Posts Tagged ‘Carina Stander’

Gedigte vir Breyten Breytenbach: 16 September 2019

Monday, September 16th, 2019

Breyten Breytenbach.”Pensief”  Grafika, DWV

Vir Breyten Breytenbach met sy 80ste verjaarsdag op 16 September 2019

Liewe Breyten, hiermee wens Versindaba jou geluk met die vername jarigheid vandag. Uit verskillende oorde het ons ʼn paar bydraes vir jou versamel (alfabeties vlgs van) as ʼn gebaar van waardering deur jou mededigters en ook om hopelik ʼn bietjie prettigheid toe te voeg tot jou geboortedag. Ons almal is saam met jou bly vandag en vier jou as mens én uitsonderlike digter.

 

Voorspoed en vele kreatiewe jare word jou toegewens!

 

=====================================================

Nini Bennett

16 September 2019

op weg na kû

Breyten Breytenbach

 

kyk hoe hou hy die handspieëltjie

hoog in die duister

om die melkweg as droomstroom

te vang in die skuit van bewussyn

 

ek slaap in ’n satelliet se vergesig

en alles wat verborge

of verlore is, als argief

 

mag die dag nooit breek

hierdie nag se vergete juwele

die silwer reën van meteore

verder as

die galery van sterre ja verder as

die bladeindes van nog ’n vers

 

[© Nini Bennett. 2019]

=====================================================

René Bohnen

16 September 2019

 

al die honde blaf geel

vandag-vandag

is breyten

taggentag

 

kom dans dan, dans

van sonkol tot sonkol

al kou die ure aan ons

blou hande, al klou

die winter aan die tuinklip

met sy logogramme

 

weet

ook vir ʼn landskap is ʼn mens

net een keer

ʼn maagd

ook vir papier

word

mettertyd ons rymelinge

mymeringe

in ʼn veld van suggestie en skaduwees

 

so minsaam so min saam

skyn

die kulprofeet ou sensmaan

en gevlekte uile met ingehoue vokale

uil die donker vol –

nagvlieërs op ʼn blinde reis

tot in der skewigheid

 

kyk            kyk

 

Woordgogel

hurk daar op die dak

  die ene vlerk en inasem(s)ing

breytenste buiteblaf

dankie jy

 

bring gloeipampoene vir ons ont-donkering

 

(© René Bohnen. 2019)

*

====================================================

Marius Crous

lama dashi

Vir Breyten Breytenbach, 16 September 2019

 

baardbard

elke lente droom jy

oor kamers vol rooi blomme

trap jou skaduwee sonder kop in jou spoor

soggens met die kleur van café con leche

voet op die vloervelletjie

wink jy iesie-iesie die dood nader

maar geel soos sult is jy ou ingesoute

opgefrommel soos dasji-dorzo

in jou trans van toekdam

*

vat jou hand selfgestook vlam

op blaaie vol foto’s van slagters

opgekaptes swaaiend aan ‘n haak soos slagskape

in die aand die maan rooi soos pampoen

knars jy skulpe sonder skoene see toe

jou skryfhand ‘n fakkel vir die nagdwalers

 

die staanklokke groei vlerke in die heuwelhuise

jy bind ‘n stralekrans (vis aan tou) om jou kop

kuif teen die wind hand onder die lapel (klein generaaltjie)

seil jy uit onder ‘n string seevoëls

soos gebedsvlae saam bo die skuit

 

die land sal jy nie meer sien nie

ou blinde seeman

die beentjies in jou ore verkrummel

ou patatrank

selfs die klank van bokkoms en boegoe

irriteer nie meer jou neushare

ou uitgebrande botterlamp

 

toemaar

 

ons gevlerktes

wit soos ghwano op die klippe

ons wag vir jou

ons sal die boot vang

met die verbykom

 

[© Marius Crous  – 2019]

*

=====================================================

Heilna du Plooy

Wat die digter weet

Deurentyd en deur die tyd heen
gaan dit oor veel meer as net ewewig;
oor meer as die eweveel
op twee pannetjies van die weegskaal;
veel meer as die balans waar alles val
en een ding staande bly.

Dit gaan gewis oor meer
as blote simbiose of meeleef,
oor meer as die samehang
in die weefsel van ’n spinneweb
waarin meervoudige vertakkings
as een patroon meetril.

Hoe onverklaarbaar die maan
en die eb en vloed van die oseaan
se liefkosings wedersyds heen en weer
wat waters laat kook en bedaar
langs die kus en snags oor die land
silwer weerkaatste son áfstraal.

Hoe skrikwekkend die kragte en magte
van magma onder die aardkors
wat gloeiend die aardplate dra
en onverstoorbaar stuwe en kolk
totdat dit uitbars in kokende klip
en die as van ’n verbrandende wolk.

Hoe ontstemmend die mensdom
se heersug, die griewe, die labiliteit
wat voortwoeker onder die vel,
wat heimlik agter die oë ver van die lig
strukture selfkoesterend uitdink
en ander se lewens vertroebel en kwel.

Nogtans, nogtans, nogtans.

Onder die son en die maan
bly die see steeds binne sy strande,
die rivier steeds binne sy bedding; sprei
die boom homself ondergronds uit,
wyer as die span van sy takke bo
en dieper as sy kruin teen die lug.

ons weet nie
wat vir ons bestem is nie
ons tas
met dun
wortels in die lug
heg
met senings
aan die aarde
vir gerusstelling
en vir uitsig

Goedaardige amoebes is wat nodig is
om hulleself in duike en in skeure te werp,
hulleself óm bulte en óór uitstulpings te vou
in die onvoorspelbare wêreld en wêrelde:
allerindividueel bestem, versigtig
soos die slange en opreg soos die duiwe.

want ons weet nie
hoe die sterre hang nie
hulle bots nie
en hulle val nie
en ons
ons stort
bloot
voorsiens
in
ons voortgang
in

 

[© Heilna du Plooy. J’baai 2019]

*

=====================================================

Louis Esterhuizen

Lumier

 

En jy, tot stilstand gebring

 

deur die trae spoed

van ʼn begeerte: die landskap wat knak,

voue maak, met jou. Iewers elders,

 

hoog, deur die wind

in ʼn stadige valk se sirkelgang gesluit –

 

Daar is melk in die aarde se holtes,

hoor jy, heuning in die lig se gebreekte klip.

 

[© Louis Esterhuizen / Sept. 2019]

*

=====================================================

Diana Ferrus

om tagtig op te verdeel 

(vir breyten breytenbach op sy 80ste verjaarsdag)

 

ons sukkel nie meer met literêre verset nie.

nou drup daar genoeg rooi op ‘n witblaai.

met gesigte teen die wind blaas ons uit

terug na daar waar die onheil broei.

ons boeke laat vure ontvlam,

hoeke so skerp, dit sny die swere oop.

tog is ons blaaie verbande, ons woorde salwend

en ja,

mag ons nooit vergeet dat daar ‘n tyd was

toe jy geen doekies om onreg wou draai nie.

jy het revolusie gedrup en daarvoor …

het jy met ‘n groot hap uit jou tagtig betaal.

 

enkosi, dankie, thank you, merci,

die een en enigste breyten

breytenbach!

 

[© Diana Ferrus. 2019]

*

======================================================

Pieter Fourie

onrus kiekie van breyten

[tussen uys en jan]

 

bruingebrand

in jou winterlandfrokkie

bobaas ontbaasde slaweklokkie

 

om die hele ou spulletjie van ons

se koppe trompop op te dons

 

meedoënloos sonder kies of keur

gesondheid boere

teer en veer

 

wees hom nie ge-nadig

kyk, hy is ons-kuldig

 

[© Pieter Fourie]

*

=======================================================

Melanie Grobler

Sterftejas

’n gedig vir Breyten Breytenbach

 

Deur die nag gekom

verby verlate stasies gereis

daagliks klop die koerier

aan die geelhoutvoordeur

 

omdat die sterfjas

te swaar, te lomp

is vir ’n hemelvaart

stuur sy vrou dit terug

na die onkoloog.

 

Die sieke vra ’n mooier jas

of selfs ’n seremoniële baadjie

’n seeblou lotus borduur deur sy geliefde

nee, ’n lang synagrok van die langoorrivierkonyn

kartel teksture in die varingplek van berge

die middernagson wat sweef deur die singende bome

 

kontinente wat seismies skeur

heeldag voor die kaggelvuur

almal huil, maar niemand

dink aan oleanderspatsels

as die donkerte aan die ruite pluk

of die raaisels van die dood

wat hom skielik uit die bloute pas.

