Posts Tagged ‘Breyten Breytenbach’

Breyten Breytenbach. Vertaling in Engels

Tuesday, August 18th, 2015

Breyten Breytenbach. Translated to English by / vert. deur Waldemar Gouws

 

embarrassing knowledge of nightfall

(or a shy look on darkness)

 

what would be the difference

between halt and shalt

in particular since one should be moving haltingly

along to reach that far row of fruit trees

on the road to mount darkness

 

no hurry

clarity will dawn unaided

in the black firmament above

where embers at the camp down sites

of a host of light lives ago

are still aglow

 

but as you climb to the top of the mountain

to witness the oneness of heaven and earth

being disconcerted then

a wind in the eyes

smell of starsmoke somewhere

crickets lower down a kloof

the dark of the moon a chip of invisibility

and the choppy awareness that dying itself is eternal?

 

hardly up and about

and matter-of-factness flouted

already deluded to think that light could be understood

in the light of concerns

and hence to write twilight conscious

that all existence will come to doom

in the stench of the dead baboon?

 

isn’t this a disgrace?

 

(c) Tr. by Waldemar Gouws / 2015 of the unpublished poem ‘skaamkennis van die aand’ of Breyten Breytenbach

Breyten Breytenbach. Vertaling in Engels

Saturday, June 27th, 2015

Breyten Breytenbach. Translated to Enlish by / vert. deur Waldemar Gouws

 

poem

take me through a zone of snow
farmlands with bales of hay in summertime
where birds eat the patches of words
then swarm to rhythms in motion
towards clearness, towards some clearness

take me back over the courses of a life
where loved ones lie with decayed faces
in cribs of dust
show me the purpose of the tortoise tracks in the sand
let me see the stars another final
first time blessing the earth
with clearness, with thirsty clearness

let me grasp how the wind hangs out
flags and joys for the fluttering
in the tremor of tree tops
let me hear the child cry
the boy’s laugh on his way to school
the lament of the hailer of darkness at night
for clearness, for the dream of clearness

let me stretch this body for a while yet
over the folds and the sighs of a woman
let the quivering of the spinal column be a flame
it’s all right that dark like day against the window glass
sheds the recalled in seed of forgetting
and that love and grief were mentioned
for the sake of clearness, for the sake of the silent song of clearness

take me to the highest mountain
let me carry stones in my trouser pockets
fit the wings of plastic across my shoulders
that I might soar where everything blue crackles
and only the empty level sea-mirror glitters
of clearness, of the blinding quality of clearness

lower me into the deepest well
where walls are damp from the searching of hands
for the moon that like a thought
is bobbing faceless in the deep’s dark
string the flow of words like a rope around my neck
and let me hang from the raw intertwinement of clearness

but let me sit squatting in silence
let it all come and go
let me forget and be absorbed in coming and passing away
let me hear the heart swobbling in the void
as it is a journey, a space of breath
of clearness, oh the clearness

 

(©Tr. by Waldemar Gouws / 2015 of the unpublished poem “gedig” of Breyten Breytenbach)

 

 

Breyten Breytenbach. “en skielik is dit stil”

Monday, February 9th, 2015

en skielik is dit stil

(André, 7 Februarie 2015)

 

1.

miskien was jy bly dat dit byna verby was –

die lang vlug                             (die lewensvlug)

na misverstande

na mooi maniere van ander na die mond te praat

 

miskien het jy uitgesien na ‘n tuiskoms –

dat Europa uiteindelik koud en bar is

onder haar kors knarsende ys,

om in die koestering van ‘n berg

en onder dekruimtes van sterre

weer hitte in die litte te kry

 

miskien het jy deur die patryspoort gesien

hoe naak en klipperig begelei ‘n maan

in haar voleindiging

die metaalvoël se donker roete

 

miskien het jy kortpad gevat toe

ophou-lewe toe daar bo

omdat jy tog al halfpad was

na die doodsengel se skryfkamer

 

 

2.

wat afkom aarde toe

is soos alle geskrifte in vuur geuiter

maar net ‘n onvoltooide manuskrip sonder sin

geprewel met ‘n verbrande tong

 

is maar net die lyk

wat nou sonder skynsel is

en woordeloos stof sal word

 

miskien sal kewers ‘n stanza bou

in die holte in die grond

om daar te paar

soos brandende tonge

en vir mekaar verhale te vertel

as vormgewing van die donkerte

se woordelose geknetter

 

(c) Breyten Breytenbach / 07 Februarie 2015

 

Abdellatif Laâbi. “J’atteste” (Vertaling deur Breyten Breytenbach)

Wednesday, January 14th, 2015

Abdellatif Laâbi

 

Hierdie woorde, ‘n nederige gebed dat die barbarisme

nie hoop ook sal vermoor nie

 

                                                ek getuig

 

ek getuig net Hy wie se hart bewe

van liefde vir sy medebroermense

sal ‘n mens kan wees

net Hy wat vuriglik méér vir hulle

as vir homself wil hê

vryheid, vrede, waardigheid

net Hy wat Lewe as heiliger

beskou dan sy geloof en sy gode

ek getuig slegs Hy

wat onverpoosd

die Haat in hom en om hom bestry

sal mens kan wees

slegs Hy wat hom afvra

wanneer sy oë oopgaan op die môre

wat gaan ek vandag doén

om te sorg ek behou my waarde en trots

as mens?

 

(Uit Frans vertaal deur Breyten Breytenbach)

*

 

Ce texte, une humble prière pour que la barbarie ne tue pas jusqu’à l’espoir

 

J’atteste

J’atteste qu’il n’y a d’Etre humain

que Celui dont le cœur tremble d’amour

pour tous ses frères en humanité

Celui qui désire ardemment

plus pour eux que pour lui-même

liberté, paix, dignité

Celui qui considère que la Vie

est encore plus sacrée

que ses croyances et ses divinités

J’atteste qu’il n’y a d’Etre humain

que Celui qui combat sans relâche la Haine

en lui et autour de lui

Celui qui dès qu’il ouvre les yeux au matin

se pose la question :

Que vais-je faire aujourd’hui pour ne pas perdre

ma qualité et ma fierté

d’être homme ?

Abdellatif Laâbi

10 janvier 2015

 

Breyten Breytenbach. Huldeblyk: Tomaz Salamun (1941 – 2014)

Friday, January 2nd, 2015

Tomaz Salamun : 7 Januarie 1941 – 27 Desember 2014

 

Enkele dae gelede, so op die stert van die sterwende jaar (wat in doodstuipe nog steeds vloedwaters kon ontketen en vliegtuie uit die lug kon klap), het Tomaz Salamun sy dansskoene aangetrek en ligvoet tussen die sterre verdwyn. Miskien het hy besluit, « tot hier toe en nie verder nie. » Miskien het hy gevoel die duiseligheid en die verlies van ewewig is te veel ; dat dit nie die moeite werd is om te lewe as mens nie eens meer ‘n boek kan lees nie.

Ons verloor ‘n groot digter. Die merkwaardige is dat sy gedigte seker nou eers tot hulle enigmatiese en eie skoonheid gaan ontplooi. Vanaf die heel eerstes was hulle gekenmerk deur ‘n speelsheid, ‘n grensloosheid, ‘n verbeeldingsgebied wat in byna enige denkbare rigting kon strek, ‘n intelligensie en ‘n ‘logika’ wat die poësie vanselfsprekend gemaak het en slégs in die poësie kon lewe.

Natuurlik was die wêreld waarbinne hy opgegroei het, van oorloë en onderdrukking en mal ideologiese konstrukte en musiek en ‘n intense belewing van die absurditeit van menswees, ‘n vormende invloed –  as ‘Joegoslaaf’ (‘n suiderse Slawiër volgens die betekenis maar eintlik netsoveel van ‘n kunsmatige samevoeging as om ‘n Suid-Afrikaner te wees) van Sloweense afkoms uit ‘n kunssinnige familie, wat sonder komplekse of vrees vir die uitdoof en dood van die stam (daar is net ‘n raps meer as twee-en-‘n-halfmiljoen Sloweniërs) in sy moedertaal, Sloweens, bly skryf het. ‘n Wêreldburger – hy het seker ten minste vyf tale vlot gebruik ; ‘n ontwortelde burger van die Middelwêreld. Iemand wat nie gely het aan kopkolonisering nie en nie slaafs of kritiekloos die ‘vreemde’, solank dit maar eksoties en van ‘elders’ is, probeer naboots het nie. Iemand wat met humor vir jou kon verduidelik waarom Zizek byvoorbeeld, ‘n tydgenoot uit dieselfde wêrelddeel, ‘n holle vermaker is.

