Posts Tagged ‘Breyten Breytenbach’

Onderhoud met Breyten Breytenbach

Monday, November 19th, 2012

Breyten Breytenbach in gesprek

 met Andries Bezuidenhout

 

*

Andries Bezuidenhout (AB): Breyten, baie geluk met die publikasie van katalekte en dankie vir hierdie geleentheid om namens Versindaba ʼn gesprek met jou daaroor aan te knoop.

Breyten Breytenbach (BB): Dankie, Andries.

AB: Die bundel is deel van ʼn driemanskap in blou, geel en rooi, met verwysing hulle baadjies, die skilder se primêre kleure. Die ander twee is die windvanger (2007) en die beginsel van stof (2011). Willem de Vries het jou reeds gevra of die drieluik uit ʼn doelbewuste skryfproses kom, waarop jy geantwoord het dat dit eerder ʼn produk van hoe dit uitgegee is: “Dit bied ruimte vir verontskuldiging.” Aangesien ons hier sonder subredakteurs met skêre en bladsye sonder voete kan werk, wil ek hoor of jy nie dalk hier daaroor wil uitbrei nie?

omslag

 BB: Tja, vrypas beteken seker nog nie dat mens Versindaba moet oorlaai en die rug breek nie! Jy sien dat ek in rooi so tussen jou reëls praat (en ek weet nie of die webmeester dit so sal kan gebruik nie) omdat ek eintlik by die beweging van jou denke en vrae wil inval as “tweede stem”. In my pa se tyd was om “tweede stem” te sing ʼn kuns van versterking /verdieping en om “in te val” by die toonwysie ʼn daad van beswering en van solidariteit. Nou, met die verheerliking van die individu, die goggol, het ons die subtiele verwewing van tweesang of meersang verleer (en verloën) en wil ons in ons ego-gekanker nie wéét dat die oppervervlakking van “individuering” geen oplossing bied vir eksistensiële angs nie. Dis nou vir die mondvol as invalstegniek! Die strekking van die antwoord op Willem de Vries se vraag was bloot dat aanbieding as drieluik die illusie van deurlopendheid skep, die behoefte aan ordening en beheer gelyk gee (wat menslik is) en die onaangename inhoud daarom lêgemaak kan word in die herkenbare gerusstelling van struktuur- en patroonmaking. Waarmee ek geensins wil sê dat aan bande lê en snoering nie goeie tugtiging vir die wydlopende gees is nie; Inteendeel! Die gesprek ontstaan in die dialektiek met verstomming. Bv. (ek dwaal af): met die toemaak van katalekte was die gevoel, “ik heb gezeg,” – en kyk nou net hoe wyd en syd mondloop ek al weer hier…

AB: Ek lees verder in die onderhoud met Willem de Vries dat katalekte ʼn “versameling fragmente van ou dig- of prosastukke” beteken.

omslag

BB: Dit is so. Ek probeer self nie sin maak uit fragmentariese aantekeninge of flardes van die droomvanger in die venster opgehang nie. As ek my mag weerspreek: vryheid lê in die ontoeganklike of onverhaalbare. Die tweede afdeling veral bestaan uit die stuipbewegings wat oorgebly het van die donker vlammedans rondom die helder – ? – denke van maak. Dis notaboekgemompel.

AB: Ek het natuurlik gedink dis ʼn Breytenbach-nuutskepping, maar dit blyk dat die taaloutoriteite die woord in die woordeboek aangee. Die subtitel is “artefakte vir die stadige gebruike van doodgaan”. Die versameling van artefakte het natuurlik ook ʼn hele paar beeldende kunswerke in. Ek het Willie Burger een keer hoor sê dat jy gewoonlik jou dig- en skilderwêrelde uit mekaar uit hou.

BB: Willie het gelyk. To each day its own sins and imperfections. En mens se behoefte aan interpretasie is, om dit so te stel, om klipspringerig oor ʼn vol rivier waar daar nie klippe is nie te wil padgee.

AB: Jou bundels het meestal van jou kunswerke op die omslag, maar hierdie gesprek tussen woord en beeld lyk na ʼn pasverandering in hoe die bundel aangepak is. Dalk iets daaroor?

BB: Die poging om beeld en woord met mekaar te laat praat sonder dat die een noodwendig ʼn tweede stem vir die ander is, het ek al op ander maniere ook vroeër gedoen. Soos in All One Horse. Miskien is ek op soek na die “derde stem”, die spookstem (tussen die twee) as legitimering! Wat my besig hou is die ooreenkomste in kernelemente tussen woordtaal en beeldbeweging: kleur, ritme, gesprek geïnisieer deur tekstuur of onderlaag, die handloop en die uit-die-hand-laat-loop. Maar wanneer jy twee soorte van beweging of ossillering binne dieselfde aandagsveld plaas gaan hulle wil “digstring” al is hulle ook hoe uiteenlopend van aard.

AB: Ek sien daar is ʼn kopknik in Versindaba se rigting, vir digstringe in “kleinreis” en “die digters se manifes van meelewing” wat voorheen elektronies gepubliseer is en wat nou op papier verskyn. Dalk iets oor jou ervaring van Versindaba as ʼn forum vir digters?

BB: ʼn Lekker werf waar daar meestal op beskaafde manier omgegaan word met gedigte as konsentraat van ʼn eiesoortige geblaf. En ʼn lekker manier om op hoogte te bly met wat in en rondom die poësiewêreld aangaan.

AB: Laat ek nog ʼn stert aan die vraag se romp spyker: Sien jy publikasie op die web as iets heeltemal anders as publikasie op papier?

BB: Eintlik wel. Maar dis nie ʼn waarde-oordeel nie. Papier is ʼn gesprekgenoot, ʼn “répondant” wat nie deur die virtuele vervang kan word nie. (ʼn Tydsame mond-en-gat-afvee soos in teenstelling met die redelik onverantwoordelike en amper anonieme vervlugtiging van broek-aftrek op die web – om dit effens te kru kaalkop te stel.) Versindaba se waarde en sin vir waardes is juis dat dit ʼn forum bied vir woordvreters wat nie die aas van poësie kan weerstaan nie.

AB: Jy het pas by ʼn geleentheid in Frankryk oor die werk van Mahmoud Darwisj opgetree. Jy het ook onlangs in Johannesburg van jou vertalings en omdigtings van sy werk voorgelees. Ek het twee vrae hieroor. Eerstens oor die vertaling van gedigte. Ek het dit besonder baie geniet toe jy by die geleentheid in Johannesburg gepraat het oor die gebruike van die rekenaarwoordeboek en die middelvinger op die muis se “right click”. Ek wil jou uitlok om iets hieroor te sê.

BB: Vertaalwerk het vir my baie in gemeen met die “objet trouvé”, ʼn collage-agtige werkwyse waar die naaimasjien en die engelboud saam op dieselfde tafel beland en lang stukke (of stikke?) gesels. Wanneer jy gebruik maak van ʼn spellchecker, sê nou maar ʼn Engelse een wat deur jou Afrikaanse teks hardloop, word ʼn aantal moontlike woorde vir jou aan die hand gedoen wat skielik klank- of stam- of oorsprongsverbintenisse met die “oorspronklike” woord uitwys (of nie) wat jou anders gaan laat kyk na stuk en stik. Dit word ʼn taalverskieting.

AB: Ook oor vertaling, maar op ʼn ernstiger noot, wil ek jou vra om iets te sê oor die Pirogue Kollektief  se werk en hoe julle jul betrokkenheid by die publikasie van vertaalde werke sien.

BB: Die Kollektief hoop om elke jaar drie vertaalde bundels van Afrikadigters te publiseer in ons reeks Pirogue Poets. Dit sal hopelik ʼn versameling van “modern classics” daarstel. Elke publikasie onder die vaandel (want selfs ʼn pirogue het ʼn vlag) van ons eie uitgewery, Island Position, word slegs deur die kwaliteit van die werk bepaal; dit verskyn in die digter se eie taal met daarnaas die vertaling in Frans of Engels. Die eerste het so pas die lig gesien: ʼn boeklengte gedig van Abdellatif Lâabi vertaal deur André Nafis-Sahély.

AB: Nou vir die tweede vraag oor Mahmoud Darwisj en jou betrokkenheid by kwessies rondom Palestina. Ek wil glad nie terugkeer na gesprekke oor “betrokke literatuur” nie, maar dit lyk vir my asof daar in hierdie absurde tye ʼn nuwe bewussyn van kuns as vorm van morele agentskap is. Jy woon vir dele van die jaar onderskeidelik in Suid-Afrika, Frankryk, Senegal en die VSA. Is daar ʼn verskil in die onvangs van byvoorbeeld iemand soos Darwisj se poësie in plekke soos New York en Toulouse?

BB: Natuurlik. Ek is tans in New York (Sandy se sandsakke is nog plek-plek te bespeur) maar kom nie meer gereeld hier nie. In Toulouse waar ek vorige week deelgeneem het aan ʼn reeks verrigtinge rondom Darwiesj se lewe en sy werk was daar ʼn sterk emosionele entoesiasme omdat daar al lank ʼn Arabies-sprekende bevolking in die streek is, met burgerlike organisasies en publikasies en aktiwiteite. Hier in die rogue state van Kapitaal en Doodstraf word Darwiesj deur kenners as digter gereken maar enige uiting van pro-Palestinisme (wat nié noodwendig anti-Joods is nie behalwe vir dié wat dik tussen die ore is) word gelykgestel aan proto-terrorisme. Terloops, ek dink die sg. Palestynse kwessie is die morele merker van ons tyd – soos Apartheid dit was vroeër jare – en ons algemene oë-toemaak en anderpad-kyk is die lafhartige teken van die insinking van etiese verbeelding.

The Memory of birds

AB: Die volgende vraag begin met ʼn uittreksel uit jou toespraak in Stockholm in 1991, wat later in The memory of birds in times of revolution (1996) gepubliseer is: “[C]reating is a coming to grips with death through the illusion of life. Africans, Asians and Arabs may not be in the position to outlive the West, but they are certainly much better at dying than the Whites are; they do so all the time in many unsolicited and ingenious ways. Creation is the making of death. I’m not going to elaborate any further on this except to say that to my mind there’s a difference between exploring the void and adding to the emptiness” (bl. 68). Ek skat “void” sou as “leegte” vertaal kon word en “emptiness” as “leegheid”. Skepping gaan dus oor leegtes (of die leegte), eerder as leegheid?

BB: In die praktyke van zen (soos in die poësie) sal daar verwys word na die bearbeiding of beoefening – lering, lediging – van die “leegte” of die niet (om nou maar met Nietzshe te praat, dis nou te sê as die snor nie in die pad kom nie); om die maan as skepding te gebruik. Terwyl die “maak van leegheid” byvoorbeeld hysbakmusiek of geblikte applous of pornografie of die oorfoonverduideliking van kunswerke of politici se toesprake of die politieke korrektheid van die ôsom cool se poetry sal wees.

AB: Die volgende uit dieselfde toespraak: “[I]n presenting these works to you (more precisely, these workings) I hope to have you share in the joy I experienced when making them. They are certainly not intended to transmit guilt, or a message or some late post-modernist truth; if anything, I wanted them to flesh out the nakedness of being by way of exploring and, ideally, extending consciousness, a joyful pilgrim’s guide along the miserable road from the agony of birth to the obscenity of death” (bl. 67).

BB: As ons nie saam-saam in ʼn dans die niet kan vertrap nie sal die ysterkoei mos nooit sweet nie.

AB: Oor Leonard Cohen het ons al gesels, so ek kan die versoeking nie weerstaan om die aanhaling op bl. 9 van katalekte uit sy gedig “You’re not supposed to be here” in die bundel Death of a lady’s man (1978) te noem nie. Ek weet daar is spore van baie ander se artefakte in katalekte, maar ek noem Cohen omdat hy ook ʼn digter, musikant en beeldende kunstenaar is, alhoewel op ʼn ander manier. Ek wil ʼn meer onlangse liriek van Cohen betrek: “Going home” van sy laaste plaat Old ideas (met hierdie titel kan dit net ʼn plaat wees!), wat ook as gedig in die New Yorker gepubliseer is.  Dit lyk vir my of daar ooreenkomste tussen Breytenbach en Cohen se gewoonte om hulself aan te spreek is en deur middel van die gesprek die obseenheid van die dood minder obseen te maak.