 

Alles van waarde is weerloos.

 

[© Melanie Grobler]

*

=====================================================

Pieter Hugo

 

‘n HANDVOL BREYTEN

 

Almal ken mos die maer man

die een met die groen trui

hy vir wie ons woorddadig al haarloos blinkgevat het

hy wat die drome van ons reis

deur hierdie voorlopige suide

met geheime gedigte

in die deuropening laat staan

 

Maar ken ons hom?

Die ruiter van syn op die perd van lug

die ros van asem wat moes vlug

voor die gedaste menere van ons liederlike nagmerrie?

Hy was skadeloos, maar ons was hom ongenadig.

 

Wat het geword van Bittergesig Buiteblaf?

Hy het aanhou gedigte kug

terwyl hy die swaar klip moes dra

sy kop het bly groei hemelruim toe

met sy ware handskrif een van rus

woordend aan die volmaking

van die wysheid die lieflike die heilige

soos ‘n bergkruin vol sneeu

maar ons het hom genadeloos

te lig ge-yk

te donker ge-sel

gedink sy skaduwee sal klein skuil in sy lyf

 

Wie is hierdie Bullebach?

Hy is die groot voël so groot soos lig

Dié Afrikaanse Vokaal in ons familie van verskeurde klinkers

met ‘n konstellasie van sterre op sy voorkop wat arendsoog

steeds méér sien

steeds murg uit die werwels suig

*

Breyten, ken ons jou?

Of ken ons net die hond se swartvlieërblaf

teen die donker ruit?

Hoe leef jy in hierdie Taal wat jou ge-Judas én ge-Jesus het?

Wees ons, die fokkenvolk, tog genadig

 

Al is daar die kraak en knetter en krimp

van die verbygaan van die lewe

laat die Akashiese voël tydloos

gedigte pik pik pik

teen jou tronkselskedel

op weg na die kû

tot jou vlerke met koel blou windteue vryvlieg

héél in die heelal

 

[© Pieter Hugo. Sept. 2019]

*

======================================================

Louis Jansen van Vuuren

 

Liewe Breyten

 

Ek begin ‘n odegedig te skryf:

 

‘n speedcop sê my op agtien:

jy dobbel met jou lewe

as die naald op tagtig bewe

 

my moed begewe my

eerder, ‘n mondvol van jou eie woorde

as verjaarsdaggeskenk aan jou:

 

‘oopgaandae, vorentoeverstand, nagswerwer en soen

lysternagtegaal, wegvlerk. oerdonker en oerkluis

saamreisengel, weggooibrak en sterre

trapdans, spookvoëls, witgloeimaan en flintroer

besnuffel, handuitsteek, bekrabbel en ‘n pluksel vye

sterfjas, voordagbreekglans en huis-toe

droomkluitjie, botteroog en roetrook

 

ek stuur vir jou hier

die mondklippies toegedraai in papier’

 

baie geluk Breyten

van Louis

 

[© Louis Jansen van Vuuren. 2019]

*

=====================================================

                                                             Marlise Joubert

aanhou beweeg. vir bb

Lead me, guide me to the light of your paper.

Keep me in your arc of acuity. – C.D. Wright

 

die rus is altyd elders –

so word beweer en trap

jy woorde hier en trap jy

son en maan of uile daar

met jou volle tagtig jaar

ontwyk die stilstand jou

genadiglik op hierdie

16de septemberdag

 

so is dit mos –

dan pas die skoen

dan pas dit nie oral skuur

en krap dit metafore uit

druk soms tone teenmekaar

verloor miskien ’n sillabe of twee

op jou bewegingsweg

 

die stilstaan ontwyk ons nog

en ek vier jou geboorte skemerhoog

met elke liewe ou pampoen

en sou die stilte met deurgetrapte

sole skielik uit die bloute arriveer

met of sonder groot fanfare

dan weet ons dit

genadiglik, ook nié

 

die rus is nooit die lewe nie

 

trap dan liefs nog aanmekaar

volg hart-swig-telik steeds die roete

die klein of groter reis

met of sonder buiteblaf

(aan)dadig met gedig en kwas

meedoënloos, mede-

deelsaam gerig

 

die beste skoen is tog ingeloop!

 

[© marlise joubert / sept 2019]

*

======================================================

Antjie Krog

Mag die jaar wat voorlê skandalig geseënd wees , liewe Breyten!

En ter herinnering ’n gedig oor die tye toe ons waarskynlik op ons heelste was…

 

watervalberaad

                                                     liberation – here I am this first day shimmering bright

                                                     among angel choirs; afar the feathered folk sing psalms

   breyten breytenbach

 

die plat breë groen voorkop van die Zambesi

wat stort en stort     af

af

vallende water

skakels skuim

spattende slierte

hare stromend

rokend

reënboë wat bind   opbind

die damp

die sproei

 

die stomende groen voorkop van die onliegbare Zambesi

 

op die versengende lughawe

anderkant die doeane

Breyten sigbaar tuis op die vasteland

yours now slaked of all dishonour

sy oë eboniet    grys bak baard om die towertong

 

Barbara met die blinkste oë

in dié gedig wil ek jou teen my vashou

jy omarm my weeklagende hart

sê weer: everything will come right

weer: and it will be soon

and you’ll wait for us at the airport

 

Essop maak sy kinders groot in Londen

leer hulle Schweitzer- Reineke sê

hulle enigste land lê net op sy tong

 

Rebecca en Baleka:  ons kyk foto’s

van ons kinders onbevange gesiggies na die kamera

onsself stram op die agtergrond

huise waarin politiek nooit gaan lê nie

 

yours all freaked free in the boweries of the night

 

‘n aparter strofe vir Albie Sachs

donkerblou penstrepe skryf fyn oor die gesig van die vers

Mandela   Mandela  sing Baleka

Freedom is in your hands

 

en die harde stemme van skrywers

en die moeë stemme van digters

vlek die aand die land soos ‘n mat

skiet dit oop aan ons voete

en dit lê  ons land lê tussen ons

deur taal getaal totaal vertaal

deur soveel  trane en trooste verlangend afbetaal

praat ons ons land se nuwe taal ‘n metaallose taal

‘n veelkleurige heel taal se soel soet mense-taal

 

Senzenina – wat het ons gedoen

wat het ons gedoen

yours where dolphins windsoftly wheel

 

die bus rammel   almal gepak   deure toe

en julle bly staan voor die Makasa hotel

ons ry stadig vorentoe

en julle bly staan voor die Makasa hotel

en ons groet en roep en waai en huil

en julle bly staan voor die Makasa hotel

vuiste in die lug

die gesig van Jeremy Cronin kry ek nie vergeet nie

oë opgeskroef onleesbaar

Jeremy in die maroentrui kry ek nie vergeet nie

julle bly staan voor die Makasa hotel

soos ons vorentoe beweeg gaan sy vuis effens los

sy vingers roer asof hy iets wil saamgee wil vashou

julle bly staan voor die Makasa hotel

agter julle die druisende damp van die Zambesi

 

bly staan geliefde kamerade

nou in hierdie vers

ek skryf dit neer soos ek dit onthou

sodat op papier solank

ons een kan wees

en saam kan uitkyk uit hierdie vers

totdat bevryding skuimend druisend oor ons spat

die ballinge terugkeer soos engele of bokke of bome of honde

en ons mekaar omhels

binne en buite

alle vers

 

(Zimbabwe Julie 1989)

 

[© Antjie Krog]

*

======================================================

Johann Lodewyk Marais

 

Wêreldboom

 

Die kolos spel hom uit in tak en blaar,

wat in ʼn ander bestaan groter is

as alles in die sirkel rondom hom.

Heel bo tuur ʼn witkruisarend waaksaam,

bosnagape vreet sy jong lote,

bobbejane verorber sy vrugte

en mieliekewers en boomslange

misbruik sy sagte hout en gasvryheid.

In die soel tropiese nag vlieg motte

om die blomme en vrugtevlermuise

raak-raak met hulle vlerke die stampers,

terwyl ’n bruinhiëna onder draai

en ’n boomeekhoring op en af hol

asof hy iets aan die arend fluister.