Enkele aanhalings uit die voorwoord van Christopher Merrill tot die keuse, in vertaling, van Salamun se gedigte (« The Four Questions of Melancholy »). Charles Simic (ook eens ‘n Joegoslaaf) wat verduidelik – « Here is something we can all count on : sooner or later our tribe always comes to ask us to agree to murder. » Salamun self, in « Folk Song » : « Every true poet is a monster, he destroys people and their speech. » Dalk het hy hom ook as ‘n monster ervaar, en as ‘n « sfeer wat deur die hemele spoed. » (En ek onthou van die foto’s wat Salamun se vrou Metka Krasowek die aand geneem het toe Ko Un so wild gedans het in die sleepwa wat ons agter ‘n trekker terug opstal toe vervoer het onder die sterre, van die strepe lig vasgelê op film soos dansende ‘engele’ om die dansers in die nag. Weer Simic : « The lyric poet is almost by definition a traitor to his own people. He is the stranger who speaks the harsh truth that only individual lives are unique and therefore sacred. He may be loved by his people, but his example is also the one to be warned against. The tribe must pull together to face the invading enemy while the lyric poet sits talking to the skull in the graveyard. »

 

by die heengaan van Tomaz Salamun, 27 desember 2014

 

« l’amour est fort comme un poème »

Carmen, Bizet

 

« Little robin,

  bones pinned to the cosmos.

  Who whistles, who calls ? »

(Untitled), Tomaz Salamun

 

1.

die mens se blouskrif loop tot waar die reis

verskiet in sterre

en nie verder nie

onderweg fluit nagvoëls in die kreupelhout

branders staan op om te swel en breek

laat seisoen wanneer dae saamkrimp

sal daar soms berge wees

gestolp onder ‘n laag sneeu

van mymering of ‘n geheue

aan ewige lewe

en nie verder nie

 

niks is verklaarbaar in die worp woorde nie

maar wanneeer die nag uitskei in dag

is alles aanwesig

soos dit nog altyd was

 

bome, ‘n snawelmaan getower uit rook

ook skaduwees en kinders se helder klokklanke

en nie verder nie

 

die mens kry sy laken

wat ‘n seil pas by die lyk

 

sy kis as sloep vir die gedagdroomde vaart

oorkant toe

 

en niks verder nie

 

 

 

 

2.

ons was saam hier voor die nag se oneinde
om te tuur in daardie ruimte

waar ‘n wenteling sononders

in die kolk verdwyn

 

en net die knettering skroeisels oorbly

as flonkerpetale oor ‘n swart tafeldoek

 

ek lig ‘n glasie op die stilte van jou verkoolde lippe, vriend –

al het die kyk my oë verblind

en is daar niks meer om te sien nie

 

 

3.

… het onthou van die halfmaanmuur

in die onderste tuin

waar twee suurlemoenboompies

nou skuilte soek

 

… daar byna uitgevee deur seisoene

geskryf sien staan :

 

rug téén die muur

van bergwindkoue uit die noorde

anderkant die grens om ballingskap

 

om die rug te draai

en oor einders te soek

na gerugte van vryheid

 

*

 

En hierdie huldigingsgedig van Bill Dodd :

 

For Tomaz Salamun

 

you’ve gone out now into your own

uncanny logic

where trees are trees and not trees

and looking is absorbed into light

 

we imagine you there

one step ahead of angels

two of devils

your tuft of grey hair

flapping in interstellar breeze

your boyish grin

as you show them

you have not died at all

but simply sidestepped

that dull thing called time and place

 

by now you’re ready again to

sneak up behind us

spring a fifth question of melancholy

vanish into your next impossible world

before we can turn

 

you always had so many lined up ahead

a world or two per poem

and since they all need winding up

from time to time

we know we’ll always glimpse you there

whizzing through your volumes

turning ineffable keys

clocking in and out of nowhere

leaving us gasping

a page behind

 

but grinning back at us

teasing us on—

 

‘the dance is here, there,

dance it,

dance it now!’

*

 

(c) Breyten Breytenbach / Desember 2014

Marlies Taljard: Met linte van sterre en sinne

Friday, December 12th, 2014

Vir Aardklop 2014 het Evette Weyers ʼn uitstalling van beeldhouwerke saamgestel met die tema “Letterlik en figuurlik”. Die meeste van die werke op uitstalling het op een of ander wyse aangesluit by taal, letterkunde en veral by die poësie. Baie van die werke was letterlike uitbeeldings van Afrikaanse idiome of segswyses, soos “die beste voetjie voor sit”. “Kaalvoet oor die Drakensberge” is ʼn beeld van voete met Voortrekkerkappies op en die “Drakensberge” in die agtergrond waarop ʼn verhaal oor Afrikaans geskryf is. Een van die interessantste beelde op die uitstalling was ʼn speelse konseptuele beeld oor transformasie, “Recycling of a Cycle”. Weyers beskryf dié beeld soos volg:

“My eerste poging in 1986 het plat geval oor die die saadjies nie goed gespruit het nie. Ek het my ou fiets op ʼn beeld-staander gemonteer, asof dit ʼn beeld was. Met vriende het ons die fiets losweg met klei bedek en met saadjies besprinkel wat daagliks natgemaak moes word, sodat die sade uitspruit. My idee was dat die fiets ʼn kunswerk word, en die kunswerk dan ʼn maaltyd word wat ons, formeel geplaas om die beeld, saam sou eet.”

Hierdie keer het die saadjies wel ontkiem (in my kombuis) en die beeld het inderdaad ʼn maaltyd geword. Drie van ons het dié beeldmaaltyd geëet. Evette skryf verder:

“Kuns het te doen met metafore en soms met die transformasie daarvan. Tydens die ysige winter in die Eerste Wêreldoorlog, het die beroemde skilder, George Braque, die eerste keer gesien hoe ’n mens ʼn water-emmer vol gate steek en vol brandende kole pak om dit te transformeer in ʼn verwarmer, en sodoende te oorleef in die koue. Dit het hom terdeë laat besef hoe vorm, funksie en betekenis kan transformeer. Hy het hierdie beginsel in sy briljante kubistiese skilderye toegepas.”

Nog ʼn beeld wat my al vantevore getref het weens sy wyd uitkringende assosiasies en intertekste, is Die Klank van ʼn stukkende gedig, gebaseer op ʼn gedig van Breyten Breytenbach, stukkende gedig uit sy eerste bundel Die ysterkoei moet sweet. Dit is ʼn bekende feit dat Evette Weyers besondere inspirasie uit Breytenbach se poësie put en dikwels deur middel van haar beeldhouwerk met hom in gesprek tree. Sy beweer: “Sy verbysterende kreatiwiteit lig my op tot hoog bokant myself.” Die feit dat Weyers uitgebreid oor haar kuns skryf, dra natuurlik daartoe by dat die breër publiek insig verkry in haar werkwyse en verdig op teoretiese vlak die intertekstuele weefsel van spesifieke werke. Dit is byvoorbeeld algemeen bekend dat haar man, Marius Weyers, die stukkende gedig op ʼn kleiblad geskryf het (omdat sy beweer haar eie handskrif is te onleesbaar). Toe die klei droog was, het sy die kleiblad gebreek, en dit word toe letterlik ʼn stukkende gedig. Daarna het sy gaatjies gesteek in elke skerf en dit aan ʼn spiraal opgehang as roer-beeld. Die skerwe stamp klingelend teen mekaar as die wind waai. Sy skryf: “Bo-op die spiraal het ek ʼn vereenvoudigde figuur van Breyten geplaas, as ʼn Boeddha, met sy 16e September pampoen in sy skoot; hy is net so kaal gestroop soos hy in die gedig is.”

Om die Breyten-figuur bo-aan die beeld akkuraat te kan interpreteer, moet die kyker egter ook kennis dra van die invloed van Zen-Boeddhistiese denke op Breytenbach se werk. Ook kennis van die interteks “16 September 2001” uit die bundel Die windvanger verruim die betekenis van die gedig. 16 September is natuurlik Breyten se verjaarsdag wat dikwels in sy werk gedokumenteer word. Die gedig waarna hierbo verwys is, begin só:

ʼn Man het vir hom ʼn pampoen gekoop op die Union Square

Market in New York City vir sy verjaardag die sestiende

September ʼn geboorteglips moet herdenk en gevier word daar

is nie meer baie oor nie en die wêreld word koud om ons.

