Versindaba
~ ‘n Kollektiewe weblog vir die Afrikaanse digkuns ~

Carina Stander - vertaal deur/translated by Leon de Kock

 

Carina Stander was born on 20 November 1976. She grew up on a farm in the Waterberg. After obtaining an honours degree in Fine Arts from the University of Pretoria, she worked for a few years for sculptors in Cambridge and the Scottish Highlands and participated in various art exhibitions. She completed a masters degree in Creative Writing (cum laude) through the University of Cape Town. She had two volumes of poetry published by Tafelberg: die vloedbos sal weer vlieg (2006) and woud van nege en negentig vlerke (2009). A number of these poems have been set to music by Herman van den Berg, Souldada from the Netherlands and cellist Ha!Man. Stander’s poems and short stories are prescribed for secondary schools. Since 2005 she has been working as a freelance journalist for five magazines, twice receiving the Media24 award for Article Writer of the Year at Lééf. She lives in a coastal forest with her husband and sons.

  

 

The pyjama pants

 

by the time we get home the blood on your pyjama pants has dried

but, like wounds, the windows are sticky and slimy;

brutality hovers like a wolf

in our house

its aftertaste

revealed in the darkening dusk -

these walls will surely collapse

under the weight, the memory of our honeymoon

in Mozambique:

 

it must be said you did not then want me to bleed -

the hand-stitched seam of your pyjama pants

bulging giddy white

like a year-old lamb

 

that’s how I want to remember you:

standing like that in the door of the hut

with the cloth of Bazaruto around your hips

as you stretch your arms upwards,

your shoulders the colour of dunes

your supple back compelling me to write

 

but now death has broken through our front door

now your pyjama pants are bloodied like a virgin

and to expel this fog of fear

won’t be easy;

that iron smell, the sweat of terror

that sound of a coming death

 

look, the jackals crossing the hills

are changing into street curs

now they’re crawling into anteater-holes

they eat bird-eggs and buck;

there was even a flamingo-wing

somewhere in the fog

 

cowardly foxes running off, tails between their legs

greedy hyena-chops, drunk with blood

 

there is a beauty that the pack

will never take from us:

even if they were to catch you

you would send a bushbuck to console me

or a steenbuck with little Bambi-feet

or a waterbuck grazing in the evening air

on berrybush and wild fig

 

but you have not been taken away

you are here in flesh and blood

your swimming body rimples the island seam

you laugh at the lourie

who lives in my armpits -

I am just crazy for you

 

tonight we’ll leave the front door open

and light up some lamps;

you go fetch your pyjama pants from the chest;

beneath my night dress, like fish

my breasts are swimming -

you stroll freely

through the acres of my sleep

 

mercy falls to the earth like a poem

because you are here you are here

 

listen how our fears

slumber on the windowsill

 

(From: die vloedbos sal weer vlieg, Tafelberg, 2006)

(Tr. by Leon de Kock)

 

 

the hot berg wind of your name

Tsitsikamma

 

the hot berg wind of your name

echoes across the coastal forest

of the south

 

while the forlorn plantation

in the valley

prunes its hanging moss,

you blow through the gnarled

bush of a white milkwood

 

you let fruit rain down upon me

in splashes of dark purple;

you caress the yellow-wood’s flaky bark

and you feed the bats yellow fruit                       

from the highest branches

 

sometimes you’re everywhere and here

you wind-whirl me like a man;

you lean against the carbuncled stem

of a wild red currant, you stare at me;    

the veins on your arms

expand like roots through earth;

your skeleton shifts in the wind

like the threaded stem of a forest elder

my cheeks turn to the colours

of clattering stones

on an unknown beach;

lilac or off-pink

like the eyes of a cave-fish

 

still, you go out and bring me

finest cream flowers in winter

and the winged seeds of a kamassie¹;

our bed is knitted

from the secret leaves of a birch

 

come, let us walk on naked feet

through the dripping forest,

let us go see, at daybreak,

how the waves spray wild lace              

up against the horizon

where you can almost hear whales mating

in the filmy blue expanse

of the ocean

 

that is where I shall give you my version of love

 

(From: die vloedbos sal weer vlieg, Tafelberg, 2006)

(Tr. by Leon de Kock)

 

 

wilderness

Bergfontein, Limpopo 1968

 

at the age of 32 ma granted love

like the gift of a story-book

to pa

 

she slept beneath scorpions,

other constellations too

 

one at a time, leopards

spotted along their flanks

with shapes like roses

prowl the night kraal                                    

cracking calves’ skulls -

pa travelled two hundred miles to fetch them

on horseback, grazing as they went

 

a rifle cracks and a hoarse cry

expires on the mountain -

ma inherits two cubs

from the belly of a predator

 

the house is rough and ready

and any tree a lavatory

but at night

by candlelight

she marks essays

in Afrikaans and German

in a kitchen of stars

nurses poems like chicks

in crocheted blankets

 

they use her teacher money

to plaster up a fireplace

from slate floor to wooden roof

 

and still the wild evades their embrace

 

beneath the farm-line phone

a black mamba lies hissing

atop her eggs:

upper body erect

mouth stretched wide open

head long and flat

like a coffin

 

ma writes letters to her mother:

cubs geckos

and lizard plus mate

rest up on the afternoon stoep

huddling tighter at her feet

 

eight years later a child is born

from the words of a ma

and the wildness of a pa

 

