie vir woordjie

om die baarmoeder te fatsoeneer

waar die fetus van vergeteling

in die oond gebare kan maak

soos ʼn engel

 

woordjie vir woordjie

as gedagtepatroon getrajekteer

vir die uiteindelike ruimtetuig

wat kan vervaag in die eindelose niet

waar stilte woord

vir woord raas

 

saad vir saad

en liefde vir liefde

om hierdie gedig gesig te gee

en staan te maak

vir die groot gaan lê

en die nooit weer sê

van seerweet in verbygaan nie

 

 

4.

jy sou dat jou vers ʼn vrug moes wees

geleidelik vol met die sap van groei

die pyn van wasdom die vreugde

van vervulling die wurm

se soet vrotknaag

tot aan die stolling van volwassenheid

voordat dit val

en uitmekaarspat in woorde

 

 

5.

hierdie is die vel van ʼn lewe

beskryf langs paaie gelei deur landskappe

oor grense en passe en berge in die oog

onder wind en sterre

 

en nooit is ʼn verlore saak teëgekom

waarvoor jy nie bereid was

om die lendene te omgord

en die ekstra myl te loop

om die vel te verkoop

vir soetkoek nie

 

 

6.

natuurlik was daar by geleentheid

ʼn hik of ʼn snik

toe ek gedog het die tyd katrol my in

skielik soos ʼn harpoen

vermond in die soen van herkenning

 

en dit het my verskrik

dat ek nog nie gereed was

om met vrees soos ʼn oop seerweetwond

in die genadige verdoemenis te sink nie

 

maar geluk was in my hand

toe jy, Leser, my die les leer

woordjie vir woordjie

van maak eers klaar

 

en geluk was aan my kant

want jy, Leser, het my geleer

van maak eers klaar

woordjie vir woordjie

 

sodat jy mag sien hoe val my hede

skrede vir skrede

in die suigkolk

van ʼn verlede toekoms

 

ek kan nie sterf

voor ek die lewe gedelg het,

wil nie dat dit soos nagmaalbrood

in my keel bly steek,

wil immers nie aan die lewe verstik nie

 

 

7.

wat sou jy nie wou gee

om hierdie verbeelding in te klee

te reinig                        te vou in dood se py

soos jy vroeër die lewe

daarmee in kon kleur ?

 

 

8.

en dan was daar die liefdespassie

smaak van heuning en van as

op die tong

toe jy dog : niks wat van die aarde is

is vir my onbekend

en niks wat die donkerte my kan vertel

oor die weemoed van verdwyning

wanneer die dag breek nie

 

die rivier vang en hou die aand

se sterwenslig

gee oppervlak   dan diepte en skemering

totdat sterre oorhoofs stroom

 

om te lewe is ʼn strewe na lewe

en ʼn wegraak soos jy dit jou eie

wou maak

in die geliefde se ewige lyf

 

 

9.

thisonestonemomentmoon

thisonemoonmomentstone

thisstonemoononemoment


10.

jy moes tog weet jy wéét niks

behalwe dat alle verandering wentel om ʼn lyn

wat aanhou breek

 

jy kan nie terugdraai of blaai nie

is skaars weer jy, Leser :

die môrester is nie jou god

en geen mens sal ooit weer leef

van eie hand na eie mond

 

die snit word die oopgaan

van lig op lig

en al wat aanhou bewe

en val is vlerkegewapper

van die harmonie van oorgange

 

 

11.

hier is die aankoms

in die uitademende monddom van geluide maak :

hier die stapeltjie woorde

wat jou kom en gaan gedenk

 

dit lyk soos ʼn gedig

dit ruik na ʼn gedig

dit sing styfgelyn soos ʼn gedig –

dan moét dit mos stront wees !

 

watter ander aanwysing is daar

om aan te kom in die aand se gebied

waar die eindelose koei die lied op sal vreet

en weet : maan sal weer pampoen in die nag ?

 

 

12.

Die klippampoen

ʼn Man het die begeerte gehad om vir hom ʼn pampoen te koop vir sy verjaardag die suffelste September hy het nie tred of rekord gehou nie maar gedog dit sou sy gees tot bedaring bring. Wat jy waar gaan kry ? het sy vrou gevra. Moenie vir my sê dis al weer sulke tyd nie skaam jy jou nie ? Elke goddelike jaar is dit dieselfde gemors van woorde jy weet tog die bobbejane het die ding gesteel om die varke te voer en hulle wil niks weet van die gees nie hulle het dit uitgespoeg mens moet darem iets los vir die draadtrekkers van poësie. Buitendien hierdie land is te arm vir pampoene en wat sou ons daarmee maak ? Portugal is ʼn land van kleinboere en fadosangers ek is seker hulle sal my verstaan het die man gepleit. Gee my nog net één kans die lewe was teen my al wat ek wil koop terwyl ek nog voete het om op te staan teen die skuinste is ʼn pampoen om te eet vir my verjaardag die suffelste September. Wat is die lewe van ʼn mens en aan wie kan dit vertel word ? O vriende, pampoene, skille, lelle… Wat ? Waarvan praat jy ? het die vrou gevra. Vriende het die man gesê om die pampoen met my te deel ons kan onthou van goeie ou dae toe die beeldvorming nog vanself gevloei het. Ek ken daardie rympie het sy vrou hom in die rede geval. Jy kan maar vergeet van jou tjomme en jou gabbas en jou tjaainas hulle is almal bokveld toe. Jy moet nou ophou probeer verjaar het sy verder getroos. Kom ons kry ʼn klip wat jy geel kan verf en in die tuin begrawe dan stuur ons ʼn foto vir die dogter en sê dis pa se maan vir sy verjaardag die suffelste September jy sal nie die onderskeid sien nie. En intussen kiek ek ʼn prentjie van jou hier op straat in Lissabon langs die abobora in die winkelvenster dis Portugees vir pampoen met ʼn strepie op die eerste o.

 

 

***

 

 

© Breyten Breytenbach. 2014.

 

Wicus Luwes. Op die spoor van die spoorsnyer

Monday, September 8th, 2014

Foto: Kamberg rotskuns

As jy die spoor van die Eland volg, moet jy weet wat die voorkant en agterkant van die spoor is. Jy moet weet hoe die mis van die dier lyk, sodat jy weet of dit vars of droë mis is. Jy moet weet wanneer die treë ver uitmekaar is en wanneer die spore dieper is as vorige spore. Om die spoor van die Hottentotsgot te volg is moeiliker, want dis kleiner as wat ons kan sien en wat nog te sê as daardie spore nie op grond of deur modder loop nie, maar in die drome van mense.

Die Boesmans of San mense is bekend as spoorsnyers. Hulle moes jag vir kos en moes gevolglik leer om deel te word van hul omgewing. Hul is ook bekend vir die rotstekeninge van jagtonele en ander rituele. Elande en Hottentotsgotte wat groter as mense voorgestel word, is uitgekerf en geverf in grotte en teen rotswande. Om die San spoorsnyer te volg moet die Hottentotgot groter word en die Eland nog groter, want as jy dié twee se spore volg, kruis jou pad dalk met die San se pad.

Eland-spoor

Daar is rotskuns dwarsoor die wêreld ontdek, maar wat ons land en omgewing se rotskuns uniek maak, is die manier waarop diere voorgestel is. Dis asof die dier en mens vriende is. Daar is natuurlik steeds jagtonele, maar die droomwêreld kan net so lank uitgehonger word. Daar is tekeninge van mense in diervelle wat die diere miskien niksvermoedend kon agtervolg – die reuk van die dier se pels om die skouers van ‘n mens kon die sintuie van die bokke moontlik verwar. Ek het al menigte rotstonele in die Drakensberg gesien en dit het my laat wonder wanneer die San dan uit die Drakensberge padgegee het. Het hul gevlug of het hul agter kos aangetrek? Ek kan amper nie dink dat hul vrywillig die volop plante en diere van Kwazulu-Natal verruil het vir die woestyn en semi-woestyn waar hul meestal op die oomblik hulself bevind nie. Daar is een teorie dat hul verjaag is tydens die Mfecane-oorloë. Dit beteken dat hul geweldadig van hul land verjaag is (en sonder vergoeding). Die Mfecane oorloë het in die vroeë 1800′s plaasgevind. Ek wonder of die Nguni en spesifiek die Zulu-koninkryk hul oorwinning of verjaging van ander groepe sou probeer regstel deur vergoeding aan hulle te betaal of van hul land aan die groepe oordra as hul gevra sou word. Daar is natuurlik heelwat teorieë oor die tydperk en wie sal weet of Mfecane, ‘Cobbing se teorie’ of bloot net droogte dalk die regte antwoord is waarom die groepe werklik getrek het.

Die verhale van die San is ‘n verdere manier om die spore van die spoorsnyers te volg:

“Ou ‘Ga (Nag) en sy ou vrou ‘Gagen (Duisternis) het in ‘n klipspelonk gewoon. Hulle het nie seuns gehad nie, maar drie dogters.”

“Kou, die oudste van die drie dogters, is in die berge verander. Haar man, die seun van Hottentotsgot, is verander in ‘n voël, of windvoël.”

- uit Versamelde Boesmanstories 1 deur GR von Wielligh.

Die wind en die nag en die gees van ‘n mens (umoya) kry almal persoonlikhede in die verhale van die spoorsnyers se stories.

“Die vuur se naam is Danser, maar sy vrou ‘Kaun, is verander in Vlaktes. Vuur is die seun van Hottentotsgot en het eers nes ‘n mens rondgeloop, gejag en gespeel.”

Die manier waarop die San-jagter dus sy prooi jag word beïnvloed deur die stories wat rondom die aand-vuurtjie vertel word. Die dier is nie bloot net kos vir die pot nie, die jagter volg nie bloot net ‘n spoor nie.

“die mens is die dimensie van die mens
sy horison sy kompas sy doel en sy middele,
sy dampkring en sy teelaarde:
ék bestaan tog net in ander mense -
ek het jou gesien en kyk!
in my leef ‘n jy;
slegs wanneer ek sterf sal jy vergaan
(en andersom!)
die een mens is die vlees vir die ander se denke
die eggo van die ander se bestaan
- Uit Voetskrif van Breyten Breytenbach

Die eerste inwoners van die land, die San / Khoisan se spore is vasgelê in Suid-Afrika se leuse: !ke e:/xarra//ke – dit kan vertaal word as ‘diverse groepe verenig’ of ‘mense wat verskil verenig’. Ek wonder of die huidige politieke gees daardie diversiteit werklik insien of verstaan. Ek wonder of daardie gees, soos die San se ‘windvoël’ / umoya werklik hul spore kan volg asof al die diere eintlik vriende is en of hul die jagtog eintlik net as  kos vir die pot sien. Daardie selfde gees wat hom blindstaar teen demografie wat eerder as demonologie opgedis word. As die ‘demonografie’ nie nasionale jagtogte se kwota maak nie, moet dit streeks ‘demonografie’ se bloedlustigheid bevredig.

Ek het op ‘n stadium die SASI-kantore (South African San Institute) in Kimberley met hul rekenaars bygestaan en het ‘n klein blik op die werksaamhede van die instansie gekry. Die gemeenskap net buitekant Kimberley het hul eie gemeenskap-radiostasie, X-K FM waarop die !Xu and Khwe-tale nog gehoor kan word (http://www.sabc.co.za/wps/portal/SABC/xkfm). Daar is ook ‘n museum met begeleide toere, ‘n klein tradisionele dorpie waar die toeris kan sien hoe die daaglikse werksaamhede gelyk het en ‘n gemeenskapsaal waar kuns-items gemaak word. Dit bly vir enige gemeenskap belangrik om te sien watter spore hul voorouers getrap het om sodoende aan ‘n identiteit te bou.

Ook die naghemel bevat karakters wat persoonlikhede kry en hulp kan verleen aan die spoorsnyer. Die Wysers na die Suiderkruis (Alpha en Beta Centauri) is deur die /Xam Boesman as leeumannetjies beskou. Alhoewel hul eers mens was, is hul deur ‘n meisie in sterre verander. Die drie helderste sterre van die Suiderkruis is as wyfie leeus beskou. Die Khoikhoi (verwant aan Khoisan) het die Wysers geken as Mura, “Die Oë”. Die Melkweg het ontstaan deur die toedoen van Hottentotsgot of ‘Kaggen se dogter. Die dogter, wat Uil geword het, het die sterre geskep deur warm as in die lug te gooi om sodoende die melkweg te vorm. Dit het egter die gevolg gehad dat kwaaddoeners in die nag kon sien en Uil is so gespot oor wat sy gedoen het, dat sy eerder net in die nag uitkom en treur oor haar dade.