In die nag kon die man nie slaap nie, “Hy het opgestaan en buite op die balkon / op sy hurke by die pampoen gaan sit” en met hom begin gesels. Toe die pampoen egter begin huil, gooi hy hom af

En polisie en

soldate het gekom met ʼn geloei uit die doderyk en met maskers en

masjiengewere en skynwerpers en die man soos ʼn vlieg vasgespeld

teen die muur van die balkon.

 

Die man begin hom verdedig, en die gedig sluit dan met die woorde:

Dis maar net ʼn storie en kyk hoe

stukkend lê die woorde nou! Wat sal ek tog hê om te onthou van

my verjaardag die sestiende september in New York City?

 

Met die geklingel van die stukkende gedig in my ore, onthou ek egter ook nog kommentaar wat Evette oor ʼn ander beeldhouwerk, “Gebruiksaanwysings” (ook na aanleiding van ʼn Breytenbach-gedig) geskryf het. Hierdie kommentaar kan ewe goed op die beeldhouwerk “die klank van ʼn stukkende gedig” (asook op baie ander van haar beeldhouwerke) van toepassing gemaak word. Eers die gedig:

 

Gebruiksaanwysings

eers kom die wind

die voël die vis die boom

die kind (die wind)

en ʼn begin van woorde

wat kleuterkleure aan geheue bind

met ʼn lint van klanke

 

die sterwe kom uit die lyf

soos getye tyd gestoot

deur ʼn larwe lewe van sterre en sinne

gestring aan wat om die oog

se einders knetter en brand

die verstrengelde voël, die vaste vis,

die ketter,        die kindse kind

die asem         weemoed

die hand          ʼn blinde hond

snoep-snoet teen        die bederfenis

 

van soet wind

 

En dan Weyers se kommentaar:

“Breyten is soos ’n rukwind wat deur jou huis en haard waai, deur jou oerwoude en landerye, deur die vergete boorde van jou verbeelding. Die betekenis vir my lê in die vrugte wat losgeruk is, dakplate wat soms afgewaai het, alles wat oopgekloof is en die klokke wat hy laat beier het. Die eggo’s van assosiasie, wat wyer en wyer uitkring deur jou lewe. Dit is reeds die persoonlike intimiteit van ’n gedig. Om ʼn logiese betekenis te moet skep is ’n heel ander reis, met sy eie openbaringe. Kortliks, die gedig begin as asem, lewe. Met linte van sterre en sinne string Breyten die heelal se ontstaan aan lewensiklusse van larwe tot mens, van sein en bewussyn tot kwyn en verdwyn. Vir my ruik die “soet wind” aan die einde van die gedig na katjiepiering, want so ruik die dood, volgens ʼn vriend wat op die grens geveg het. Maar steeds bly die grootste betowering van ʼn gedig vir my dat dit so evokatief is.

“Breyten is kreatief só aansteeklik. In antwoord op sy Lappaseit-doekboeke het kunstenaars hulle sluise oopgetrek, hulle riviere laat vloei en musiek gemaak om dit te vier. Die gedigte is getoonset en op CD vasgelê. Party van ons het beelde van die gedigte gemaak. Die toneelstuk Wemeltong, op die KKNK, was manjifiek. Dit gebruik bloot die teks van Breyten se doekboeke as ʼn toneelstuk, met die doekboeke self as deel van die stuk.

“Ons as lesers, toeskouers en toehoorders moes iets mooi skep om ons balans te behou te midde van soveel kreatiewe uitmuntendheid. Ons moes iets skep om ons aan die aarde te anker, anders sou ons wegwaai met die volgende orkaan van ʼn gedig.”

Besonder veelseggend is dat die beeldhouer dit as haar opdrag beskou om in gesprek te tree, te antwoord op die kunswerk van ʼn ander digter. Dat sy spontaan reageer op ander kunswerke wat haar ontroer. Hierdie is ʼn Ars Poetica, ʼn verhaal oor die werking van die muses.

Die meetsnoere het vir my in lieflike plekke geval

Die meetsnoere het vir my in lieflike plekke geval

ʼn Beeld wat baie Aardklopgangers aangegryp het, is die pragtige “Die meetsnoere het vir my in lieflike plekke geval”. Volgens die beeldhouer het sy weer eens haar inspirasie vir dié beeld geput uit ʼn bundel van Breyten Breytenbach, hierdie keer uit nege landskappe van ons tye bemaak aan ʼn beminde. Die laaste afdeling van hierdie bundel heet die meetsnoere het vir my in lieflike plekke geval. Dit bevat gedigte oor afskeid, verganklikheid, verval en die dood. Enkele strofes teen die einde van die afdeling uit die gedig die titel is: ʼn belydende woord uit die dood het my opgeval as deel van ʼn moontlike huiwerige interpretasie van die betrokke beeld:

woorde? landskap? wysie?

dis maar net ʼn netvlies refleksies

soos flitsende spieëls vir kommunikasie

met die ander land, kyk, die goud

is son wat gebeen het in die aarde

maar ruite is sonbriewe waarin jy

die verblindendste betekenisse kan lees

(…)

ek sê nog: die ewigheid

is om aan te hou vervel deur ʼn landskap

van oase na fontein langs trajekte

van klank, ʼn lied is ʼn roete,

(hierdie is my lied)

die land loop by my oë uit,

die meetsnoere het so mooi vir my geval[.]

 

In die laaste afdeling van die bogenoemde bundel word die dood as landskap uitgebeeld. Dikwels is die landskap egter ook die liggaam, want dit is juis die liggaam wat aan sterf onderworpe is. In Psalm 16:6 (Ou Vertaling), waar die woorde “Die meetsnoere het vir my in lieflike plekke geval, ja my erfenis is vir my mooi” oorspronklik verskyn, word inderdaad na ʼn land(skap) verwys. Die woord wat vertaal word met “meetsnoere” is die Hebreeuse woord “chebel” wat gebruik is vir ‘n maatlyn met knope daarin aangebring om lengte te meet soos wat ‘n gebou of ‘n kleinerige stuk grond gemeet sou word. In Weyers se beeld is die landskap die liggaam soos dit dikwels ook in die letterkunde as metafoor gebruik word. Die digter Dawid (die Psalmdigter) word by haar ʼn losstaande beeld wat oor die vrouebeeld hang en wat verplaas kan word, al na gelang van welke deel van die liggaam hy wil beskou. Om die vrou is die “meetsnoere” – die pragtige snoer met knope gedrapeer wat ons nog al koffiedrinkend in ʼn kafeetjie in Stellenbosch geknoop het voordat die beeld die eerste keer op uitstalling gegaan het …

Met hierdie blog het ek probeer aantoon hoe ryk die intertekstuele netwerk rondom moderne kunswerke kan word, veral weens moderne media wat dit moontlik maak dat so baie stemme gehoor kan word, so baie kommentaar verreken word en so baie tekste binne sekondes opgespoor kan word.

Breyten Breytenbach. Van die os op die jas

Saturday, December 6th, 2014


Van die os op die jas was my bydrae tot Gent Universiteit se tweedaglange kollokwium met as tema, Die taal se stiltes. Ek wil hierdie spoegie in die kwispedoor graag opdra aan Louise Viljoen wat met helder oë bly kyk na die donkerwordende prentjie en juis daarom verseker dat die duister nie vormloos is nie.

***

VAN DIE OS OP DIE JAS…

(Om die esel ore aan te sit, of Die eengesprek as causerie)

                                                                                           die voël se vlug

                                                                                                is ‘n verbranding van vlerke       

 

OS : Om die grond gelyk te maak, die mond wat praat te identifiseer…

Jy sou hierdie causerie kon aanbied as ‘n teisho, soos dit in Zentaal genoem word (dit wat nie ‘n taal is nie), oftewel ’n direkte deling wat nie ‘n mededeling is nie. Want om aan woorde en frases vas te klou met die bedoeling om begrip te kweek, so het Meester Mumon al opgemerk, is soos om die maan met ‘n stok te wil bykom of om die skoen te krap omdat die voet ‘n jeukplek het.