(From: woud van nege en negentig vlerke, Tafelberg, 2009)

(Tr. by Leon de Kock)

 

 

messages from above
Giant Forest, California

 

through my fingers snow sifts in ornate handwriting

under my boots snow cracks a code

over a waterfall snow screams soundlessly

 

white poems on blank paper, everywhere

 

here, where prairie wolves loom

and squirrels drive each other away

through a dead-quiet oak forest

- tree-branches like flamboyant frills          

on a gypsy’s dress -

 

here, spoor² is the voice of an animal          

 

when I touched the giant sequoia,

felt like braille its brown, rutted trunk,

flakes like blossoms fell

fell from this deserted cathedral

strings blow like sentences from Above - 

red-hot murmurs, plosive-soft

 

every story begins with these words:

a Stranger’s wooden leg

makes mad marks in the snow

 

everywhere, white poems on blank paper 

 

(From: woud van nege en negentig vlerke, Tafelberg, 2009)

(Tr. by Leon de Kock)

 

 

---

¹ Kamassie: Gonioma kamassi. In Tsitsikamma area, Southern - Cape, SA.

² Spoor: trace, track, footprint, footmark. From :Wikipedia, the free encyclopedia.

 

Translator:

 

Leon de Kock is a writer, translator and scholar. He has published three volumes of poetry in English (Bloodsong, 1997, gone to the edges, 2006, and Bodyhood, 2010), a novel and several works of literary translation, including the novel Triomf by Marlene van Niekerk and a collection of poems, Intimately Absent (Intieme Afwesige) by Cas Vos. Translations of Etienne van  Heerden’s novel, In Stede van die Liefde, and Vos’s Duskant die Donker (Before it Darkens; selected poems). De Kock holds a chair of English at the University of Stellenbosch. He has won several prizes for his translations.

 

LUGSKOONMAAKPLANTE

(Opdraggedigte vir skilder Salome Prinsloo se uitstalling, Sep 2011, Pretoria) 

 

lugplante

 

dag en nag skilder sy

die lugplante om iets goddeliks

- Asem wat asem skép -

vas te vang in kleur

 

sy sien die vlieënde motte

in ‘n maanorgidee, in ‘n lintroos

se oopkrul op ‘n stoep,

in die sleutelblom

se blare, wit gemarmerd

en sy kan iets vlietend verf

 

sy kan lug verewig

 

tot aan die vroegste snak

en die laaste sterf

 

 

orgideë

 

hier is baie orgideë -

‘n bontspul van dansende dogters

met sproetgesiggies en slangvelrokkies

 

hul draakbekkies

vreet die planeet

se giftige lug

 

 

spekboom

 

aan die jong spekboom se pers takke

blom die trosse

oitjiepienk

 

die boom vergrys en verkrom deur die jare

word lugtig

maar sonder die verstopte are!

 

 

baniaan

 

iewers in woud wat water spoeg

skud ‘n baniaanboom die vuilheid

uit sy ruie baard uit

 

© Carina Stander, 2011

Hierdie inisiatief is na die voorbeeld van Brian Brodeur se hoogs suksesvolle weblog “How a poem happens“. Hiervolgens word op ‘n bepaalde gedig gefokus aan die hand van ‘n aantal standaardvrae aan die digter ten opsigte van die ontstaan van die betrokke vers. Ons glo dat gevestigde sowel as aspirant digters dié aaneenstring van digter en gedig leersaam (en hopelik inspirerend) sal vind.

 

 

Inhoud

 

A-B 

Andries Bezuidenhout. Taxi-rit ná die aand. Mei 2010

Zandra Bezuidenhout. Moderne Psalm. Mei 2010

Fourie Botha. My eerste Bybel. Augustus 2011

C, D, E

TT Cloete. Swerwende verse

Toast Coetzer. geluk

Marius Crous. Die ander man

Anne-Ghrett Erasmus.  Skilder 

Sydda Essop. Ek lewe in stilswye

Louis Esterhuizen. Melopee

F, G

Gilbert Gibson. Another roadside attraction

Melanie Grobler. Die Eerste Vrees Is Hier.

H, I, J

Joan Hambidge. In die skadu van Machu Picchu. Mei 2010

Joan Hambidge. Parys

Daniel Hugo. Ontnugterde digter. Junie 2010

Pieter Hugo. Honde

Marlise Joubert. waarskuwings. Mei 2010

K, L

Ronelda Kamfer.  Stof. Junie 2010

Annie Klopper. ‘n Deurnagbraai in Oranjezicht

Martine Klopper. Kwatryn

Antjie Krog. Vier seisoenale waarnemings van Tafelberg/Winter. Mei 2010

Kobus Lombard. Kameeldoring

M, N

Johann Lodewyk Marais. Richard E. Leakey 

Lucie Möller. Kortstondige kalligrafie

Melt Myburgh. Toeval

Charl-Pierre Naudé. Twee diewe. Mei 2010

O, P, Q

Pieter Odendaal. die eerste steen.