 

(Vir Breyten Breytenbach)

 

[© Johann Lodewyk Marais. 2019]

*

====================================================

Susan Smith

onkant

al brand
die reënwoude
al skilfer die skubbe
binneste buitentoe
van reptiele af
al kook skilpaaie lewend
in doppe sous

al hou
kapibara’s vyf
minute asem op
al hoor ons
skreeuape drie kilometer ver

sal ons laaste asem
woorde wees
om bome mee te saag
en balke drome en nagmerries
snorkend skuimend bloots
tot satwordenstyd
te ry

ons is saad
van ons soort
ons reis deur ’n woud
van vuurhoutjies en vuiste

skotvry om ons goeiemôres
en goeiewense te krap
in as van verkoolde been

al vlug
luidiere vier meter per minuut
al loei pienk
rivierdolfyne ten
hemele in borrelende
amasoonriviere
al drup korwe was      verskiet
bye in vonke onderweg
na pampoenblomlandskappe

vyf   en   tagtig   duisend
vure in die hand

vier ons woorde wat ons in ’n wip
onkant vir ’n verjaring
betrap

skryf ons

hande in die vuur

dat die gedig ‘haar om mag draai
om die nag in die oë te kyk’

 

[© Susan Smith. 2019]

*

====================================================

Carina Stander

‘n Goëllied vir Breyten

(16 September 2019)

 

As die taal ‘n liggaam is

is jy die inkvlek op haar handpalm

vloeiend oor die vlegtende treinspoorgroewe van vel.

Die taal is die skelwit orgidee wat jou met morbiede beloftes verlei

asof jy ‘n insek is.

As jy ‘n rietfluit is, is die taal die verderflike moeras

waaruit windklanke gekerf word.

As jy ‘n wolk is, is die taal die glas

wat jou watergeboorte en -sterfte weerkaats.

As jy ‘n muis is, is die taal die duisterswiepende uil.

As jy ‘n skokbeentjie is, is die taal die slaanstok wat agter die deur skuil.

As jy ‘n rivier is, is die taal jou oewer, die grens wat jy oorstroom.

En as jy steeds ‘n rivier is, word die taal so waar die padda wat manel dra

en in jou woon.

As jy die grond is, sal die taal ‘n tuin wees.

En as die taal ‘n tuin is, is jy die klouterstruik,

die pampoenblom met geel vlerkslae

of hopelik die komposhoop.

Want as jy die komposhoop is – ‘n blareberg, erdwurmdeurwoel –

sal die taal sonder tyding ‘n boord kan word

swaardragtig aan bittersoet woorde.

As jy die vyeboom is,

is die taal die by wat jou bestuif

en as die taal die by is,

is jy die nektar.

Omdat jy die nektar is,

haal ons vandag met dié verdigsels

kaalhand heuning uit die taal

– dwase wat storm waar die duiselgrote engel huiwer –

ons vingers en voelers tintelend van al wat swewend leef en kleef.

 

[© Carina Stander / 2019]

*

====================================================

De Waal Venter

Ode aan ’n vangriem

Hulde aan Breyten Breytenbach

geskryf in ‘n styl van Pablo Neruda 

 

Oda a un lazo

.

El captor de plumas

de pájaros y sus peculiaridades,

atrapas vacas

rumiando sobre ellos

filosofías

 

Vanger van vere,

van voëls en hulle bekkighede,

jy vang koeie

herkouende aan hulle

filosofieë,

bronsrooi Afrikanerbulle

vang jy aan die uitgeleende been,

keer hom om

bleekpens bo

horings krap

kragtelose

sirkels in die grond,

witbont verse

van Friesland vang jy,

sandbruin verse van Frankryk,

met oë

soos mere

wat lepellê tussen die alpe,

want in baie lande

is dit vroegaand nog donker,

blinkblinde visse

vang jy

onder melkgroen water,

onbevange

oor honde in mense,

mense in hulle toegedinkte

stanings

waar wit latte van slaap

soos ’n hut groei om hulle op,

vanger van woorde

wat vlug soos voëls

weg

van die waarheid

se brand,

kleure kom nie weg

uit jou noustropstrik nie,

sodat die roos

se ruisende rooi klanke

soos kruimels tummel,

jy krul

om ’n ietermagog

wat snuifel

aan ’n miernes

vol waarhede,

oud soos die antikythera dinkding,

en vang hom vas

dat hy praat

deur sy beskubde lippe

van dít wat vroue

weet

wat mans nie weet nie,

grypend na wat ons

almal soek

pluk jy dit in jou

vangende hande en gee ons

vye wat suur word,

maar die liefde,

maar die liefde is soeter as vye,

alles is vliegtig

smeltend, verdampend

in mense se hande,

maar jy met jou

diereriem,

jou vasleggende tongriem

trek dit nader

sparwelende blinkvis

in die net,

jy lig dit uit

omdat die gedig in sy toegevoude hand

’n klippie

versteen soos dromer se skip

beskerm

teen die gekerm

van onthouspoel en sand.

Is daar iets

wat jy nie kan

vasgryp nie?

Wat maak jy

met woorde soos bitter moer

ná die drink?

Dalk kan jy nie

meer die voetspore intrek

wat ingedagte geliefdes geloop het nie,

of die smaak

van jou heel eerste woorde

op papier

nou lank vergane.

Jy raak al dunner, riem,

langer en vattender meer

meer as wat lesendes

in een jaar of meer

kan verteer,

ons groet jou

en jy glimlag terug,

môre donkerbreek-dagbreek,

ligfetus

met handjies en hare platgelek,

en jy praat met stilte,

die sabbatsgeluid van koelte

wat jou nooi om oor

jou eie skaduwee te tree.

Alles wat jy vang,

dankie gebêre in boeke

en dankie

dat ons

die gewone

breyten

kan kry in die mielieland.

 

[© De Waal Venter. Sept. 2019]

*

=====================================================

Cas Vos

’n Verjaarsdagsgedig

Vir Breyten 16 September 1939 –

 

Die feestafel kreun onder al

die lekkernye en soet verleidinge;

ook pampoenkoekies word opgedis

om jou te herinner jy is nou tagtig.

Genooides en ongenooides,

moedswilliges en onwilliges,

kwaadstokers en vrededuiwe,

vergun my om julle voor te stel

aan Breyten Breytenbach,

die man met die verweerde groen trui,

glo my tog, hy is nog steeds skadeloos.

 

Op 16 September is ’n seun

met ’n mond vol woorde gebore.

Sy pa was trots op die bulkalf

en sy ma op haar skoothondjie.

Snags voor bedlê het hulle klein

Breyten aan die Here opgedra:

“Here, ons weet nie hoe hy die see

gaan bevaar en hoe sy weg

oor berge en dale gaan kronkel,

met wie hy gaan konkel nie.

Maar wees tog net goed vir

hierdie vreemde woordsmous van ons.”

 

Die trotse Parysenaar het in sy onthou

traanbelope aan sy pa en ma gedink.

Oubaas en Ounooi het gesien hulle spruit

was van speentyd af ouderwets.

Kleintyd het die jongeling reeds

’n lotus met woordstiksels borduur.

 

Die swikswaar taak is aan my opgedra

om ’n lourierkrans met lowergroen woorde

vir die kunstenaar se 80ste te vleg.

Ek smeek Apollo om my krag te gee –

tot behae van die jarige en sy geliefde.

Na tagtig jaar op die woeste aarde

het ek hom in ’n woud opgespoor.

Hy vra of ek ’n ster vir hom sal pluk.

In die sterlig het ek dinge gesien

en gehoor waarvan ek nie kon droom nie.

Sy baard het sy inkennige ken bedek,

maar ek kon sien hy is veel gryser en wyser.

Die grys is die gevolg van al sy seereise,

die wind het die seesout opgeswiep,

sy hare en baard besprinkel en dit so gegeur.

 

Ek het soms by ’n onkreukbare regter

tuisbesoek gedoen. Hy het my na sy

studeerkamer gelei waar ons ure lank

Virgilius en Catullus bewonder het.

Al om die uur het ons onder eed oor jou

fluisterpraatjies gemaak, te bang

vir selspioene met bose gedagtes.

Vra jy wie die regter is? Die eerbare

een wat jou met vyftig rand vir briefsmokkel

en gedigte met vlerke beboet het. Hy het sy geheim

aan my toevertrou wat ek aan jou, tagtigjarige, onthul:

“As ek die regter was, sou ek Breyten vrygespreek het.

Miskien ’n paar rand vir sy ontydige vliegrit.

Hy is tog net ’n dromende digter en skilder – niks meer nie.”

 

Sewe lange jare het jy voorspooksels gesien,

hoe veroordeeldes met “Here, wees my genadig”

asemsnakkend met die geklingel van kettings

galg toe strompel waar die doodsengel wag.