Die kuns van spoorsny is iets wat ‘n mens kan aanleer, maar dit vereis dat ‘n persoon in kontak met sy sintuie moet wees.
‘n Paar riglyne wat ek raakgelees het, is die volgende:
1. Hou die spoor van die dier tussen die spoorsnyer en die son. Die skaduwee maak dit makliker om te sien.
2. Kyk uit vir vere en stukkies pels, gebreekte takke of krapmerke teen die boombas.
3. Dis belangrik om die habitat van die dier te ken. Naslaanwerk oor gunsteling gebiede en plekke waar hul huise of gate sou maak, sal help met die volg van die dier.

Om spoor te sny deur die gedagtes of drome verg ander vaardighede, maar gelukkig oorvleuel heelwat van die sintuie. Die skrywer as spoorsnywer moet ook die habitat leer ken en weet waar om die wippe of droomvangers vir hierdie doeleinde op te hang. Dit verg ‘n bietjie geduld en miskien ‘n bietjie geluk.

in hierdie land
deur  Heilna du Plooy

hoe gelukkig golf verdrukking oor die land
al op die een voet, dan op die ander een

die smart elke keer ‘n huppelende band
al op die een voet, dan op die ander een

rooi uitgeflap vanaf die Kaap, die Baai tot in Ixopo
al op die een voet, dan op die ander een

in elke dorp en stad tot in die bog van die Limpopo
al op die een voet, dan op die ander een

word elke nuwe onreg hier met oorgawe gevier
al op die een voet, dan op die ander een

Uit: In die Landskap Ingelyf

Een van my gunsteling-flieks is Apocalypse Now deur Francis Ford Coppola. Daarin word ‘n weermag-offisier, Kaptein Willard, gestuur om ‘n Kolonel Kurtz en sy batteljon / volgelinge op te spoor en heel moontlik vir Kurtz te elimineer. Kurtz is ‘n enigmatiese figuur en die vorige mense wat gestuur is om hom op te spoor het boonop by hom aangesluit. Die spoor wat hul volg is die Nung-rivier en dit bring vir Willard nader aan Kurtz, maar dit word duidelik dat Kurtz miskien weet dat Willard hom volg en miskien nog meer: Kurtz wil hê dat hy hom moet volg en doodmaak!

Dit bring my by die spore wat ons laat en die spore wat ons volg (of vervolg). Ons volg die spore van die spoorsnyers en miskien volg die spore ook vir ons. Wat doen die spoorsnyers in ‘n tyd waar die diere afgekamp word? Watter nuwe tekeninge word teen die rotse gelaat? Gelukkig is daar nog rotswande sonder tekeninge en grasvelde sonder grense in ons drome.

Voetnota / Verdere leesstof:
* Piet van Rooyen – Die Spoorsnyer
* Antjie Krog – The Stars say ‘tsau’
Bronnelys:
1. Breytenbach, B. 1976. Voetskrif. Johannesburg: Perskor
2. Du Plooy, H. 2003. In die Landskap Ingelyf. Pretoria: Protea Boekhuis
3. Hattingh, ASJ. 1964. Kunswaardering. Johanneburg: Perskor
4. Internet: http://www.drakensbergmountains.co.za/early-days.html
5. Internet: http://www.koedoeberg.co.za/wp-content/uploads/2012/11/Eland-footprint.jpg
6. Internet: http://www.psychohistorian.org/display_article.php?id=200901111733_african_star_lore.content
7. Internet: http://www.southafrica.info/about/history/national-symbols.htm#.VAyswxbCOZQ)
8. Von Wielligh, GR. 2009. Versamelde Boesmanstories 1. Pretoria: Protea Boekhuis

Yves T’Sjoen. Nieuws uit Gent: Eredoktorsgraad vir Breyten Breytenbach

Tuesday, July 15th, 2014


Het Bestuurscollege van de Universiteit Gent heeft in zijn vergadering van eind juni beslist Breyten Breytenbach het institutionele eredoctoraat toe te kennen. Op voordracht van het Gentse Centrum voor de Studie van het Afrikaans en van Zuid-Afrika (Prof. Jacques van Keymeulen, Prof. Yves T’Sjoen en Dr. Annelies Verdoolaege) en na voorafgaandelijke goedkeuring door rector Anne de Paepe en vice-rector Freddy Mortier, zal de heer Breytenbach op woensdag 3 december 2014 de titel van doctor honoris causa van de Universiteit Gent worden uitgereikt. Naar aanleiding van de twintigste verjaardag van de eerste democratische verkiezingen in Zuid-Afrika en uit waardering voor het eigenzinnige kunstenaarschap en het sociaalkritische engagement van de heer Breytenbach is de eretitel toegewezen.

Breyten Breytenbach heeft inmiddels in een persoonlijke boodschap de eervolle uitnodiging aanvaard. Vooral de aandacht voor het Afrikaans en de Afrikaanstalige literatuur aan de Universiteit Gent alsook de appreciatie voor diens artistieke werk hebben hem ervan overtuigd de invitatie te aanvaarden. De Universiteit Gent is vereerd met de genereuze reactie van Breyten Breytenbach.

Na de officiële plechtigheid op 3 december 2014 volgt een tweedaags colloquium aan de UGent over het Afrikaans als een van de vele talen van Zuid-Afrika, de literatuur van het Afrikaans en de politieke en maatschappelijke toestand van Zuid-Afrika (4-5 december). Bij die gelegenheid presenteren eminente Zuid-Afrikaanse, Nederlandse en Vlaamse sprekers een lezing. De faculteit Letteren en Wijsbegeerte, de afdeling Internationalisering, FWO-Vlaanderen en de onderzoeksgroep initiëren en/of financieren het congres. Tal van buitenlandse experts, geassocieerd met de Gentse onderzoeksgroep, zullen aanwezig zijn. Ook de studenten die het opleidingsonderdeel Afrikaans: taal- en letterkunde volgen – elk jaar circa 50 – zullen het symposium bijwonen.

De bilaterale raamovereenkomst tussen de universiteiten van Stellenbosch en Gent voorziet niet alleen in docenten- en studentenmobiliteit. Sinds enkele jaren wordt het academische samenwerkingsverband uitgebreid met een onderzoekscomponent. Prof. Ronel Foster en Prof. Yves T’Sjoen redigeerden de afgelopen jaren twee wetenschappelijke boekpublicaties (Over grenzen/Oor grense en Toenadering), met auteurs verbonden aan universiteiten in Zuid-Afrika, Nederland, Polen en België, en momenteel werken zij voor de reeks Lage Landen Studies (Academia Press i.s.m. Internationale Vereniging voor Neerlandistiek) aan een nieuw boekdeel. Prof. Foster is geregeld voor onderzoek in Gent en Prof. T’Sjoen heeft sinds enkele jaren een aanstelling als buitengewoon hoogleraar (departement Afrikaans en Nederlands) aan de Universiteit van Stellenbosch. Samen treden zij op als promotores van PhD-onderzoek van Zuid-Afrikaanse doctorandi.

Vanaf 15 juli zijn twee studenten van de Universiteit Gent te gast in het departement. Bachelor Hannah Kruithof en Master Eveline Luwaert zullen respectievelijk vijf en vier maanden universitair onderwijs volgen en voorbereidingen treffen voor hun masterscriptie. Mevrouw Kruithof werkte voor de bachelorproef editiewetenschap aan een drukvergelijkend en ideologiekritisch onderzoek over de (Afrikaanse en Nederlandse) edities van Johannes van Melles canonieke roman Bart, de opstandeling/Bart Nel. Voor haar masterscriptie in de opleiding Taal- en letterkunde (UGent) zal mevr. Kruithof veldwerk verrichten in Stellenbosch. Mevrouw Luwaert werkte het afgelopen academiejaar aan een masterscriptie over de magisch-realistische dimensie van S.P. Benjamins proza. Aan de hand van theoretische inzichten over en een studie van het transnationale karakter van de magisch-realistische literatuur heeft zij Benjamins roman Die reuk van steenkool (1997) en de verhalenbundel Die lewe is ’n halwe roman (1999) aan een thematische analyse onderworpen. Mevr. Luwaert zal voor de masteropleiding Vergelijkende Moderne Letterkunde (UGent, academiejaar 2014-15) onderzoek verrichten naar de Vlaams-Nederlandse aanwezigheid in het bekende Zuid-Afrikaanse periodiek Standpunte. Hiervoor zal zij het JS Gericke-archief zal raadplegen.

Beide studenten genieten de steun van de Vlaamse overheid (studiebeurs).

De samenwerking tussen de universiteiten van Stellenbosch en Gent blijkt de afgelopen jaren dankzij de docenten- en studentenuitwisseling bijzonder productief. De toekenning van het eredoctoraat aan Breyten Breytenbach is niet alleen een blijk van waardering voor de antiapartheidsstrijd en voor het dubbelkunstenaarschap van de heer Breytenbach maar ook het resultaat van de uitgebreide samenwerking tussen Zuid-Afrikaanse en Vlaamse onderzoekers en studenten.

Yves T’Sjoen (Universiteit Gent)

Gent, 14 juli 2014

Resensie: vyf-en-veertig skemeraandsange (Breyten Breytenbach)

Wednesday, June 18th, 2014

Breytenbach, Breyten. vyf-en-veertig skemeraandsange uit die eenbeendanser se werkruimte. (Kaapstad: Human & Rousseau, 2014).

Resensent:  Heilna du Plooy

omslag

Is dit belangrik dat daar in Afrikaans soveel digters is wat vir dekades lank aktief bly skryf, selfs as die dekades meer word? Is hierdie verskynsel opvallender in die Afrikaanse letterkunde as in die letterkundes van ander tale?

Dit is vrae wat by ’n mens opkom as daar weer ’n bundel van ’n deurwinterde digter soos Breyten Breytenbach verskyn en dan dink jy oor ander digters soos Eybers en Cloete wat al skrywend hulle negentigerjare betree. Selfs Van Wyk Louw en Opperman het tot aan die einde van hulle lewens bly skryf al het hulle nie baie oud geword nie. Volgens oorlewering het die Nederlandse digter Martinus Nijhoff laat in sy lewe gesê hy wil en kan nog ’n goeie gedig skryf, maar hy het nie meer iets om oor te skryf nie, en ander digters begin hulleself herhaal of hulle stemme doof weg. Dikwels word van digters wat jonk sterf, soos Ingrid Jonker of Sylvia Plath gesê dat die onvoltooidheid van hulle oeuvres ’n bydraende faktor tot hulle kultusstatus is want as hulle sou bly leef, weet mens nie of hulle dieselfde gehalte en intensiteit sou kon volhou nie (hulle kon dalk doodgewone ou vroutjies geword het!). Maar dan is daar ’n digter soos Antjie Krog wat inderdaad bly groei en vernuwe en ook inderdaad poësie van hoë gehalte en intensiteit bly skryf. Wat wel duidelik is, is dat dit nie vanselfsprekend is dat ’n digter lewenslank produktief bly nie, ook nie dat die gehalte van die poësie ewe goed bly nie.

In Breytenbach se geval ontbreek dit hom nóg aan stof om oor te skryf, nóg aan tegniese vaardigheid en gehalte. Hierdie vyf-en-veertig skemeraandsange uit die eenbeendanser se werkruimte is weer eens ’n pragtige bundel wat toegevoeg word tot ’n reeds merkwaardige oeuvre. In Breytenbach se later werk en hier weer, is daar vir my ’n soort verinniging, ’n al hoe subtieler maar ook al hoe meer diepgaande inkeer, al rig die digter sy blik op die realiteit om hom. Ek gebruik hierdie woorde doelbewus so sonder om dit nader te probeer omskryf, want presisering sal in hierdie geval juis die onbeskryfbare effek van die gedigte, die emosie en uitkringende gedagtes wat dit ontlok, verskraal en inperk.