Johannes Prins. Man diesel

R, S

Andries Samuel. All god’s children took their toll

Carina Stander. Lima

Marius Swart. liefdes-e-pos. Mei 2010

T, U

V, W

Marlene van Niekerk. Poets van ons vaderland unite

Ilse van Staden. Fluistering

Cas Vos. Kersrook

Jelleke Wierenga. Reënboognasie: Fear dot com

 

 

Die digters wie se werk ek bewonder, ontgin albei die bonatuurlike deur middel van woord én beeld. By sowel Breyten Breytenbach (skilderdigter) as Sheila Cussons (digter en etser) vind ons in bundel na bundel ‘n behoefte om in die bo-tydruimtelike in te beweeg.

In haar prosabundel, Gestaltes 1947 herroep Cussons ‘n herhaalde kinderdroom: “Dis ‘n brandende see en ek daarin, ‘n klein geparaliseerde liggaam ongeveer ses jaar oud… Ek is, erens in ‘n helder kol binne my paniek, bewus dat die enigste lig in my spartelende liggaam gekonsentreer is, want alleen die vlamme wat naaste aan my beweeg, is ‘n donker deursigtige rooi… Agter strek ‘n waterduisternis of ‘n duisternis van vuur – ‘n swart vuur met ‘n rooi hart en binne die hart my blink sparteling, terwyl ek herhaaldelik na my vader roep” (1982:5).

In 1974, ongeveer 45 jaar ná die vuurdroom, word “’n jarelange vermoede bevestig” toe ‘n gasoond in haar gesig ontplof. Twee jaar van hospitalisasie volg. Veloorplantings. Amputasies. En verse oor verminking en die herskepping van liggaam, siel, gees en aarde.

Ek was veertien jaar oud toe ek “Christ of the Burnt men” vir die eerste keer raakgelees het in haar bundel, Die swart kombuis (1978). Dié gedig gryp my sedertdien aan die hart. Die titel verwys na Thomas Merton: eens Cambridge student en agnostikus, later priester, Trapistemonnik, sosiale aktivis en digter. Cussons is sterk beïnvloed deur sy meditatiewe joernale en boeke oor die kontemplatiewe lewe. In The sign of Jonas skryf Merton: “I know well the burnt faces of the Prophets and Evangelists, transformed by the white-hot dangerous presence of inspiration… they are the burnt men.” (1961:220.)

“Christ of the Burnt Men”

(Thomas Merton)

Jy sal my ook al hoe meer wen, glimlaggende
skerts-oog blink-oog Christus wat my vervaarde jare
op jou afstand gadegeslaan het: jy het
jou hande nie tóé uitgesteek toe ek
jou sengende wonde aan my lyf ontvang het nie
maar fel jou kruis geteken oor my, in hand
en voet en romp en hoof, en deur die beswyming
onder druppende bloedplasma- en soutwatersakke
kom skyn voor my met net die trekking van ‘n glimlag
van uiterste pyn om die mondhoeke, jou oë
blink van ‘n verskriklike akkoord.
En ek begryp, jy het my geteken vir die avontuur
van jóú, ek wat vuur bemin en altyd waaghalsig was -
- O wat is die brand in brein en hart wat brandender brand
as die vlam aan die lyf en wat gaan gloei in klip en sand
onder my eenvoetig-springende begrip agter jou
ságsinnigheid aan?: Nee, iets heerlikers: as jy eindelik
omdraai met oë wit en stip en ver en skouers gemantel
met ‘n verwoede en stormende son: o my kosmiese Christus:
drie-en-dertig jaar verdoesel in die klein en donker vlees
wat jy in een nag oopgevlek het om jóú vir my te bevry
opdat ek jou raak sien, raak weet, raak het, en nog wag jy
dat ek moet sê, heeluit moet sê: gryp my hande dan,
amper sonder vingers vir jou: kundige timmerman.

Cussons put uit ‘n breë verwysingsveld: skilderkuns, musiek, mitologie, letterkunde en die natuur, maar religie vorm die vernaamste stramien van haar poësie. Regdeur haar oeuvre is daar gesprekke met gelowiges oor eeue en kulture heen. As metafisies-religieuse digter praat sy by monde van mistici soos Franciscus van Assisi, Jan van die Kruis en Teresa van Avila. Mistisisme is ‘n strewe na die innige vereniging van die siel met God; ‘n aanraking tussen mens en God. So is daar byvoorbeeld die aardsmistiek, reismistiek, ligmistiek en die hermetiese wetenskap van Alchemistiese transformasie. “Christ of the burnt men” is ‘n voorbeeld van die bruidsmistiek waar die God-mens-verhouding vergelyk word met ‘n verhouding tussen bruid en bruidegom.

 

Daar is diep medemenslikheid in die beskrywing van die “skerts-oog blinkoog Christus” wat in ‘n visioen aan haar verskyn “met net die trekking van ‘n glimlag/ van uiterse pyn om die mondhoeke.” Op ‘n paradoksale wyse is Hy intiem betrokke en tog hou Hy haar vir jare op ‘n afstand dop. Waarom die skynbare afwesigheid? Die sleutel is in fragmente versprei oor die gedig: Hy wou haar oorlaat aan haar vrye wil, aan die avontuur om self te kies of sy agter Sy “ságsinnigheid” aan wil kom en “heeluit sê: gryp my hande.”