 

Jou drome het jou snags onder vonklig na jou

geliefde in die verte gelei om haar hoop te gee.

Wette kon nie jou skeppingsdrang gevange hou

en die muse het jou nie aan die waansin van alleenheid

se skroeiende verlange oorgelaat nie, maar jou met ’n oorvloed

influisteringe besoek. Vryhand kon jy tydig en ontydig dig.

In ’n visioen het jy gesien: om te lewe is om te sterwe.

Daarom moes jy lewe voor jy sterwe en reik na die ontmoeting:

sange het jou bevryding uit die grot begroet, palms is gewuif,

jou gesig was welriekend en jou eens geboeide hande is gesalf

vir die belofte in volvoering: bevryding na die beminde.

Jy het ná sewe jaar in doodskadu opgestaan om die lewe te vier.

 

Nou beier die klokke klankryk en ek staan met die gedig voor jou

om jou te kroon en jou te vra om op jou digterstroon te sit.

Ek hang ’n mantel om jou skouers waarop pryk: Woordmaker.

Mag jy nog nagte deur droom en skemerwoorde een vir een naderwink.

Mag jou gedigte ons harte altyd verheug en soos die singende son

en sterre ons pad vol skrikgodinne na die ongesiene anderkant lig maak.

 

[© Cas Vos. 2019]

Met vergunning van Naledi. [Vlug van die gees, 2019]

 

===================================================

Wicus Luwes. Die olifant in die kamer as troeteldier

Tuesday, May 31st, 2016

elephant-framedTroeteldiere het kleiner geword. Ek verwys natuurlik nie na die olifant in die hoek van die kamer nie. Ek het fisiese troeteldiere in gedagte. Dit is seker maar die moderne wooneenhede wat kleiner geword het. Die kompartemente waarin ons woon se leisels word deur ‘body corporates’ beheer en die meeste laat slegs ‘n klein hondjie toe. Die wooneenhede word naby aan mekaar gebou vir sekuriteit en ekonomiese redes. Geen voëls of katte, slange of perde word in die interpersoonlike ruimtes van sekuriteitskomplekse toegelaat nie. Die meeste slaapkamers in die wooneenhede is nie groot genoeg vir dubbelbeddens nie – slegs ‘n enkelbed en bedkassie.

Troeteldiere het stom geword. Voëls maak te veel geraas op die stoep wanneer die eienaar weg is. Dit dien as steen des aanstoots of anders gestel – dit krap die buurman se persoonlike ruimte liederlik om. Ons het ‘n jaar of drie gelede ‘n troue in Gauteng bygewoon en in ‘n gastehuis oorgeslaap. Die eienaar/skoonmaker het met ons aankoms uit die gaste-eenheid gekom as deel van haar roetine om seker te maak dat alles netjies is. In haar een hand was die skoonmaakmiddels en in die ander hand ‘n hok. Ek het tot op daardie stadium nog nooit van ‘n ‘bearded dragon’ gehoor nie. Dit was so paar jaar gelede die nuutste inding met betrekking tot troeteldiere. Die draak is gelukkig nie vuurspuwend nie en maak slegs sis-geluide as dit kwaad is – dit voldoen dus aan beide die veiligheidsvereistes en klankdrempeltoetse van die hedendaagse troeteldier. Die draak was haar skoolgaande seun s’n en sy het die akkedis te jammer gekry om dit heeldag en aldag alleen in ‘n kamer opgesluit te hou.

Ek wonder of die ontwikkeling wat plaasgevind het slegs met kleiner huise te doen het. Ek is seker daar is ‘n voor die hand liggende rede vir die verandering in die tipe troeteldiere wat ons persoonlike ruimtes met ons deel. As ‘n mens daarna verwys as ‘n vorm van evolusie, sou dit seker ‘n soort evolusie van die aanpasbaarste wees, want hier is dit nie die grootste en sterkste wat oorleef as troeteldier nie. Dit is die troeteldier wat aanpas by ons moderne lewe se verkleinde spasie en die oorkruising van persoonlike auras wat die  keuse van troeteldiere beperk. Dit is ook nie ‘n gemaklike skuif om te maak nie, want diere soos die bebaarde draak het spesiale UV ligte, krieke en insekte nodig om te oorleef. Dit voldoen ook dus nie aan die mense se natuurlike strewe na meer gemak nie. Die olifant is steeds in die kamer, maar ek weet nie wat om hom te noem nie.

 

Here be dragons

Hier is inderdaad drake –
hier in ons huise en tuine,
hier waar die laatmiddag stuiptrek en omkom
en stof word vir môre se maaiers.
Hier in die koninkrykies wat ons ons s’n noem
tussen die teekoppies, die kikoejoe en die tv
slinger die warm asems soms om ons bene
sodat ons sug en die vensters wyer oopgooi vir wind,
hier waar ons kinders met klippe speel,
hiér is
drake.

– deur Ilse van Staden uit ‘Watervlerk’

 

Swaai die stert die hond of andersom?

Daar is interessante webbladsye wat handel oor die interaksie tussen mens en dier. Ek het heelwat verwysings na boeke oor hierdie interaksie gesien. Die sielkundige effek wat so ‘n interaksie het, werk in beide rigtings. Daar is onlangs ‘n olifant in Indië dood wat pretritte vir toeriste gegee het. Die olifant het blykbaar ineengestort as gevolg van te veel werk. Sirkusse, wat olifante in vertonings gebruik, kry baie kritiek oor hul praktyke. Die vraag is dus of diere deur mense afgerig mag word om werk of toertjies te verrig. Word die toertjies as werk gesien? In hoe ‘n mate mag die werk buite die dier se natuurlike aard aangeleer word? Al hierdie etiese vrae se antwoorde het deur die jare verander. Kyk maar na die gebruik van honde as gids vir mense. Honde help ook met behandeling en terapie vir outisme en getraumatiseerde kinders. Mense het dertig jaar gelede anders gedink oor sirkusdiere. Ek wonder hoe mense na dertig jaar gaan dink oor gidshonde?

Honde word nog op baie plekke as waghonde ingespan. Hul goeie reuk- en gehoorsintuie maak hul geskik vir die werk. Die interaksie gaan hier oor dinge wat die diere aan ons as mens kan bied. Daar is die sekuriteit, die emosionele voordele ens. Daar is natuurlik the vraag wat ons as mens aan die diere en spesifiek die troeteldiere kan bied. Watter voordele is daar vir iets soos die moderne bebaarde draak of die tradisionele hond in die transaksie? Waar lê die balans vir hulle?

Van honde en halsbande

Die mens begin ook al meer te dink aan die manier waarop hulle met diere omgaan. Vorige generasies het dieretuine besoek om vreemde diere te sien en ook te bewaar. Elke hok was ‘n nagemaakte habitat. Deesdae wonder ons meer oor die etiese vrae rondom dieretuine. Ons verkies om in oop voertuie eerder na die dier se habitat toe te gaan as om ‘n habitat te skep. Die bewaring en ondersoek van diere bly ‘n tameletjie selfs met so ‘n sienswyse. Die perspektief wanneer dit by bewaring kom, skuif miskien nader na die dier se belang en minder na die mens se belang.

Die Amerikaanse Indiane is bekend daarvoor dat hul naby aan die natuur geleef het. Hulle het families volgens dierename ingedeel. Hulle het die gesigte van diere op hul totempale uitgekerf. Die beer het ‘n prominente rol in baie van hul volksverhale en fabels ingeneem. Die lyn tussen mens en dier word somtyds in hul volksverhale vervaag deurdat ‘n mens nie kan uitmaak of die beer ‘n dier is en of dit moontlik ‘n mens met ‘n beervel oor sy skouers is, wat rondom die vuur in so ‘n vertelling sit nie.

Die mens se beste vriend

Om terug te keer na die interessante webblaaie: ‘Anthrozoology’ (miskien antrodierkunde of antrozoölogie in Afrikaans) is die studie van interaksie tussen mense en ander diere. Dit laat ‘n paar dissiplines oorvleuel en betrek sosiologie, dierkunde, sielkunde, geskiedenis en geneeskunde. Al meer tersiêre instansies reg oor die wêreld begin aandag skenk aan hierdie tipe interaksie. Antrozoölogie word vanuit ‘n paar rigtings benader, maar een wat my opgeval het, is antropomorfisme. Atropomorfisme is ‘n ingebore sielkundige neiging van die mens en behels die toedig van menslike emosie en eienskappe aan nie-menslike entiteite. Dis nouliks verwant aan personifikasie. Literatuur en ander vertellings gebruik dit al vir solank as wat die mens stories vertel. Voorbeelde sluit Lewis Carroll se ‘Alice se avonture in Wonderland’, Rudyard Kipling se ‘Die Oerwoudboek’ en Beatrix Potter se karakters in. Die moderne kinderboeke gebruik dit so dikwels, dat dit moeilik is om ‘n kinderboek op te tel wat dit nie gebruik nie. Daar is ook voorbeelde van hoe mense weer eienskappe aanneem wat met diere geassosieer word.