Daar is vanselfsprekend tussen hierdie bundel en ander vroeëre bundels van Breytenbach ooreenkomste en verbande, tematies en tegnies, maar net so vanselfsprekend is daar ook klemverskuiwings, nuanserings, subtiele variasies wat soos ligvlakke skuif en roer. Daar is iets besonder fassinerend daarin om sulke ontwikkelinge in ’n oeuvre te bestudeer want dit gaan om die digter en om sy digterskap wat groei in variasie én in samehang wat sigbaar word in die teruggryp na vorige werk en die uitreik na ’n digterlike en persoonlike toekoms. Maar wanneer ’n mens so na die oeuvre en die betekenis van die digterskap van ’n digter as geheel kyk, moet jy ook nooit vergeet dat elke gedig vir die digter iets op sigself is nie. Die poësieleser moet soos die digter self, elke gedig in sy eie reg benader en waardeer. En as mens ’n bundel aan potensiële lesers voorstel, is dit ook belangrik om te kan verantwoord waarom afsonderlike gedigte in hierdie bundel waardig is om gelees te word. Oor Breytenbach se werk is soveel geskryf en soveel karakteriserings gedoen dat ek hier liewer in spesifieke gedigte wil gaan kyk hoe gedagte-inhoud en poëtiese tegniek saamwerk om betekenis te laat gebeur.

vyf-veertig skemeraandsange open met ’n aanvangsgedig sonder titel wat apart van die res van die verse in kursiewe letters aangebied word en onderteken is met een van die digter se vele aliasse en/of name, naamlik Blackface Afrika. In hierdie gedig word daar in konkrete metafore, soos wat Breytenbach dit by uitstek kan doen, inderwaarheid ’n tematiese intensie en ’n poëtika aangebied. Dit sou dus as ’n soort programgedig beskou kon word.

Die digter verduidelik hoe hy na die “suisende sing van die grond” sal luister, hoe hy die “rokende skrywe nadertrek” en met dom vingers en ’n “onbeholpe mond” die boodskappe uit die verlede probeer verstaan. Die digterlike ingesteldheid is dus een van waarneem en bedink, hoe ontoereikend die proses ook al mag wees. Al is die digter verwyder van die vure  van die “welige” verlede, al is sy geheue “vervloë” en sy woorde koud, is hy nogtans besig om die “babbel” van die dood te “verleer”. Hy is dus nog nie oorgegee aan die gedagte van die dood nie al is die dood “soos ’n swaar geboorte” in hom. Trouens, die gedig eindig met ’n vooruitwysing na die verse wat kom, as ’n “hooglied van besinning”. Al is die verse versinsels, is dit die verse wat die “oopgaandae” vul met “sing en sing en sing”.

Die gedig maak mens opnuut bewus van die materialiteit van die gedig as gedig, van die gedig as iets op sigself en nie net ’n deurskynende teken vir dinge daar agter nie. Die skryf van gedigte, die liriese handeling as sodanig, is ’n lied en al is dit ’n versinsel, dra die maak van gedigte by tot die kwaliteit van die dae van die digter. Omdat gesuggereer word die gedigte gebeur in dae wat oopgaan, is hulle deel van die voortgang en die manier van voortgang van lewe vir die digter. Al word die digtaak en die gedig gerelativeer tot in die fynste besonderhede deur die beperkinge van die oor en die oog, die hand en die mond op te noem, al voel die woorde koud in vergelyking met die vure van die verlede, is die gedig nogtans ’n lied wat die dae laat oopvou.

Die belangrike deurlopende tema van die bundel word hier aangedui, naamlik die gedig as verweer teen die voortgang van tyd, maar ook die liedmatige karakter van die gedig as sodanig. Die tydsbewusheid in die gedig onderstreep die titel van die bundel wat aandui dat dit “skemeraandsange” is en die poëtikale bewustheid sluit aan by die aanduiding “uit die eenbeendanser se werkruimte”.

Die eerste gedig daarna “1. ek het gedroom” gaan dan ook inderdaad oor die gedig. Die digter droom die gedig kom staan soos ’n figuur in die deur. In hierdie pragtige eenvoudige gedig, word in gestroopte taal beskryf hoe die gedig ’n boodskap bring en die inhoud van die boodskap lui dat die gedig nie uitgedink of gemaak word nie, maar dat die gedig haarself kom aanmeld. Die eienskappe van die gedig kom dan na vore: die gedig wil na die lig gebring word, maar die gedig is ook die donkerte van onbegrip. Die gedig leef in die ooptes en ruimtes want dit hou verband met verbeelding. Die gedig is nie vas en dig nie, die gedig is oopte en vloei, maar die gedig is ook “die verbeelde ding/ waarvan jy toemond sing”.

In hierdie twee gedigte vind mens poëtikale gedagtes waaroor daar lank en indringend gepraat kan word. Die oënskynlike eenvoud van die verse verberg inderdaad diepgaande besinning oor die aard van die skryf van poësie maar die aantreklike is dat dit hier steeds in die treffende metaforiek van goeie poësie neergeskryf word. Die gedigte is dus inderdaad ikonies van dit waaroor hulle handel, hulle illustreer die aard en die funksie van die medium waarvan hulle deel is.

Wat telkens weer aan die orde gestel word, is die betekenisskeppende vermoë van die gedig deurdat dit letterlik die skemer van die lewe oop en ryk kan dink en verbeel omdat die verbeelde versinsel nogtans ’n hooglied kan wees. Dit bly so ten spyte daarvan dat hele proses en die resultaat relatief tot die waarheid en die werklikheid is en die aanspraak op uiteindelike betekenis steeds verdag. Hierdie gedagte – die gelyktydige beperktheid en misterieuse vermoë van die voëls en van die digter se sang – staan voorop in “klein etimologiese les” (p.10). Die digter se stem steek af teen die sang van verskillende voëls wat nie “opgeskryf” hoef te word “as uiteensetting van aanhoulewe sedert die aanvang van tyd nie”. Die digter bid net met “skamele gebiedstameling” sy “nabootsing van nagmaal onder die hemp”, maar hierdie soort bid kan wel die “vlugwete van son as ster”, m.a.w. die gang van tyd en die onafwendbaarheid van verganklikheid, verdoof. Die gedig kan dus werk!

Breytenbach se intense bewustheid van meerledigheid, die meerledigheid van alle dinge en van betekenis is weer eens ’n deurlopende aanwesigheid in die verse, en dit is baie interessant hoe tyd en ruimte sodoende gekompliseer word. Die verse gaan terselfdertyd en gans vervleg oor die terugreik na wat agter lê en die uitreik na vorentoe net soos wat hierdie aspekte van menswees in die lewe self onlosmaaklik en ononderskeibaar vervleg is. In die gedig “my vriende” (p. 12) beskryf die digter hoe sy vriende van die verlede (ontnugter en ouer en wyser) nou stilweg leef, of dood is, of die tyd verwyl met lees en skryf. Die slotsom is dat hulle uit ervaring weet “die wêreld is nie daar om verander te word nie”, want alle drome en ideale word deur die werklikheid getemper. Dit is die verwoording van ’n gedagte wat ek met groot instemming gelees het maar ook met die koue hand van waarheid om my hart.

“die zar-partituur” (p. 14) is ’n vers oor die liefde en die geliefde, ’n tydlose vers oor die tydloosheid van die sorgsaamheid oor en vir die geliefde, maar die onafwendbaarheid van Jantjie Dood as die spanleier vir die digter met al sy dubbelgangers en spieëlmakkers, is net so ’n werklikheid (p. 22). Gedig nommer 7 (op p. 23) is Breytenbach se verjaarsdaggedig vir 2012, soos wat hy elke jaar op 16 September vir homself ’n gedig skryf. As ’n soort bestekopname kom daar uit die gedig ook die ontnugtering met die wêreld na vore soos in van die voorafgaande gedigte. Die digter noem oorlog en grypsug en die voortwoekering van lande met mag wat staan teenoor die “kleinweesweet van menswees”. Daar is baie manifestasies van mag wat die enkeling ondergedoke hou, maar die digter hoop tog dat daar nog regverdiges is “wat tog net aanhou skyn”. Hier word die gedig weer beskryf as ’n uitvlug die “plek […] waarheen voëls kom om blind te sterf”, want die digter wat in ’n “ander taal leef” om nie weet hy gaan dood nie, tel ’n klip op “om so gewapen die dood tegemoet te gaan”.

Natuurlik is die klip oneffektief teen die dood, maar dit is wel ’n wapen en ’n troos. Die digter is dus gekonfronteer met die aaklighede van die wêreld, met die magteloosheid van die klein mens wat net moet probeer oorleef, maar die digter bewapen en troos homself in die gedig terwyl hy ook weet dat die gedig net so min tot verweer in staat is soos ’n klip teen die dood.

Daar is in die bundel baie verskeidenheid. Daar is gedigte met ’n verhalende onderbou (“10. Naak in Benarés”, p. 31, waarin die digter ’n verbeelde verhaal vertel oor die relatiwiteit van pryse, spesifiek die Nobelprys, en “24. Eine kleine Nachtmusik” oor Walter Benjamin/Benedix Schönflies , p. 59), daar is tallose gedigte wat as ’n veronderstelling aangebied word (6, 13, 23, 30), ander wat ’n versugting uitspreek (32, 37, 38) of ’n uitroep is (35, 12.4).

Maar die oorkoepelende samehang van die bundel is ook belangrik. Daar is by die variasie ’n toenemende vervlegtheid van die tematiek, van die verlede en die hede en die toekoms, die dood, die liefde (veral die liefde) en die gedig. Die digter sing voort, van sang tot sang, van skemersang tot skemersang en selfs wanneer dit gaan oor die koue kennis wat met jare kom en oor die onveranderlikheid van die wêreld, bly die digter tog glo in dinge wat vir hom belangrik is. Hy hou ten spyte van al die ontoereikendhede en ten spyte van sy eie ondermyning vas aan die gedig en aan die liefde.

Waar die bundel begin met die gedig oor die “gedig in die deur” waarin die digter tog die moontlikheid van lewe in die oop plekke sien, betreur hy in die 43ste  skemersang dat sy gedigte nie die “seerkry van aanhou lewe” wat hy graag wil verlig, kan besweer nie. Die 44ste skemersang gebruik die aanvangsgedig as motto en lui so die slot in, waar die afsluiting van die bundel aansluit by die begin.

Die slotgedig (“45. ek het gedroom”, p. 98) word ook in kursiewe letters aangebied soos die voorafvers aan die begin van die bundel. In die beginvers praat die digter oor sy voorneme om hoogliedsange te skryf al weet hy dis die dood wat in hom babbel en waar die hele bundel afwisselend met die verlede, die hede en die toekoms gemoeid is, stel die slotvers die onafwendbaarheid en totale verbreking van “Grootsterftenis” aan die orde. As die lewe eindig, is dit of die heelal in “stukke skerf” en die hemel en die aarde ophou bestaan. Daaroor is daar min woorde te sê. Die digter moet in die aangesig hiervan die beperking van woorde begryp en weet dat woorde die denke van nóg die verlede, nóg die hede, nóg die toekoms kan “vasvat”.

Die slot van dié gedig bestaan uit ’n reeksie Zen-uitsprake wat die hele gesprek oor eindes oplug: die mediterende monnik moet skoon voete hê, as jy wil stilbly moet jy dit so doen ”dat ander jou nie hoor nie” sodat jy weer en weer “op die maan mag pis/ sonder dat sy roes”. Daar bly dus altyd ’n alternatiewe manier van kyk en besin oor en daar is altyd die moontlikheid om die gesprek as ’t ware in ’n ander dimensie te laat inbeweeg, dit te verplaas na die domein van die tydlose wat ook ongebonde aan plek is. Die sikliese bou van die bundel word so bevestig.

Dit is merkwaardig hoe die gedigte bly vloei en hoe die tegniese struktuur van elke gedig daartoe meewerk dat die gedagtes kaleidoskopies in mekaar ingroei. Baie van die gedigte is inderwaarheid een uitgesponne maar baie slim gekonstrueerde sin. Die voltooiing van ’n gedagte word soms uitgestel op ’n manier wat die leser van elke versreël na die volgende lei, byna soos in ’n spannende verhaal. Daar is ’n volgehoue ritmiese vloei waaraan die digter self erkenning gee in die voorlaaste gedig: “maar wanneer die ritme jou verlaat/ struikel jy oor die dooie maat” (p. 97). Ritmiese patrone, gekombineer met herhalings en inspelings of toespelings op gedigte onderling en selfs op vroeëre gedigte, maak saam met die tematiese samehang op alle vlakke van die sange meer ’n reeks as los gedigte. Weer eens is ek getref deur hoe moeiteloos wat geskryf word en hoe geskryf word dieselfde aard en trant behou en dieselfde gedagtegange dra.