Vroeër het Hy homself “verdoesel”, maar nou verskyn Hy as ‘n “verwoede, stormende son” - ‘n alomteenwoordige, “kosmiese Christus.” Die verwysings na lig (“sengende”, “blink” , “brand”, “brandender”, “gloei”, “wit” en “son”) dui op wat Cussons elders die “omtoorvuur” noem: simbole van loutering en heiligmaking. Voorts herinner dit aan die vuurtonge van die Heilige Gees ná hemelvaart en aan die offerlewe van die feniks. In ikonografie is die feniks die samebinder van vuur en lug - ‘n vroeë-Christelike simbool van opstanding uit die dood.

Cussons sien haar eie lyding in die vyf kruisigingswonde van Christus: “in hand/ en voet en romp en hoof”. Dis asof die naby-dood-ervaring haar forseer om buite die bewustheidsdimensie te beweeg: eers met ‘n skyndood of introspektiewe afdaling, dan in die opstyging na God. Ná die opstanding uit die onderwêreld of vaevuur, bereik sy ex nihilo – ‘n plek anderkant die dood. Die inisiant word dus ‘n soort bonatuurlike wese – ‘n konsep wat sterk inspeel op onsterflikheid of die ewige lewe.

Digters wat die gees verken, maak graag gebruik van ‘n intuïtiewe skeppingsproses; ‘n misterieuse oriëntasie wat alte maklik in oorvereenvoudiging of newelagtige clichés verval. By Cussson word mistieke ekstase egter in beheersde, weldeurdagte taal weergegee. Elke woord is versigtig in die hand geweeg en trefseker geplant.

“Christ of the burnt men” is aanbiddingspoësie: ‘n beweging van God na mens en mens na God. Vir die digter word God ‘n waaragtige teenwoordigheid - iemand wat sy “raaksien, raak weet, raak het.” Sy, wat “altyd waaghalsig was”, bevind haar midde in ‘n spirituele én skeppende avontuur.

Hierdie essay het oorspronklik in Rapport Boeke van 1 Nov 2009 verskyn.

 

Blogfokus

 

Blogfokus

 

‘n Wit berk het in die bos gestaan - variasies   12.   As ek nie hier is nie rol ek haar op in die blindings van my ooglede en sy bestaan nie. Soos nou.      Barend J. Toerien Uit: Aanvang: verskeuse 1938-1962.

‘n Kind het uit my uit gegaan - variasies   1.   Asof sy hier is vou ek haar toe in die bakhand van my bloederige gebede en sy bestaan weer. Soos rou.     Carina Stander 2010

Kunsuitstalling deur digter-skilders

tydens Versindaba 2009 op 27 & 28 November

Die amptelike opening is op Vrydag om 5nm 27 ste November 2009

& toegang is gratis. Kunswerke word te koop aangebied.

Oude Libertas Ouditorium , Stellenbosch

 

Dit is met bruisende (en dankbare) vreugde wat ons vanoggend die program vir vanjaar se Versindaba kan bekend maak. Dié fees, wat op 27 en 28 November by die Oude Libertas Amfiteater by Stellenbosch gaan plaasvind, volg weer die beproefde formaat van 4 sessies van drie ure elk. Die twee aandsessies fokus oudergewoonte op poësie saam met aanvullende musiekitems, terwyl die twee dagsessies, wat in die Oude Libertas Auditorium sal plaasvind, weer met op paneelbesprekings, lesings en onderhoude konsentreer.

Vanjaar is daar nie minder nie as 17 digters betrokke by die fees; almal digters van wie daar onlangs nuwe bundels verskyn het, of wie se bundels binnekort op die rakke sal wees nie. Die digters ter sprake (in alfabetiese volgorde) is: Pirow Bekker, Breyten Breytenbach, Johann de Lange, Gilbert Gibson, Joan Hambidge, Daniel Hugo, Antjie Krog, Danie Marais, Loftus Marais, Lucie Möller, Charl-Pierre Naudé, Johannes Prins, Carina Stander, Piet van Rooyen, Jasper van Zyl, Cas Vos en Jelleke Wierenga. Ongelukkig sal Breyten Breytenbach en Gilbert Gibson nie persoonlik teenwoordig kan wees nie; hulle verse sal onderskeidelik deur Stian Bam en Petrus du Preez voorgedra word.

Waar die Versindaba verlede jaar op die poësie as liriek gefokus het, verskuif die fokus vanjaar na die naasbestaan van poësie en die visuele kunste. Ter ondersteuning hiervan sal daar gelyklopend tot die fees ‘n kunsuitstalling in die Oude Libertas Auditorium te sien wees met kunswerke deur digters wat ook skilder. Digters wie se werke uitgestal gaan word, is: Andries Bezuidenhout, Breyten Breytenbach, Christine Barkhuizen le Roux, Sheila Cussons, Heilna du Plooy, Marlise Joubert, Charl-Pierre Naudé, Rosa Smit, Carina Stander en Ilse van Staden. Die kurator vir dié uitstalling is Johan Myburg. Hierdie besonderse uitstalling open amptelik op Vrydag, 27 November, om 17:00.