‘n Mens sou jouself kon afvra wat die rede vir ‘n studierigting soos antrozoölogie sou wees. Dit probeer miskien verklaar hoekom mens en dier mekaar se lewensruimte wil deel. Die plek waar die mens en die natuur se paaie kruis, is sekerlik nog ‘n invalshoek. Ons wortels in die natuur word dalk met ‘n blok sement van modernisering bedek, maar die wortels het die grond nodig om te oorleef.

Miskien is die olifant in die hoek van die kamer ‘n tweede kyk werd. Die vraag is hoe interaksie tussen die mens en die natuur behoort plaas te vind. Ek is nie meer seker of die rol van die olifant in die kamer so ‘n uitgemaakte saak is nie. Ek verbeel my dat die olifant dalk ‘n pels aanhet en dalk ‘n mens soos ek en jy is. Gelukkig voel my hond instinktief aan as ek te diep dink oor onsinnige dinge. Sy gooi haar papnat tennisbal op my voete en druk haar snoet teen my been waar ek voor my lessenaar sit en werk. Honde en ander troeteldiere weet hoe om ten volle te leef. Ek leen graag ’emosie’ vir stories, gedigte, psalms en lewensresepte by ons gidse, ons begeleiers, ons troeteldiere. Ek is dankbaar vir elke voor die hand liggende geheim wat ek andersins mis sou gekyk het. Troeteldiere word daagliks groter in my oë en praat met stomme insig oor dinge wat ons as mens nog moet leer.

 

om op die rug van ‘n donkie in die see te swem

om op die rug van ‘n donkie in die see te swem
deur ‘n land bo die wolke
oor landskappe van droom
‘n pen soos ‘n staf in die hand

om bloots op ‘n esel oor ‘n golf te galop
warrel in die hare
Stormmeeu op die skouer
se vlerk gesprei teen die strale
om saam met ‘n hings deur die seë te ry
voorkop rug voetbrug gesout
teen die brand van blindwit branders

om borsdiep in ‘n woord te toer
die walvis ‘n inkvlek op blou papier
wanneer die Windmaker se asem
die water stadig roer

om veerlig te dryf
verse te skryf
die son ‘n engelkop
vanaf ‘n eselrug aanskou
om die heelal en hemel so dop te hou:
laat my reise voortaan eenvoudig wees

-deur Carina Stander uit ‘woud van nege en negentig vlerke’

native_american_bear_skin

Bronne

1. Stander C, woud van nege en negentig vlerke, Tafelberg Uitgewers, 2009
2. Van Staden I, Watervlerk, Tafelberg Uitgewers, 2003

Hannalie Taute. Bloubaard: vir Vadersdag

Friday, June 14th, 2013

Party mans het sagte baarde, ander harde baarde, sommige het selfs blou baarde.  My man besit geen blou haartjie, terwyl my pa, indien hy hare/baard sou had, dit blou sou wees.

Eers was daar ʼn foto nog voordat ek n gedagte was- die foto is êrens verlê tydens ons ‘groot trek’.

Toe was daar die skets (1998, 2 jaar na haar dood) in my sterfregister sketsboek.

Ek wag al soveel dae op jou;

kyk hoe maer het ek geword van verlange.

Huidiglik werk ek hieraan om vrede te maak:

“She married him anyway” embroidery on rubber/inner tube (in progress)

Dit is natuurlik geinspireer deur die foto van hul in gelukkiger dae en die skets van 1998 asook ʼn boek met die storie van bloubaard wat ʼn vriendin vir my gestuur het.

Op die internet vind ek die wonderlike artikel sien hier, oor die burg van hertog bloubaard (die artikel is geskryf deur Carina Stander en handel oor die bundel geskryf deur HJ Pieterse.)

“Alhoewel Bloubaard soms voorgestel word as die vergestalting van die donker manlike begeerte om ontslae te raak van ‘n vrou en telkens ‘n nuwe vrou te soek, is J. E. Cirlot van mening dat Bloubaard nie deur haat gedryf word nie, maar deur verlore liefde: “The secret room of Bluebeard, which he forbids his wife to enter, is his mind. The dead wives which she encounters in defying his orders are the wives whom he has once loved, that is, who are dead to his love” (1962:xlvi).

Vanuit hierdie perspektief kan geredeneer word dat Bloubaard nie ‘n drang koester om sy vrou te vermoor nie, maar eerder om homself te martel deur die herhaling van pynlike herinneringe in ‘n poging “to restore an earlier state of things” (Freud se kursief). Inderwaarheid word Bloubaard se vrou nie vermoor nie, maar pleeg sy selfmoord deur doelbewuste oorskryding van sekere grense.” (Uittreksel uit die bogenoemde artikel.)

So ʼn jaar of wat gelede vra ‘Bloubaard’ my om ʼn heildronk op hom en sy nuwe vrou tydens sy 3de huwelik seremonie in te stel.  Bloot seker omdat my boetie nie beskikbaar was.  Ek raak die volgende kwyt:

ʼn sprokie:

Eendag nie so lank gelede was daar ʼn man:

(Kom ons noem hom kruppel.)

Hy ontmoet ʼn vrou wat hom laat huppel.

(ons noem haar silwerlokkies.)

Hulle teken op ʼn stippel.

Hy belowe om elke oggend vir haar pap te maak

Wat nie haar mond verbrand.

Met hierde belofte sal sy neus hopelik nie lank groei.

Soos die derde varkie uit steen gebou,

ʼn huwelik wat vir ewig hou?

Net soos in die verhaal van skoonlief en die ondier

Is my wens ook vir jul ʼn:

“happily ever after’

Fluit fluit my storie is uit.

So vir vadersdag wil ek ʼn nuwe heildronk instel, maar met die woorde van Johann de Lange:

Heildronk

Ek eet my toast
& drink my dooswyn
& in my hart
word alles boos rein.

Bostaande gedig is hier gevind.

 

Carina Stander. Die weerlig is die naglug vol

Wednesday, July 25th, 2012

die weerlig is die naglug vol

 

met lokaas kom ek na jou toe

waar jy in die skadu van ‘n bosvy lê

verdoesel teen korsmos en gevlokte rots

 

kom nader, wilde maat

kom maar nader

teen alle eeue van beskawing in

dat jy kan sien

die waterlelies van my oop hande

koud en bloupers soos organe

 

die aarde veraar en klop ondervoets

modder kruip teen my kaal enkels op

maar ek fluisterstap na jou

dat jy moet ruik

dat jy moet weet

hoeveel ek vrees

en verlang

Carina Stander – vertaling in Engels

Thursday, December 15th, 2011

Carina Stander – vertaal deur/translated by Leon de Kock

 

Carina Stander

Carina Stander

Carina Stander was born on 20 November 1976. She grew up on a farm in the Waterberg. After obtaining an honours degree in Fine Arts from the University of Pretoria, she worked for a few years for sculptors in Cambridge and the Scottish Highlands and participated in various art exhibitions. She completed a masters degree in Creative Writing (cum laude) through the University of Cape Town. She had two volumes of poetry published by Tafelberg: die vloedbos sal weer vlieg (2006) and woud van nege en negentig vlerke (2009). A number of these poems have been set to music by Herman van den Berg, Souldada from the Netherlands and cellist Ha!Man. Stander’s poems and short stories are prescribed for secondary schools. Since 2005 she has been working as a freelance journalist for five magazines, twice receiving the Media24 award for Article Writer of the Year at Lééf. She lives in a coastal forest with her husband and sons.