Breytenbach se skemersange is nie swaarwigtig nie al gaan die bundel in ’n groot mate oor ontnugtering, die onontkombaarheid van nugtere insig en oor naderende eindes. Al hou dit die leser bewus van verganklikheid en die koue kant van die werklikheid op individuele en kollektiewe, selfs politieke en ideologiese vlak, is die verse self die skone vreugde om te lees.

(Heilna du Plooy)

Breyten Breytenbach. betekenis en woordbetekenis

Monday, June 16th, 2014

betekenis en woordbetekenis

(vir Hector Pietersen, 16 Junie 1976)

 

dat hy sat is van skrywe oor daardie oerte -

van gorillas en gatril en dwerge en fokkin vokale -

om woorde plat oor die blad

te maneuvreer, soos soveel swart betogers

vuis ten hemele op soek na brand hul dooies

begrawe en bly protesteer teen die seer

van lewe om lewe in so ‘n land

 

dat dit hom altyd weer tot opgooi bring -

dié walgbeelde op die aandnuus se skerm

van Botha se troepe boer en pandoer

wat met hond en sambok en huilgas en koeël

die kak uit die kaffers moer, en moor:

môre-oggend se tabel van suffel

gebokveld, en die gekermde gesange van duisende naastes

by aanskoue van die bloed so swart

soos drukkersink

 

brand, brand dié land swart!

‘n duisend woorde maak nie één koeëlgat dig!

 

dat hy geforseer word om weer die tou

boontoe te werp: enigiets om aan die wurg

van die woord te ontkom…

terwyl hy liefs gedigte sou wil maak,

‘n lyn sou wil bind om God se nek,

van bengelende beelde, van dolfyne

wat Saterdagaande te perd gaan vry

in grys gehemp soos silwerige soetwater

koelvloei oor die borste,

dat die doderyk ver agter die ervaringskim lê,

apart, in ‘n gelede vers, ‘n ander verlede

 

want ‘n duisend woorde maak nog geen hond gesond!

brand, brand tog hierdie hand ongeskonde…

 

as die dooie kinders net wil ophou skree vir Afrika…

 

 

(c) Breyten Breytenbach / 09.10.84

Breyten Breytenbach. Dancing in other words: Die Nabetragting van ‘n Klein Reis

Friday, May 16th, 2014

                 

DANCING IN OTHER WORDS : Die Nabetragting van ‘n Klein Reis

                 Vir my drie…of vyf… lesers               «Deber de hombre,

                                                                                                          no estar triste bajo la luz,

                                                                                     dijo el poeta »

                                                                                                  - Homero Aridjis (Poema al Sol)


Hierdie is nie ‘n chronologiese relaas nie. Dis nie ‘n poging om die saamtrek van ‘n aantal digters te verhaal of te vertel of te verstaan nie. Die saambinding is die tydsduur waaroor dit plaasvind, die plek of plekke, woorde of enkele gedagtes wat soos klippe bly skerf, bly glinster. Waarom sommige klippe eerder as ander ? Wat is die sterfsang van klippe ? « It is time the stone made an effort to flower » – Paul Celan ;

*

 

Die narratief (dis nie ‘n narratief nie) begin laat April. Ons is in die kliphuis op die heuwel en die tuin is ‘n skandaligheid van kleure – die irisse op hoë stele gegroei uit risomatiese knolle in Toskane gekweek is in blom, sommige roosstruike het nooit ophou skater nie, die winter was mild, en die rankrose wat elke jaar hoër klim, het trossies knoppies wat wag om oop te bars, lemoenbloeisel- en jasmyngeur kom deur die venster van my studeerkamer en vul die huis, selfs die suurlemoenboompies wat ons ‘n klompie jare uit Paradys se geweste in Suid-Afrika hiernatoe gebring het, dra nou vir die eerste keer bloeisels. Die Middeleeuse stad agter die falanks donker beboste bulte (waar nagtegale binnekort van die verbygaan van dae en nagte ‘n suiwer soetigheid gaan maak) is Poble Gran. Die stadjie was die ontstaanplek en leerskool van die Kabbala destyds voor die Jode uit Spanje verdryf is, dit het iets te doen met diepte en met mure. Dit was die tyd toe ook die Noord-Afrikane en ander Arabiere uit Andalusië verjaag is. Die Weste/Christene wat moet oorwin en beset en bekeer (en uitbuit) en veral gesuiwer moet word…

*

 

« Dans le livre que je n’ai pas écrit, il n’y avait que toi »

-          Marguerite Duras, Détruire, dit-elle

*

 

Hoekom pla dit jou dat dit die fragmente van ‘n vervallende geheel is ? Is sterfgang dan nie ‘n fragmentering met die skerwe van sange en indrukke wat oorbly, lukraak, om verby verdwyning nog stom en ingeslote te bestaan nie ?

Pierre Soulages skryf iewers (jy vertaal) : « ‘n Skildery is nie die ekwivalent van ‘n gevoel, ‘n emosie of ‘n sentiment nie, dis ‘n organisering van vorms en kleure wat op sigself bestaan. Sin sou kon kom om op die ding wat is gemaak en ongedaan gemaak te word. Maar sy (die skildery) is ding, nie teken nie. »

 

 

*

 

Orgaan. Oorgaan. Oorgange. Die seer van die oor. (Jy bly maar ‘n kak vertaler.)

*

 

Ons gaan met Ari se vragwa noordwaarts reis – Ari, Lourdes, Lotus, Jek en Kabbala, Ari se swart-wit hond met die groot pote en die warm skurwerige tong, Ari sê Kabba is sy novia, sy verloofde wat hy onmoontlik nie by die huis kan los nie, en die dag sal  silwerig voor ons oopvou terwyl ons om die buurt bestuur. Kabba lê aan my voete, slaap en kreun, die voorpote om my een enkel geklem. Wanneer sy wakker word sal sy my voete lek. Krakerige musiek. ‘n Sigeuner sing van iemand wat die kleur van sy stem wou oorneem – y quiere mirar el color de mi voz / tan cerca de mi que podria ser yo. Later luister ons na ‘n CD van Joaquin Sabina – ‘n stem rou van jare se rook en drank en melancholie en wysheid.

Kom ons om so kom ons om met ‘n melodieuse gebrom.

*

pyn en vlerke

 

dit gebeur selde dat ek van engele droom

maar vannag was dit so

dat ek ‘n portaal betree

en jou daar tussen ander naakte engele

sien sit

asof jy saam met hulle in die wagkamer

van ‘n bevallingsaal jou beurt afwag

 

toe het ek die vlerke gesien

waarmee naaktes soos jy ongemaklik is

skaam oor die letsels

wat uit julle groei

 

ek wou jou weerloosheid troos

vra of ek met verwondering

die intieme dons mag aai

 

jou vertel dat dit ‘n verbygaande

kondisie sal wees

en ek weet van ‘n donker stoor

vol ruisende weerklanke

waar die gebruikte vlerke

ry op ry gehang word

losgespeld van die liggaam

soos van vlug

en dat hulle soms nog gloei

soos net vere dit kan doen

met die lig vasgevang van hoë reise

oor ons sterwende planeet

 

maar dit het jy geweet

en ek wil jou sê dis net ‘n droom

hierdie vlerk wat uit jou groei

as verlywing van die skroeiende pyn

*

 

‘n Verwysing na die Absolute – God, Rede (of Patroon), die Niet, die Onbekende. Is hierdie ‘pool’ (die verwysing na die nie-self) permanent en bewegingloos ? Is ons altyd besig om die nie-self te skep, uit te vind, te verander ? Is dit ‘n relatiewe of verskuiwende teenstelling ? Hoekom belewe ons onsself in bipolariteit, in terme van die teenoorgestelde ? Is dit nie maar net die aap in die spieël wat die werklike Anderling is nie ? Is dit moontlik om te wees sonder iets daar buite (objektief) wat nié self is nie ?

Is die besef van self nie juis in die verhoudelike nie ?

En wat is dan die gesag toegedig aan die nie-self ? As Reguleerder ? As objektiewe bestaan wat as verwysing vir almal geld ? Wat is die rol van die absolute in normevorming ?

*

 

Verbygaan, die verganklike, die ervaringskim, die luglyn. Is die antwoord (oplossing) om die hede ruimer te maak – dat die verlede daarin opgaan (en verdwyn) en die toekoms aanwésig word ? (Die hede is tog so voor die hand liggend soos die tien vingers van jou beide hande ; dit is tog vanselfsprekend en onmiddellik selfs al kan jy nie tel nie.) Maar wat word dan van ‘geheue’ ? Waarnatoe verdwyn dit behalwe in die gedig ? As alles in die huidige moment van verandering is, omvattend so – wat dan van oorsprong en wording ?

*

Het ons ‘n geheue aan die dood ? Verdwyning, vervaging : hierdie belewenisse ervaar ons gou genoeg… Maar ‘n herinnering aan nie-syn ? is dit miskien die rede waarom ons dit gedenk of selfs fêtisjeer – omdat ons instinktief vrees dat ons daarsonder nie sou bestaan, nie sou kon wéét ons bestaan nie ?

*

 

die donker melk van drome in nagwerk wanneer jy nie kan sien wat jy drink nie maar die bitter of die vrank of die soet aan die lippe proe

*

 

dit gebeur selde

 

dit gebeur selde

dat ek van water droom

soos ‘n slagdier vasgedruk

in ‘n bootsruim tussen vreemdelinge

en te weet my mense is op ‘n ander skip

waar daar gelag en die klink van glase is

en dan te sink

en al die tale waarin die finale

waterliedere gesing word

nie te ken nie

 

wat maak dit saak

om die vaart te verpas?

 

dit gebeur selde

dat ek in ‘n vreemde hawe

voet aan wal sit

begelei deur ‘n ou kletsnat gids

om in ‘n luukse hotelkamer

tot my sinne te kom

 

te hoor hoe onderhandel hy fluisterend

die salwende diens van twee dames

voordat hy uit my sinkende skrywe verdwyn

 

en hoe sou ek weet die hand kan fluister

 

terwyl ek in die badkamer langsaan

tot aan die plafon vol water

my spartelend voorberei vir die oorgaanorgasme

en nou besef ek het my klere

verloor in die verdrink?

*

 

Skryf/skilder – vir die nut van hierdie gedagtestroom sê ek dis dieselfde ‘begin’ of ‘impuls’ al weet ek hulle paaie skei gou – is ‘n skeppingsdaad.

Dit waarvan jy gebruik maak – hetsy woord (as basiese bou-element) of lyn/kleur/vorm by die skilder – gaan die aard van wat geskep word bepaal. Die woord praat saam.

Maar dit bly nog altyd ‘n skeppingsdaad, ‘n salto mortale, om iets te maak of in werking te stel wat nie vantevore daar was nie, al is daar ook aanklank of affiliasie of voortsetting.

Mens sou kon beweer dis nie ‘n streling of ‘n gerusstelling van die bekende nie. Dis ‘n niksdoen, un acte gratuit.

Mens sou ook kon beweer die skryf is ‘n breuk/verbreking (rupture) met die verwagte of die veronderstelde.

Die skrywe is ‘n misdaad : dit onderbreek of bevraagteken die bestaande orde om ‘n wanorde (onder skyn van orde of herrangskikking) aan bod te bring. In hierdie sin is skepping ondermynend. (Onder-myn-end)

*

 

die vlug

 

daar was nou en steil straatjies

waar ons naglank steierend gekuier het

in kroeë met gebottelde vlieë

en in flou verligte hotelkamers

saam met lyfversluierde hermafrodiete

(die muurpapier had ‘n blomme-motief)

 

‘n taxi sou ons lughawe toe neem

(ons het kaartjies gehad)

maar hy het deur donker buitewyke

se voue geluier

heuwel-op en heuwel-af -

die uur was somber, die maan laat en plat

 

in die tonnel het ek my

op Spaans vererg -

gesê ons is nie geflous nie -

hom beveel om stil te hou

sodat ons ‘n ander geleentheid kan soek

om ons na die bestemming te bring

 

die eerste drywer in sy streepbroek

en met ‘n grynslag op die gesig

het aangedring om saam te ry

in die opgekommandeerde motorkar

bestuur deur sy puisiestil broer

langs skrootwerke en ander agterplase

waar dooie boklammers in deurposte hang -

ons was op pad na die lughawe

(ons het kaartjies gehad)

 

 

wat het dit tog kon beteken

in die donker dae

van hierdie vernietigde Spaanse stad?