Items wat die wisselwerking tussen poësie en die visuele kunste verder belig, is die paneelbespreking Met woord & kwas, waaraan Johan Myburg, Carina Stander en Charl-Pierre Naudé onder voorsitterskap van Ampie Coetzee deelneem, asook Philip de Vos en Tertia Visser-Downie se uitvoering van Modest Moessorgski se Prente by ‘n uitstalling, en die spesiale voordragprogram Geskilderde woorde deur die bekende woordkunstenaars Nic de Jager en Antoinette Kellerman.

‘n Besonderse hoogtepunt tydens die fees gaan Antjie Krog se deelname wees. Saam met haar aanbieding is daar twee musiek-uitvoerings van toonsettings van haar gedigte deur Niel van der Watt, naamlik Die Lady Anne Liedboek, met Renette Bouwer as solis en Elna van der Merwe as begeleier, en die uitvoering van sewe koorstukke deur die Scola Cantorum Kamerkoor onder leiding van Rudolf de Beer. Nog musiekitems wat die aandag gaan trek, is beslis David Kramer se optrede waarmee die Versindaba afskop, asook Laurinda Hofmeyr se toonsettings van gedigte deur Breyten Breytenbach se gedigte waarmee die fees weer afsluit. Tussendeur is daar ook nog Luna Paige se uitvoering van Sappho-gedigte wat deur haar getoonset is.

Inderdaad ‘n fees om oor opgewonde te raak. Altans, so hoop ons. Volg gerus die skakel op die tuisblad vir die volledige program en begin solank planne maak om teenwoordig te wees … Dit gaan immers ‘n grote wees, dié ene. En moenie vergeet om hier te gaan kyk wie almal hierdie besonderse geleentheid met hul finansiële ondersteuning moontlik maak nie. Dankie, dankie, dankie.

***

En die MAN Booker-prys? Nou ja, sy was die beroepswenners se gunsteling, sy was die lesers se gunsteling en gisteraand was sy ook die vyf beoordelaars se gunsteling: Hilary Mantel met haar lywige Tudor-sage, Wolf Hall. “Our decision was based on the sheer bigness of the book, the boldness of its narrative and scene-setting, the gleam that there is in its detail,” het Jim Naughtie, sameroeper van die paneel beoordelaars gisteraand tydens die prysoorhandiging gesê. En Hilary Mantel se reaksie?  ”If winning the Booker Prize was like being in a train crash, at this moment I am happily flying through the air.” Die prysgeld beloop £50,000, gepaardgaande natuurlik met ‘n massiewe sprong in boekverkope wêreldwyd. Lees The Guardian se volledige berig hier.

Ten slotte vestig ek graag jou aandag op Desmond Painter se nuwe blog-inskrywing wat ‘n verdere reaksie is op die kwessie van poësie vs politiek; die gedig van WH Auden wat Desmond ter illustrasie aanhaal, is eweneens ‘n móét lees.

Geniet dit en hê ‘n jubilante dag hier in die middel van die week.

Mooi bly.

LE

woud van nege en negentig vlerke. Deur Carina Stander. Tafelberg. R 140.

 

Hierdie tweede digbundel van Carina Stander is duidelik ’n woordkind uit dieselfde gesin as haar debuut, die vloedbos sal weer vlieg, van 3 jaar gelede.

Die “woud” van die titel eggo die “vloedbos” van die debuut, net soos “vlerke” die “vlieg”-gegewe van voorheen. Dis kennelik belangrike motiewe in haar werk dié, waardeur die belewing van die intieme saambestaan van die geestelike (die kreatiewe verbeelding en die droom, maar ook die religieuse belewing) en die ruie aards-sintuiglike aangedui word. Trouens, daar is iets surrealisties in Stander se bemoeiing met die nie-rasionele, minder bewustelike kante van die werklikheid.

 “[N]ege en negentig” sinjaleer weer (soos die “vloedbos” van die debuut) die oorvloed van wat met verwondering, genot en dankbaarheid beleef word – maar wat (nog) nie volkome kan wees in die hiermaalse nie (net “nege en negentig” in plaas van ’n ronde honderd).   

Soos van die debuutwerk, is die bandskildery (en ook die sketse op die binneblaaie) van woud van nege en negentig vlerke deur Stander self. Drie vere – blykens die Versindaba-onderhoud wat Marlise Joubert met Stander gevoer het, ’n sinspeling op die Bybelse Drie-Eenheidsbegrip – hang aan ’n geraamteagtige boom op die voorbladillustrasie. Weer ’n suggestie van die reddende, vervullende teenwoordigheid van die geestelike dimensie in die aardse.

Trouens, ek sou die natuurbelewing by Stander as religieus-misties van aard wou bestempel.

Soos in die vloedbos sal weer vlieg word, wat die ruimtelike situering en die beelding betref, weer byna uitsluitlik uit die natuur en die landelike geput. Veral welige, paradyslike omgewings soos Hawaii, die Amasone en (sub-) tropiese dele van Afrika, met hulle vulkane, oerbosse, riviere, mere en seë, figureer opvallend. Waar menslike beskawing wel uitgebeeld word, betref dit in hoofsaak landelike, tradisionele leefwyses waar mens en natuur in elk geval in noue kontak saambestaan.