BB: Ek voel geëerd dat jy B se naam selfs net in dieselfde asem as Cohen s’n noem. Soos die verwaande skilder eens sou gesê het: “Ek het alles in gemeen met Pablo Picasso behalwe dat ek nie Picasso is nie.” Probleem met beide B en Cohen is dat hulle terugpraat wanneer hulle aangespreek word – en ook, verdomp, nie wil ophou praat nie. Die niet is skynbaar eindeloos!

AB: Die Cohen van “You’re not supposed to be here” en die een van “Going home” klink vir my verskillend, asof hy in ʼn ander ruimte beland het. Ek het waarskynlik nou ʼn subredakteur nodig om hierdie relaas te snoei. (Vra vrae, Bezuidenhout, moenie opstelle skryf nie!) Eintlik wil ek uitvis oor hoe jy Cohen lees.

BB: Met die hart. “Van my hart tot joune.”

AB: Breyten, hierdie vraag het ook ʼn lang aanloop. Ek sou egter bereid wees om van al die ander vrae ontslae te raak as dit beteken dat ek net hierdie een kan inglip. In die toespraak waarna ek reeds verwys het praat jy oor die kunswerk as ʼn landskap, ʼn selfportret en ʼn afbeelding van die kunstenaar se voorouers (bl. 68-69) – anders gestel, ruimte, die self en geskiedenis. Ek hou nogal van Tony Hoagland se gedigte, maar ook sy essays oor die digkuns. Die volgende aanhaling kom uit sy bundel Real sofistikashun: Essays on poetry and craft (2006): “Modern consciousness may indeed be splintered, but it is one function of poetry in our time to fasten it back together – which does not mean to deny its complexity. When poetry can name the parts and position them, when it brings us out of the speedy, buzzing fog that is selfhood and modern life, our sense of being alive is heightened and intensified. How strange it is that when I read a particular poem, which brings the world into focus for me, that I can feel my own self come into focus. I was already part of that world, I know – but the unifying, clarifying impact of the poem delivers me to a deeper, and more conscious state of being-in-the-world. Deeper and better than before, when I was only lost in it.” (bl. 172) Ek deel sy sentiment oor die gebrek aan ruimte wat die tipe omhelsing van die versplintering van ons tye vir poësie as iets betekenisvol laat. Om by katalekte uit te kom: in hierdie verband het die artefak getiteld “’n Besinning oor ruimte as katalisator van betekenisvorming” vir my baie beteken – “Ruimte is beweging.” Soos die manifes wat daarop volg, lees ek dit as ʼn tipe waardering van die rol wat die verbeelding in dig- en skilderkuns speel om die (gewaande?) spanning tussen tyd en ruimte te ondermyn. Ek weet jy voel woorde op papier moet vir sigself praat, maar kan ek jou versoek om iets meer hieroor te sê? Die rede vir my astrantheid is my eie worsteling met vrae oor die ruimte vir digkuns as ʼn staanplek (of loopplek?) vir morele agentskap.

BB: Ek wil nie jou vraag ontduik nie – en tog is die “antwoord”, die “tweede stem” reeds in die noot wat jy aangegee het. Is beweging, die opgaan en afgaan daarin, die herkenning van die besitname van bewussyn (ook die opvang van die onbewuste se seine) wat, paradoksaal, besittingloos word en die afkortings tussen jou as loopplank en jy-as-jou-eie-voorsaat-en-landskap ophef – is daardie dans met die niet dan nie ook ʼn “worsteling” nie? Dis by Hoagland se “better than before” waar ek dalk kapsie sou wou maak. Miskien is die beginbetekenis reeds ʼn goeie begin (tensy hy daarmee meer doeltreffend as voorheen bedoel): die belangrikheid van die openingsreël waarna Ritsos verwys in ʼn brief geskryf terwyl hy in ballingskap was, dat beweging die etiese kartering moontlik maak? Ek hou van die gebondelde implikasies van “morele agentskap” want dan vra mens ook soos aan enige agent, agent namens wié of wat? Wie probeer ons verteenwoordig? In watter hoedanigheid probeer ons ʼn aandeel in Utopia verkwansel? Want dan kom ons by die geskiedenis van etiese verbeelding (wat niks met moralisme te doen het nie). Ek verkies dit eintlik bo “morele agentskap.”

AB: Ek sien die gebruik met onderhoude oor nuwe digbundels op Versindaba is om die digter te vra of daar ʼn gedig is wat hulle sou wou uitlig en hier weergee. Kan ek hierdie gebruik as ʼn laaste astrante versoek rig?

BB: Ha! Nou maar kom ons speel die spel en beproef die arme webmeester nog meer. En voor ek afsluit wil ek jou bedank, Andries. Ek is seker dis die begin van ʼn ganse cohen van gesprekke.

 

die hand se oggendbewegings

1.

wanneer jy soggens wakker word

op die rug

soos ʼn lyk

asof uit ʼn ryk gloeiende tuin

is jou arms op skouerhoogte gevou

met die hande twee verlepte blomme

leeg teen die bors geklou

 

uit watter ruimte van vlug

het ek gestort?

 

of het die lyk te swaar

soos ʼn droom van verlore vryheid

teen die hart gekoester

uit jou hande geglip

oor hierdie grens van lig?

 

2.

dis stil

jy loop soos ʼn kat deur die huis

versigtig om hierdie stilte

die nog bewerige opweging

tussen onsigbaarheid en ewigheid

nie te versteur nie

 

tot op die terras buite:

laatseisoen se eerste newel

het alles gestol in ʼn gloed

van stilte

 

die byna onruikbaarheid

van as op die lug uit dowwe

verkoolde berge

en stof uit die Sahara

 

die swaar somer het alles gedors

tot versenging

en dis nog nie die uur

van skaduwees nie

 

deur stoppels van die buurman se tuin

sluip ʼn kat op vieserige voete

op jag na ʼn tor

of die spartelende stowwerige sakdoekie

van ʼn mot

 

onder die vyeboom waar dit nog nag is

sit en pik ʼn gekuifde hoepoe

vlytig soos ʼn optekenaar

na wat nie te sien is nie

asof die hele wêreld ʼn toetsbord sou wees

 

dis stil in die kloof

dis stil langs die druiweprieel

dis stil teen die mure

 

miskien het ʼn boot vol stil stemme

deur die nag gevaar

om die stilte tot oopmaak te klief

want as jy stil genoeg luister

na jou asem se handbeweging

kom daar weer wolke

die eerste strooisel swaels

lig teen die heuwel

ʼn hond se blaf uit die vallei

en kan jy weer verte en die nabyheid

van kanferfoelie ruik

 

hoeveel oë het so oor geslagte en geboortes

gesien hoe hartstilte die enigste tikmasjien is

om te getuig van beweging

se newel van kom en vergaan

soos vlerkies om die mond

met ʼn sakdoek afgevee?

 

Desmond Painter. Ek is stadigaan besig om vir Breyten Breytenbach in te haal…

Monday, October 1st, 2012
Breyten Breytenbach

Breyten Breytenbach

Ek het in 1989, toe ek in Standerd 7 was, begin om digbundels te lees — en koerante te fynkam vir inligting oor my nuwe helde. Ek onthou nog baie goed dat Die Burger in September daardie jaar ‘n artikel geplaas het ter viering van Breyten Breytenbach se 50ste verjaardag…

Destyds was ek erg onder die indruk van hoe oud die man was: ek was op die vooraand van my eie 15de verjaardag (ek verjaar op 30 September, presies twee weke na Breyten); hy was op daardie stadium dus meer as drie keer so oud soos ek! My kop het gesing: die man het drie keer my eie leeftyd geleef, en dan nog ‘n ekstra vyf jaar daarby…

Toe ek in September 2009 hier begin blog het was dinge al drasties aan die verander. Breyten se 70ste verjaardag is op hierdie webblad en in die koerante gevier; twee weke later het ek oudergewoonte verjaar en 35 jaar oud geword. Skielik, het ek besef, is Breyten Breytenbach net twee keer so oud soos ek… Ek was besig om vinniger ouer te word as hy!

Skaars drie jaar later (ek praat nou van gister, 30 September 2012) word ek 38 jaar oud, maar Breyten weier steeds om spoed op te tel. Hy is nou 73, wat beteken hy is nou bloot 1,92 keer so oud soos ek… waar gaan dit eindig?!

As dinge so aanhou gaan ek en Breyten Breytenbach wragtig nog eendag ewe dood wees.

Desmond Painter. Hoekom blaf die honde by die hekke van paradise?

Friday, September 7th, 2012
Breyten Breytenbach

Breyten Breytenbach

Breyten Breytenbach blaf, soos ons weet, meestal van buite, maar verlede naweek het hy by die M&G Literary Festival in Johannesburg opgetree. Ek weet nie of hy geblaf, geknor of getjank het nie — al drie hierdie reaksies sou sin gemaak het in hierdie woordlustige, moordlustige, trigger happy land. Ek weet wel hy het sy gedig ‘This is a season’ voorgelees, en dat jy dit vanoggend op die M&G se webblad daarna kan luister.

Louis Esterhuizen. ‘n Jubeling vir Lucebert

Monday, May 14th, 2012

 

Om die afsterwe van die onoortreflike digter Lucebert agtien jaar gelede (op 9 Mei 1994) te gedenk, is daar heel gepas verlede week begin met ‘n jubeling vir die ontslape digter. Deel van dié feesvieringe is die tentoonstelling “Open de kooien van de kunst, gedichttekeningen van Lucebert” wat tot 9 September vanjaar by die Cobramuseum in Amstelveen beskou kan word: “In deze tentoonstelling wordt voor het eerst uitgebreid aandacht besteed aan de gedicht-tekeningen van Lucebert (1924-1994), de dichter en beeldend kunstenaar die lid was van de Cobra beweging en van de Vijftigers, de spraakmakende club van experimentele dichters. In zijn bevrijdende en tijdloze gedichttekeningen ontwikkelde Lucebert een vernieuwende woord- en beeldtaal. Ook wordt er aandacht besteed aan het drukwerk dat Lucebert voor anderen ontwierp, waaronder boekomslagen en illustraties voor bevriende schrijvers en dichters zoals Remco Campert en Bert Schierbeek. De tentoonstelling werpt een nieuw licht op het boeiende dubbeltalent van Lucebert.”

Op Cobra se webtuiste is daar dan ook ‘n bespreking van dié tentoonstelling deur Paul Demets wat gelees kan word. Uiteraard word daar in dié bespreking ook aandag gegee aan die enorme bydrae wat Lucbert tot die Nederlandse letterkunde gelewer het.

Lucebert

Lucebert

Volgens Demets bestaan daar vele voorbeelde van digterskilders, maar selde indien ooit is daar van dié ‘dubbeltalentvolles’ wat op so ‘n gefokusde manier sowel hul skryf-  as skilderwerk tot ‘n enkele kunsuitting integreer: “In zijn debuutbundel apocrief/de analphabetische naam (1952) manifesteert Lucebert zich meteen in boekvorm als dubbeltalent. Op de cover staat een tekening van hem. En ook binnenin zijn er twee opgenomen. Vanaf dat moment worden zijn spontane lijnvoering, de wezens die tegelijk op mensen en monsters gelijken, de humor en de grimmigheid typische kenmerken voor zijn beeldend werk. Ze zijn de beeldende vertaling van wat we ook in zijn poëzie terugvinden: “ik ben geen lieflijke dichter”, schrijft hij in het bekende gedicht ‘school der poëzie’ uit zijn debuutbundel [...] Poëzie en beeldende kunst worden een vrijplaats voor de verbeelding én een vorm van aanklacht. Hij wil een nieuwe schoonheid scheppen, aangezien de oude haar ‘gezicht verbrand’ heeft, zoals hij elders schrijft. Hij snakt in ‘school der poëzie’ ‘naar het riool/ van revolutie’. Voor zijn onconventionele omgang met de taal wordt hij beïnvloed door de dadaïstische dichter Hans Arp en voor het mystieke aspect door de poëzie van Hölderlin. Zijn beeldend werk vertoont sporen van Paul Klee, Juan Miro en Max Ernst. Net zoals de surrealisten en de kunstenaars van Cobra huldigt hij het spontane en het naïeve dat aan kindertekeningen doet denken. Zowel in zijn beelden werk als in zijn poëzie creëert hij een aanstekelijke vitaliteit. “Verflichaam leef!”, schreef hij.”