  

 

The pyjama pants

 

by the time we get home the blood on your pyjama pants has dried

but, like wounds, the windows are sticky and slimy;

brutality hovers like a wolf

in our house

its aftertaste

revealed in the darkening dusk –

these walls will surely collapse

under the weight, the memory of our honeymoon

in Mozambique:

 

it must be said you did not then want me to bleed –

the hand-stitched seam of your pyjama pants

bulging giddy white

like a year-old lamb

 

that’s how I want to remember you:

standing like that in the door of the hut

with the cloth of Bazaruto around your hips

as you stretch your arms upwards,

your shoulders the colour of dunes

your supple back compelling me to write

 

but now death has broken through our front door

now your pyjama pants are bloodied like a virgin

and to expel this fog of fear

won’t be easy;

that iron smell, the sweat of terror

that sound of a coming death

 

look, the jackals crossing the hills

are changing into street curs

now they’re crawling into anteater-holes

they eat bird-eggs and buck;

there was even a flamingo-wing

somewhere in the fog

 

cowardly foxes running off, tails between their legs

greedy hyena-chops, drunk with blood

 

there is a beauty that the pack

will never take from us:

even if they were to catch you

you would send a bushbuck to console me

or a steenbuck with little Bambi-feet

or a waterbuck grazing in the evening air

on berrybush and wild fig

 

but you have not been taken away

you are here in flesh and blood

your swimming body rimples the island seam

you laugh at the lourie

who lives in my armpits –

I am just crazy for you

 

tonight we’ll leave the front door open

and light up some lamps;

you go fetch your pyjama pants from the chest;

beneath my night dress, like fish

my breasts are swimming –

you stroll freely

through the acres of my sleep

 

mercy falls to the earth like a poem

because you are here you are here

 

listen how our fears

slumber on the windowsill

 

(From: die vloedbos sal weer vlieg, Tafelberg, 2006)

(Tr. by Leon de Kock)

 

 

the hot berg wind of your name

Tsitsikamma

 

the hot berg wind of your name

echoes across the coastal forest

of the south

 

while the forlorn plantation

in the valley

prunes its hanging moss,

you blow through the gnarled

bush of a white milkwood

 

you let fruit rain down upon me

in splashes of dark purple;

you caress the yellow-wood’s flaky bark

and you feed the bats yellow fruit                       

from the highest branches

 

sometimes you’re everywhere and here

you wind-whirl me like a man;

you lean against the carbuncled stem

of a wild red currant, you stare at me;    

the veins on your arms

expand like roots through earth;

your skeleton shifts in the wind

like the threaded stem of a forest elder

my cheeks turn to the colours

of clattering stones

on an unknown beach;

lilac or off-pink

like the eyes of a cave-fish

 

still, you go out and bring me

finest cream flowers in winter

and the winged seeds of a kamassie¹;

our bed is knitted

from the secret leaves of a birch

 

come, let us walk on naked feet

through the dripping forest,

let us go see, at daybreak,

how the waves spray wild lace              

up against the horizon

where you can almost hear whales mating

in the filmy blue expanse

of the ocean

 

that is where I shall give you my version of love

 

(From: die vloedbos sal weer vlieg, Tafelberg, 2006)

(Tr. by Leon de Kock)

 

 

wilderness

Bergfontein, Limpopo 1968

 

at the age of 32 ma granted love

like the gift of a story-book

to pa

 

she slept beneath scorpions,

other constellations too

 

one at a time, leopards

spotted along their flanks

with shapes like roses

prowl the night kraal                                    

cracking calves’ skulls –

pa travelled two hundred miles to fetch them

on horseback, grazing as they went

 

a rifle cracks and a hoarse cry

expires on the mountain –

ma inherits two cubs

from the belly of a predator

 

the house is rough and ready

and any tree a lavatory

but at night

by candlelight

she marks essays

in Afrikaans and German

in a kitchen of stars

nurses poems like chicks

in crocheted blankets

 

they use her teacher money

to plaster up a fireplace

from slate floor to wooden roof

 

and still the wild evades their embrace

 

beneath the farm-line phone

a black mamba lies hissing

atop her eggs:

upper body erect

mouth stretched wide open

head long and flat

like a coffin

 

ma writes letters to her mother:

cubs geckos

and lizard plus mate

rest up on the afternoon stoep

huddling tighter at her feet

 

eight years later a child is born

from the words of a ma

and the wildness of a pa

 

(From: woud van nege en negentig vlerke, Tafelberg, 2009)

(Tr. by Leon de Kock)

 

 

messages from above
Giant Forest, California

 

through my fingers snow sifts in ornate handwriting

under my boots snow cracks a code

over a waterfall snow screams soundlessly

 

white poems on blank paper, everywhere

 

here, where prairie wolves loom

and squirrels drive each other away

through a dead-quiet oak forest

– tree-branches like flamboyant frills          

on a gypsy’s dress –

 

here, spoor² is the voice of an animal          

 

when I touched the giant sequoia,

felt like braille its brown, rutted trunk,

flakes like blossoms fell

fell from this deserted cathedral

strings blow like sentences from Above – 

red-hot murmurs, plosive-soft

 

every story begins with these words:

a Stranger’s wooden leg

makes mad marks in the snow

 

everywhere, white poems on blank paper 

 

(From: woud van nege en negentig vlerke, Tafelberg, 2009)

(Tr. by Leon de Kock)

 

 


¹ Kamassie: Gonioma kamassi. In Tsitsikamma area, Southern – Cape, SA.

² Spoor: trace, track, footprint, footmark. From :Wikipedia, the free encyclopedia.

 

Translator:

 

Leon de Kock is a writer, translator and scholar. He has published three volumes of poetry in English (Bloodsong, 1997, gone to the edges, 2006, and Bodyhood, 2010), a novel and several works of literary translation, including the novel Triomf by Marlene van Niekerk and a collection of poems, Intimately Absent (Intieme Afwesige) by Cas Vos. Translations of Etienne van  Heerden’s novel, In Stede van die Liefde, and Vos’s Duskant die Donker (Before it Darkens; selected poems). De Kock holds a chair of English at the University of Stellenbosch. He has won several prizes for his translations.

 

Carina Stander. Vier verse oor lugskoonmaakplante

Wednesday, September 28th, 2011

LUGSKOONMAAKPLANTE

(Opdraggedigte vir skilder Salome Prinsloo se uitstalling, Sep 2011, Pretoria) 

 

lugplante

 

dag en nag skilder sy

die lugplante om iets goddeliks

– Asem wat asem skép –

vas te vang in kleur

 

sy sien die vlieënde motte

in ‘n maanorgidee, in ‘n lintroos

se oopkrul op ‘n stoep,

in die sleutelblom

se blare, wit gemarmerd

en sy kan iets vlietend verf

 

sy kan lug verewig

 

tot aan die vroegste snak

en die laaste sterf

 

 

orgideë

 

hier is baie orgideë –

‘n bontspul van dansende dogters

met sproetgesiggies en slangvelrokkies

 

hul draakbekkies

vreet die planeet

se giftige lug

 

 

spekboom

 

aan die jong spekboom se pers takke

blom die trosse

oitjiepienk

 

die boom vergrys en verkrom deur die jare

word lugtig

maar sonder die verstopte are!

 

 

baniaan

 

iewers in woud wat water spoeg

skud ‘n baniaanboom die vuilheid

uit sy ruie baard uit

 

© Carina Stander, 2011

Digstring

Thursday, February 10th, 2011

Hierdie inisiatief is na die voorbeeld van Brian Brodeur se hoogs suksesvolle weblog “How a poem happens“. Hiervolgens word op ‘n bepaalde gedig gefokus aan die hand van ‘n aantal standaardvrae aan die digter ten opsigte van die ontstaan van die betrokke vers. Ons glo dat gevestigde sowel as aspirant digters dié aaneenstring van digter en gedig leersaam (en hopelik inspirerend) sal vind.

Digstring

Digstring

Opgedateer tot en met 4 Oktober 2019 – Redaksie

Inhoud

A-B 

Andries Bezuidenhout. Taxi-rit ná die aand. Mei 2010

Andries  BezuidenhoutVeelvuldige gebruike vir huishoudelike toestelle” . Nov. 2014

Zandra Bezuidenhout. Moderne Psalm. Mei 2010

Emma Bekker. Nagvangs. Mei 2016

Nini Bennett. Da Capo. April 2016

René Bohnen. Brief aan Ebba. Mei 2012

Fourie Botha. My eerste Bybel. Augustus 2011

Aniel Botha. Rooikappie en die wolf. Mei 2012

Hendrik J. Botha. Breindood. April 2016

C, D, E

TT Cloete. Swerwende verse

Toast Coetzer. geluk

Marius Crous. Die ander man

Hans   du Plessis .Josef

Heilna du Plooy du Plooy. “Ouhoutfluit”

Anne-Ghrett ErasmusSkilder

Sydda Essop. Ek lewe in stilswye

Louis Esterhuizen. Melopee

F, G

Gilbert Gibson. Another roadside attraction

Melanie Grobler. Die Eerste Vrees Is Hier.