Dit alles weerspieël ’n paradysverlange as leitmotiv by Stander, en wat klaarblyklik ontspring aan haar jeugervarings op ’n plaas in die Waterberg-kontrei. In die afdeling “Wildernis” word daardie wêreld weer besoek, daadwerklik (soos ek uit ’n gedig soos “stofslierte in die laatlig” aflei), maar ook via herinneringe. Hier het sy “die bos se groen dors [geërf]”, oftewel die “die wildheid” van haar pa (haar natuurliefde en ‘groen bewussyn’); maar ook “die woorde van ’n ma” (taal- en literatuurgevoeligheid).

“Vlam onder die water”, die eerste afdeling (opgedra aan “die God van hemel en aarde”), verwoord die ervaring van die paradoksale, wonderbaarlike, maar ook betroubare en beskuttende goddelike teenwoordigheid in die aardse. Nie net word die troostende behoedheid van die “ek” of die mens beleef nie, maar ook van die dikwels bedreigde natuur. Daarom dat die (ongeïdentifiseerde) digtersfiguur in die openingsgedig kan voel dat hy/sy – in ’n formulering wat op betekenisvolle wyse die nuwetestamentiese gebeure van Christus se intog in Jerusalem en sy wandeling op die water in die gedagte roep – “op die rug van ’n donkie in die see [...] swem”. Dié gedig sluit soos volg:

om veerlig te dryf    

verse te skryf

die son ’n engelkop

vanaf ’n eselrug aanskou

 

om die heelal en hemel só dop te hou:

laat my reise voortaan eenvoudig wees[.]

 

Vertrouende religieuse oorgawe dus, in welke gevaarsituasie ook al:

skaars ’n armlengte onder jou voet

vloei riviere van vuur

rooi soos Bloed

rooi soos Bloed[.]

(“vulkaanklip”, p. 13)

 

Herhaaldelik duik engele in hierdie gedigte op (ook “Vlerkman” genoem – wat ’n verdere betekenisnuanse van die vlerk/vlieg-motief in Stander se werk belig), of laat God Hom betuig: “Ek is die groot Ek Is” (“Vloed”, p. 16-17).

Die eweneens paradoksale titel van die tweede afdeling, “vasteland, wankelland”, is ’n aanduiding van die uiteenlopende belewings op Hawaii, in Suid-Amerika en in Afrika wat daarin vertolk word: die idilliese sowel as die gevaarvolle in die natuur; droogte en vernieling, maar ook nuwe groei; (die kulturele restante van) slawerny sowel as politieke bevryding; Afrikaners se vereenselwiging met Afrika sowel as hul hedendaagse vervreemding daarvan; Afrikane (veral vroue) se swaarkry en ellende, maar ook hul deernisvolle sorgsaamheid; verwondering oor en genot aan die natuur, maar ook die mens se roekelose ontginning daarvan. In verband met laasgenoemde moet die digter dan self voel: “skuldig moet ek skryf en dig”, aangesien dit geskied op papier wat van afgekapte bome berei is (“papierplantasie”, p. 49).

Een van die aangrypendste gedigte in hierdie afdeling is “Lima” (p. 41-42), waarin die dogtertjie wat wawiele op die stippellyn te midde van die gevaarlike verkeer maak om “munte traanblink in haar hand” te kan verdien, uitgebou word tot ’n vergestalting van triomfantelike lewensdrif wat, helaas, meestal geblus raak in die terneerdrukkende armoedsomstandighede van ’n stad soos Lima.   

Hierna volg “Wildernis”, die derde afdeling, geskryf “vir die Bergfonteiners” (die voormalige bewoners van Stander se grootwordwêreld). Dat dié herbesoek ’n nagaan van die oorspronge van die eie belangstellings behels, het ek reeds aangetoon. Ook hierdie belewenisse word deur paradoksaliteit gekenmerk, maar wat dan telkens binne die oorkoepelende religieuse beskutheid tuisgebring word.

So ook in “Sondoop”, die vierde afdeling. Intense natuurbelewings, spesifiek in Suider-Afrikaanse verband, en wat mitiese en mistiek-religieuse dimensies aanneem, kontrasteer met ontgogeling, ontmaagding, politieke vervreemding, afsterwing. Eggo’s van Ingrid Jonker en C. Louis Leipoldt se werk klink doelbewus op – op funksionele wyse juis in gedigte waar van kunstige vaste vorme (die rondeau en die Franse ballade) gebruik gemaak word.

Terloops, Stander beoefen in ’n paar gevalle in hierdie bundel sulke vaste vorme met sukses, hoewel sy kennelik (ook luidens die genoemde onderhoud wat met haar gevoer is) voorkeur gee aan die vrye vers. Slegs in een geval, in die eerste triolet van die tweedelige “Lobola” (p. 36), het iets opgeduik (die gebruik van “waard” pleks van “werd” omwille die rym) wat na my gevoel van vormlike dwang spreek.

Die laaste twee afdelings, “palm-pas” en “die nege-maande-moeras”, fokus op die huweliksgeluk en die eerste swangerskap binne daardie geborge, religie-deurstraalde verband. Orals in die bundel, maar veral in hierdie twee afdelings oorheers landskappe en natuuromgewings wat van (oor-)lewingskrag en vrugbaarheid spreek, en wat die paradyslikheid van die belewing benadruk. Vergelyk die aanvangsstrofe van “Middelwater”, wat in die subtitel “’n Amasone-villanelle” genoem word:

Adem. Eden. Aden. Skrýf die woord in ewige potlood

op middelwater waar die eiers wieg in ’n papierdun plant.