Sjoe. Wat ‘n besonderse, onvergeetlike digter was hy nie … Trouens, sy vroeëre bundel Val voor vliegengod (1959) is tot vandag toe nog een van my absoluut gunstelingbundels. (Hier kan ‘n besonder interessante bespreking van Lucebert se digwerk gevind word; kyk veral na die aangehaalde strofers uit die gedig wat hy vir Breyten Breytenbach geskryf het …)

Nietemin, vir jou leesplesier volg ‘n korterige vers van Lucebert hieronder.

***

Hammond

 

de grote wind verlaat de kleine wegen
en alle huizen krijgen
een tastbare gelijkenis met orgels
op een stoel sterft een mond
uit een pot wordt geboren
alle mensen zijn eindelijk rond
vrij opborrelend uit de vette toongrond

© Lucebert (1924 – 1994)

 

Louis Esterhuizen. Skoonheid van die onvoltooide gedig

Monday, May 7th, 2012

 

Enkele dae gelede bevind ek my in ‘n gesprek oor die legendariese Maria Callas (foto). Die oorwerkte argument  van haar passie as wins teenoor tegniese imperfeksies word deur my aangevoer en by wyse van vergelyking swaai die gesprek na Callas se tydgenoot, Renata Tebaldi, wat tegnies weer meesterlik was, maar helaas, ten opsigte van passie veel minder inspirerend.

 

Nietemin, uiteraard kantel die gesprek verder na die digkuns, want is dit nie ook (dikwels) so dat die vernuftige en tegnies afgeronde vers dikwels ontbreek aan daardie bykans magiese “iets” wat jou laat voel asof die bokant van jou kop weggeblaas word nie? En hoe dikwels is die mees onvergeetlike gedigte nie juis gedigte met bepaalde tegniese tekortkominge nie? Asof die gedig wen aan resonansie júís as gevolg van sy eie onvoltooidheid …

 

Mark Boog

Mark Boog

En daar lees ek enkele dae later toevallig Mark Boog se blog op Poetry oor die skoonheid van die onvoltooide gedig: “Het enige wat erger is dan een gedicht dat niet af is, is een gedicht dat té af is. Elke dichter streeft daarom naar het onvoltooide. Gaat hij te ver, voltooit hij per abuis het gedicht, dan zit hij met een volmaakt ronde, glanzende kei. Er kan met bewondering naar gekeken worden, in een zorgvuldig verlichte vitrinekast doet de kei het uitstekend, maar je kunt er niets mee.”

 

Vir Boog is die hermetiese digkuns dus nié duister, onbegryplike poësie nie, maar “perfecte, geheel afgewerkte gedichten, waaraan alles klopt, vlekkeloos metrum, smaakvol rijm, die ontoegankelijk zijn: alles is dichtgeplamuurd, tot aan de kieren langs de ramen en de deuren toe.” En dan verder: ”Stopt de dichter daarentegen te vroeg, uit luiheid of gemakzucht of simpelweg bij vergissing, verklaart hij zijn gedicht af voordat de juiste graad van onvoltooidheid is bereikt, dan is het resultaat alleen maar slordig. Er zijn overbodige regels, er wringen bijvoeglijke naamwoorden, beelden kloppen net niet en kraken in hun voegen, kunnen elk moment instorten: het gedicht is niet klaar.”

 

Maar wanneer is die gedig dan “klaar”? Wel, volgende Boog  wanneer die gedig “precies onvoltooid genoeg is”.  Volgens hom moet daar “rafels zijn en scherpe randen, gaten en obstakels, juist zoveel dat het onmogelijk is om het gedicht als een glijbaan te nemen: roetsj, klaar, volgende, maar niet zo veel dat het een stormbaan wordt, die zwoegend en vloekend wordt afgelegd, omdat het nu eenmaal moet. Tussen glij- en stormbaan bevindt zich het punt waarop het gedicht op zijn best is. Het nodigt tot lezen uit maar ook tot herlezen, levert genot én stof tot nadenken, sleept mee én biedt weerstand.”

 

Mmm, laat ‘n mens dink, nè? My ouma het immers hoeka se tyd al gesê dat té veel van ‘n goeie ding nooit goed is nie … Maak nie saak na watter kant toe nie.

 

Vir jou leesplesier volg ‘n gedig van Breyten Breytenbach hieronder; vir geen ander rede as dat daar verlede week ‘n hele paar prominente begrafnisse in ons dorp was nie. Een van die persone wat iets by een van dié geleenthede moes sê, het in die winkel kom soek na ‘n gedig met die reël “mag die sooie lig op jou rus” daarin. Breytenbach se vers “groetgedig vir Ampie”, natuurlik. En meteens het dié gedig my holderstebolder gegooi. Watter ongelooflike, onvergeetlike gedig is dit nie!

 

***

 

groetgedig vir Ampie

 

mag die sooie lig op jou rus

lig-lig sodat jy rustig

asem kan haal

en die wasem krul

om jou rooi tong

 

dat die ritmes jou sus

lig-lig sodat jy terug

mag beweeg bewegingloos

en sonder gewig

in eindelose plooie van die lewe

 

dat jou vlees mag bewe

met die ekstase van vergaan

want alle bestaan is stof

en word lig

 

© Breyten Breytenbach (Uit: die windvanger, Human & Rousseau: 2007)

 

 

Breyten Breytenbach – vertaling in Engels

Sunday, December 4th, 2011

 Breyten Breytenbach – vertaal deur/translated by the author

 

Breyten Breytenbach

Breyten Breytenbach

Breyten Breytenbach is a distinguished poet, painter, novelist, playwriter, essayist and human rights activist. He is considered one of the greatest living poets in Afrikaans.  His literary work has been translated into many languages and he has been honoured with numerous literary and art awards.  Having exhibited worldwide he is also a recognized painter, portraying surreal human and animal imagery.  He was born on 16 September 1939 in Bonnievale and studied art at the Michaelis Art School in Cape Town.  In 1960 he left South Africa and went to Paris where he married Yolande Ngo Thi Hoang Lien (Yellow Lotus), a French woman of Vietnamese origin.  But he could not return to South Africa because of the Mixed Marriages Act, which classified Yolande as Coloured.  A committed opponent of apartheid in South Africa, Breytenbach established the resistance group Okela, and from 1975-1982 he was a political prisoner in South African prisons serving two terms of solitary confinement.  Both his paintings and his literary work include the notions of nomadism, values of the outsider, incarceration, death and decay, pain, movement, social criticism, memory, identity and consciousness.  Breytenbach made his debut with a collection of innovative poems in 1964 with the publication of Die ysterkoei moet sweet.  In his latest collection of poetry he engaged in a nomadic conversation with his friend, the late Palestine poet, Mahmoud Darwish.  He received the Protea Prize, Mahmoud Darwish Prize and for the French translation of Oorblyfsels/ Voice over, the Max Jacob Prize. His latest volume of poetry, Die beginsel van stof, appeared with Human & Rousseau in 2011. 

 

 

the opening poem

(“in the beginning there is love”)

 

to her with the tiny feet like tamed pigeons

to her whose warm breath will be strung from your mouth

            as the bunting of a pleasure cruiser

to her with the mother-spot a morning star

burning next to the scar under the breast

to her for whom the crest is a barely discernible sigh

to her with the black buttocks but purple flames

            in the small of the back

to her who is the consort of a king enjoying you from up high

to her who is fresh snow between the sheets

to her with the slanted eyes and the bashful nether mouth

to her who laughs at your puny haft

to her who spits in your face in a foreign tongue

to her with the long grey memory and the wrinkles

            the dim sight and the initiate’s know-how

to her who chases you away like a dog

to her who gurgles when stiffening in a jerk

            like a body hanged from the rope of pleasure and pain

to her who takes all the Holy Names in vain

to her with the frog between the legs

to her with the pudendum like a green guitar

            swollen and smooth

            never yet plucked by a singing finger

to her who thought you had wings

to her with the pitch dark mouth and the powdered tits

to her who takes you for a dead lover

to her with the erotic hands

to her who killed herself

to her who murdered you

to her whose belly is a banked fire

to her who quite still turns her head away

            so that you might not taste the tears

to her with the dorsal vertebrae like a ladder of notes

praying through the fingers

to her who relishes humble pie

to her who whispers unbelievable unlawfulnesses

            in your ear at first

            only to spout a sudden inkwell

to her with the brown body like a master violin

to her who talks to darkness

to her who like a snake

will let all of you slither down a smooth throat

to her who has forgotten you

to her who has never heard of you

to her for whom you write dedications like nuptial dances

 

to her, for all of her

this poem

 

(From: Lady one:Of love and Other Poems, Harcourt, 2002)

(Tr. by the author)

 

 

the way back

 

then Wordfool told the woman and the child

come let us squat on our haunches

here against the climb

and look down on the smoking city

to take stock-

we remain tied to the road

as the place of origin

even though we’ve forgotten the people’s names

 

then Wordfool told the woman and the child

we are free

I know it is hard

and once every year it is good

to turn around

and look back

on the journeys and the state of the dead

 

once every year

the season goes dark

and the time is right

and ripe to bring the pumpkin

a celestial fruit of eternal life

to market

 

come let us sing

 

how shall we preserve the flesh?

in crypts mummies nod their heads

heavy with the travels of decay

moths and blight darken their coats with holes

 

how shall we exorcise distance?

we stuff the trips and the tides

with desert honey and locust meat

and forgotten remembrances of the Old Country-

that a good fragrance may come from the hills

and keep book in the dust

 

then Wordfool told the woman and the child

let’s imagine ourselves as scouts

gather wood and light the fire

to signal to the dwellers

of the dead city

that we wish to entice the moon

from her dark hollows

to reconcile with the pumpkin

 

moreover Wordfool told the woman and the child

forgive me please

one makes poems also from sticks and seeds

to capture the soft words

one is always looking for measure and rhyme

and then the combustion of incarnation

you mustn’t tell anybody

 

(From: Windcatcher: New & Selected Poems, 1964-2006, Harcourt, 2007)

(Tr. by the author)

 

 

for Michael Fried: Paris, December 21, 2004

 

we live in dark times

birds of heaven are poisoned

we roam through brightly lit halls

stare myopically at exhibitions

of grey imaginaries, encyclopaedias of passing

meticulously annotated absences of sense

 

the emptier the contents the more painfully

perfection and the perfidy of looking will flow

as the world completes itself through us

and we see corpse camps, genocide, man

abjuring his skein of belonging

in a desperate wing-beat to be

 

free of death

the birds of heaven are poisoned

and we live in dark times

 

and somewhere on fetid waters of holy rivers

burning effigies of dark-faced goddesses bob

they’ve long since stopped singing to us

 

in closet spaces we stare myopically

at the skinned life of the writer

naked like a soft dragon on the floor

to kiss a black tongue to the shoe

of his cruel beloved

the spine a curve of cursed words

and we see death camps, genocide, troughs

stuffed with corpses, man

jeering at his rope of legitimacy

in a thrashing wing-thrust

to be free of passing

has long since stopped singing to us

 

“finally, when I shave my sombre morning face

I have the impression of shaving

my cadaver before it is put on its bier

and let to water

in the putrid river of oblivion”

 

from the void comes incarnation

comes dark wind

will the wind be a wound

and signal the blind child

 

in twilit cellar chambers

we eat salad and lard and bread

suddenly recall the stories of illicit ancestors

how clumsily our mouths fold around deceased tongues

to elicit murmurs of forgetting

man relinquishes the illumination

of ever again being mad and clear

 

and out there the clear city rises

magnificent ruin of man’s monstrous imagination

where much love was committed

and murders often done by knife

while the writer sang

of incandescent rivers where goddesses bathe

the water dragon naked and blind

 

to the left a high moon slips

as petrified subconsciousness

chafed pale by dust of space and time

 

tomorrow paper snow will litter and letter

the roof-map and the nest of streets

and from gutters icy drops will drip

on dark faces of shivering wanderers

 

(From: Windcatcher: New & Selected Poems, 1964-2006, Harcourt, 2007)

(Tr. by the author)

 