JAS : Dames en here, u moet hom nie kwalik neem nie. Hy praat maar altyd so in raaisels en neem dan nog sy toevlug tot hoogdrawendheid ook. Die benadering pas hom soos ‘n skoen want nou kan hy mos van een onderwerp na die ander dwaal terwyl hy maak asof die dorings hom nie pla nie…

Hy is nie skadelik nie, al ploeg hy meestal met anderman se donkies wanneer hy nie soos ‘n sjebienvlieg by die drinkplekke uithang nie. Hou die riem tog maar kort sodat hy julle nie jong osse laat inspan nie.

Ek is sy jas, ek gaan probeer om sy onbetaamlikhede te verdiskonteer, die mantel voor u oë te swaai terwyl hy langs afdraaipaaie soek na die ossies wat hy sukkel om weer in die gewaande kraal te kry.

OS : Nee, my liewe esel, moenie weggaan nie – jy is dan juis die jas waarop ek reken om my warm te hou teen die koue van die Relatiewe.

JAS : Terwyl jy jou aan die irrelevansie van ‘n Absolute blootstel !

OS : Dis tog hoekom jy daar is, so empiries gesout soos ‘n Brit om my plaaspote in die stof te hou.

JAS : Tja, soos ek altyd sê – « No solution, maybe no problem. » Maar wat is jou punt ? Waaroor wil jy vandag praat ?

OS : Dat die punt juis ‘n beweging is.

JAS : Moet nou nie vir my sê jy gaan weer sanik oor die dooies wat nog lê en bewe nie, en dit nogal hier in die vreemde voor mense wat vriendelik na jou luister !

OS : Nee, ek gaan my probeer inhou.

Vriende, julle moet my verskoon as my bydrae die vorm aanneem van ‘n eengesprek – so te sê van speen tot speen aan dieselfde engel. Ek gaan nie my teenstrydighede onder ‘n maatemmer wegsteek nie. Waaraan ek wil raak is nietemin van ons besinning se tema’s, maar dan soos hulle mag opdoem in die gesprek van twee ou trawante : Os, die uwe, die voortvarende vuurvreter of vabond (want dis belangrik, soos Jean Genet dit eens gedoen het, om ‘n verskil te maak tussen die revolusionêr wat ek nié is nie en die landloper oftewel dwaalgees, die woordsmous in die lappieskleed waarin ek my wel herken), en in die ander hand Jas, die middelwêreldvermoeide, skuwe leepoog. Ons het vervreemd geraak oor die jare en tog albei besef dat elk op eie manier die weg byster is.

JAS : Jy druk my nou in ‘n blik. Maar goed dan – kry jou gang !

OS : Kom ons begin deur te probeer bepaal wat mens deur die gedig kan wéét.

Is daar ‘n versinsel uniek aan die prosesse van kreatiwiteit, om nou maar so-iets uit die lug te gryp, wat jou iets wyser gaan maak omtrent wording en verwording ? Alle kennis is in wording en daarom twyfelagtig, dit besef ons met die gang van dae en in die loop van woorde al druis dit ook in teen ons behoefte aan sekerheid.

JAS :  die verlies is daar

            as ‘n vlies van vrees

            wat skil word om verskille te verskuil

            in die stilte van verswording

 

OS : Sien, dit is wat ek bedoel ! Wat jy so pas daar aangehaal het maak geen sin in die gebruiklike kenniswêreld nie want jy beskryf tegelyk ‘n proses en die illustrasie daarvan. En om dit te kon doen het jy jou toevlug geneem tot ‘n beeldewêreld wat nie dieselfde konnotasies vir almal gaan ontketen nie. Of om dit in die woorde van Stefan George te stel : jou denkfiguur is ‘n aforistiese vormgewing wat, wanneer dit nie heeltemal leeg is nie, bespiegelende analise kombineer met byna tasbare prentjiesmakery om vir jou ‘n beduidende kritiese mimesis te gee.

JAS : Solank mens dit nie te ver laat loop soek na betekenis nie want anders word die tong weer jags. Is die poësie dan ook gebarespel ?

OS : Presies. Met nadoen leer jy van binne ken.

Walter Benjamin het geglo die self – as jy nou die self sou neem as versamelpunt, beide wisseldiertjie en koördinaat – is « uit en uit ‘n stel improvisasies van die een minuut na die volgende. » Dit wil sê dat dit ‘n eenheid van bewussyn is wat bestaan of staanplek kry deur op te gaan in die meervuldige beduidenisse wat nie noodwendig ‘n duidelikheid daarstel nie. Jou denkprosesse is dan deurweek deur die altyd-aanwesige gewaarwees van veelsinnigheid in die werkinge van denke. Om te dink is om te maak. Sien, die waarheid is nié ‘n tydlose universeel nie.

JAS : Jy aap nou abstraksie na ! Op die gevaar af dat jy my verkeerd gaan verstaan sou ek sê jy verlustig jou in die afwyking van ‘n kakogamie – die ongelukkige samevoegsels (of saamgooiery) van teenstydighede wat dit vir jou onmoontlik maak om lewensvatbare en vrugbare basters voort te bring – en waar is jou Afrikaans dan ? Jy sal duideliker moet artikuleer !

OS : Nee kyk, dat die jas nou vir ‘n os wil gaan vertel van onvrugbaarheid ! Luister, al klink dit nie so nie het ek ‘n broertjie dood aan sekerhede, dogma, ortodoksie, apartheid, die eenduidige wetmatigheid van moralisme, die bevrydingsteologie, die eenheidstaat…

Laat my meer konkreet betéken, al moet mens by die geboortetoneel ook versigtig wees om die gedig in die krip nie saam met die kaf te vreet nie : My verwysing is na werke van Giotto, Fra Angelico, maar veral Jeroen Bosch en Breughel waar die woord vlees word, waar gedagtes vorm aanneem en tasbaar is. (Wysheid groei uit die verwysende en jy kan daaraan ruik, met die vingertoppe daaraan raak.) Natuurlik skep hierdie denkfigure die illusie van bestaan in wording. Hulle is syngoed, verbeeldingsdenke en nié teorieë of filosotlike konstrukte nie.

Die beweging en die interaksie van tot stand koming is ‘n vloei van bestaansvernuf wat anders is, maar van gelyke waarde, as intellektuele begrip. Die besinning is in die sintuiglike belewenis. Mens sou selfs hierdie argumentering verder kon voer en beweer dat dit ‘n soort didaktiese sedeleer is, ‘n volksmanier van skepping in teenstelling met studeerkamerbespiegeling – ideografie eerder as ideologie of, erger, die ideolatrie van veronderstelde waarhede. Jy sou ook kon sê dis hoekom die maak van gedigte gevesel is in die vlees van woorde wat verklank tot trajekte, dat dit geen waarheid vergestalt nie maar eerder ‘n gewaarwording – ‘n wordheid, en daarom onderhawend aan verwording. Ter illustrasie : die skip van dwase en sotte is ‘n maanverhaal verskeep in taal. Dis hoekom dit moes sink.

 

JAS : Ek vergeet altyd dat jy eintlik ‘n skilder is.

OS : Ja, ek was nog van plan om eendag ‘n reis uit te stippel as opstel –

« Die tekenleer van ‘n skildigter » sou die titel wees.

JAS : Die regterhand wil liewers nie weet wat die linkerhand mee besig is nie !

OS : Hierin lê ‘n les opgesluit. In die pogings tot vormgewing, in die omgang met die materialiteit (en die geskiedenis) van dit wat saampraat – en wie sê vir wié voor ? – begin ek insien dat mens nooit téén die lig moet skilder nie. Aan die een kant is jy vervoeg in die poging om musiek te maak wat die aanroer van ‘n wye dekveld is met slegs verbeelding as instrument – daar kom immers altyd die moment wanneer jy begin skilder wat jy wéét en nie meer wat jy sién nie, wat jy met ander woorde kan verbeel en dus verbeeld, want dit wat jy nie kan verbeel kan jy nie jou eie maak nie. Maar aan die ander kant is dit byna altyd ook die ‘oomblik’ wanneer die materiaal – kleure, lyne, woorde, patrone, die begrensing van afsprake en die verwysings wat in die taal lewe – vir jou begin voorsê wat jy moet en mag doen ; dit is die skeidingsmoment of die uitskeidingsoomblik wanneer die materie, beide outonoom en deur jou geïnisieer, jou in ‘n dialoog betrek.