 

onder waaiers in wagkamers

het vetnaakte hermafrodiete gesit

met in swetende hande die kaartjies

vir vlugte

wat soos die trilling van bottels vol vlieë

lankal nie meer bestaan nie

*

 

Onderweg die lorrie met die vragwa (ons is op die hoofweg al langs die see, Narbonne se katedraaltoring het reeds links agter ons weggeraak) en agter-op die boot ewe sedig soos ‘n eend op pad na ‘n staatsbanket, met ‘n spits en preutse stuurkajuit baie netjies en skoon. Die boot se naam is « My Dream ».

*

 

‘n Leser se kommentaar onder ‘n koerantberig : « corruption is a deaseas. »

*

 

« honest hands & honest hearts »

*

 

La paix est un combat permanent.

*

 

philosophopper

filosoviolonis

filosloof

filosofis

filosotterny

filosovis

*

 

die blaffende wysgeer

 

toe sê Woordvraat vir die vrou en die kind :

kyk na die filosot se weë en word wys en moenie

dat hy julle enigiets wysmaak nie.

moenie dat hy julle ore aansit

met sy geneul oor wording

waarin bederf kwansuis opgesluit lê

soos ‘n woordslak in die spiraal

van taal nie,

want hy is nie goed wys nie

en weet dadels van wat hy probeer verkwansel -

sterf is immers die enigste kerfskerf

op die werf van begrip en van drolle :

net die ophoudood is oorerflik

 

troos die arme vasloopswerwer

wanneer hy beweer hy voel

hoe skop die angskloppe van sy hart

onder die dop van diskoerse en dispute.

sê vir hom die slak kan nie sluk nie,

en mits hy die wolke se kolke uit kan pluis

en begin verstaan hoe die liefde

altyd weer spuit in die niet

sal hy sy mond af kan vee

aan vaal speeksel

om viltong met woorde te praat

en as hond geïnkarneer te word :

 

en dan vir ewig in die tydelike

van bewegende hede te lewe,

te poep en stert te swaai

sonder toekomsverlede of rede

 

toe sê Woordvraat vir die vrou en die kind :

net so soos die filosofis met ‘n mate van goeie geluk

en sonder enige verdienste as hond

herbore kan word in die hemel van die ondermaanse

moet julle weet dat bêre se weggooiwoorde

eintlik gevou word in die vers

soos bene onder sooie :

 

julle moet mooi dink

en niks vir die hond daarvan sê nie

*

 

« Comme il serait préférable que nous comprenions que nous sommes solitude. » Rilke.

*

 

Luister, jy beter mooi kyk sonder om alewig oor jou skouer te loer hoe jy waarneem, wat jy na kyk, waarom – en jy beter diep luister. Op die man af. Moenie tevrede wees met oppervlakkige slim waarnemings nie. Maak seker dat dit is wat jy werklik sien of hoor en vertolk. Bevraagteken alles. Jy gaan nie nog ‘n kans kry nie.

*

 

kraaie soos die snawelslim

handskoene van uitgehongerde weduwees

*

 

In Paname sou ons ‘n week oorbly. Die woonstel, na ‘n lang leegstaan, word ontruim.  Jare se leefleegmaak opgegaar in kartonne, lêers, krabbels op velletjies papier al die  seisoene al op die solder of in die onderkamer ‘n verdieping laer waar Jan en Marjorie gekuier het, waar André P. gewoon het, waar Petitloup sy laaste dae geslyt het… Dokumente van ondergrondse bedrywighede. Manuskripte. Gedigte. (‘n Vers van Yehuda Amichai in 1971 geskrywe… « I shall return you your book / with the streets of exile-always / You shall return me my book / Of poems of always-exile / We are all two brothers / We are all two sisters ») Boeke. ‘n Ruising van stemme. Muwwe drome. Weggooilewe. ‘n Derde word verpak in nuwe bokse. Vir wat ? Gelaai in Ari se vragwa.

Op pad terug na Can Ocells het die son langsaam gesnik in voue van aandword. Teen die heuwels,naby die Middellandse See was daar hier en daar rookpluime as seine vir die voëls. Soms was daar strepe lig, snot en trane afgevee aan moue van skemering waar dorpies die dagkwyn vang en ‘n laaste glans gee. En Pavarotti het ons uit volle bors oor die berg begelei die beloofde land in.

*

 

You must have confidence and a knowledge of self in order to engage the non-self, so as to do away with the self step by step. The self is a way of being, of interacting with the non-self. You must respect the means at your disposal – the movements of interaction – and treat these with understanding and compassion, learning how to listen to the soft rubbing away of skin by skin, so as to be effaced. Being is migration.

*

 

Salomo het drie boeke geskrywe in die grafiek van sy lewe : Hooglied toe hy verlief was en gedog het die liefde is ‘n metafoor, Spreuke toe hy nog gedog het hy kan die wyshede van die wêreld onder woorde bring, en Prediker met die donker melk van drome in die mond toe hy nie meer kon slaap nie. (Wysheid is ‘n liefdesverhouding met Waan.)

*

 

Ek was in die groot badkamer van hierdie gebou, ondergronds, toe iemand my van agter in ‘n omhelsing gryp. Toe ek omdraai was dit hy, my ou vriend V wat al so lank dood is dat hy byna uit ons gesamentlike geheue vervaag het, en wat oorgebly het is verwring deur die jare. Wat was my oorstelping groot om hom in lewende lywe voor my te sien, my pêl, my diep maat ! Hy het baie gewig verloor in die dood maar dit kom hom goed te staan, en hy is grys ; sy oë is egter nog net so vol terglus soos vantevore. Hy het badkamer toe gekom om sy medisyne te sluk. Dit doen hy dan nou ook met groot omhaal, ‘n glas water in die hand terwyl hy hardop beskryf wat hy doen. Sy vrou, J, moet agter die toe deur buite in die gang vir hom wag, bang dat hy weer aan die drink sal gaan, wyn oor sy lippe neem. (Toe hy nog gelewe het was daar altyd ‘n bottel of twee weggesteek waar sy dit nie in die hande sou kry kry nie.) Nou vertel hy haar met groot smaak sluk vir sluk dat hy saam met B in die badkamer is, dat hy my hier raakgeloop het en dat ons nou dop maak. (Ek was altyd ‘n slegte invloed vir hom.) Ons hoor hoe sy ontsteld buite protesteer. Hy lag en knipoog vir my.

Nee, hy was maar nog altyd hier naby ons, die Anderplek is by ons waar die land vaal en kaal word en afdalend doodloop teen die see. Hulle het wel moes verhuis, is nie meer so vermoënd as vroeër nie veral siende sy inkomste sedert sy afsterwe drasties opgeskort is. Hulle woon nou in hierdie nederige en veel kleiner huis, nog steeds danksy die vrygewige en beskermende hand wat vriende bo hulle hou. Dis beter dat die wêreld liewer van hom vergeet. Ja, hy is op hoogte van wat daar bo aangaan maar hou hom nie daarmee besig nie. As hy ‘n opinie moes hê sou hy tog net weer begin drink en dan is hy terug by die politiek.

Dis ooglopend dat hierdie bestaan in Anderplek hom pas soos ‘n duif veilig is in sy vere. Hy het nog steeds dieselfde ondeunde sin vir humor, sy intelligensie is skerp, sy diep meegevoel met ander wesens is tasbaar, sy bene onder die kortbroek bruin en gesond.

*

 

« Er werd herhaalt : « Waar

gaan gedichten eigenlijk over ? »

Bert Bevers

*

 

« clean lips clean sleep

clean language clean language »

Duoduo

*

 

« Days and months are travellers of eternity. So are the years that pass by. Those who steer a boat across the sea, or ride a horse over the earth till they succumb to the weight of years, spend every minute of their lives travelling. There are a great number of ancients, too, who died on the road. I myself have been tempted for a long time by the cloud-moving wind – filled with a strong desire to wander. »

Matsuo Bashô, The Narrow Road to the Deep North.

*

 

Waar is Gabriel Garcia Marquez se gedagtes heen noudat lippe voorlopig die swart mond snoer in stilte ? « Recordar es facil para quienes tienen memoria, olvidar es dificil para quien tiene corazon, » het hy gesê.

Om te onthou is maklik vir hulle wat ‘n goeie geheue het ; om te vergeet is moeilik vir diegene wat ‘n hart het.

*

 

Dis die tussen-inne wat tel, die gleuwe, die voeë en die voue, die kreukels, die epentese in woorde, die amperse epigrawe en die epiloë en die epitawe en die epsomsout, die insetsels en (tot ‘n mate) die byvoegsels.

Wat bly oor wanneer jy jou tussen wêrelde/ideologië/geskiedenisse/tale/stoele bevind ? Nog net beweging en ‘n absolute sin van syn. Oftewel, dat jy jou aanmekaar moet posisioneer. Die gat sal moet leer om van draad te hou.

Maar wat is die dissipline ? Hoe word dit gedoen ?

Dis om die fokus net effens te verskuif, om laterale visie te ontwikkel, om te hoor sonder om te luister in watter boom uit watter kloof die nagtegaal sing. Die beweging wat jy dan optel, die stoornis, is met verwysing na die sentrale fokuspunt, sê maar die doelwit, die bekende of die verwagte. Die betekenis…

Jy moet diffuus wees soos kladpapier. Die belange-hiërargie van wat jy waarneem moet ontdaan en ongedaan gemaak word.

The centre must no longer hold in order for new shapes to emerge.

*

 

« I said, bathed in tears : Tonight I won’t need a full moon for my asshole to burn. Don’t complain, she said. If it burns it’s because you still have one, thanks be to God. »

Marquez, My Sad Whores.

*

 

Die mensebewussyn is nie bedraad om die toekoms te kan voorspel nie. Die vereiste/behoefte/ om te voorspel, om vorentoe te kan sien, om jouself te verbeel is egter byna allesoorheersend. Hierdie twee grondgegewens saam – die onvermoë en die noodsaak – maak dat die lewe interessant bly (‘lewe’ synde die trajek tussen geboorte en dood en, indien jy oop en bevoorreg genoeg is ook iets van ‘n sin van wat om jou, voor jou en vorentoe lewe). Mens weet eenvoudig nooit.

*

« I leave a piece of paper behind, I go away, I die, it is impossible to escape this structure, it is the unchanging form of my life. Each time I let something go, each time some trace leaves me, ‘proceeds’ from me, unable to be reappropriated, I live my death in writing. »

Jacques Derrida, interviewed by Jean Birnbaum, Le Monde, summer 2004.

*

« In writing one expropriates oneself without knowing exactly who is being entrusted with what is left behind. Who is going to inherit, and how ? Will there even be any heirs ? »

Derrida, ditto.

*

« Vast emptiness, nothing sacred. »

Bodhidharma.

The Emperor said, « Who is it that faces me ? »

Bodhidharma said, « I don’t know. »

*

 

Die Anderling (vondeling ? liefling ? vyandeling ? vriendeling ? vervreemdeling ?)

Die Vertaalde.

Wanneer ons oorstaan op Kersefontein word die Suid-Afrikaanse stemvolk oorgery na Dagbreek, die naburige plaas waar die stemlokaal in ‘n plaaswinkel ingerig is, sodat hulle kruisies kan trek om deel te neem in die ritueel van nie verteenwoordig te word nie.

‘n Banier beweer : stem of stom.

Later in die aand terug by ons staning leun Jek oor ‘n gesuipte deelnemer en verneem,

« How are you ? »

« I’m f- f- f- wine, » sê die digter.

*

 

« The bird’s wing bends the evening » – Edmond Jabès, A Share of Ink.