 

midmorning in heaven

 

midmorning in heaven above West Hill

with moon a perforated dipper

of light       dredged from time

bone-bleached by gospel tides

of verbs become verbiage

to stool in stone the size of a dream

 

which only goes to show

that since the outset of stellar configurations

there’s been a door to life in the dark out there

 

oh watchmen, you lying low in the lee of your blindness

to leer at the light in our salt

and the shimmering of rose roosting our wounds:

if you were to gaze on the gazetted faces of the dead

you’d remember gossamer mothers in gas chambers

and know: this is not the way

to recover your identity

 

you standing in the doorways of our demure dwellings:

come inside from the blind binding out there

come darken our thresholds

come rest your whitened eyes

so that we may know ourselves

as people just like you

 

come, come drink Arabic coffee with us

and you will see us weep

and fit into coffins just like you do

 

(From: Voice Over: A Nomadic Conversation with Mahmoud Darwish, Archipelago Books, 2009)

(Tr. by the author)

 

 

measures

 

you can’t let a drunken man hold a pen

he will try to tack and sail against history

you can’t let a drunken man leave the house

            before dawn

when streetlights are still green

he will go to the quay to bellow at the wind

you can’t ask a drunken man to think straight

he will tell you all about rodents in Siberia

you can’t let a drunken man walk through town

where women have long and sly eyes

he will stumble over his words and his feet

and go piss behind the laurel bush in the park

            with a shiver down his spine

truly, you can’t ask a drunken man what about a poem

he will pull faces by the window at passers-by

and pretend he’s looking to rhyme with fold

you can’t believe a drunken man

            when he says he has flown

even if he’s covered in bumps and bruises

and though a dirty pair of underpants

            be slapping from the flagpole on city hall

you cannot ask a drunken man after the whereabouts of God

he will intimate that his underpants have been stolen

you can’t allow a drunken man to work on the roof

he will tell you he knows the ins and outs of the sound of singing

while in his naked skin listening to the greediest secrets

whispered in chimney flues

you can’t question him at all about love

for as drunken suitor he will stumble

when he offers you his heart as bag of rotten tomatoes

            while his mouth is still red

you can’t expect a drunken man

            to snitch on dead friends

he has a knife with a white blade in the pocket

you can’t inquire of a drunken man

            if he ever thinks of death

he splutters too much when he curses and laughs

verily, I say to you

you can’t have a drunken man

cry on paper

  it becomes a shitting of flies

      with tears and snot

      and old wine stains

                   here

 

(Uncollected)

(Tr. by the author)

 

 ***

 Other:

Breyten Breytenbach – translated by Tony Ullyatt

 

26 November 1975

May trees remain ever green
and all the stars white,
and may there always be people
who without shyness can look
each other in the eye –
because life is only one breath long
and all the stars of the Nether Regions dark –

 

I shall die and go to my father

I shall die and go to my father
in Wellington with long legs
shining in the light
where the rooms are dark and heavy
where stars sit on the roof’s ridge
and angels dig for worms in the garden
I shall die and with little baggage
hit the road
over the Wellington mountains
between the trees and the dusk
and go to my father;

The sun will beat on the earth
the wind’s waves cause the joints to creak
we hear the tenants’
abrasive shuffle above our head
we will play draughts on the back stoop
– old father cheating –
and over the radio
listen to the night’s news.

Friends, dying’s cohorts,
do not hesitate; now life hangs
still like flesh on our bodies
but death does not disappoint
we come and we go
are like water out the tap so
like sounds from the mouth
as we come and we go
our bones will know freedom –
Come with me
in my death in me go to my father
to Wellington where the angels
angle with worms for stars from heaven
let us die and perish and be cheerful:
my father has a huge boarding house.

 

[Untitled]

and the poem is the meaning
of the poem

 

(Tr. by Tony Ullyatt)

Louis Esterhuizen. Brian Eno se suikerklontjie vir die poësie

Thursday, November 24th, 2011

 

Soos vantevore berig, woed daar tans ‘n nogal venynige debat oor Ann De Cramer se uitlating dat die digkuns geen bydrae te lewer het tot die moderne kultuurbelewenis nie. Pas het niemand minder nie as Brian Eno (foto), suikerpappie van die musikale avantgarde, egter die ongewone stap geneem om ‘n totaal ánder perd met sy nuutste album op te saal. Hy het naamlik ten nouste met die Britse digter, Rick Holland, saamgewerk en laasgenoemde se gedigte met sy musiek verweef. Drums Between the Bells is die album se naam en “poetry music” noem hulle die styl daarvan.

“We are all singing. We call it speech, but we’re singing to each other,” het Eno glo hierdie nuwe insiatief van hom gemotiveer. “I thought, as soon as you put spoken word onto music, you start to hear it like singing anyway. You start to develop musical value and musical weight, and you start to notice how this word falls on that beat, and so on.”

Volgens The Telegraph se Lucy Jones, het dié ingesteldheid gunstige aanklank by Holland gevind aangesien hy klaarblyklik een van die ontnugterdes des poësies is: “I went to a couple of poetry recitals a long time ago and was really turned off by how the thing were run and how they were delivered,” het hy aan Jones gesê. “I didn’t like the formal aspect of sitting down and facing a collection of readers, most of whom weren’t particularly proficient or confident at reading. What they were saying might have been interesting but I found that sitting down and listening to six people pour their heart and soul out is just a bit much.”

Oor Eno het hy hom soos volg uitgelaat: “Eno is like a mad professor. He’s incredibly excitable and excited all the time. The problem is to stop him trying new things and to get the project finished. He liked my image bank, the content of my words and the fact they weren’t too elaborate and long. That meant they were good for him to manipulate in musical terms.”

En net verlede week ontvang ons nuwe voorraad van Breyten Breytenbach se Mondmusiek en Lady One en ek luister weer daarna en ek dink: Liewe magtig! Die res van die literêre wêreld speel nog steeds “catch up”. (Of is dit deesdae gewoon “ketchup”?) Nietemin, of Holland se gedigte Breyten s’n kan oortref, is ernstig te betwyfel en wat Rhythm Records se Albert du Plessis en sy mede-trawante musikaal op hierdie CDs vermag, is inderdaad ‘n kragtoer soos min.

Maar reflekteer die verkope van hierdie ongelooflike (plaaslike) produkte die waagmoed en kwaliteit daarvan? Mmmm … Ernstig te betwyfel.

En dít, geagte leser, is die prys wat ons betaal te midde van die heersende “cult of mediocrity” waarvan ons tragies genoeg óók deel is. Vir die middelmatige, dog kommersieel suksesvolle, word hande geklap, terwyl die werklik briljante verswyg of geïgnoreer word.

Helaas kon ek geen gedigte van Rick Holland opgespoor kry nie, maar aangesien ek op die oomblik só moerig is dat geen Eno’s daarvoor sal help nie, plaas ek sommer Loftus Marais se veelseggende gedig hieronder vir jou leesplesier.

***

 

Die digter as rockstar

vir Coennie

 

fok jou, ek pak sportstadions vol

vir my flits paparazzi splitsekonde wit bladsye

ek dra my punctuation as piercings

my woorde trash hotelkamers, fok jou

woofers sidder jambes

en die groupies se sashimi-poesies drup vir my

ek is die digter in ‘n studded leather broek

ek breek my versreëls oor julle koppe soos guitars

lighters swing op my sonette

fok julle almal

gevuisde skares skreeu my koeplette

daar’s stukke wallace stevens op my rug getatoeër

ek is die digter as rockstar

en kyk, nee lees, luister, dammit hóór:

ék is nie ‘n beiteltjie nie

ek is ‘n fokken lugdrukboor

 

© Loftus Marais (Uit: Staan in die algemeen nader aan vensters, 2008: Tafelberg Uitgewers)

 

 

Breyten Breytenbach. Goeie raad uit die stof

Tuesday, November 8th, 2011

Daar kom ‘n tyd, soms voel dit soos tye, wanneer mens moet begin uitsorteer, weggooi, wegpak. En dan is dit skielik asof stemme uit ‘n verlede waarvan jy lankal vergeet het weer boontoe kom. Miskien omdat jy nou nader aan hulle is.

In Parys is die stof onsigbaar. Jy sien of ruik dit nie – alhoewel Parys ‘n besonderse reuk het, soos alle stede maar. Dis waarskynlik die enigste plek op aarde waar jy my ná ‘n afwesigheid van jare geblinddoek in die middel van die nag kan los en ek sal instinktief wéét waar ek is. Niks te doen met sentimente nie – bloot die palimpses van oorlewingspatrone, reise en drome wat hier weggeraak het.

Maar trek jy na ‘n lang tyd ‘n laai oop of gaan soek op ‘n boonste rak na ‘n verlore meesterwerk, dan is dit daar in ‘n lagie: die klewerige gitswart stof van Parys. Dis natuurlik die stadsbesoedeling – arglistig, die onwaarneembare verstofliking van ‘n stad waar miljoene mense lewe en beweeg, met strate vol motorkarre (“stink, warm beeste,” het Jan Rabie hulle met misnoeë genoem) en onsigbare rook. Miskien is dit meer roet as stof. (En die stad is nogal trots op sy nuutgewonne skoonheid en suiwerheid, dat allerlei voëlsoorte na vele geslagte weer teruggelok is na die parke. Oorkant my ateljee woon ‘n egpaar kraaie in die bome; hulle hou my dop. Daar’s nie haas nie.)

Daar is ou notaboeke, ongepubliseerde gedigte op dun velletjies papier nou haas onleesbaar, ‘n bestellys van maandelikse ‘ekstras’ aangekoop in Pollsmoor-gevangenis teen die einde van jou tyd daar – waaronder drie soorte tabak, natuurlik vir die smokkel in ruil vir vrugte of leesstof. ‘n Swartbesmeerde lêer val oop. Briewe van André, Karel Schoeman, Ampie, Jan (o.a. uit Kreta)…

Dis ‘n poskaart van Peter Blum. Op die voorkant jou naam en adres. Die stempel wys dis om 2.15pm die 14de September 1967 in Chiswick gepos.

Soos die toeval maar maak, noudat alles begin toeval en swaar van voorbodes en ‘tekens’ is, het jy enkele dae gelede in ‘n ander lêer op ‘n brief van Henrietta Blum afgekom, twee ligblou velletjies lugpospapier… “Jou brief van 1967 het ek op die tafel in die woonkamer gekry en dit as teken van Peter aanvaar, dat ek vir julle moet skryf: op 5 Desember het hy in die hospitaal gesterf. (HB se brief is gedateer 8 Desember 1990) [-] Dankie dat jy met soveel innige waardering van sy gedigte gepraat het. Die mense het Peter nooit verstaan nie. Hy wou nie laat agterkom hoe verlore en ontuis hy voel nie. Een maal ‘n vlugteling, vir ewig ‘n vlugteling.”

Wat hét geword van Peter Blum se gedagtes? Wat wou hy te kenne gee met die boodskap? (Die ander kaarte was veel meer wrang, pittig, skunnig, snaaks.) Waarskynlik het jy op daardie stadium vreeslik vol van jou eie voortvarende selfvoldane insigte vir hom die liviete probeer voorlees oor wat in Moermikland gebeur. En wat sou die toepassing kon wees op wat nou aangaan, sê nou maar aan die Skellumbos Universiteit, die witgemuurde vesting van behoorlik onnosele maar so gedienstige ‘etiese’ ydelheid?

   

 

Breyten Breytenbach. windeier, sommer

Friday, November 4th, 2011

windeier, sommer

In ‘n poging om die vertaalde Tranströmer vers van vanoggend uit die web te lok, te knip en dan oor te plak en aan te stuur vir ‘n ou digtersvriend (halfbroer) wat nou saam met sy Turks-Amerikaanse vrou met irisse boer iewers in Toskane – immergroen knolplant met pronkerige blomme, flap; reënboog; reënboogvlies v.d. oog: dankie, VAW – want hy staan ook met die een voet in die gapende graf van ou briewe (die vlietende reënboog is ‘n vlieslied) / en omdat ek nie weet hoe om dit te doen nie, hoe om te vertaal nie, kry ek toe die volgende resultaat. (My tata sê daar is nog baie poelpetate in die Vrystaat – jy beter jou patats oppas!)