Jy word deur die wil-word aan die hand gelei. Die noem van dinge word ‘n ontdekking, miskien ‘n stroping van illusies, soms soveel so dat jy kaal anderkant uitkom. En in die verloop van die proses is daar oorgange, ‘n verskuiwing van sêpunte, miskien selfs andersmaak. (Kontinuïteit word deur oorgange gelas en ontlas. Miskien nog belas ook.)

Om vervang te word deur wat ? Jy kan alleen dans indien jy deur die ritme beweeg word.

Wat bly dan oor ? Die tekens van beweging tot beeldvorming of die tydelike stolling wat ons ‘gedig’ noem ? Die lewe leef net in die openinge van die teks.

JAS : Jy behoort jou teen die afskil te beskerm !

Daar word gesê die Talmoed (wat alreeds ‘n eksegese van die Boek is) mag nooit naak gelees word nie. Dit moet altyd geklee gaan, toegedraai wees in kommentaar, voetnota’s, interpretasies, teenstrydige lesings. Ek weet jy sou die gedig kaal wou teëkom, sonder verwysings of verswyging. Is dit egter wys, of selfs moontlik ? Dit sal tog jou oë uitbrand en jou tong verkool !  Gelukkig vir jou is elke woord ‘n hibried, ‘n mos, ‘n aandiksel, ‘n dop geskiedenis wat altyd weer gebruik word en in die gebruik daarvan verander. Hulle sal jou seker genadig wees. Jy sal dalk ge-abba word deur woorde wat meer weet van dinge as wat jy ooit kan bybring en sal maak asof hulle nie raaksien hoe verflenterd jou lappiesjas is nie.

OS : Jy is reg. Mens moenie bang wees nie maar jou asem tog ophou…

Om terug te kom op ritme – wat van vertroude begrippe na afwagting na die breuke en spronge van oorgange lei : dis altyd ‘n spanning, ‘n ontspanning en ‘n inspanning. Dis hoekom dit so belangrik is om leeg te wees sodat die vloei nie verhinder word nie.

Die teenstelling is dat die gedig ook ‘n ervaring is wat vol loop en sig dan manifesteer, wat gesig word om die tekens van die bewegings te wys. Jy kan sê dit spoel oor soos water wat uit die grond syg en dan, indien dit kalm en lewensvatbaar en standhoudend genoeg is (ja, selfs leeg genoeg), ‘n spieël sal vorm vir lig en die beweging van wolke. Dis immers ook waar die ooreenkoms met zen opvallend is : in die toegewyde inspanning op soek na niks. Of na ontlading.

 

nie sodanig om die taal te verwring –

seer sekerlik nie om die waan

van gedeelde emosies en griewe te besing nie

maar om die proses van beweging

geweeg in woorde en ontwikkel uit stilte

te laat uitkring

in dit wat as gedig ervaar word –

           

met ander woorde : om dit

met afweeg en uitvee

tot verdinging te bring

 

JAS : Indien dit dan so sou wees dat die werklikheid leeg is, met die gedig as draer en soeker na daardie werklikheid, as ontlaaier daarvan – wat bly dan agter ? Wat onthou ons ? Wie is ons ?

OS : Wat jy vra is : waarom is ons eintlik hier ? Is die lukrake verskynsel van die bestaan van denkende, bespiegelende, lydende en woedende lewe, in sover ons weet dat ons daarvan bewus is, nie net ‘n absurde evolusionêre aanpassing om as lewensuiting ten alle koste te oorlewe nie ? Bestaan ons inderdaad ? Of is ons ‘n illusie, die mooi storie van syn wat ons vir onsself vertel ?

JAS : Jy redeneer nou soos ‘n os wat aan ‘n bakkiespomp vasgemaak is. Niemand weerhou jou daarvan om op te hou bestaan nie ! Jy sal gou genoeg agterkom dat ‘n verwarde bewussyn met al haar haar implikasies en bloeding tog die enigste opsie is. It’s the only act in town, my china.

Om te lewe is nie vervangbaar nie ; om te bestaan is nie ‘n keuse nie. Die enigste vrye wil wat ons van weet is om nié te wees nie. Maar ook dan was jy nog altyd deel van ‘n proses en ‘n omgewing, laat jy tekens agter, sal jy ‘n holte wees, ‘n voelbare afwesigheid.

OS : Vir ‘n tydjie… Vir die lengte van ‘n gedagte… Jy besef tog hoe beperk ons agtertoe onthou en vorentoe projekteer ? Drie, vier generasies terug kan jy nog herroep – en die oproep is reeds ‘n andersmaak ; die res is newel, geskiedenis, verdigsel, betekenisskepping . Om van jou vrese ‘n dood te skep en uit die onvermoë om te weet ‘n god.

En vorentoe ? Tot by die kleinkinders miskien ? Twee generasies ? En hulle sal klaar anders wees, in ‘n ander omgewing as ons lewe. Miskien is ‘onthou’ en ‘verbeel’ ook net sinaptiese pogings, trillings, om ‘n ruimte te bepaal.

Maar dis illusie, die namaak van ‘n bestaansrede, wat ons ruimte vul.

Net soos ons geprogrammeer is om daardie ruimte groter te maak, tegelyk die grense van ons kennis te versit om so die onbekende en die onvoorspelbare binne te laat. Illusie is beide beskrywing en herkenning en bespiegeling en skepping. En die teken (die roete, die neerslag) wat ons oorhou om aan vas te hou is die teks, daardie onbetroubare bewussynsdraad.

Skrywe dan – wat per definisie ‘vaslê’ sou moes beteken – is slegs die vergestalting van beweging. Van oorgang. Die dialektiek tussen maak en herken.

JAS : Ek wil jou tog terugbring na die implikasies van daardie beweging… Want tensy dit net ‘n bewerasie is, skep dit verwagting. Dis immers hoe narratief ontstaan. Jou Leser of jou Toehoorder se aandag word betrek – ons wil almal vertél word.

OS : Maar dit sê nog nie dat daar betekenis of implikasie gaan wees, of enigiets om te leer nie. Jy vergeet te gou dat verstaan uit die wortel van staan groei al vra dit ook om verplasing.

Miskien ontvou die relaas slegs stilte. Miskien skud jy net voue uit die mou. Of ‘n koue pampoen.

JAS : Ek wil wat jy hierbo kwytraak effens kontekstualiseer. Jy neuk al die hele middag in die rigting van ‘n soort nihilisme…

Jy kén die teks wat ek gaan aanhaal – ek het nog die boek in jou hand gelê. Dit kom uit François Cheng se Cinq méditations sur la mort. 

« Geduldige en ontroerende deurlopende draad van menslikheid, van mense-bewussyn! Al gaan dit ook hoe ver terug, dis nie verlore in die duisternis van tyd nie, dis nie slegs ‘n draling van rook nie, dis konkreet en lewend. Die indruk wat ons mag hê dat  daar agter ons ‘n ontelbare skare van anonieme mense sou wees wat verdamp in die newel van die verlede, is vals. Want in feite tel ons maar net drie of vier geslagte per eeu en dertig of veertig oor ‘n duisend jaar – dis nie watwonders veel nie, en daarom is ons voorouers veel nader aan ons as wat ons glo. Daar is ‘n oordra van beloftes en hoop wat ons verplig (of verbind) tot ‘n gegewe menswaardigheid, en in ‘n sekere sin verleen dit waarde en betekenis aan ons lotsbestemming… / Die mensdom lewe in elke individu, en elke individu – as hy of sy haar of hom met die lewe vereenselwig – het ‘n aandeel aan die avontuur van die mensdom wat integraal deel is van ‘n veel groter en grootser avontuur: dié van die lewende heelal in wording. »

OS : Ek onthou… Jy moet ‘n Chinees wees om so oortuig te wees daarvan dat die heelal in wording is.

JAS : Ek weet jy onthou. Dis hoekom jy so spartel.

En dit is waarom ek my dit gaan veroorloof om nog ‘n stukkie skrywe aan te haal – jy verwys tog self na die bewussynsdraad waaraan jy vashou om kop bo woorde te hou… of waaraan jy jou wil ophang. Ek weet nie of dit inmiddels iewers gepubliseer is nie.