Hier is gerugte van geboorte en lewe ná die dood.

 

Die intens-herhalende aard van die villanelle as geykte vorm word effektief benut om die voortsettingsgedagte vormlik te steun.  

Meer as een keer word die huwelikspaar in hierdie afdelings op byna Bybelse wyse as “man en mannin” geïdentifiseer, wat by die paradysgegewe aansluit.

Pragtige klankgebruik en beelding kenmerk woud van nege en negentig vlerke, spesifiek ook laasgenoemde twee afdelings – en op funksionele wyse. Die gevaar dat die bepaalde, ekstase-getinte lewensingesteldheid kan aanleiding gee tot inhoudelike en stilistiese oordaad, word myns insiens grootliks deur Stander vermy. Slegs die herhaalde, selfs opvallende gebruik van intensiverende of nuanserende samestellingsvorme, dikwels in verband met kleure (te wyte aan die kunsskilderkyk van Stander as opgeleide visuele kunstenaar?), het my plek-plek wou hinder, het gesog wou aandoen. Ek haal ’n paar voorbeelde aan: “rypsagte buik”, “gebrande-oranje somers”, “tongpienk bloeisels”, “warmloop”, “siekblou see”, “natgerilde woud”, “natwarm harte”, “malreën”, “nektartaai voete”, “toerank-vlegsels”.

En miskien nader Stander met hierdie tweede bundel, as opvallende voortsetting van haar debuut, die grense van afslytende ontginning van die bepaalde tematiek, bejeën soos dit is vanuit die bepaalde ekstaties-verwonderde, mistiek-religieuse lewensingesteldheid.

Talle besonder aantreklike gedigte deurspek egter die bundel. Dis bowendien steeds ’n verfrissend “wilde” perspektief wat Stander bied, met ’n helder oog vir die wonderlikhede van die “wildernis” en die grootsheid van die skepping – ’n optimistiese lewensbeskouing wat egter nie so naïef is om die verskrikkinge en droewighede van die wêreld mis te kyk nie, en wat sodoende oortuigend aandoen.    

Bernard Odendaal 

Van vandag tot Sondag vind die eerste Afrikaanse woordkunsfees in Gauteng plaas. Volgens Linette van der Merwe, hoofdirekteur van Woordpoort, het Afrikaanse kunstefeeste soos Woordfees (Stellenbosch), KKNK (Oudtshoorn), Volksblad (Bloemfontein) en Aardklop (Potchefstroom) die afgelope vyftien jaar getoon dat daar ‘n enorme behoefte aan uitvoerende en skeppende vermaak onder Afrikaanssprekendes bestaan. Uiteraard is al hierdie kunstefeeste streeksgebonde en is dit haas ondenkbaar dat Gauteng met sy 1,2 miljoen Afrikaanssprekendes nie oor ‘n eie Afrikaanse fees beskik nie. Derhalwe het die FAK onderneem om elke jaar van 24 - 27 September ‘n fees genaamd Woordpoort by die Universiteit van Pretoria aan te bied.

“‘n Mens (kan) slegs die hoop uitspreek dat, in die lig van die feit dat die Afrikaanssprekende besig is om sy selfvertroue m.b.t. Afrikaans-wees te herwin, ‘n woordkunsfees, in die hoedanigheid van Woordpoort, die behoefte aan kreatiewe energie kan bevredig en dat dit ook direk ‘n uitvloeisel kan wees van die konkretisering van die herdefiniëring van die Afrikaanssprekende binne ‘n multikulturele samelewing,” het Linette van der Merwe ter afsluiting van haar voorwoord gesê.

Die program kan hier gevind word. En, indien ‘n mens daardeur sif, kan jy nie anders as om beïndruk te wees nie … Die verskeidenheid (en gehalte) is omtrent oorweldigend. Boonop figureer die digkuns in al sy vele vorms darem ook prominent. ‘n Besliste hoogtepunt is waarskynlik die uitvoering van die Afrikaanse kunsliedere Saterdag (om 12:00) en Sondag (om 14:00) in die Musaion. Gedigte is spesiaal geskryf vir hierdie produksie deur Daniel Hugo, Hennie Aucamp, Hennie van Coller en Carina Stander en is getoonset deur Suid-Afrika se leidende komponiste, waaronder Alexander Johnson, Niel van der Watt, Hendrik Hofmeyr en Martin Watt. Hanli Stapela (sopraan), Renette Bouwer (sopraan), Deirdré Blignaut (sopraan), Chris Mostert (tenoor) en Christopher Vale (bariton) is verantwoordelik vir die uitvoering van die liedere.

Inderdaad ‘n geleentheid wat nié misgeloop moet word nie; voorspoed aan al die deelnemers, of soos ons in die Kaap sal sê: Maak’it aan!