 

Answers to Letters

In the bottom drawer of my desk I come across a letter that first arrived twenty-six years ago. A letter in panic, and it’s still breathing when it arrives the second time. A house has five windows: through four of them the day shines clear and still. The fifth faces a black sky, thunder and storm. I stand at the fifth window. The letter. Sometimes an abyss opens between Tuesday and Wednesday but twenty-six years may be passed in a moment. Time is not a straight line, it’s more of a labyrinth, and if you press close to the wall at the right place you can hear the hurrying steps and voices, you can hear yourself walking past there on the other side. Was the letter ever answered? I don’t remember, it was long ago. The countless thresholds of the sea went on migrating. The heart went on leaping from second to second like the toad in the wet grass of an August night. The unanswered letters pile high up, like cirro-stratus clouds presaging bad weather. They make the sunbeams lustreless. One day I will answer. One day when I am dead and can at last concentrate. Or at least so far away from here that I can find myself again. When I’m walking, newly arrived, in the big city, on 125th Street, in the wind on the street of dancing garbage. I who love to stray off and vanish in the crowd, a capital T in the mass of the endless text.

TOMAS TRANSTRÖMER (1981)Vertaal deur Robin Fulton.

 

Wat volg is die… (gevolg) van die poging om die ‘oorspronklike’ weer te herstel, veral die lynafbakening, en dit word toe ‘n spel van vraag en vervaging. Vraag: Hoeveel ‘stemme’ is daar opgesluit in ‘n teks? Wat is die eggo’s wat jy hoor, en hoekom? (Iewers onder die woordhopies en letterstrepies – meen jy – is daar iets waar te neem van die primordiale kreet.) Stom kreet? En dit kan nie vervals word nie? Wie toor daar in die toring? Jy kan tog nie uit die gedig ‘vertaal’ (vertaalhaal) wat nie reeds daar is nie, al waai die woorde ook weg op die wind. Vertaal is windverwoording.

Natuurlik kan dit vir ewig aanhou. Ons gaan dood, kom tot ‘n einde, omdat daar te veel alternatiewe is. Zeno se aksioom – dat die ewigheid of die oneinde bestaan (en nie bestaan nie) omdat dit wat jy wéét of hét weer en weer verdeel (en gedeel?) kan word. (En weer.) Wat se ‘spore’ bly oor van ‘n ‘eie’ (hoeveel vere van die eier) in die variante? “Le mouvement, fut-il chaotique: jusqu’ici, on n’a pas trouvé mieux contre la mort.” Synde: Beweging, al is dit ook chaoties: tot dusver het ons nog nie iets beter teen die dood gekry nie. Meerstemmige beweging?

Let daarop hoeveel slaankrag of wagkrag opgesluit lê of losgelaat word in jou keuse (?) van enjambementering. Jy sou kon argumenteer dat dit juis dáár is dat beweging ontstaan… en waar die paaie (moontlikhede) vurk. (Jy – ek? – bevraagteken die keuses gemaak, bewustelik of nié, deur die twyfelende Tomas, of sy vertaler. Jy begryp nie mooi hoekom die some juis dáár gestik is en nie elders nie. Jy ‘onteien’ die maker/versaker. Jy neem ‘n bietjie van sy las oor. En sy laste? Versmaker. Versmakker. Makkelaar. Maakmekaarmak. Die digter hakkel sy woorde tot begrippe soos die makelaar sy aandele tot wins.}  

 

answers to Letter

a letter that first

    a letter in panic, and it’s

        the second time.

four of them the day

      black sky, thunder

         window. The letter.

Tuesday and

         may be passed in a

              line, it’s more of a

wall at the right

steps and voices, you

          there on the other side.

I don’t remember, it was

         of the sea went on

             second to

                 an August night.

like cirro-stratus

             make the sunbeams

One day when I am dead

            so far away from

When I’m walking,

              in the wind

                 to stray off

                    in the mass of the endless

 

 

(“skryf is hoed afhaal en vertaal”)

 

gee my jou jas en jou tarentale

kom laat ons stotter in al die

valerwordende vokale van skemering

 

maar gee my jou taaljas

jou droomtrommel en jou maan-

oppas: dat ons saam mag vernaam

 

© Breyten Breytenbach. November 2011 

 

 

 

Pieter Odendaal. Meer as wat enigiemand kan verbeel

Thursday, October 27th, 2011

Imagine Africa, 2011.

Onlangs stop een van my vriende ’n kopie van Imagine Africa in my hand, ’n versameling tekste byeengebring deur die Pirogue Collective, die kreatiewe vergestalting van die Gorée Instituut in Senegal. In die voorwoord sê Breyten Breytenbach, die sameroeper van die collective, dat die dryfkrag agter die boek is om te wys dat Afrika steeds magies lééf, ten spyte van die diktators, die kindersoldate, die pseudo-state, die gulsige hande en die lostrek van some; dat die geboorteplek van die mens meer magies en wonderlik is as wat enigiemand kan verbeel.

Dié dat Breytenbach Olfert Dapper se 17de-eeuse Description of Africa onbeskaamd approprieer: Ja, ons het koplose mense met oë op hul mae; ja, daar is mense wat vinniger as die wind kan hol en hul koppe teen die son met die skadu’s van hul voete beskerm; ja, daar is ’n onuitputbare bron van kreatiwiteit en magie op hierdie kontinent. Breytenbach plaas die Pirogue Collective se skryfsels knus langs hierdie eksotiese voorstellings van Afrikane. Afrika leef! proklameer hy saam met die ander skrywers in imagine africa, Ons beteken meer as wat enigiemand kan verbeel!

Dis haas onmoontlik om ’n geheelindruk van die boek weer te gee: Die bydraes sing in te veel verskillende toonaarde, verf in te veel kleure: Van ’n berekende herskrywing van Afrika se onlangse geskiedenis deur Stephen Ellis, tot die liriese kwashale van die Kaap Verdiese digter Corsino Fortes; van die fantastiese Adam Small vertalings deur Mick Dickman, tot Éduard Glissant en Patrick Chamoiseau se poëtiese liefdesverklarings aan President Barack Obama en argipels; van Eben Venter se talmende kortverhaal tot Ngũgĩ wa Thiongo se novelle oor ’n wetenskaplike wat in ’n voël verander en Afrika deurkruis om die wysies van al die stories te leer sing sodat hy uiteindelik kan begin om te verstaan waarom ons kontinent so hinkepink loop.

My persoonlike gunstelinge is egter Charl Pierre Naudé se essay oor vertaling, genaamd “A road going both ways”, die Keniaanse digter Shailja Patel se meesleurende verse en André Naffis-Sahely se fabels oor die ontstaan van die woestyn en waarom katte so ’n wrok teen muise koester.

Naudé konsentreer op vertaling as ’n kreatiewe, transformerende handeling wat as bloedsomloopstelsel kan dien om Afrika aan die lewe te hou (dis nie hoe hy dit stel nie, maar ek hou van die beeld). In die besonder kyk hy na Afrikaans as ’n taal wat aan haarself vertaal moet word om te verseker dat sy nie uitsterf nie – sy het deur vertaling tot stand gekom en moet deur vertaling aan die lewe gehou word. Die volgende uittreksel is vir my een van die mooiste en hartseerste beskrywings wat ek al van my hartstaal gelees het:

“[Afrikaans’] most noticeable – and most denied – facet is that it is an inherently mixed culture, coloured and white. The entire culture is pinned onto this tragic divide, like tatters on a skeleton. It will take time to heal, if it ever will. Indeed, the culture of Afrikaans is a Siamese twin that got separated very badly, and should never have lived. For which half am I writing, then? Sometimes I feel like the shattered mother insisting to love something unlovable because it is my inalienable right to do so.” (49)

Die ironie dat die essay in Engels geskryf is tersyde, sou ek eintlik die hele essay hier wou aanhaal omdat ek nog nie so ’n raak en aandoenlike beskrywing van Afrikaans gelees het nie. Niemand wat vandag nog Afrikaans praat (uitgesluit die hoër middelklas Afrikaners wat dink Engels beteken meer vir hul kinders, kleurlingouers wat weier om hul kinders die taal van die onderdrukker te leer, die linkses wat om dieselfde rede nie Afrikaans in hul monde wil laat lê nie) mag kommunikeer sonder om voortdurend Naudé se argument ingedagte te hou nie. Nog ’n paar sinne:

“Embrace: Some language historians say the traits of simplification in structures that created the Afrikaans language had to do with people of different languages urgently having to communicate without a linking language at their disposal, having to meet one another halfway in the dark. The Dutch naval officer and the Malay slave girl, say. Realising too late that the transaction had become love. Was bound to, so far away from home for both. And then rooted in that lightning, on the spot. Metamorphosised – in translation.” (51)

En dan is daar Shailja Patel se gedigte wat soos bloeiende jakarandabome in die geil landskap van die bundel staan. Die onderstaande gedig is in 2007 geskryf, vyf weke voor die korrupte nasionale verkiesing wat die dood van meer as 1500 Keniane tot gevolg gehad het:

Jacaranda time

I’d choose to meet my world in jacaranda time,
its shifting dappled light across my face
that tessellates the blossoms into rhyme.

Rain churns Nairobi roadsides into slime
littered with purple flowers like torn lace.
Five-week countdown to election time.

As if this villanelle were the sublime
reweaving of our fractured, looted space,
I trudge gluey mud, I grope for rhymes.

Kalonzo, Raila, Kibaki tena – pantomime
of sumo wrestlers threatens to efface
thirty-six million silenced. When’s their time?

And maybe this is love: hope wrapped in grime.
Relinquish all the might-have-beens. Embrace
each tiny possible, each less-than-perfect rhyme.

So I will choose this lilac song. Now I’m
unfurled to small epiphanies of grace
in bloody struggle. Joy, in jacaranda time,
her lips curved, gentle, round the missing rhyme.

Die digter is versigtig hoopvol dat die saamweef van haar rymwoorde ’n vooruitwysing na ’n hegter, minder bloederige Kenia kan wees. Die deernis waarmee sy haar werk as digter/versoener uitbeeld het my in die maag getref. Dit word bykans ondraaglik om die vraag aan die einde van strofe 4 te antwoord in die lig van die nadraai van die verkiesing. En dan is daar onvervangbare woorde soos “tessellates” en “unfurled”, wat ondubbelsinnig bewys dat wat ’n bekwame versmaker Patel is.

Hierdie bloginskrywing raak nou lank. Ek gaan maar afsluit met ’n uittreksel uit een van Naffis-Sahely se fabels, “How the desert was made”, wat nes baie ander skryfsels in die versameling wys hoeveel magiese potensiaal in ons kontinent en ons koppe opgesluit lê:

One day, a great gust of wind brought a swarm of butterflies to a strange and desolate land. Unsure of their future, many of them bunched on a berry-less bush and waited; hour by hour, one would fly off and disappear. Each time a branch on that bush was abandoned, a tiny mound of gold powder would trickle down onto the ground. By the time all the butterflies had finally vanished, they had left behind them an ocean of fine, yellow sand. “And that’s how the desert was made,” a camel explained to her young calf. (179)

* ‘n Resensie van Imagine Africa deur Grace Musila is beskikbaar op SLiPnet: http://slipnet.co.za/view/reviews/an-invitation-to-imagine-africa-otherwise/
Die boek kan by Protea Boekhuis aangeskaf word.

Desmond Painter. Op pad na São Paulo

Friday, October 7th, 2011

Op 14 Februarie 2011 het ek met groot stelligheid hier aangekondig dat ek op pad São Paulo toe is. Daardie uitstappie moes tot my groot teleurstelling uitgestel word, maar nou is dit weer sulke tyd. As alles volgens plan verloop, vertrek ek oor twee weke. Ongelukkig net vir 8 dae, maar ek sal darem seker iets van die pols van die Suide se grootste stad kan voel! 

Sao Paulo

Ek sal tydens my besoek ‘n gas wees van die Fakulteit Sielkunde aan die Universiteit van São Paulo, en benewens gesprekke oor die skep van moontlike navorsingsnetwerke en uitruilprogramme, sal ek ook ‘n paar lesings aanbied oor die historiese verstrengeling van sielkunde, mag en politiek in Suid-Afrika, oor ras en rassisme (die Brasiliaanse nasionale storie verskil, wat die idee van ras betref, op interessante maniere van ons eie), en oor alternatiewe, “Suidelike” benaderings tot die sielkunde hier by ons. Wat die eerste onderwerp betref, het ek hierdie wonderlike aanhaling uit Breyten Breytenbach se The True Confessions of an Albino Terrorist (1984) om die gesprek ordentlik in te lei (ek moet die bloginskrywing darem probeer terugdwing tot digters en die digkuns…):

“He had me go through the gamut of outdated tests, the Rorschach blots and blobs, squiggles and various I.Q. examinations. Naturally I was never informed about any of his deductions. I was the guinea pig. These perverted practitioners of the spurious science of psychology do not have as their first priority to help the prisoner who may be in need of it. They are the lackeys of the system. Their task very clearly is to be the psychological component of the general strategy of unbalancing and disorienting the political prisoner.” (bl. 90)

Sao Paulo

Etlike van die kollegas wat ek daar besoek is betrokke by verskillende gemeenskapsprojekte en ander maatskaplike en politieke inisiatiewe. Ek hoop om iets hiervan te sien. En ek hoop natuurlik om tyd te kry om op my eie rond te loop, kunsgalerye te besoek en goed te eet. En musiek! Benewens allerlei nuwe klanke wat strek van salsa tot rock is die São Paulo Simfonieorkes ook nie te versmaai nie; miskien speel hulle een aand iets wat die moeite werd is om na te gaan luister. Dalk Villa-Lobos.