*

 

hulle het geweet

dat die laaste skof

van vlees tot stof

uitputtend sou wees,

en omdat my tong

reeds droog was

het hulle my woordeloos

‘n glas stilte gegee

om te drink

*

die nag het reeds haar donkerte

soos bewussynsbloed ingeboet

en die grou oggendlig het uit eerbied

vir die eerste ure niks gesê nie

al het hy haar nie geken

al was hy nie aan haar verwant nie

 

miskien het hy vaagweg besef

dat hulle die bewegings van verganklikheid oorvleuel

en gesamentlik verantwoordelikheid moet aanvaar

in die land waar die dooie hand begrawe is

*

die sjamaan se slaap is die verkleurmannetjie se versteking

 

die sjamaan se gebied is die nag

in daardie laaste ure

voor bleekbloei aan die horison

voor wind deur die bome stoot

 

die sjamaan se rituele reiniging

van oksels en oë en die rif

van die skrotum

is wanneer water nog koud is

in die krane

en woorde soos naginsekte

hulle skarrelende donker beweging

verloor in die stolling van papier

 

die sjamaan se klere is beplak

met vere

van voëls wat weggevlieg het

en in donker kuipe

verdrink soos sterre

die sjamaan se klere is ‘n doodskleed van papier

beteken met reise

van verskietende drome in ‘n donker gewelf

 

hy stink

die velle fladder

die klokkies om sy heupe rinkel

om die dood uit te lok tot ‘n dans

 

die sjamaan se voorwoord inkantasie uit die buik

is met die swart kat wat haar pootjies sit en lek

in die gang

 

die sjamaan se gang is ‘n ligter-wordende

deuropening aan die eindpunt

van ‘n tonnel

waarvan die mure gekroon is met bokhorings en skilde

en vervloë geslagte se verstorwing vasgevang

agter blindstaar van glas

 

 

wat uitloop op ‘n werf waar ‘n haan

die voering skorring tussen nag en môre

en woorde die betekenis gaan dra

van ‘n geheue aan die nag se donkerwees

aan insektebewegings

*

 

Nostalgie : « At the time when violence lived in the country. »

*

 

Let us stop being nice to one another. Let us not shave the asperities. For to translate is an act of tough love. You see (understand and apprehend) through who you are. In other words, you are the spectrum through which you approach and experience the other. It is an arousal. It is also a limitation.

*

 

The way ‘imagination’, images and songs travel or migrate from one mouth to the other, one language to the other, one usage to the other. A religious hymn becomes a struggle song. Translation is migration. And you travel so slowly from sunset to sunset, learning leaving and taking in every oasis, that you’re no longer a stranger at the place of destination.

*

« I don’t know if there ever was a before, » Neo Muyanga says.

*

 

the fire never sleeps

*

 

What is voice if not breath ? And what is breath if not affirmation ? And what is affirmation if not appropriation ? And what is appropriation if not occupation ? And what is occupation if not protest ?

*

 

« This part of the world is a jazz poem. »

*

 

The first premise of breath is that it is personal, individual. But it can only come to the rhythm of survival if it also breathes a space and the shape of the flow between I and the other. This could be a confirmation or an intrusion, appropriating and occupying through ebb and flow the space that we think we share.

In Tibetan chanting the breath comes from the hara ; it is resonant, breath made sound and vibration and the physical intention is to establish a space of selflessness.

In some societies you have poets reading to the dead. Particularly the nameless dead, those who go into the earth with neither name nor attachment. Is this also a way of establishing a space of selflessness ? The solidarity of coming and going.

*

 

But breathing is also about silence. We know from Chinese philosophy that emptiness/the Void calls forth movement (plenitude). Could we argue that breathing a space is by means of establishing silence so that life might flow ?

We have been singing dirges, dancing our anger and our sadness too often. We have buried too many lives.

*

 

Now, only too often, ‘breathing’ is confined to making a private space, a comfort zone of self-hearing and self-indulgence.

Don’t breathe your fetid version of the past at me !

Breathing is a dangerous affectation.

*

breathing in silence

breathing out silence

breathing to silence

breathing out into silence

to let go silently, also of silence

*

Wat ons hier doen raak Duoduo baie diep. Hy vra hom af : In terme van die keuses wat ek gemaak het – wat het van my geword ?

*

 

Nimrod se hoed en bril neem die plek in van die nomaad se kop-en-gesigdoek. Hy is bang sy gesig wys wat hy werklik voel of is. Interessant dat hy nou vir die eerste keer sy hoed afgehaal het. Gisteraand het hy Jek se hand geneem en gesê : « Ek het die gevoel ek het tuisgekom. »

*

 

Neo het lang voete van agter sy ouma aanloop om die stories te hoor.

*

 

I was born from the wound of my mother and the mouth of my father.

*

Jabir : « Une bouche qui saigne ne peut pas faire la poésie. »

*

Jabir : « Culture is difference. »

*

 

*

« Onthou julle nog, » sê B terwyl ons opskuif om plek te maak vir hom op die bankie – ons neem nou sedert ons skouers smaller geword het veel minder ruimte in beslag – « van hoe hulle ons hande afgekap het toe hulle ons wou laat praat ? » Natuurlik onthou ons die gesigte van ons teisteraars, dié wat ons hande gesteel het en toe as buit laat oorplant het. Die kraaie sal ook enigiets wat blink of kriewel optel en nes toe dra. « Wel, » sê B, « nou die aand was ek in die konsertsaal toe ek in die ry voor my my destydse ondervraer sien sit. Sy hande was op sy skoot. Die orkes was besig om die viole in te stem. »En toe ? » wou ek weet. « Het jy hom gekonfronteer ? Het jy jou hand terug ge-eis ? » « Nee, » sê B en skud sy kop teleurgesteld. « Ek het oor sy skouer gekyk. Hy het nie van my geweet nie. Maar die hand, myne, ek het dit herken aan ‘n ou litteken waar die voorvinger in die handpalm loop, daardie hand wat my toekom » (hy beduie met ‘n leë mou) « het gebewe terwyl dit die konsertprogram vashou. ‘n Aria uit een van Puccini se operas sou volgende gespeel word. En die vingernaels was blou geverf. »

*

 

om in die donker kroeg

onder die geween van hoë bloekombome op die werf

te dans

op maat van die weemoedige donker polsing

van Cesaria Evora se stem

wat sing van verre dansende eilande

 

dronk met wyn in verdriet

van die wyn

te rondomtalie, te wieg, jou hand te los,

te draai, jou hand weer te neem

en ons skadu’s teen die muur flikker mee

 

te dans te dans

asof die donker nag buite

met ‘n droom van vlermuise en uile

in die takke van die wenende bome

die dou wat neerstuif

die halfklaar maan verdoesel

in haar skip van wolke

die dans in die skulp van die donker kroeg

die wyn die nag Cesaria Evora

se stem en ritme

die wegbeweeg en die paring

die vergaan van die nag

nooit weer sal verbygaan nie

*

 

Ilya says : « Jewish is not a religion, it is an opportunity to travel. »

*

 

Duoduo is aangedaan. Dis vir hom asof hy teruggekom het, asof hy uiteindelik is waar hy hoort. Hier wil hy bly. « I want to die here. » Maar eers moet hy léwe, protesteer ek.

« Life and die is same thing, » sê hy. So sad, so many years so sad. So much sorrow, yah. Now happy ! People happy here. Not like Europe, not America, not like Holland. » (Hy beduie hoe treurig mense daar is, trek sy wange met sy vingers na benede. « Notta like China. Pfffttt ! People so sad there. No happiness ! »

Hy sê hy het ‘n ou siel. Sy siel sê vir hom hier is waar hy hoort. Hy was nog altyd teen die regime in China. « No freedom ! People like dead !

Hy sê, « always fight ! » Hy sê sy ma se pa se ma was Joods. En Bei Dao s’n ook, Bei Dao het ook Joodse afkoms. Notta YL. » (Die veragting is voelbaar.) « YL also mixed. His ancestors Mongolian. YL issa nothing. Bastard. Arsehole. »

Ek herinner hom daaraan dat Ilja ook Joods is. Die twee omhels mekaar onder die sterre. Ilja is nou die jonger boetie wat moet omsien na big brother.

*

 

‘n Paar dae later toe alles verby is behalwe die doofheid in die ore, vir ontbyt op die terras van die Winchester Hotel, en na hy uitgewerk het dat ons beide onder die teken van die haas (konyn) gebore is volgens die Chinese diereriem met siklusse van twaalf jaar – hy is twaalf jaar jonger as ek – vra hy of ek ook van Joodse afkoms is. Ek sê, nie sover ek weet nie maar my oudste broer, die soldaat met die lyf vol wondtekens glo so. Omdat ons onrustig en befoeterd is.

*

 

How do you survive writing which is commuting/communing with death ?

*

 

Rimbaud ran away to Africa to become a gun-runner and a slave trader, not to preach or practise poetry.

*

 

carnation / carnal / incarceration / reincarnation

*

The word is a hallucinogenic drug.

*

 

Poets are word-eaters.

*

 

Translating is (like) dancing with the dead.

*

 

The last hippo shot on the farm (river bank) 1869. The skull & the gun in the corridor of the house.

*

 

Digters is stilteverorberaars. Maar dan die gedig as asemtuig.

Mouthnus. Mouthtum. Mouthrun. (Hickory-dickory-dock.)

*

 

« You try to sort out  your madness through poetry. » H. Pieterse.

*

 

Om buite verwagtinge te dink.

*

 

« Nothing on earth, no god, can heal you. You can only be changed into something else. » Ilya Kaminsky.

*

« A mad man looking for justice, Don Quixote. »

Homero Aridjis.

*

 

« Poetry is but (a) poor translation. »

Kafka.

*

 

« Translation is impossible ; translation is necessary. »

Ilya Kaminsky.

*

 

Jek gaan weg (sodat) omdat hy weet julle sal sit met die gebakte pere. Daar is nie iets soos Dood as aparte substansie nie. Dood is, bly agter, word ‘n gefluister in dié wat agterbly. Dis ‘n oorlewering. Dit sal vereenvoudig, vertel, vertaal word in patroon. Mense sal sê, « Jek is dood » – asof dit iets beteken. Want eintlik praat hulle van hulself. Jek bly lewe as swart gif in hulle/julle hartklop. Niks kan agtergelaat word behalwe die skoppende, dansende dood nie. (Yi as death whisperer.)

*

 

Jek gaan weg miskien ook omdat hy nie verby Ego kon kom nie. Ego het hom verduister. (En in die donker het Ego vir hom gefluister, ons is één… kom, niemand sien ons nou nie : géé jouself aan my…ons wéét dis wat Jek eintlik wil hê) Ego, die monster-soogdier, het in ander gewestes (te) groot (vir sy skoene) geword en toe hier in Jek se tuisland kom optree in die sirkus, lomp kom dans om die naastes en selfs die anderlinge te vertrap en vermorsel asof dit ‘normaal’ is, asof dit sy geboorte-erfdeel sou wees. Ego is ‘n uitheemse gewas wat bloei in hierdie klimaat, an alien. Ego was die spreekwoordelike olifant in die kaia.

Ook maar goed Ego was in die pad want anders sou Jek lewend verslind gewees het deur bloedsoekers en ander wat hulle vermom as anderlinge. Die goed-bedoelende kannibale. Dié wat soos Hollanders patologies smag na die melodieus (maar nederig) brommende uitreik en streling van die Odder Other. (Generies word anderlinge  Allochtone genoem – langtoon engele.) En eintlik is die versugting dat Anderling net so dor en uitsigloos soos hulle moet wees, ook die prys moet betaal van  nooit ooit weer jou toe te laat om jou eie vertaling te wees nie.

*

 

What about the way forward ? Ah, the unthinking (albeit blinking against the light) human condition wanting against all odds to keep on moving forward ! (Homero Aridjis spoke of « human people. ») To live, to be at all costs – blinly, cruelly if needs be.

Yi knows he will not be part of the revolution. What revolution ? Upheaval ? The breakthrough of new dream material that will, in turn, be soiled in due time. (To each revolution its sewage.) The reckoning ? But it will happen in ways that Yi cannot foresee and, if he were to be around, will neither understand nor be part of.