« Ons moenie (net) treurig wees nie. Dis goed om soms melancholies te wees – of dan, dis goed om te weet dat dit deel is van die siklusse wat ons ervaar. Nie net op intieme vlak nie maar ook die groter wêreld daar buite. Ons sjôr almal op verskillende wyses deur die driwwe waar sterre versuip. Dis sekerlik makliker om uiting te gee aan mens se ontsteltenis of aan die triestigheid van drome en ideale wat bitter geword het (ek praat nou bv. van die Suid-Afrikaaanse ontnugtering) as om die vreugdes van die tekstuur van lewe te artikuleer of, om hoe krities dan ook, vas te hou aan die onderliggende droom, die ‘dieper reg’ se behoefte/begeerte vir andersmaak en andersword wat tog die oorspronklike voedingsaar van mens se betrokkenheid by ‘n historiese proses is. Maar dis net so belangrik om te wéét en te ervaar dat ons seker altyd met hierdie tweespalt sal saamlewe – die dialektiek wat inhou dat dit wat goed is, die droom van bevryding en vooruitgang vir almal, ook die korrupsie en die verspilling meebring – maar dan in ‘n groter siklus van beweging waar dit belangrik is om te onthou dat mens nie net “aanhou beweeg om gedig te maak nie” maar dat jy ‘n agent vir verandering is en dat dit die moeite werd is. »

Jy weet dat ek pragmaties ingestel is, dat ek seker die stelling sal onderskryf dat « politieke aksie bestaan uit die kuns om die geringer euwel te kies. » Ek het iewers gelees dat jy tot ander insigte gekom het en seker lankal nie meer glo in die « politiek-opvoedkundige verantwoordelikheid van die skrywer nie » Ek is bly, al is ek ook oortuig dat dit slegs veranderende of verslegtende toestande is wat jou van sienswyse laat verander het, want jy gaan mos nie erken dat jy dom was nie !

En tog bly daar kontradiksies wat die saamprater onder die oë moet sien, wat nie omseil kan word nie. In ons moderne kommoditeitskapitalisme wat teer op onsekerhede en besluitloosheid word die mens al hoe meer ‘ontmens’. Benjamin het destyds al daarop gewys dat ‘n nuwe liggaamlike ruimte slegs ontwikkel kan word indien daar ‘n nuwe verbeeldingsruimte sou wees. Net binne die transformasie van die ervaring van ruimte en tyd sal ‘n nuwe vorm van kollektiewe samesyn kan ontstaan, het hy gesê.

En nou ? Dit gaan nie help as die een hand die ander was of as ek die jas oor my kop trek nie. Waar staan jy ?

OS : Benjamin het ook beweer die taak van skrywe is om toe te laat dat dit wat was (mens sleep tog altyd die verlede met jou saam) vir die eerste keer verskyn in die is-heid van aktuele toepaslikheid. Om die reis te komponeer is in feite die ware reis.

Jy vra eintlik wat geword het van die strydgenote van my jeug ? Waar is die « permanente revolusie » ? En hoe lyk die « Afrikaner as Afrikaan » nou ? Bestaan die « Middelwêreld » nog ? En die « saam-mekaar-andersmaak » waarmee ek my mond so uitgespoel het ?

Dis waar dat die snykant van ons betrokkenheid stomp geword het, dat ons seker nie eens kan bydra tot die daarstelling van die verbeelde ruimte – en wat daarom die waarheid sou wees – van ‘n maatskaplike samesyn nie.

Die siklusse in jou moet herken en die dooie tye respekteer word. Trouens, so ‘n laat-gaan is ook ‘n oorgang, miskien na ‘n ander dimensie. Daar moet ‘n ruimte wees, ‘n leegte, waarnatoe jy kan beweeg.

             om ruimte vir stilte

            te maak of

            stil te word

            sodat ruimte mag groei

Spinoza sou troos : « Die enigste ware vreugde is in ons aanwesigheid in die wêreld en in die vasgryp van alles wat nog lewe, wat kragtig is en selfs in die hart van ongelukkigheid oorlewe. » En verder : « Mens moet ook leer (of aanleer) om partykeer treurig te wees, al is dit slegs as beskerming (of teenwig) teen die buitensporige of narkotiese vreugdes wat maar al te dikwels lei na ‘n nog groter triestigheid. Want daar is eweveel onmag in die persoon wat nie weet hoe om te treur nie as in dié wat hom (of haar) nie kan verheug nie. »

Maar wat nou as ruimte beweging is? Dis die retoriese vraag wat ek ‘n tyd gelede aan my dogter gerig het.

JAS : Ek het nie geweet ‘n os kan ook kinders vaar nie !

OS : Daar is baie wat jy nie weet nie, Jas, al kom ons so ‘n lang pad saam…

Ek het regdeur probeer om gefokus te bly op hierdie allesomvattende oorwegings, gedagtig aan die gesprekdraad met jou wat eintlik maar net ‘n verskoning is. Daarom het ek teruggegaan na goed waaroor ek die afgelope jare tob. Nie dat dit tot enige insigte lei nie maar omdat spore of merke agtergebly het van die pogings om tussen-inne en intussens te identifiseer – gapings, deurbrake, of net die belofte van ruimte waar die moontlikheid van transformasie miskien sigbaar sou word. Daarmee saam woorde – omdat ek op bygelowige wyse nog versot op hulle is. (Bachelard het gesê: “La parole pense” – die woord dink.)

Twee, drie jaar gelede moes ek ‘n inleidende opstel skryf vir Imagine Africa, ‘n versameling tekste uit of oor Afrika. In die opstel verwys ek na die Algerynse digter Tahar Djaout. Een van sy geskrifte sou vertaal kon word as “Die uitvind van die woestyn.” Hy vertel hoe ‘n jong man ‘n karavaan reisigers deur die woeste begelei onder ‘n halfdooie hemel – miskien is hy op vlug saam met sy makkers. Maar hy dra ‘n ekstra las: die kennis van voëlvlerke en van weiding, van see en van kuste. Die besef sonder hom af in eensaamheid, dit bring verwydering tussen hom en die ander. En tog is dit hy wat water moet opspoor, die woorde wat wêrelde oopmaak met beweging en met klank; hy moet die topografie aan die lig bring of uitvind, selfs verbeel indien nodig. Dis sy taak om die ronddwaling te boekstaaf; hy moet die fluisteringe opvang sodat die wêreld genoem kan word.

Want al is die wêreld – of dit wat ons onder daardie konsep verstaan – ook hoe ingewikkeld en vlietend: nog steeds is daar die voorvaderlike opdrag om te noém. En om Afrika te vergeet, het my vriend Ka’afir altyd gesê, is om die hart te laat verdor soos ‘n lam hand.

Hoe maanbevlek en swartgallig ek ook mag wees glo ek nog steeds dat dit moontlik is om ‘n ruimte vir debat en dialoog oop te maak, dat daar saambestaan sou kon wees gebaseer op wedersydse respek en aanvaarding, maar veral vir saamverbeel. Ek glo daar sal nuwe groeperings kom en dat hulle uit noodsaaklikheid deurtrek gaan wees met die verbeelding van ‘n etiek. Niks is finaal afgesluit of voltooi nie. Beweging vloei na verandering, na saam-mekaar-andersmaak, na kreolisering en metamorfose.

JAS : Utopis ! Dat jy sowaar hier aan die einde van ons gesprek weer in dieselfde groewe verval ! Waar is jou verwysings ? Wat van die vrees vir die onbekende ? Hoe kan jy verwag dat mense wat agter hulle hoë ringmure en kraalmure waak oor hulle gevestigde belange sommer so sal « laat gaan » ?

OS : Omdat daar onderliggende waardes is wat dalk nie aan tyd gemeet kan word nie. Omdat die tydelike ewig is en ons daarom nie aan ‘n etiese besinning kan ontkom nie. « Alle revolusionêre dade is so vars soos die begin van die wêreld. » Omdat die middele die doel is.

Iemand het eenkeer gesê ‘n gedig begin waar die nuus ophou – mens kan sê waar die goeie bedoelings gesublimeer word. Dieselfde iemand het ook gesê die gedig gee gestalte aan wat die geskiedenis uitlaat.

Ek wil beweer die skrywer se etiese imperatief vang woord, kry ritme en loop en lewe en meervlakkige beeldskepping (of beeldestorming) wanneer die hand wat skryf begin luister hoe die sê en die stiltes van die ding – dit wat gedig gaan word, en slegs gedig – begin beweeg.

Etiek is die ontvanklikheid waarmee wording benader word, die beluistering en die verluistering daarvan. Dis in daardie verbintenis wat tegelykertyd ook die uitwissing van die skryfagent beteken, dat estetiek verskyn. Estetiek is die lykkleed van etiek. Jy as digter, opstoker of sommer net stoker, is ‘n tussenganger wat toegelaat word om die omvorming te begelei.