Enige ander Brasiliaanse voorstelle of aanbevelings vir my?

Amanda Lourens. 16 September: Die mooiste van die hier

Friday, September 16th, 2011

Lank gelede, ek dink nog op skool, het ek kennis gemaak met die storie van die gruwelike vretende fascistiese pampoen, gekoop vir die man in die verhaal se “verjaardag die sestiende september”. Ek het maar min verstaan en sentimenteel ontsteld geraak oor die dogtertjielose skoene wat oorgebly het na die pampoen se vraatsugtige ekskursie.  Tog het die datum het in my herinnering geroer toe ek later meer poësie begin lees het (maar steeds omtrent niks van Breytenbach se werk verstaan het nie).  Iewers langs die pad het die sestiende September letterkundig gesproke wel ’n datum op die kalender geraak, en was jy bly om in die nuutste bundel weer ’n gedig vir die dag te vind (“berig, 16 September 2008. New York”).  Sedert my dogtertjie tien jaar gelede op hierdie dag gebore is, het dit een van die dae geraak wat ek elke jaar in my kopkalender bêre.  Die ander datum wat ek altyd onthou, heel neuroties, is GRA-dag, die 14de Augustus.  Miskien vanweë al die sieldodende feeste en volkspeles wat ek in Ou Suid-Afrika op hierdie dag moes meemaak.  Maar 16 September het ’n soort persoonlike en literêre wag-’n-bietjie-bos geraak. Miskien eerder ’n haak-en-steek-bos, gedagtig aan die kinderpartytjies wat ek al op hierdie dag moes optower. 

Die sestiende September is ’n datum wat deur Breytenbach in die Afrikaanse poësie ingeskryf is, en ek kan my nie indink dat ’n blog op sy verjaarsdag oor iets ánders as sy werk kan handel nie.  Daar is natuurlik al geweldig baie (en knap) geskryf oor Breytenbach se ryk en komplekse oeuvre, sodat ’n mens jouself wil herinner om versigtig te trap wanneer jy ook al daaroor probeer skryf.  Eerder as om te veel te wil teoretiseer, wil ek eerder twee gedigte deel wat in die laaste paar maande baie tot my begrip en ervaring van ons daaglikse hierwees toegevoeg het.  Eintlik wil ek sê: Dit is die soort gedigte wat verjaarsdaggedigte behoort te wees, wat jy in watter vorm ook al by die digter wil leen en aan jou en joune wil hang.

Dit is naamlik die gedigte “die guns” en “die hart-stér”, albei uit Die beginsel van stof.  Beide hierdie gedigte is ’n viering van lewe en alles wat dit impliseer: taal, bewussyn, emosie, kreatiwiteit, die skoonheid van die planeet en van fisieke lewe.

 

die guns

 

O Here, wanneer jy weer hierlangs verbykom –

dink aan oom Martin, aan Daantjie, aan my ma …

Maak hulle wakker sodat hulle nog net één keer

mag sien hoe wonderbaarlik is hierdie wêreld,

nog één keer opgewonde soos perde op stal

die vars oggendlug van oneindigheid mag ruik

 

Oukei, ek weet, ek weet ons het alles opgefok –

maar o Here, skud die stof uit hulle beendere

sodat hulle nog net één keer mag hoor hoe jubel

die nagtegaal in die kloof, mag sien – nee voel

hoe bloos ons aarde soos ’n ryperwordende appelkoos

wat wangdraai ooste toe as die nag haar onttrek

 

Moenie snoep wees nie, o Here – gee, géé

vir oom Martin, vir Daantjie, vir my ma en al die geslagte

dooies één oogknip se onthou in hierdie benoude

ewigheid van verdwyning, opdat ons almal

onder die kors vergetelheid vir ’n stonde in die tombe

weer die bons van lewe vir jou onthalwe mag deel.

 

Die hart-stér

(vir Caro)

“uiterste helderheid is ’n misterie” – MagmoedDarwiesj

 

die wolke sal bly

tussen water en wind

om die lig te bou

in tuimelende binding

en ontbinding van herinnerde drome

 

agter die berg

onthou ’n maan

die klank van donkerte

die klip se gesig

ingeskerp in kwartiere van sien

 

is ons die vel van die aarde

wat met die jare sal plooi

tot verborge patrone van liefde?

is ons die vlam om die fees

van verloorders te vier?

 

wie sal met ons praat

van die huweliksoptog

ingeskeep in die gedig?

wie sal ons vertel

van die vlees se vokale?

 

kyk, in jou hand

bewe verbeelding se lettergrepe nog

soos die lewe van vlindervlerke –

wie sing ooit die wegvlieglied

en wie ken die vreemdeling se land?

 

kyk weer die blou planeet

se nagmusiek uitgemeet

in die uitspansel van jou hand:

daar is geen liefde

wat nie weerklank is nie

 

en verder as geheue

in die weggange van ewige

beweging gevou

rook die hart

so stil soos ’n oog

 

die wolke sal bly

en verder as geheue

in die ewigheid van drome

brand die hart soet en seer

want heerlik, heerlik, heerlik

is die lewe!

 

Wat kan ’n mens hierby voeg, wonder ek? Want hier herinner die digter ons soos net hy kan aan die menigvuldige wondere om ons en ín ons. Kortstondig weliswaar, maar daarom des te meer kosbaar.  Kom ons gedenk die hier.

 

 

 

Breyten Breytenbach. klein reis as stippelkoei van ‘n jaar…

Friday, September 16th, 2011

            klein reis as stippelkoei van ‘n jaar se weggaan fragmente

                               en hoe die pampoen vrot geword het

                                                   (‘n nostos)

 

                                                “The poetic fact pre-exists”

                                                                                   -Ezra Pound

 

*

Ons het die koerante gelees. Baie.

Elke oggend het gekom met ‘n lading

geweld, verlies, droefenis, verwondering,

magswellus, paniek, intriges, bloed (baie bloed),

ekstase, leuens, oorloë en gerugte van oorloë,

dooie bergies en dooie dassies -

die neerslag van ou-ou verbranding

            en van donker chemikalieë

het ons hande met nuus bevlek

 

 

*

agter ruite buig die wind

wolke en see se wit fronsnate

na ‘n ander diskoers

 

die tyd van vye het gekom

en toe druiwe, en gegaan

 

‘n afskeidsvers as koei in die sloot

waar ons om die tafel sit

om saam die vis en die brood te eet

en die wynglas in ‘n ritueel van vertrek te lig

sodat son soos die bloed van tye nog glans

 

en ons weerkaatsings in die ruite sien

dansgebare maak

 

tot siens, tot siens

(goodbye Koos, goodbye)

 

*

lettergrepe wat mekaar te lyf gaan

met die kapmesse van wanhoop

 

*

ons sal vlieg: trekganse

in die ryspapierruimte

van ‘n ou skilder op die knieë

 

in die nag

wat ‘n verbeeldingsvlug is

sal ek aan julle dink

 

 

*

want om so oor Afrika te vlieg…

hierdie droewe smeulende landmassa

hang ‘n goiter aan die hart

met ver benede die geflikker

waar vlieënde metaaldrake

dood spuug

en ander gepantserde gedrogte

                        mure verpulwer

en dooies op straat bewegingloos dans

in verspotte posture en met

                        opgeblase pense

 

klein is hulle soos karakters in reistonele

van die ou Chinese meester

onbenullig soos daardie miere

                        wat die ontbindende vlees

woord vir woord sleep

                        na enklawes van verorbering

                        onder die soetdonker aarde

 

*

o die lewe is onvoorstelbaar

alhoewel dit al hoe meer voorspelbaar word

hoe langer jy lewe

(verby die die-by datum)

totdat jy die stel en die spel verloor

oorstelp deur die duiseling

van dansende engele op die speldekop

 

*

(this desert country / where every shadow / is a bird of comfort / for the unhinged poet)

 

*

die dood van jou vader

hy is lankal oorlede

sy dood bly jou by

as ‘n onderhuidse hede

‘n voortdurendheid onder lede

 

is soos ‘n smeersel diepkennis

wat lankal in jou brood

gesyg het

en soek jy nou ‘n soetigheid

van woorde

om daardie smaak

onsigbaar in die mond te maak

 

die lewe is

sluk vir sluk

‘n skryfoefening

 

*

(“Since his pet potbellied pig

wandered away from home,

Aiken Hart slumps into a depressive

dolour every time he smells bacon.”)

 

 

*

weg van hier waar die Suiderkruis se knypers

soos passers die oneindigheid

van die ewige nag afmeet

na ‘n ander halfrond

na die versteende denke van grys stede

 

na ‘n ander hemel

waar die môrester ‘n bakenvlam is

wanneer die ganse werf

swymel van jasmyn

en in die verte pieke wit rook

 

bekots met hoogte-asem

 

*

die dralende geur van lindebome

wat reeds hul bloeisels afgewerp het

oor die sypaadjies

verleë ligte leë ooglede

en in ander strate lilatakke in blom

ligpers oor mure getros

om af te loer

 

 

*

all is well

the moon in well

swelling a wet baby

 

moon is round

I shit a pound

talk to the hound

tomorrow sound

s’truth

 

*

daardie rookpilare oordag

en die vuurkolom in die nag

van die woestyn

dui die krematorium aan

 

dis goed dat alles wat ooit lewe was

nou die medegeleefdes se roet en as

is in die woestyn

om die soete weg te verlig

 

mens wil immers nie afdwaal nie

 

*

(“Corruption was correlated with earthquake deaths, haze was correlated with Shangainese deaths, and flipper banding by scientists was correlated with king-penguin deaths. Colombian officials seized a narco-pigeon, and Saudi Arabia detained a vulture affiliated with Tel Aviv University. Police in Phorzheim, Germany, detained an owl who was drunk on schnapps. Dozens of Romanian starlings drank themselves to death. One thousand Italian turtle doves fell from the sky with blue-stained beaks; 500 starlings and red-winged blackbirds were found dead on a road in Pointe Coupee Parish, Louisiana; and 4,500 Arkansas blackbirds were thought to have been killed by fireworks.” Findings, Harper’s Magazine)

 

*

 

 

*

hoe ek vorentoe leun in die kompartement met my hand op haar knieg so asof ek haar sou ken om my ganse lewensverhaal vir haar te vertel, dringend, wie ek is waar ek vandaan kom hoe ek tot hier gekom het ek weet nie, hoe die woorde uit my tuimel en stort terwyl die reis se onverbiddellike onsamehangendheid buite verby die donker nagtreinvenster swiep – gloeilampe soos smeertrane, bosse, klosse dorpies, ‘n peillose nag, die stofmaan, duisternis vol lewe, alles wat wieg en skree soos ‘n trein se fluit ; hoe sy toe ek niks meer oor het om te sê nie en vorentoe leun in die kompartement met my hand op haar knieg so asof ek haar sou ken, nou leeg gebieg met ‘n tong wat te veel geword het in die mond en reeds nie meer weet wat was lieg en wat verbeeldingsklanke met die verhemelte en wat die onsamehangende onverbiddellikheid van ‘n nag wat verskiet in die niet nie, hoe sy wegdraai van haar afbeelding in die ruit die kombers opgetrek tot aan die skouers van haar knopperige lyf so asof sy bang is ek sal die vere sien, om haar oë so groot dié van ‘n uil agter die blinde brillense na my te draai en te sê: I’m sorry. You’ll have to come again.