*

 

strangeness / transgression / estrangement / strangulation / straps & bangles & whistles

*

 

Blackface, Mei 2014

 

 

Nuwe Publikasie: “Vyf-en-veertig skemeraandsange” (Breyten Breytenbach)

Monday, May 5th, 2014

 

‘n Nuwe digbundel deur een van Afrikaans se heel grootste digters is altyd ’n gebeurtenis, en vyf-en-veertig skemeraandsange is ’n besonderse toevoeging tot die merkwaardige oeuvre van hierdie meesterdigter. In sy jongste bundel kom die leser weer eens onder die indruk van Breyten Breytenbach se verbluffende hantering van beelde, vind ons weer eens die belangrikste motiewe in sy werk – die magiese spel met die taal en die woord self, die dans, liefde, verganklikheid.

Breytenbach se werk sluit poësie, romans, toneelstukke en essays in, waarvan die meeste in Afrikaans is en ’n aantal wat oorspronklik in Engels gepubliseer is. Die meeste boeke van sy boeke is in verskeie tale vertaal. Hy is ook bekend vir sy skilderwerk. Uitstallings van sy skilderye en afdrukke is gehou in verskeie stede insluitend Amsterdam, Stockholm, Parys, Edinburgh, en New York.

Hy ontvang die Hertzogprys vir poësie in 1999 vir Oorblyfsels: ‘n roudig en Papierblom . Sy digbundel, Die windvanger. (2007), is met die Universiteit van Johannesburgprys vir skeppende skryfwerk, die Hertzogprys én die WA Hofmeyr-prys bekroon.

[ISBN: 9780798166461; Prys (insl. BTW): R 180.00;  Sagteband, 104pp; Human & Rousseau, 2014.]

 

 

 

Dansende Digtersfees. Breyten Breytenbach gesels oor vanjaar se fees

Thursday, May 1st, 2014

Louis Esterhuizen (LE): Breyten, verlede jaar se Dansende Digtersfees was natuurlik die eerste fees en watter ongelooflike belewenis was dit nie! Vir weke daarna het dit steeds vir diegene wat daar was asof daar nie klippe onder jou voetsole was nie; trouens, daar was ‘n bykans universele ekstase van iets enorms het gebeur en ek was daar … Hoe het julle as organiseerders na afloop van verlede jaar se fees daaroor gevoel? Is die doelwitte wat julle byvoorbeeld aan julself gestel het, bereik?

Breyten Breytenbach (BB): Daar was enkele tekortkominge – sommige buite ons beste pogings om (twee digters wat op die laaste tippie moes kanselleer, maar dit kon nie verhelp word nie); ‘n paar dinge wat ons graag nog sou wou doen – soos ‘n antologie van die deelnemende digters se werk, liefs in samewerking met ‘n professionele uitgewery (maar ons kon niemand oortuig nie), groter en deegliker belangstelling van literêre media (maar afgesien van Versindaba en Danie Marais en Meersman van die Mail & Guardian kon ons dit nie by hulle tuisbring dat hier iets die moeite en fokus werd was om te dek nie), daarmee saam meer en beter vertalings van ons oorsese deelnemers se verse (ook dit het nie gewerk nie), en wyer vennootskappe met ander organisasies, insluitende van oorsee (ook ‘n bloutjie geloop); en laastens miskien ‘n paar haperinge toe te skryf aan ons eie ‘waagmoed’: ek het nie die gevoel gehad dat plaaslike digters werklik ons deelnemers van elders as gaste gesien en ontvang het nie, die Gesprekke was tematies te gesog, daar was nie veel van ‘n werklike interaksie met die publiek nie, trouens, die besoekers het nie regtig die kans gehad om die plaaslike digterslandskap beter te verken nie (behalwe vir die wonderlike gebaar van jou en Marlise toe julle gefotokopieerde werk van Afrikaanse gedigte in vertaling as geskenk vir ons besoekers gegee het), en ek het die indruk dat die geprojekteerde gedigte tydens die voorlesings nie altyd sigbaar genoeg was nie.

LE: In welke mate gaan vanjaar se fees verskil van verlede jaar s’n? Of gaan julle probeer om verlede jaar se resep so noukeurig as moontlik te volg?

BB: Ons probeer deurlopendheid teweegbring – so sommige kerneienskappe bly dieselfde – en tog ook ‘n vloeibaarheid en miskien selfs ‘n mate van onvoorspelbaarheid skep. Die oorspronklike bedoeling was eintlik nié om net nog ‘n fees te bring na ‘n land waar die minderheid wat na so-iets gaan al behoorlik feesvrot is nie. Dit was ook nie om met enige van die ander spektakels mee te ding nie. Ons weet goed die poësie is iets van ‘n openbare voordrag, miskien selfs ‘n vertoning (dit was nog altyd ‘n opsê), maar ook dat dit die aanklank is van ouer en dalk dieper bewegings van die menslike bewussyn (en al wat dit deel met ‘literatuur’ is eintlik maar net woorde – wat nie eens soortgelyk as by ander kommunikasievorme aangewend word nie). Vandaar ons oortuiging dat die ‘oorkom’ na ‘n publiek op meer subtiele wyses gebeur, meer insypelend as wat mense gekondisioneer word om te verwag. Ook dat die omgang met die nie-self meer ritualisties en selfs sjamanisties van aard is as wat die blote uitstrooi van slimmighede in die naglug aan kan voldoen. Die digters moet genoeg kans gegee word om die bees wat hulle verhoog toe bring mak te maak of te probeer omvat. Vandaar dat dit ‘n redelike klein groepie deelnemers is. Méér is juis nie beter nie. (En ons kan nie ‘verteenwoordigend’ of selfs normevormend wees wat betref die digterswêreld se sweepstakes nie, en met die beste wil ter wêreld nie polities korrek nie.) Ons verwysingsraamwerk bly dieselfde: ons soek gesoute digters (nie noodwendig die bekendstes nie) wat skrywe asof hulle lewens daarvan afhang en wéét dis ‘n nuttelose gebaar, en miskien soms reeds hulle lewens in die proses ingeboet het. Die plan is ook om weer die digters tyd en ruimte en beweging te gee om saam te verkeer, soos met die ‘karavaan’ wat die twee dae van Gesprekke en voorlesings voorafgaan. Tot sover die deurlopendheid – dieselfde plek, dieselfde formaat, dieselfde tent. Maar daar is twee aspekte wat nie omseil kan word nie: dat die besoekers soms van ver kom en iets behoort wys te word van die streek waarnatoe hulle kom en die verskeidenheid van mense wat daar bly, en dat meer plaaslike belangstellendes die kans gegun behoort te word om die besoekers ‘n bietjie te leer ken. Daarom beoog ons vir vanjaar ‘n iets meer omvattende inleiding tot die Kaap vir ons besoekers, en behalwe vir ‘n voorleesluister besoek aan die UWK ook twee geleenthede waar daar op ‘buitewerwe’ kennis geneem kan word van ‘n breër spektrum van Suid-Afrikaanse digters (Wellington en Observatory), dat die Gesprekke meer konkreet sal gaan oor vertaling en vertalings (en dus oor die moete en boute van skrywe), en dat daar dié keer wel ‘n antologie beskikbaar sal wees. Die musiek sal hierdie keer daadwerklik déél wees van die verrigtinge. Ons beoog om meer aandag te gee aan die geprojekteerde tekste. Die ‘vloeibaarheid’ vorentoe kan miskien beteken dat ons die gees van die saambeweeg op ‘n ander wyse probeer vergestalt – miskien in ‘n ander land, of in ‘n propperse karavaan Timboektoe toe.

LE: Die fakkelvers vir vanjaar se fees, is Eugène Marais se welbekende “Die dans van die reën”. Hoekom is daar juis op dié gedig besluit?

BB: Marais is hierdie keer een van ons “abbavaders en voormoeders”, ons beskermgeeste – saam met Hafiz, Cesaria Evora en Amadou Hampâté Bâ. Die oer-gedig, “Die dans van die reën”, versinnebeeld van die temas wat ons dink ons wil illustreer: die beswerende dans, byna ‘n inkantasie, van die mens met haar omgewing, geskiedenis, dalk haar eie natuur en haar reis langs die trajek wat ‘lewe’ genoem word. Ons hoop ook die digters sal lus voel om besit te neem van hierdie teks in hulle eie tale. Nou nie tot so ‘n mate dat dit reën hoef te bring nie!

LE: Verlede jaar het jy voorspel dat die Koreaanse digter, Ko Un, se voordrag die gehoor gaan vlerke gee, en so was dit ook. Enige soortgelyke verrassings vanjaar?

 BB: Elkeen van die digters wat vanjaar kom is uniek, elk ‘n suiwer baster soos dit nie anders kan nie. ‘n Paar van hulle is deurwinterd – Abdellatif Laâbi, Hans van de Waarsenburg, Homero Aridjis – ou trekvoëls en in Laâbi se geval nog tronkvoël ook. Duo Duo kom uit die hartjie van wat ‘n duisend jaar se probeer menswees beteken. Ilja Kaminski gaan ‘n ontdekking wees, maar dit sal help as mense ‘n bietjie gaan oplees oor die Russiese modernisme en veral die groot Russiese voorgangers soos Akmatova en Babel en Mandelshtam en Brodski. En Chagall. So kan ek voortgaan … Ek dink ons gaan almal in die skadu gestel word deur twee baie wyse jong straatdigters van Senegal … En dan het ek nog niks gesê oor ons plaaslike deelnemers nie! By voorbaat al dankie vir hulle gulheid van gees en hulle gasvryheid.

LE: Nog ‘n besonderse toevoeging tot vanjaar se fees, is die bekendstelling van die tweede uitgawe van die literêre joernaal “Imagine Africa”, waarby sowel Pirogue Kollektief as Archipelago Press betrokke is. Vertel ons meer van hierdie besonderse inisiatief?

BB: Dis “alles een perd”. Dieselfde aanslag of bedoeling geld vir al ons aktiwiteite: dat ons probeer fasiliteer, kloutjies by die ore probeer kry, dat die een se vaardighede of belangstellings die ander s’n sal versterk, dat ons forums en platforms bied, dat ons ‘n etiese verbeelding probeer omlyn, dat die waarheid (waarmaking) mooi is. “Imagine Africa” beoog om die fondamente te probeer identifiseer of lê van ‘n Afrika modernisme, en by name sin te probeer maak (wat nie dieselfde is as betekenis nie) van ‘n komplekse kontinent met gebruikmaak van skeppingsverbeeldings van hier (Afrika) en elders. Die gasredakteur van die nuwe uitgawe is Georges Lory, en hy gaan mét ons wees vir die Dansterfees. Ook ‘n hele paar van die ander bydraers. (En ons is bly om ook twee van jou gedigte, Louis, in hierdie nommer te hê.) Jill Schoolman, uitgewer van Archipelago Press, medewerker en tewens lid van ons Kollektief, kan ongelukkig nie die geleentheid bywoon nie. Maar Hans van de Waarsenburg wat in sy hoedanigheid as hoofnoof van Maastricht se Eva Tas Stichting dit vir ons finansieel moontlik gemaak het om die jaarboek te publiseer, sal daar wees met kierie en hoed.

LE: Ten slotte, op ‘n meer persoonlike vlak: watter verwagtings hou jy vir jouself in die vooruitsig ten opsigte van vanjaar se dansende digters, Breyten?

BB: Die genoegdoening om op so ‘n wyse te kon saamwerk met ‘n aantal heel besonderse mense, en om my deel van die verantwoordelikhede aan hulle bekwame hande te kan oorgee. Die vreugde om digters as vriende vir wie ek ‘n grenslose bewondering het weer te kan sien en ervaar. Om hulle aan mekaar voor te kan stel – vir dié wat van elders kom en dié van plaaslike teling – en om sommer spoggerig ook te kan wees oor ons meetsnoere en die lieflike plekke waar hulle val. Dat ons gedeelde Afrikaanskap gevier gaan word. Dat die ondermyning van alle orde en verwagtings ‘n dieper spoor sal begin trap. Dat mense sal wil luister na die gedeelde diepklank van al hierdie tale wat met baie liefde aangebied word. Dat die wyn nie lyf sal wegsteek nie.

LE: Baie dankie vir die gesprek, Breyten. By wyse van verdere temptasie plaas ek hieronder jou gedig wat ook op die Dansende Digters se amptelike webblad gevind kan word.