H, I, J

Joan Hambidge. “The drama of being a child”

Joan Hambidge. In die skadu van Machu Picchu. Mei 2010

Joan Hambidge. Parys

Daniel Hugo. Ontnugterde digter. Junie 2010

Pieter Hugo. Honde

Louis Jansen van Vuuren. “Passasie”

Marlise Joubert. waarskuwings. Mei 2010

K, L

Ronelda KamferStof. Junie 2010

Annie Klopper. ‘n Deurnagbraai in Oranjezicht

Martine Klopper. Kwatryn

Antjie Krog. Vier seisoenale waarnemings van Tafelberg/Winter. Mei 2010

Willem Krog.  “Vir pa”  Nov. 2014

Karen Kuhn. Taalles. Mei 2012

Kobus Lombard. Kameeldoring

M, N

Jannie   Malan. Watermerk” Nov. 2014

Johann Lodewyk Marais. Richard E. Leakey 

Lucie Möller. Kortstondige kalligrafie

Melt Myburgh. Toeval

Charl-Pierre Naudé. Twee diewe. Mei 2010

Charl-Pierre Naudé : “Eergister en môre, met visse”  Nov. 2014

Fransi Nieuwoudt. ” ‘n ontstaan “. Febr. 2017

Hennie Nortjé. Ons Land. Okt 2019

O, P, Q

Pieter Odendaal. die eerste steen.

Johannes Prins. Man diesel

R, S

Andries Samuel. All god’s children took their toll

Alfred Schaffer. “Droomstart”  Nov. 2014

Bibi Slippers. “En route: Suid Afrika”

Bibi Slippers. Yskas. Nov. 2017

Susan Smith. “By die soetdoring” . Febr. 2017

Hilda Smits. “Vir Primo Levi”

Carina Stander. Lima

Marius Swart. liefdes-e-pos. Mei 2010

T, U

Etienne Terblanche. Vir die Golden Gate-weduwee

V, W

Marlene van Niekerk. Poets van ons vaderland unite

Ilse van Staden. Fluistering

Ilse van Staden. Dertien kraaie. Febr. 2017

Jacobus van der Riet. Die Heilige Nikolai van Japan. April 2016

De Waal Venter. Die wetenskaplike en die fee. Okt. 2017

De Waal Venter. Die res is net seëlversameling, Okt, 2019

Cas Vos. Kersrook

Cas Vos. Uitkyk. Mei 2012

Cas Vos. Vaar-wel

Jelleke Wierenga. Reënboognasie: Fear dot com

 

 

 

Digstring: Carina Stander. Lima

Sunday, June 13th, 2010
Digstring

Lima

Peru

 

probeer om te vergeet

 

waarsku die stad om lig te loop

want ek wil die kind op die sypaadjie nie sien nie

gesig versluier agter vuillug garúa

 

probeer om te vergeet

die koue kind ruik Mercado del Indios

se alpakkatruie en musse van wol

 

laat die stad in vlamme opgaan

want ek wil haar nie so sien nie

 

die kind staan met hartseer speelballe

in ‘n stad van waansin 

waar sy stiptelik om spitstyd

al op die stippellyn wawiel

die munte traanblink in haar hand

 

steeds is haar voete duiwe

duiwe al op die stippellyne

kwetterend bo-oor die praatsang van priesters

swiepend oor verlamde moeders wat llamalammers brei

singend teen niksseggende vaders met arendsneuse

en koppe van klei

 

en haar voete praat luider as die stemme van priesters

en haar voete vleg vinniger as die hande van moeders

en haar voete dink verder as die koppe van vaders

 

fladderend in wawiele

is haar voete tweelingduiwe in vlug

asof die shajshas se bokhoewe ratel

en iemand ‘n vyfsnaar-charango

tokkel teen haar vel

 

moet die geluid van remme nie onthou nie

en die kras gefluit van die wind deur die straat

 

probeer vergeet

probeer vergeet

dat Lima ‘n dogtertjie was

 

© Carina Stander. Uit: woud van nege en negentig vlerke. Tafelberg, 2009

 

 

Wanneer het jy dié gedig geskryf, Carina?. Hoe het dit ontstaan?

Op 7 November 2005 forseer ‘n oorstopvlug in Lima vir my en Gerrit om ‘n middag deur dié lugbesoedelde metropool met sy ritse dobbelhuise deur te bring. Elke stad het ‘n gesig. Die hoofstad van Peru se gesig is agt maande van die jaar versluier agter garúa, ‘n mislike mistigheid.

Mercado del Indios is ‘n kleurmal mark in die voorstad, Miraflores.  Tussen stapels wolmusse en kussing, sien Gerrit ‘n piepklein rooi rokkie.  Dit het ‘n kappie en is borduur met wolke wat reën oor kaktusse en llamalammers.  “‘n Poncho vir ons dogtertjie vir eendag,” sê hy. 

Spitstyd vleg ons deur die verkeer. Naby die lughawe sien ek haar. Sy is skaars drie jaar oud. Sy staan tussen die karre en gooi balle in die lug vir geld. ‘n Seuntjie van so ses maak wawiele op die stippellyn. Die motors jaag soos duiwels om hulle. My munt in haar hand. En sy kyk na my deur die oop karvenster. Sy kyk stip. Ek wil aan haar skouer raak, oor haar vuil hare streel. Om te dink, sê Gerrit, hoe mooi hierdie kind in ‘n rooi poncho sou lyk. Ek hoor hy wil huil.

Toe die verkeerslig verander, skryf ek in my notaboek: “Lima is ‘n dogtertjie.”

Daarna agtervolg die kind my vir weke lank – deur Arequipa, Titicaca, in Cuzco, oor die Andes en later ook in die Pantanal, die Amasone, Rio de Janeiro, Parati, selfs in Salvador da Bahia sien ek haar in elke straatkind.

Dalk het ek die gedig geskryf om van haar ontslae te raak. Of miskien was dit meegevoel wat my gedryf het om te skryf. Ek wou haar vry skryf. Ek wou vryheid oor haar profeteer. Ek wou vir haar voete gee – “tweelingduiwe in vlug”. 

ʼn Peruviaanse dogtertjie. Foto: Carina Stander

ʼn Peruviaanse dogtertjie. Foto: Carina Stander

 

Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Ek skryf gereeld reisartikels vir tydskrifte – ‘n goeie manier om die wydheid van ‘n anderwêreldse ervaring te kondenseer. Dikwels vat ek dié kondensasie verder en maak verse daaruit. “Peru toe” was ‘n reisartikel oor die Peruviaanse Andes wat Mei 2006 in die Media24 tydskrif, Lééf verskyn het. Daarin het ek vir die eerste keer die verhaal van die kind in Lima vertel. ‘n Jaar later het ek dit in ‘n gedig omskep. Daar was maklik twintig weergawes van die vers, maar alles in een dag. Ek gaan slaap nie sommer voordat ‘n gedig of artikel of kortverhaal of watookal klaar is nie. Ek is heeltemal te nuuskierig om die slot te lees.:)

Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van “bloedsweet”?

 Die impuls is aan my gegee.

In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

Anders as met my digdebuut, is woud van nege en negentig vlerke vol vaste versvorme. Dit was vir my ‘n breinoefening om te sien of ek tot meer as vrye verse in staat is. Die uiteinde was ‘n villanelle, pantoen, rondeau, triolette en haikoes, maar meeste van die sewentig gedigte in dié bundel is vrye verse. “Lima”, het ek van die begin af geweet, moet ‘n vrye vers wees. ‘n Vertelvers. ‘n Liriese verhaalvers. Só kon ek na aan die werklikheid bly.

Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as “klankbord” gebruik terwyl jy aan ‘n vers werk?

Eers nadat ‘n gedig duidelik vorm aanneem, lees ek dit vir Gerrit. Hy is een van daardie gevoelige linkerbreiners, ‘n ingenieur met meer as verstand. Maar letterkundige truuks beïndruk hom min – ‘n vers werk as geheel of dit werk nie. Punt. In die begin het hy my woedend gemaak, maar die laaste drie jaar of so vind ek hom ‘n besonderse nuttige eerste leser.