 

*

 

*

nou dit reeds laat is

onthou ek dat ek ‘n paar indrukke

wou skryf -

hoe die maan gekantel het

en paddas kraak in die vywer

en hase en muise en wildeswyne

en geeste skarrel in die bos

en nou ek dronk van whisky is

onthou ek dat ek iets van hierdie dag

wou onthou om nie te vergeet nie -

 

dat die dag lig en vol kleur was

dat ek geskilder het

dat my hart gebrand het

van vreugde oor die lewe

van Mikis Theodorakis -

 

dat ek trots was op die verdraagsaamheid

wat dit vir my moontlik maak

om myself waar te neem en vergesel

en te geniet

deur die lied van ‘n paar indrukke

 

 

*

ken jy die stil vreugde

en eerbiediging

van ‘n ronde ou-heuningkleur

koekie seep

in ‘n vaalwit bakkie

met net genoeg groenerige skaduwee?

 

ken jy die nederige geskiedenis van son

en wind

van die skille onder die tafel

op die meester se doek

wat vertel van geloofsdade en wonderwerke?

 

weet jy dat speserye gebruik is

die naeltjie, die kaneel

om die vleeslike teen verderf te bewaar

en binneplaas en stoepkoelte daar is

om te oorleef teen hemel en woestyn?

 

*

niks saliger as dit

middernag verby

die maan byna vol

skerp reliëf van donker bosse

swaar en stil met voëls

en werf gebaai

in helder lighoofdige sluimermymeringe

van die ewig bestaande afwesigheid van son

die geur van jasmyn

groen sterre

en skielik weer

iewers uit die heuwel

jakkals se rillende tjank 

 

*

my mense, nou dit aand word

oor die wye land,

nou die geritsel van vlerke soos die klik-klik

                       van ‘n droë rugstring is,

nou soek ek julle wat name gehad het

en gesigte en hande en die warmte van tonge

 

ek het julle so lank in die woorde gelê,

voorgelê en vasgemaak,

dat die smaak van grond en son vervlieg het

en net die versuikering van beweging oorbly

 

verskoon my, julle wat nou skoon is

                       van alle vlees en tekstuur

en vergun my om oplaas saam

                       met julle te vergaan,

één en afwesig te word gestroop

                       van geheue

in die skuur van ewige reise

 

 

*

elke dag is toegooimooi

 

*

eers dán

by volmaanhelderheid

as onthulsel van stof

se stilte oor die werf

wéét jy vlees is pampoen

 

Blackface Buiteblaf

15-16 September, 2011

Louis Jansen van Vuuren. Août/’n Somer solmisasie en ‘n Augustusmaandfragment

Tuesday, August 23rd, 2011

 

Août/’n Somer solmisasie en ‘n Augustusmaandfragment.

(Agosti in Swahili net vir ingeval)

Die hoogsomervakansie in Frankryk kan rofweg vanaf Bastilledag (14 Julie) tot laat Augustus  in jou annuaire opgeteken word. Soos wat dit ʼn gawe Fransman betaam het ek ook die periode met ʼn wye kwashaal in my dagboek ingekleur. My ink is die kleur van akwamaryne; omdat dit vir my vakansie die kleur is en omdat dit ook die kleur van die seewater om van die grotte van Capri is. Ons het gemaak wat die Franse maak, laat spaander. Vir ʼn wyle suidwaarts verhuis. Met die hekke van La Creuzette  toegetrek  het  ons vir ʼn string los geweefde dae die suidkus van Italië gaan verken. Behalwe vir die ooglopende skoonheid van die Amalfiese kuslyn, die stomende borde pasta met basiliekruid, die tempterende balletjies roomys,  en verskeie yskoue glasies limoncello, was dit die besoek aan Pompeii en Herkulaneum wat my dieper laat kyk het. Die klim tot op die kruin van Vesuvius was ʼn kruisberg wat ek moes deurmaak .( veral na ʼn  allemintige middagete van  mosselbesousde linguine.)

Die wandskilderye uit die huise van Pompeii en Herkulaneum is betowerend en meesleurend. Die donkerrooi fragmente transporteer mens na lewens wat van tevore gelewe is.  Daar is dan natuurlik ook die drama van die spuwende berg en al die emosie wat daarmee gepaard gaan. Die argeologiese museum in Napels  het sale vol fresko’s en ander objekte uit Romeinse huise. Daar is etlike van die fragmente wat my aandag trek: ‘n  reeks toulopers en akrobate, die luiperd, ʼn portret van ʼn jong paartjie, die mosaïeke van duiwe, visse en ʼn memento mori  wat ons aan ons sterflikheid laat dink.

 

 Maar dis die beeltenis van Sappho wat my in my spore laat vassteek. ‘n klein geraamde muurskildery, nommer 9084, in saal 68.

 

Die portret is van ʼn digter/skrywer  in ʼn medaljonvorm geskilder. Die jong vrou het ʼn vierbladige boek in haar linkerhand en ʼn skryfstif  wat peinsend op haar lippe rus in die ander. Dis die verby-my-kyk van haar blik wat my vasvat en nie wil laat gaan nie. Sy kyk van die agste eeu voor Christus na my waar ek swymelende voor haar staan. Ek neem ʼn flitslose foto van haar op my BlackBerry. Toé en Nou  staan langs my, hul arms om my skouers.

 

       ” Nou skud my siel,

         op die berg ʼn wind

         oorstelp die eikebome “

 

…die digter staar by  my  verby na die groep toeriste wat deur die saal aangestap kom. Sonder om  weer na my te kyk plaas sy die skryfstif teen haar roesrooi lippe. Sy hou ʼn volgende strofe gereed vir die wat wil luister.   

    Op Vrydag 24 Junie 2005 lui The Gaurdian se een opskrif: After 2,600 years, the world gains a fourth poem by Sappho.

Die ontdekking van die gedig word deur Michael Gronewald en Robert Daniel  gemaak. Hulle is verbonde aan die argiewe van die Keulen Universiteit. Die papirusfragment was deel van die cartonnage van ʼn Egiptiese mummie en word as ʼn fragment van ʼn rol  gedigte van Sappho geïdentifiseer. Navorsers het besef dat hierdie deel van die gedig ooreenstem en inpas by fragmente wat in 1922 in die dorp Oxyrhynchus in Egipte ontdek is.

Sappho fragment

Sappho fragment

Gedig nommer 58 bestaan uit 101 woorde en sentreer om die tydlose tema van die lewensiklus van die mens- die onafwendbaarheid van veroudering en verganklikheid. Sy gebruik die verhaal van Titonius en Eos uit die Griekse mitologie om hierdie filosofiese betragting te ondersteun. Eos wou die liefde tussen haar en haar geliefde Titonius verewig en het by Zeus gepleit dat hy Titonius onsterflik moes maak. -wat die god toe gedoen het, maar Eos het vergeet om ewige jeug vir haarself te vrywaar. Op die ou einde het sy oud en lelik geword terwyl Titonius vir ewig  bly lewe het.

 

[For you] the fragrant-blossomed Muses’ lovely gifts

[be zealous] girls, [and the ] clear melodious lyre.

 

[but my once tender] body old age now

[has seized] my hair’s turned [white] instead of dark.

 

My heart’s grown heavy, my knees will not support me,

that once on a time were fleet for the dance as fawns.

 

This state I bemoan, but what’s to do?

Not to grow old, being human, there’s no way.

 

Tithonus once, the tale was, rose-armed Dawn

love smitten, carried him off to the world’s end

 

handsome and young then, get in time grey age

o’ertook him, husband of immortal wife.

 

[ ] omsluit woorde wat rekonstrueer is.

 

Gaius Valerius Catullus (84BC-54BC) was ʼn groot aanhanger van Sappho en het gesorg dat die Romeine haar werk as digter geken en waardeer het. Uit sy liefde vir die skone Clodia Meteli  ontstaan  ʼn reeks gedigte oor die lief en leed van hulle verhouding. Hy noem haar Lesbia.

 

How Many Kisses: to Lesbia

 

Lesbia, you ask how many kisses of yours

would be enough and more to satisfy me.

As many as the grains of Libyan sand

that lie between hot Jupiter‘s oracle,

at Ammon, in resin-producing Cyrene,

and old Battiades sacred tomb:

or as many as the stars, when night is still,

gazing down on secret human desires:

as many of your kisses kissed

are enough, and more, for mad Catullus,

as can’t be counted by spies

nor an evil tongue bewitch us.

 

Uit Joan Hambidge se bundel, Vuurwiel, die mooi gedig…

 

Die skryfproses as gebreekte sonnet 11

 

Nogmaals vir Lesbia, om haar hart te wen

O, Lesbia as veteran van die liefdesgedig

spreek ek jou aan om my hart te verlig:

om Catullus of ander digters te troef

laat my vanoggend onvermydelik droef.

Ek kan net my hand waag aan ʼn vers

tussen aanhalingstekens, die struktuur

van die gebreekte sonnet ignoreer.

Kan jy my hoor, Lesbia? Odi et amo,

het hy beweer, en my geneul oor die O

In talle palinodes en donker  labirint

laat wonder: Is dit waar dat Jy

die digter  wat jou só aanspreek, wil vermy

eerder  as om lekker perdjie te ry?

 

(Joan Hambidge. Vuurwiel. 2009)

 

Toe ek nog op skool was het ek een warm weeksdagmiddag in die skoolbib ʼn swart en wit afbeelding van ʼn hondjie gesien wat in die lawa van Vesuvius versteen het. Ek het vir minute lank na die verwronge dier gekyk wat op sy rug lê met ʼn halsband om sy nek. Hy was waarskynlik vasgemaak toe die kokende lawa hom oorval het. Ek het die hondjie gaan soek. Ek wou my eie trooswoorde oor hom uitspreek. Al was dit te laat. Nadat ek die museum deursoek het, het ek vir ʼn beampte loop vra waar die hondjie hom nou bevind. Net om te leer dat hy op bruikleen is vir die opening van ʼn klein argeologiese museum in Nouhant. Dertig kilometer van waar ek woon! Die berg het na Mohammed gekom.

 Die dorpie Nouhant het wragties  nou ʼn klein argeologiese museum. Dis heeltemal verstaanbaar want hierdie hele area is ryk aan Romeinse reste. Ons dorpie was in die tyd as Bussacum bekend, en die legende loop dat La Creuzette  op ʼn Romeinse markplein gebou is. Hou die ruimte dop, ek begin eersdaags grawe. Meer belangrik is dat die chateau van Amandine Aurore Lucile Dupin ook in Nouhant is. Beter bekend as die Franse skryfster Georges Sand. My volgende buiteblog word aan haar en ʼn paar ander  rammetjie-uitnek skrywers/digters opgedra.

Twee  interessante vroue digters/liedjieskrywers uit die  laat twaalfde eeu het ook passievol oor die liefde en Eros gedig. Die twee was veral bemind en bekend onder die troebadoere. Hulle staan bekend as ʼn trobairitz- ʼn vroulike troebadoer.

Azalaïs de Porcaragues het van Montpellier gekom en Marie de France was van Bretange.

Marie de France Illuminated

Marie de France Illuminated

Net haar vida en een van de Porcairagues se gedigte het behoue gebly. Soos meeste van die troebadoers se gedigte is dit in Occitanies geskryf (kan ons woordskepping pleeg en dit Oksitaans of Ossitaans noem? – nie een van my peloton woordeboeke het eers ʼn inskrywing nie.)  Oksitaans word in Frans ook as Langue d’oc geken en is ʼn versameling dialekte wat gepraat word in die suide van Frankryk, in die Occitan vallei van Italië, Monaco, en die Val d’Aran in Spanje.

 

Ar em al freg temps vengutquel gels el neus e la faingael aucellet estan mut,c’us de chanter non s’afrainga; Now we are come to the cold time when the ice and the snow and the mud and the little birds are mute (for not one inclines to sing);   uittreksel in Occitanies en Engels  

 

Marie de France was net so bekend en bemind as de Porcairagues. Sy  was veral bekend as outeur van die Lais  de Marie de France.  Sy het ook Aesop se fabels uit Middelengels na Frans vertaal. Haar Lais of digliedere was  baie gewild en word tot vandag nog wyd gelees. Haar naam is ʼn nom de plume wat uit een van die strofes van haar gedigte kom: ” Marie ai num, si sui de France”, wat vertaal as ” my naam is Marie, en ek is van Frankryk.”

 

Uit: Chartivel
Marie de France (1155-1189)

 

Hath any loved you well, down there,

Summer or winter through?
Down there, have you found any fair
Laid in the grave with you?
‘s death’s long kiss a richer kiss
Than mine was wont to be-
Or have you gone to some far bliss
And quite forgotten me?