*

who will be / the last to fall?

 

when I arrive in the lecture hall
I see wiser heads nodding in my direction
with an all-knowing smirk or two
here and there a backhanded titter
as if in anticipation of whatever old dog
flushed from the bush when the stone is thrown:
who do these people think I am – Breyten Breytenbach?

while waiting for the presentation to shape
in the presence of tongues still softly clicking palates
to search for the sweet gossip marrow
I realize with a suppressed sob
that I actually pity the slob

but when he prances and prattles on stage
mumblestumbling laboriously to make a case
for the double negation of engagement,
and particularly once he takes cover
behind the biarticulation of empty embodiment
(and forgets the pure light of song)
as he trashes about to snatch image from thought,
I resolve to let him dig his own hole
roomy enough to be a grave

poor shit / so full of / hollow utterances:
let him save face
and commit his own explanation.
I will not try
to take
his place

(c) Breyten Breytenbach / 2014

 

Yves T’Sjoen. “[D]ie koue bewe”. Stilstand en beweging in de orphische ruimte van Breyten Breytenbach

Tuesday, April 15th, 2014

 

“[E]k is die ruit wat jou landskap stom maak”. In deze versregel wordt een vernietigende spiegeling gethematiseerd. “[J]ouw landschap” wordt “stom” gemaakt, dat wil zeggen zonder de mogelijkheid ooit nog van repliek te dienen, te spreken. En dat terwijl het ik, zoals nog zal blijken, een “brief […] vol woorde” heeft. Tegelijk wordt benadrukt dat de narcistische of overmoedige ik-figuur de ander zonder verweer maakt, het landschap paralyseert en de jij-figuur tot de verdoemenis veroordeelt. Ik verklaar me, na een bibliografische duiding, met een korte beschouwing nader.

1. Lady One

Voor de Amsterdamse uitgeverij J.M. Meulenhoff stelde Breyten Breytenbach een thematische anthologie samen uit zijn verzamelde poëzie. Met de titel Lady One (2000), ook de titel van het korte openingsgedicht, verzamelde de schrijver 99 “liefdesgedichten”. De genreaanduiding is hier en daar misleidend. Dichters moet je immers niet op hun woord geloven. Evenmin de dichtende zwerver in het gedicht dat ik hier beschouw. De openingstekst van Breytenbachs bundel gaat als volgt: “dame dame enkel dame/jy met al die baie name/het ek jou uit my slaap geroep?//vrou van al my trose en skame/die see vol sterre skuim één sloep/ek vou my hane saam en sê ame”. Het rijmpatroon verleent de tekst en vooral de apostof (“dame”) een wat lepe inhoud. Ik weet niet of het “hane” of “hande” moet zijn maar dat “ame” verleent de tekst ook al een wat tricky inslag. De Nederlandse publicist Robert Dorsman, bekend van veel vertalingen uit de Afrikaanstalige literatuur, voorzag de eentalige Afrikaanse editie van een reeks lexicale annotaties. De zelfbloemlezing van Breytenbach, zoals gezegd een verzameling met eerder bij Zuid-Afrikaanse uitgevers verschenen bundels (behalve de Meulenhoff-bundels Skryt en ‘Verspreide Gedigte’ in Met andere woorden), was gericht op een Nederlands leespubliek.

Volgens de inhoudsopgave was 1985 een bijzonder productief jaar voor Breytenbach op het gebied van de poëzie. De Zuid-Afrikaanse schrijver selecteerde gedichten uit Lewendood (4), Buffalo Bill (6), Eklips (9) en (‘YK’) (6) die alle dat jaar, drie jaar na diens vrijlating, zijn gepubliceerd.

2. ‘autobiotrophy’

Het is verleidelijk, in het vanuit een esthetisch opzicht misleidende raamwerk van de persona pratica, het gedicht ‘autobiotrophy’ te lezen. Ik presenteer hier eerst de brontekst en wijd dan enkele beschouwingen aan het 25-regelige gedicht.

 

autobiotrophy

 

net snags voel mens die koue bewe

dit moet stil wees van skok in die wêreld

wat tog winters niks kan voel

daardie heerlike niks

 

en ek mis jou so

ek stik vir jou ’n brief

die boodskapper loop

deur geswolle riviere

met stil mikstok

waar bruisend wit ysskotse smelt

(uit die niet getuimel)

soos die gedagte aan eende

te swaar van koue uit ’n nag sonder einde

water word

my brief is vol woorde

water word

 

die stroom is ’n skuit

ek staan jou by hoe magtig is ek

’n god in die diep poel van gedagtes

ek is die ruit wat jou landskap stom maak

en die boodskapper krom geglas deur die nag

nader bring om voor jou te lê

die koue bewe vasgepen in papier

 

die een hand was die ander

tot op die kaalgestroopte swerwersfluit

 

3. Een anekdotische lezing

Het woord “mikstok” (r.9) wordt verklaard als wichelroede, volgens Van Dale een gaffelvormige wilgen- of hazelaartak waarin personen, die volgens de lexicografische betekenis daarvoor “gevoelig” zijn, water of metalen onder de grond kunnen detecteren. Sturend voor een interpretatie van de tekst is, zoals meestal, de titel. Het woord ‘autobiotrophy’ is een contaminatie van “auto” (zelf) + “biotrophy” (een Engels woord samengesteld uit “bios” = leven en “trophy” = “feeding”). “Biotrophic” is de parasiet of het organisme dat alleen in staat is te overleven bij de gratie van andere organismen (zoals carnivoren en herbivoren). Indien de titel letterlijk wordt genomen, presenteert dit gedicht een autobiografisch verhaal waarin de geliefde of de muze als een existentiële voedingsbron wordt opgevoerd. Op een ander niveau lijkt het tegendeel waar. Het verlangen naar de geliefde kan het paar ook in het verderf storten.

De tekst kan zonder meer vanuit een anekdotisch framework worden zin gegeven. Lady One is opgedragen aan Hoang Lien, de Franse vrouw van Aziatische origine met wie Breytenbach door het leven gaat.

4. Een intertekstuele lezing

Interessanter is een metaforische en intertekstuele lezing van de tekst. Het gedicht kun je, behalve vanuit de titel als paratekst, ook vertrekkende bij het laatste woord betekenis geven. De “swerwersfluit” kan dan refereren aan de centrale orphische thematiek. Orpheus, de mythische zanger, was volgens de ovidiaanse overlevering in staat met de door Apollo geschonken lier mensen, dieren en ook de “onbezielde” natuur tot zachtheid te brengen (Van Dale). Het tragische oerverhaal over Orpheus en Eurydice resoneert op een particuliere wijze in de tekst van Breytenbach.

Tot drie keer wordt de lezer er op gewezen dat de setting van dit gedicht de nacht is (“net snags voel mens die koue bewe”, “te swaar van koue uit ’n nag sonder einde” en “die boodskapper krom geglas deur die nag”). De nachtzijde van het bestaan kan vanuit het hier aangekaarte mythologische perspectief als een referentie aan de onderwereld worden gelezen. ’s Nachts voelt een mens een onwezenlijke koude bewegen. Deze regel duikt in drie variante lezingen op in de tekst (regels 1, 13 en 23).

De ik-persona, die ik me niet uitsluitend biografisch wil voorstellen, mist de jij-figuur. In dat desolate winterse landschap, Breytenbachs waste land (hoewel “daardie heerlike niks”), is het verlangen groot. Het subject, “de boodskapper”, gaat “deur geswolle riviere/met stil mikstok” op zoek naar zijn Eurydice. Met de wichelroede wil hij de ijsschotsen laten smelten. Hij gaat op zoek naar wat vast (het ijs, de dood) in vloeibaar (het water, het leven) verandert. De regel die de transformatie expliciteert (“water word”) is de alliterende mantra die het gedicht draagt. Het ik spoort het voorwerp van het verlangen op. Hij wil het leven terugbrengen naar de Hades waar de “jou” opgesloten is. De brief die de boodschapper meedraagt zal van ijs water maken. Alleen het verlangen blijkt in staat de statische situatie te ontwrichten tot de rivier weer stromend water wordt, tot “my brief […] vol woorde/water word”. Breytenbach toont zich ook in dit gedicht de meester van de metamorfose.

De meest beklijvende strofe is voor mij de derde. Orpheus heeft zoals bekend de wet der goden overtreden. Eurydice is veroordeeld tot de andere werkelijkheid. De god in het diepste zijner gedachten (“die diep poel van gedagtes”), met de verwijzing naar het bekende sonnet van Willem Kloos, is een “ruit wat jou landskap stom maak”. In de brief van de boodschapper is het “koue bewe” vastgelegd. Van het streven naar het smelten van “bruisend wit ysskotse” is niets terechtgekomen, van de boodschap in de brief “vol woorde” lijkt weinig uit te gaan. En toch, het koude bewegen dat een mens alleen ’s nachts kan ervaren, ligt “vasgepen op papier”. De dynamische beelden (“geswolle riviere”, het werkwoord “smelt”, “water word” (x2), “die stroom”) staan tegenover de statische (“stil”, “winters”, “ysskotse”, “vasgepen”). Dit is de dichotomie op grond waarvan de tekst is gestructureerd. Wat Orpheus in beweging wou zetten, het herstel van de band met Eurydice, loopt dood in het verlangen haar terug te zien. Het is precies het omkijken dat haar tot de eeuwige dood veroordeelt. Prachtige varianten op die thematiek lees ik in de Nederlandstalige poëzie bij onder anderen Gerrit Achterberg, Stefan Hertmans, Jan Lauwereyns en Lucebert.

5. Verlangen en dood

‘autobiotrophy’ is een gedicht van het verlangen (strofe 2) en het besef dat het ik “die ruit [is] wat jou landskap stom maak”. De cursivering van het werkwoord is veelzeggend. Kunnen we het gedicht lezen als een existentieel verhaal over nederigheid of de menselijke hybris (“ek staan jou by hoe magtig is ek”) óf als een hoopgevende parabel over de kracht van het verlangen? Voor de lezing te hoopgevend wordt, dient misschien het afsluitende distichon: “die een hand was die ander/tot op die kaalgestroopte swerwersfluit”. Bekend, en bijvoorbeeld na te lezen in de lijst met namen uit de Griekse en Romeinse oudheid (Van Dale), is dat de nomadische Orpheus, verleidelijk om in de fluitspelende zwerver de persona pratica Breyten Breytenbach te herkennen, uiteindelijk door de Maenaden aan de rivier Hebrus wordt verscheurd. Het bijvoeglijke naamwoord “kaalgestroopte” bij de “[swerwers]fluit” kan daarop alluderen. De vrije erotische associatie met de “kaalgeplukte poes” van Antjie Krog is helemaal voor mijn rekening.

Deze beschouwing gaat uit van de jij als de geliefde. Misschien wordt toch vooral het woord nagereisd in de taal van Breytenbach. Volgens Hein Viljoen in Perspektief & Profiel gebruikt de dichter het procedé van de permutatie: “Permutasie is die ongedanste dans van die tekens wat betekenis onderlyn, maar ook nuwe betekenis skep” (Viljoen 1998: 281). Het gedicht kunnen we inderdaad ook zien als een beeldrijke reflectie over taal en een reis naar het onontgonnen allesverklarende woord. Viljoen oppert zelfs dat gedichten in de bundel (‘YK’) kunnen worden ingeschreven in “die Suid-Afrikaanse tronkdiskoers” (1998: 290). Maar in dat laatste geval knoop ik natuurlijk weer aan bij de biografisch-anekdotische lezing van de tekst.

Het gedicht ‘autobiotrophy’ is voor mij het verhaal van een boodschapper die tegen beter weten in de ervaring van “die koue bewe” naar de geliefde brengt. De tekst heeft een plaats in mijn bloemlezing met gedichten waarin de orphische thematiek een eigen wending neemt.

Hein Viljoen 1998. ‘Breyten Breytenbach’. In: Perspektief & Profiel. ’n Afrikaanse literatuurgeskiedenis. H.P. van Coller (red.). J.L. van Schaik, Pretoria, deel 1, p.274-293.

Louise Viljoen 1988. Breyten Breytenbach se (‘YK’): ’n semiotiese ondersoek. Universiteit van Stellenbosch, 1988.