My uitgewer, Etienne Bloemhof, het beide die vloedbos sal weer vlieg en woud van nege en negentig vlerke aan Henning Snyman en Joan Hambidge gestuur vir keuring. Hulle albei was ook my dosente tydens die MA in Kreatiewe Skryfkuns by UCT – hulle ken my goed en hulle sien waarheen ek mik. Dit is my keuse om nie ‘n enkele vers te publiseer sonder dat een van hulle dit onder oë had nie. Meestal is die reaksie kort en kragtig: “Slot kort aandag” of “Snoei terug.” Maar om te weet daar is twee letterkundige indoenas en een nie-letterkundige impi wat my verse lees voordat ek dit die wye wêreld instuur, laat my veiliger voel. Meer oorlogbestand.

Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Ek het die gedig in 2007 geskryf. In September 2008 het LitNet gevra vir ‘n ongepubliseerde vers as deel van ‘n onderhoud met die nuwelinge van die Groot Verseboek. Ek het “Lima” ingestuur – presies soos wat dit nou is. As ‘n vers eers eenmaal verskyn het (op die internet, in ‘n koerant of waarookal) verander ek dit byna nooit.

Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Ek het ‘n lewendige belangstelling in antropologie en geografie en sonder uitsondering gebruik ek naslaangidse wanneer ek fasette hiervan in my werk betrek. ‘n Reiservaring is ook altyd vir my ‘n geleentheid tot navorsing;  ‘n versameling van feite én fiksie vir werk én speel. Deur reise is ek opsoek na ‘n moontlike wêreld, ‘n eie mitologie, ‘n nuwe beelding.

Wat “Lima” betref: garúa is werklik ‘n grys mistigheid in die winter in Lima; Mercado del Indios was werklik stampvol “alpakkatruie en musse van wol”; die Peruviaanse mans het werklik “arendsneuse” en die priesters “praatsing”. In  Arequipa het ek kennis gemaak met tradisionele herdersmusiek (“asof die shajshas se bokhoewe ratel/ en iemand ‘n vyfsnaar-charango/ tokkel teen haar vel”.) En natuurlik was daar die dogtertjie in Lima. Stiptelik. Om spitstyd. Op die stippellyn. Alles in die gedig is feit. Alles is waar, behalwe die geluid van remme in die straat. Of dalk probeer ek om te vergeet.

Is dit ‘n narratiewe vers?

Ja, dit vertel ‘n ware verhaal. Die verhaalvers ís ‘n universele medium, skryf Robert Frost: “Narrative is a mode of reconciliation, of healing, and of self-forgetfulness… At one level your ethnic or cultural background must influence your response to the linguistic medium. This is one reason why transparency in the telling can be not simply an artistic, but moral and political obligation as well. Once beyond words… stories are nation-blind” (2002:102).

Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

In die bundel is “Lima” deel van ‘n afdeling getiteld “Vasteland, Wankelland”. Vastelande is nie vas nie, hulle wankel – ekologies, sosio-ekonomies, moreel, histories. Soos die ander verse in dié afdeling gaan “Lima” ook oor vernietiging en hoop, verwonding en verwondering, inperking (slawerny) en verbeelding of kreatiewe uitlewing as ‘n tonnel na vryheid.

Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ‘n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gehad het?

My maandlange reis deur Suid-Amerika in 2005 was die grootste impuls. En ek het Uys Krige se Spaanse Dans gelees – sy vertalings van gedigte deur Lorca en Neruda en Jiménez, openbaar die psige van die Latino wêreld. Ek kan nie onthou watter musiek ek geluister het toe ek die gedig geskryf het nie, maar ek het beslis na iets geluister. Wanneer ek vashaak met die skryf van ‘n gedig, skakel ek altyd musiek aan. Klassieke musiek (Rachmaninov, Satie, Beethoven) of world music van Bulgarye, Frankryk, Kenia, Ierland, Brasilië, Peru.

Het jy ‘n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ‘n vers werk?

‘n Bepaalde leser? Nee. Ek hou my deure oop vir die literati én die nie-letterkundiges. Ek wil inklusief skep, want elitisme is die dood van die kunste. Ek skryf beslis nie net vir myself nie, anders sou ek nie wou publiseer nie. Poësie is klankkuns – dit moet gehóór word.

In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Dit is ‘n intieme vers oor iemand wat ek nie ken nie.

Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Nee. En dis ook nie tipies Peruviaans nie. Wat tema en vorm betref, is dit een van die mees universele verse wat ek geskryf het. (Sien vraag nr. 8).

Kon jy dié vers tot ‘n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas versaak?

Ek publiseer net ‘n gedig as ek bereid is om dit in lewende lywe voor ‘n gehoor te lees – dus, as ek bereid is om myself ten nouste aan daardie vers te koppel. Die verse wat ek abandon het, is almal op my rekenaar in ‘n lêer met die heerlike dubbelsinnige titel, “Gedigte om te verwerk.” Dit is 117 bladsye lank.

Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Die herhaling, klankrykheid en emosionele opbou van die gedig maak dit ideaal vir voorlesing en daarom het ek dit by feeste en bundelbekendstellings voorgelees. Elke keer is ek verras deur trane in die gehoor.

Vir interessantheid het ek nou weer na die resensies gaan loer. Een resensent noem “Lima” een van die “aangrypendste gedigte” in my bundel, terwyl ‘n ander  reken dis ‘n ongeslaagde voorbeeld van “onskadelikstelling.” Dit, dink ek, was ‘n vinnige afleiding, want daar word immers gesuggereer dat die kind verongeluk (“die geluid van remme”). Tog, met die betrokke resensie het ek gewen aan die wonderlike term, “onskadelikstelling”. Dit het ‘n baie waardevolle vonk in my losgeskiet: die besef dat ek onskade wil skep. Dat dit vir my ‘n kreatiewe uitdaging is om verby obvious verdoemenis te skryf. Om hard en ver na rariteite soos ongereptheid en veral vryheid te soek en dit dan te omskryf, is my rebellie teen wreedheid. ‘n Aanklag teen sosiale apatie. Mens sou “Lima” as ‘n protesvers kon lees.

 ʼn Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

Op laerskool was ek skaam en stil, maar ek het ‘n maatjie gehad, Leonie. Dit was vir my die wonderlikste ding op aarde wanneer vreemdelinge dink ons is ‘n tweeling. In 1985 (ons was agt jaar oud), is Leonie se pa na ‘n ander provinsie verplaas. Ek was so verskriklik hartseer, ek kon skaars praat. Daardie aand, terwyl ek besig was om te bad, het die eerste versreël my besoek.  Ek het dit dadelik neergeskryf – die “Leonie-week” was ‘n hele bladsy lank.  As ek eendag groot is, het ek gesê, gaan ek gedigte skryf.  My ma het gesê hierdie is ‘n gedig en vir my ‘n boek gegee waarin ek my versies kon neerskryf. Van daardie oomblik af het ek geweet dat ek my lewe aan die skeppende woord wou wy. In die middae na skool het ek met Opperman se Groot Verseboek en ‘n gehawende HAT gesit en lyste gemaak van woorde wat vir my mooi is. Op elf het ek begin om elke tweede Sondagmiddag ‘n gedig te skryf – ‘n ritueel wat ek volgehou het totdat ek 17 jaar oud was. 

Leonie het nooit my briewe beantwoord nie. Twee jaar nadat sy weg is (ek was toe tien jaar oud) het ek die hele verdomde gedig met ‘n vergrootglas op ‘n plankie gebrand en vir haar gestuur. Steeds geen woord van haar nie. Sy is in ‘n motorongeluk dood toe ons 21 jaar oud was. Sy was my eerste liefdesteleurstelling.

 

Carina Stander

Carina Stander

Carina Stander het op ‘n plaas in Limpopo grootgeword. Nadat sy ‘n honneursgraad in Beeldende Kuns aan die Universiteit van Pretoria behaal, werk sy vir beeldhouers in Cambridge en die Skotse Hoogland. Sy neem deel aan uitstallings met beelde en skilderye wat natuur en bonatuur verken. Haar digdebuut, die vloedbos sal weer vlieg (Tafelberg, 2006), verskyn nadat sy ‘n meestersgraad (cum laude) in Kreatiewe Skryfwerk aan die Universiteit van Kaapstad behaal.  Dit word gevolg deur woud van nege en negentig vlerke (Tafelberg, 2009.) As vryskutjoernalis by verskeie tydskrifte, is sy twee keer Artikelskrywer van die Jaar by die Media24 tydskrif, Lééf. Van haar kortverhale is voorgeskryf vir hoërskole. Sy woon in ‘n kuswoud saam met haar man en seun.

 

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog

How a poem happens“.

Bron:

Fraser, Robert. 2002. Ben Okri: Towards the invisible city. Devon: Northcote House.