What soft enamoring of sleep

Hath you in some soft way?
What charmed death holdeth you with deep
Strange lure by night and day?
A little space below the grass,
Our of the sun and shade;
But worlds away from me, alas,
Down there where you are laid.

 

Die troebadoer  moet nie met die mènestral of minnesanger verwar word nie. Daar is verskeie verduidelikings oor die twee groepe en die ontstaan daarvan. Blykbaar was die mènestral ʼn rumoerige klomp wat uit die howe geskop was toe die adel  ʼn meer gesofistikeerde  en diepsinnige vermaak wou organiseer.  Hulle het pad gevat en die traveling minstrals geword en het eers so laat as 1321 die gulde van minnesangers in Parys gevorm. (In Engeland in 1469 onstaan die Guild of Royal Minstrals) Die troebadoers en trobairitz vervang dus die minnesangers aan die howe  rofweg gedurende die periode:1100 -1350. (Het saam met die Swart Dood van 1348 gekwyn.)

Hier lê ook ʼn verskil, ʼn Troebadoer  is die komponis én uitvoerder van ʼn liriese gedig. Daar  is gewoonlik drie kategorieë  waarin  die  komposisies verdeel word:

 

trobar  leu -lighartig

trobar  ric – ryk en vol verbeeldingryke woorde

trobar clus -geslote en privaat, verwys na spesifieke gebeure

 

Die gedigte word ook in ʼn magdom van genres verdeel:

alba – oggendlied

canso – liefdeslied

 comiat – ʼn lied wat die minnaar afskryf

balada – danslied met ʼn refrein

desdansa – danslied vir ʼn treurige gebeurtenis

escondig – waan aan minnaar apologie aanteken

maldit – lied oor die wangedrag van ʼn dame

partimen – digterlike dialoog

plazer – gedig wat die plesier besing

salut d’amour – liefdesbrief aan iemand anders as jou minnaar

sirventes – politieke inhoud

tenso – politieke debat tussen twee digters

viadeira – klaaglied van ʼn reisiger

 

Troebadoers het dikwels  vir lang periodes aan die hof van ʼn weldoener gebly en daar word onderskeid gemaak tussen die gevestigde troebadoer wat sy eie komposisies skryf en vertolk en die joglars of jonleurs wat ander se gedigte sing. Interessant, die woord trobar beteken om te skep in occitan. Vandaar die woord trobador en onse  ewe  mooi woord: troebadoer.

Die troebadoere was nie gelukkig met die steel van hulle show nie en het die jongleurs dikwels in die publiek met woord en daad aangevat. In 1298 het Alfonso X die verskille wetlike aangeteken: jongleurs is vermaaklikheidskunstenaars en die troebadoere is digters/komponiste/sangers. Die troebadoere het daarna almal ʼn tipe curriculum vitae gehad. Dit was ʼn vida (lewe in Occitan) of ʼn razo (rede in Occitan) genoem. Eersgenoemde beskryf die persoon en sy herkoms, en die ander omskryf die gedig en inspirasie daarvoor.

Die digliedere uit die Middeleeue het deur die eeue as inspirasie vir skrywers gedien.

Sigh No More, Ladies uit Much Ado About Nothing
William Shakespeare (1564-1616)

 

Sigh no more, ladies, sigh nor more;

Men were deceivers ever;
One foot in sea and one on shore,
To one thing constant never;
Then sigh not so,
But let them go,
And be you blithe and bonny;
Converting all your sounds of woe
Into. Hey nonny, nonny.

Sing no more ditties, sing no mo,

Or dumps so dull and heavy;
The fraud of men was ever so,
Since summer first was leavy.
Then sigh not so,
But let them go,
And be you blithe and bonny,
Converting all your sounds of woe
Into. Hey, nonny, nonny

 

As I Went Out One Morning
Bob Dylan (b. 1941)

 

As I went out one morning

To breathe the air around Tom Paine’s,
I spied the fairest damsel
That ever did walk in chains.
I offer’d her my hand,
She took me by the arm.
I knew that very instant,
She meant to do me harm.

“Depart from me this moment,”

I told her with my voice.
Said she, “But I don’t wish to,”
Said I, “But you have no choice.”
“I beg you, sir,” she pleaded
From the corners of her mouth,
“I will secretly accept you
And together we’ll fly south.”

Just then Tom Paine, himself,

Came running from across the field,
Shouting at this lovely girl
And commanding her to yield.
And as she was letting go her grip,
Up Tom Paine did run,
“I’m sorry, sir,” he said to me,
“I’m sorry for what she’s done.

 

 

Een van die groot vreugdes van ‘n Augustusmaand in Parys is dat die stad  leeg loop. Wel, amper. Parysenaars gaan na hulle vakansiehuise in die platteland of see-toe. Daar is meer toeriste, maar parkering in die middestad is vry – vir die hele maand van Augustus. En daar is die Paris Plage, vir die wat nie by die branders kan uitkom nie.

 

Son

 

Kan ek minder as die saad wees,

Saad wat lank in duinsand  lê

En nie met Bokkebaai tot vygies breek? 

 

Kan ek minder as die voëls wees,

Voëls wat lank in melkhoutbome slaap

En nie met spreeus en duiwe en mossies spreek?

 

(D J Opperman. Kommas uit ʼn Bamboesstok.1979)

 

Paris Plage

Paris Plage

 

50000 ton seesand word jaarliks op die breë kaaipaadjies langs die Seine aangery, ʼn reeks faux strande vol palmbome, strandsambrele en plaspoele. Dis ʼn feestigheid vol helderkleurige baniere, wimpels en vlaggies en natuurlik, roomys en sandkasteelkompetisies. En rivierlangs is daar meer as 250 bouquinistes. Dis die wonderlike boekhandelaars wat uit oopklap  trommelwinketjies verkope doen. Hier  koop jy nuwe en ou boeke, raar eerste edisies en strokiesprentboeke verhale, en swart en wit poskaarte van filmsterre.

 Een van die grootste  plesiere  wat die stad van lig jou bied is boeke. En boekwinkels. Daar  is 160 boekwinkels  net in die 5de arrondissement.  In 1981 is die wetgewing oor boekverkope, die Loi de Lang, daargestel. Boekpryse word deur die uitgewer vasgestel en alle winkels moet die boek teen dieselfde prys verkoop. (In spesiale gevalle word ʼn korting van 5% toegelaat.) Hierdie gawe wet hou die klein familie besighede in die blou en verhoed dat groot groepe die mark domineer. Jy sal amper nooit ʼn ‘2 vir 3′ aanbieding in die winkels kry nie.

Librairie Galignani is  een van my gunsteling boekwinkels in Parys. Die familie is reeds van 1520 met boeke besig en Simone Galignani het een van die eerste boeke in Venesië gedruk op die toe nuut ontwerpte drukpers. Geografia deur Ptolemaus was die topverkoper van beide die sestiende en sewentiende eeue. Aan die einde van die sewentiende eeu verhuis Giovanni Antonio Galignani na Parys (via ʼn verblyf in Engeland) waar hy sy boekwinkel op die rue Vivienne oopmaak. Hy het ʼn leeskamer  ingerig waar Engelse tekste gelees kon word. Hy het ook ʼn koerant uitgegee waarin Byron, Wordsworth, Thackery en andere publiseer het. In  1856 verhuis hulle na ʼn nuwe winkel op rue Rivoli waar die nasate van Giovanni vandag nog boeke verkoop.

Dis vir my heerlik om in Galignani tyd te verwyl, die reuk van boeke, die kraak van die houtvloere en die  voorreg om net te kan blaai. Hulle publiseer elke nou en dan die Classics met buiteblaaie  wat deur tekstiel ontwerpers gemaak word. Hierdie boeke het versamelstukke geword en die kliente kan nie wag vir ʼn volgende uitgawe nie.

Die ander lekker rondblaaiplek is Shakespeare & Co net oorkant die Notre Dame katedraal. Die boekwinkel/uitgewery is deur Sylvia Beach begin en sy het baie van die Amerikaanse skrywers destyds bygestaan, skrywers soos James Joyce, Ernest Hemmingway, Francis Scott, Ezra Pound en Gertrude Stein.

Ek lys hier ʼn paar ander lekker boekwinkels wat ook boeke in Engels en in ander tale aanhou.

 

 

The Abbey-29 rue de la Pacheminerie (Parys 5)

The Red Wheelbarrow-22 rue St Paul (4)

Berkley Books-8 rue Casmir Delavigne (6)

Artazart – 83 Quai de Valmy (10)

Village Voice-6 rue Princesse(6)

La Belle Hortense -31 rue Veille du Temple (4)

Nouveau – 78  blv Saint Michele (6)

Attica –  106  blv Richard Lenoir (11)

 

So van boeke gepraat, ʼn inspirerende publikasie wat ek in Galignani ontdek het is die nuwe pragtig ontwerpte boek van John Asbery: Rimbaud  Illuminations. Die tipografiese vindingrykheid is opwindend. Rimbaud was ʼn poéte maudit en het simboliste en surrealiste beïnvloed.

Ophelia

 

Ophelia

I

On the calm black water where the stars are sleeping
White Ophelia floats like a great lily;
Floats very slowly, lying in her long veils…
- In the far-off woods you can hear them sound the mort.

 

For more than a thousand years sad Ophelia
Has passed, a white phantom, down the long black river.
For more than a thousand years her sweet madness
Has murmured its ballad to the evening breeze.

 

The wind kisses her breasts and unfolds in a wreath
Her great veils rising and falling with the waters;
The shivering willows weep on her shoulder,
The rushes lean over her wide, dreaming brow.

The ruffled water-lilies are sighing around her;
At times she rouses, in a slumbering alder,
Some nest from which escapes a small rustle of wings;
- A mysterious anthem falls from the golden stars.

II

O pale Ophelia! beautiful as snow!
Yes child, you died, carried off by a river!
- It was the winds descending from the great mountains of Norway
That spoke to you in low voices of better freedom.

 

It was a breath of wind, that, twisting your great hair,
Brought strange rumors to your dreaming mind;
It was your heart listening to the song of Nature
In the groans of the tree and the sighs of the nights;

 

It was the voice of mad seas, the great roar,
That shattered your child’s heart, too human and too soft;
It was a handsome pale knight, a poor madman
Who one April morning sate mute at your knees!

 

Heaven! Love! Freedom! What a dream, oh poor crazed Girl!
You melted to him as snow does to a fire;
Your great visions strangled your words
- And fearful Infinity terrified your blue eye!

III

- And the poet says that by starlight
You come seeking, in the night, the flowers that you picked
And that he has seen on the water, lying in her long veils
White Ophelia floating, like a great lily.

Arthur Rimbaud. Collected Poems.Translated by Martin Sorrell. 2009

 

Ek bewonder John Ashbery ook as digter.

 

Toegeeteken

Vir John Ashbery

 

Soveel is gister. Is erger as

Vandag.Jy weet net

wat om te vat. Slap links

Sit die storm uit. Woedend. Vat

die waarheid soos dit kom

 

Jy weet. Dis net hier. Waar

jy belangstelling verloor. Die

watertrap anderkant om. Om

die ontbytafelrand. Verkrummel.

Mond. Spoel(ling). Woordewissel. (sluk)

Vooruitgedateerde sinne . Wat hop.

 

In rye vensterrame. Draai

die seisoen na links. Swenk.

Trekpas. Blindebult. Loop voor.

Uit. Jy weet net wat dit van my vat.

Pak in. Pak op. Kattebak. Cubbyhole.

Noodfakkel.

 

(© Louis Jansen van Vuuren.)

 

 

Ek wil op die mooi somersaand in Augustus afsluit met drie kwatryne.

 

drie kwatryne

 

1

hy wat aanbly skryfel teen die dood

kry ʼn oumanslyf gevrug in die woord -

maar die voëltjies van verganklikheid

sit kwetter reeds in gedigteboord

 

2

ek ken die dood

ons kom al sestig jare saam:

nou nog, wanneer ek vry na die self in die spieël

spel ek elke keer haar verblindende naam

 

3

anderdag  was ek jonk en fier

die hand vol woorde en ʼn mooi gesig -

nou brand my vel soos dooie papier

en elke dag is koggelend ʼn gedig

 

(Uit: Breyten Breytenbach. Die beginsel van stof. 2011)