Hoe dan gemaak met die ‘ek’ wat uit die proses geweer word ? Hoe beperk jy die ontwrigting van die gek wat oor die werf dwaal, wat klippe deur die ruit gooi om te kan inkyk op die binnekameraktiwiteite ?

Andries Bezuidenhout vertaal ‘n stukkie bekende Benjamin as volg : « Die storm dryf hom (die engel wat sy vlerke nie weer kan sluit nie) genadeloos die toekoms in, waarop sy rug gekeer is, terwyl die rommelhoop voor hom ten hemele aangroei. Hierdie storm is wat ons vooruitgang noem. »

JAS : Ek dink jy het genoeg gesê. Op hierdie ouderdom is elke causerie natuurlik ‘n belydenis. Jy sal ongelukkig nog lank so kan aangaan want die sondes is legio, word aldag meer. En tot die mate waartoe jy nog aanwesig is word jou aandadigheid aan die gemors aldag groter. Dit groei soos gedigte wat nie gedelg kan word nie.

OS : Dis waar. Miskien moet ons medelye hê met die digter wat totaal gemarginaliseer geraak het. Sy ambisies en betrokkenhede was ‘n beneweling ; hy het nou wel vir kwaadgeld rondgeloop maar darem nie te veel kwaad gedoen nie. Onthou jy nog die gedig wat ek van Gorée-eiland saamgebring het jare gelede, die een wat Ka’afir geskryf het nie lank voor sy dood nie ? Eintlik sou mens daarmee moes volstaan.

 

ek is ‘n digter

moenie vir my lag nie

ek is ‘n digter

moenie van my verwag

om sin te maak uit syn nie

 

ek vang die woorde

in vlug en bewe

en pluk hulle vlerkies

om ‘n kleed

van ligte trilling

te maak lewe

 

ek is ‘n digter

ek gaan dikwels dood

in elke donker vertrek

van die vers

sonder om teken

of sonde se sing

te laat wapper

 

ek is n digter

julle het my nie geken nie

moenie vir my wag

vir môre nie

moenie vir my lag

oor gister nie

ek is ‘n digter

JAS : Voel jy nou minder beswaard ? Het jy jou behoorlik ontboesem ? Jy kry darem maar swaar met die lewe, né ?

OS : Dit is so. Dit moet wees omdat die woorde of die flarde of die gedagtebewegings, die vlerkslae sou jy kon sê, my nie met rus wil laat nie. En wat die hart van vol is…

JAS : So nou… Ganôg es ganôg. Buitendien, jy het vir Luisteraar en Leser belowe om die kwispedoor nie te lank in beslag te neem nie, jou nie te buite te gaan en die mense te verveel en verwar met jou onverstaanbare gekweel nie. Sê nou dankie vir die mense wat so geduldig was.

OS : Dankie, mense !

(c) Breyten Breytenbach / Parys, Desember 2014

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Carina van der Walt. Berig uit Gent

Saturday, December 6th, 2014

 

Op 3 Desember het Breyten Breytenbach ’n eredoktorsgraad van die Universiteit van Gent ontvang. Vir sommige versindaba-lesers was dit moontlik om die verrigtinge “live stream” te volg so goed of so sleg as wat die internetverbinding dit toegelaat het. Aansluitend daarop volg hier nou ’n leesverslag.

Die Aula Academica van die Universiteit van Gent, ontwerp in neo-klassieke styl deur Lodewijk Roelandt, adem ’n waardigheid wat jou stilmaak. Hiér word die eredoktoraat aan Breytenbach ’n bietjie later uitgereik. Ook die breë trappe op pad na die aula toe kan mens nie ánders as statig beskryf nie. Ek staan op die dik mat as ’n klein skakeltjie tussen hier en daar, tussen noord en suid, tussen die bekoorlike, terughoudende hoflikheid van hierdie mense en die hartverwarmende, oorrompelende spontaniteit van my eie mense.

Die verrigtinge van die aand begin plegtig met die binnekoms van die kongregasie: akademici in toga van die Universiteit van Gent, die Universiteit van Stellenbosch, die Noordwes-Universiteit (Potchefstroom) en die Universiteit van Amsterdam. ’n Verwelkomingswoord word uitgespreek deur prof. Anne de Paepe, eerste vroulike rektor van hierdie universiteit.

Prof. Yves T’Sjoen begin sy eerbetoon met die voorlesing van die Nederlandse vertaling van Breyten Breytenbach se gedig Dans, openingsgedig uit sy opstelbundel Berigte uit die Middelwêreld. T’Sjoen fokus op die slotstrofe:

 

als muren verbrokkelen

en de ongebreidelde kreet

zich in je ontvouwt

een weergalmende, schemerige bezwering

van dansende ruimten –

een stilte van wind

 

Iets artistieks en eksistensieels is hierin, sê T’Sjoen, want “muren verbrokkelen” en word uiteindelik “dansende ruimten”. Dit is slegs moontlik met “ongebreidelde” en eiesinnige taal. Eers dan val die mure van onverskilligheid. Woorde wat nie beredeneer kan word nie, maar wat sintuiglik en innerlik deurleef is, het die inspirerende krag van ‘n “weergalmende, … bezwering”. Die digter Breytenbach is nie net ’n reisiger in woord en daad nie – hy is ook ’n danser en ’n windvanger. Die sintuiglike woord vermag baie op voorwaarde dat die digter daarin glo en dat dit “doorleefd” is. (vorige strofe). En dan? Mure verbrokkel. Ruimtes dans spontaan.

T’Sjoen belig vervolgens Breytenbach se persoonlik geskiedenis en hoe die liefde daarin verweef is met die politiek. Dit is nie net Breytenbach se uitmuntende digtersloopbaan nie, maar ook sy politieke betrokkenheid in die styd teen apartheid, wat die Universiteit van Gent twintig jaar na demokrasie laat besluit het om die eredoktoraat aan hom toe te ken. Breytenbach volg hiermee in die voetspore van Desmond Tutu (2005) en Graça Machel (2008). Sy eensame opsluiting as politieke gevangene in Suid-Afrika speel volgens T’Sjoen in beide sy literêre werke en skilderye ’n rol. Breytenbach tematiseer buitestaanderskap en ’n swerwersbestaan. Hy is die vabond wat beklemming, dood en verval dig. Breytenbach self sê hy hanteer: “die oggendlig, beweging, sosiale kritiek, geheue, verbeelding, bewussyn en gewete”. Hy verset hom nog steeds teen konvensies en burgerlike middelmatigheid. T’Sjoen noem dit individuele ongebondenheid. Breytenbach leef en werk op die oomblik afwisselend in Europa, Suid-Afrika en Senegal – en skep vir homself ’n lewensnoodsaaklike middelwêreld.

Nadat hy sy eredoktoktorsgraad in ontvangs geneem het, wys Breytenbach dadelik op die veelvuldige ruimtes vir verstaan en misverstaan tussen Afrikaans en Nederlands. Samewerking hou ook soms misverstande in. Dis nie noodwendig sleg nie, sê hy. As kreoolse Afrikaner is hy gebore “in die suidoostewind, onkunde en vrees, onderdukking en genade”, maar hy het ook die voorreg gesmaak om onder andere Paul van Ostaijen, Herman de Coninck, Luc Gruwez, Wim Hofman en Adriaan van Dis te lees. Hy het ’n paar persentjies saamgebring om dankie te sê: twee klippe (miskien die vysel en stamper?); ’n eksemplaar van Oorblyfsel (in beperkte oplae uitgegee deur Uitgewery Hond) en die eerste twee eksemplare van Imagine Africa (essays en gedigte uit Afrika).

In sy dankwoord lees Breytenbach twee gedigte voor: Boland –  ’n eerbetoon aan sy mentor, Martinus Versfeld, en EvV Okt. 2002 – opgedra aan die Belgiese digter, Eddy van Vliet, wat toe oorlede is.

 

dit was die verstandhouding

ons het dit selfs tong in die kies

skriftelik bevestig destyds

in verse wedersyds

soos wolke en weerkaatsings

dat ons nie oor mekaar sou skryf

van anderkant die stomp meslem

van die dood

geen kattebelletjies sou los

in die donker laai

van ’n agtergelate lessenaar

 

[…]

 

en nou is die wolke

verfrommelde vlae en biljette en baniere

en nou dwarrel jou asse

’n skemer sneeu

deur bemindes in hoede en jasse

gestrooi indie digtersdorp

van jou koue Vlaandere

soos herfswoorde bloei in die doolhof

van verstrengelde verhoudings

tussen sterwendes en engele

 

en hiermee liewe verbrande vriend

moet ek jou veraai

moet ek die mes soos ’n maan

laat glinster in die môre

om die as op papier te omtower

      in stiltes se silwer handvriende

want ek hoor reeds die haan se derde kraai

skeur oor die rivier

 

Op pad terug na sy stoel toe, maak Breytenbach ’n klein buiginkie voor die grand madame van die Universeit van Gent en soen haar hand soos dit ’n “egte Franse heer” betaam. Betowerend! Grys goud. Laurens van Krevelen, oud-uitgewer van Meulenhoff, lees ’n drietal gedigte oor die liefde voor uit Oorblyfsel. Die slotwoord van Adriaans van Dis volg in die vorm van iets wat die naaste kan kom aan ’n tradisionele Afrikaanse pryslied: “Eredoktor! Jubeldoktor! Eksellensies! Breyten Breytenbach het my lewe verander en daarvan is u getuie!” En ek is die skrywende skakel tussen warm en koud.

Baie akademici uit Suid-Afrika en die Lae Lande het aan die kollokwium wat op hierdie aand se verrigtinge gevolg het, deelgeneem. Wannie Carstens, Michael le Cordeur, Guido van den Berg, Inneke van Kessel, Eep Franken, Ena Jansen en Luc Renders het almal interessante lesings gehou. Meer daaroor is elders op internet te lees onder die titel Die taal se stiltes.

Met ’n weldeurdagte sleutellesing het prof. Louise Viljoen die kollokwium Vrydagoggend ingelei. Onder die titel Die ‘duister gedig’ in Breytenbach se drieluik “Die windvanger” (2007), “Die beginsel van stof” (2010) en “Katalekte” (2012) het sy probeer verduidelik hoekom Breytenbach se poësie as hermeties ervaar word. Volgens Viljoen is die idee van uitwissing nie net voortdurend aanwesig in bogenoemde drieluik nie, maar is dit ook ’n terugkerende topos in die Postmodernisme: stiltes, leegheid, witheid, dood. Tog kan Breytenbach se poësie ook modernisties gelees word, byvoorbeeld teen die gruweldade van die tweede wêreldoorlog en die uitwissing van die Europese Jode. Die verwantskap tussen die topos van uitwissing en die massamoord op die Jode is ook aanwesig in Paul Celan se poësie met woorde soos: niks, niemand, nêrens. En ook Edmond Jabès het die topos van uitwissing gebruik by die Jode se grusame lot in die vorm van ellips, asteriske, parenteses, verskraalde gedigte met baie wit en ander nie-alfabetiese tekens.

Hoewel akademica in murg en been het Viljoen op die laaste oomblik besluit om haar lesing byna op ’n digterlike wyse kort te hou. Skielik was dit wat sy wou oordra vir die gehoor toegankliker. Dit het haar as letterkundige gekomplimenteer. Sy het gedemonsteer dat “less is more” ook soms kan werk in die akademiese wêreld. Breytenbach se verlange dat die sélf uitgewis word, sy angste vir die naderende dood, vir die toekoms van sy taal en sy vaderland en sy kontinent Afrika het Viljoen beperk tot net twee elemente: a) die rol van kriptogramme en b) die rol van duisternis in sy gedigte. ’n Voorbeeld van ’n gedig as kriptogram haal sy aan uit Die windvanger. Sy spekuleer nederig in die teenwoordigheid van die digter oor sy taalverskieting in hierdie teks:

 

Koong Byten 1

 

ekis di koon fan padysel

boome en vlogte

boeboe toorm wond

wa vlagte floet

in vlegsels wole

 

Met ander woorde koong is miskien koning, Byten – Breyten, padyssel – Parys of paradys & sel, boome – bome en wole – wolke.  

Viljoen dink verder dat Breytenbach doelbewus duisternis geskep het in sy gedigte. Sy verbind dit aan sy persoonlike geskiedenis, naamlik die jare wat hy in die gevangenis mag geskryf het, maar ook geweet het alles word gekonfiskeer en gelees. Woorde wat op duisternis dui en op moeilike poësie soos dié van Breytenbach betrekking kan hê, is donker, verborge, onhelder, onduidelik, onheilspellend en verdag.

Uiteindelik was dit Breytenbach se beurt om in ’n lesing te reageer, maar ’n lesing was dit nie! Niemand kon dit ook van ’n digter verwag nie. Van die os op die jas… (Parys, Des. 2014) is eintlik ’n ontspanne gesprek tussen sy linkerhand in ’n gebalde vuis (OS) en sy oop, uitgestrekte regterhand (JAS). Met ’n vonkel in die oog bied Breytenbach aan:

OS: Om die grond gelyk te maak, die mond wat praat te identifiseer…

Jy sou hierdie causerie kan aanbied as ’n teisho, soos dit in Zentaal genoem word (dit is nie ’n taal nie) oftewel ’n direkte deling wat nie ’n mededeling is nie. Want om aan woorde en frases vas te klou met die bedoeling om begrip te kweek, so het meester Mumon al opgemerk, is soos om die maan met ’n stok te wil bykom of om die skoen te krap omdat die voet ’n jeukplek het.

JAS: Dames en here, u moet hom nie kwalik neem nie. Hy praat maar altyd so in raaisels en neem dan nog sy toevlug tot hoogdrawendheid ook. Die benadering pas hom soos ’n handskoen want nou kan hy mos van die een onderwerp na die ander dwaal terwyl hy maak asof die dorings hom nie pla nie. 

Hierdie causerie loop ’n hele klomp bladsye verder (tong in die kies) só af:

 

OS:

ek is ’n digter

moenie vir my lag nie

ek is ’n digter

moenie  van my verwag

om sin te maak uit syn nie

 

ek vang die woorde

in vlug en bewe

en pluk hulle vlerkies

om ’n kleed

van ligte trilling

te maak bewe

 

ek is ’n digter

ek gaan dikwels dood

in elke donker vertrek

van die vers

sonder om teken

of sonde te sing

te laat wapper

 

ek is ’n digter

julle het my nie geken nie

moenie vir my wag

vir môre nie

moenie vir my lag

oor gister nie

ek is ‘n digter

 

JAS: Voel jy nou minder beswaard? Het jy jou behoorlik ontboesem? Jy kry darem maar swaar met die lewe, né?

OS: Dit is so. Dit moet wees omdat die woorde of die flarde of die gedagtebewegings, die vlerkslae sou jy kon sê, my nie met rus wil laat nie. En wat die hart van vol is…

JAS: So nou… Ganôg is ganôg. Buitendien, jy het vir Luisteraar en Leser belowe om die kwispedoor nie te lank in beslag te neem nie, jou nie te buite te gaan en die mense te verveel en te vewar met jou onverstaanbare gekweel nie. Sê nou dankie vir die mense wat so geduldig was.

OS: Dankie, mense!

Daarna kry Breytenbach ’n dankie vir sy dankie by prof. Jacques van Keymeulen. Die opvallendste geskenk is iets wat Suid-Afrika, België en hierdie Sinterklaasaand van 5 Desember moet verbind: ’n sjokolade olifant! Arme Breytenbach. Hy gaan verseker naar word. Dis ’n eerste in sy lewe.

Ten slotte lees Charl-Pierre Naudé sewe van sy eie gedigte voor. Sommiges is vertaal deur Bernlef, Dorsman en Crebolder. Aan my linkerkant (die hart se kant) sit BB. Ek reik hom my regterhand en sê dankie, terwyl die straatbrakke tjank-tjank blaf en daardie alwetende klipoog stadig knipoog. Aan my regterkant (die rigting waarin ons almal aanhou skryf) kom sit Naudé. Ek reik hom my linkerhand en sê welkom. Hoekom? Hierdie klein man kyk wyds en verdig die wingerde in Duitsland se Moeselstreek wat styfgespan oor die rantjies loop soos Afrikaanse vlegseltjies op die koppe van jong vroue in Limpopo. Hierdie klein man kan groots skryf oor die kruie in sy ma se bebotie wat in klein neutedopboodjies op die Amsterdamse gragte onder deur ’n duisend brûe vervoer is. Op my skoot kruis my arms soos ‘n piepklein skakeltjie.

 

(c) Carina van der Walt / Desember 2014