***

Intussen is daar vier nuwe blogs sedert gisteroggend geplaas: Andries Bezuidenhout en Ronel Nel vertel van twee interessante produksies op Woordpoort en Aardklop onderskeidelik, terwyl Desmond Painter oor Philip Roth se kanse as potensiële Nobelprys-wenner bespiegel. Charl-Pierre Naudé het dit weer oor die hermetiese digkuns wat hy met gedigte (plus vertalings!) van Alfred Schaffer toelig. Dié verse het deel gevorm van Alfred se optrede tydens die pasafgelope Roots Kultuurfees. (Gaan lees gerus ook weer die onderhoud wat enkele maande gelede met Alfred gevoer is en onder andere tot ‘n hewige debat oor vertaling en vertaalde tekste aanleiding gegee het.)

En dan is dit boonop Erfenisdag vandag; daarom, raak betrokke, neem deel en klap hande … Dis jakarandatyd!

Mooi bly.

LE

Vandag is dit natuurlik die 70ste verjaarsdag van Breyten Breytenbach, die kolos van ons digkuns … En watter uitstekende program het die Breytenbach-sentrum op Wellington nie aanmekaar gesit om hierdie besonderse mylpaal te vier nie! So is daar vanaand om 19:00 die amptelike bekendstelling van Breyten se nuwe digbundel, Oorblyfsel / Voice over, wat ‘n roerende huldeblyk aan sy ontslape digtersvriend Magmoed Darwiesj is. Charl-Pierre Naudé en Louise Viljoen sal as sprekers tydens dié geleentheid optree.

Maar, indien ‘n weeksaand-affêre nie jou boontjie sop is nie, is daar ‘n hele naweek van feesvieringe wat voorlê: Op Saterdag, 19 September, word naamlik ‘n spesiale Tydskrif vir Letterkunde-uitgawe oor Breyten bekendgestel. Bydraers, waaronder Ampie Coetzee, Helize van Vuuren, Louise Viljoen, Heilna du Plooy, Willie Burger, Willem Anker, Andrew Nash en Hermann Giliomee, sal hul onderskeie referate van 10:00 tot 15:00 voordra.

En nog is het einde niet! Om 15:00 word twee dokumentêre films, wat deur Breyten se broer Cloete Breytenbach vervaardig is, vertoon, en om 20:00 volg die spesiale aanbieding Verse in my vingers. Dit bestaan naamlik uit voordragte van Breyten se gedigte deur Joan Hambidge, Zandra Bezuidenhout en Anne-Greth Erasmus. Johann Nel, Eugenie Wiggins en Waldemar Schultz sal van die verse dramatiseer en Laurinda Hofmeyr - saam met Schalk Joubert - sal die musiek verskaf. Verse in my vingers is deur Juanita Swanepoel saamgestel.

Wat ’n program! Wat ‘n geleentheid!

Skakel gerus die sentrum by (021) 873 2786 of stuur ‘n e-pos na teater@breytenbachsentrum.co.za indien jy van hierdie vertonings wil bywoon.

Inderdaad, ‘n wyedoek-geleentheid vir iemand wat breë spore deur ons digkuns trap.

***

Ten slotte fokus ek graag jou aandag op Carina Stander se artikel Breyten Breytenbach: Die skilderdigter as mitologiese figuur. Hemel, wat ‘n deeglike stuk werk! En dan is Die ideale onderhoud wat Blackface met Woordfoël gevoer het, ook ‘n “móét lees” item. Vermaaklik, insiggewend en rasperskerp. Ook Johann Lodewyk Marais se nuutste blog-inskrywing oor die solidariteit onder die digters tydens Breyten se hofsaak in 1977, is nommerpas vandag.

***

LE

Pas terug uit die “flat and drab and boring” Oos-Kaap. Vir my sondes moes ek twee aande in Hogsback oornag. Met die pad van Hogsback af Keiskammahoek toe gery, verby die plek waar die laaste slag tussen die Engelse (met hulle Mfengu en San handlangers) en die Xhosas plaasgevind het. Die Xhosas is deur die beesslagting kort voor die oorlog verswak en is deur die vallei tot oorkant die berge gejaag en afgemaai. Daarna is groot dele deur die Kaapkolonie geannekseer.

Later het hierdie spesifieke stuk grond deel van die Ciskei geword. Teen die berghange kan ʼn mens sien hoe “betterment” tydens apartheid die landskap verander het, met hutte en huise in rye en landerye en weigrond apart.

Daar is min van die voormalige bestaansboerdery oor. Landerye se vore staan braak teen heuwels. Ek het mense daaroor uitgevra. Dis nie die moeite werd om kool of mielies te plant as mense dit dood eenvoudig kom steel voor dit ryp is nie, sê hulle. Daar is pogings om organiese boerderye te vestig, met laventel, kruisement en malvas, meestal vir die vervaardiging van essensiële olies vir die uitvoermark.

Die meeste mense oorleef op toelae van die regering en geld wat trekarbeiders huis toe stuur. Dit was egter aangenaam om ʼn groep mense te sien wat swartwattelbosse uitkap as deel van die regering se Working for Water-program. Minimale lone word betaal, maar die mense het trots gelyk op die berghang waar geelhoutbome en inheemse gras nou weer kan groei.

So van bome gepraat. Ek het ʼn naweek in Stellenbosch benut om na Carina Stander te gaan luister by Protea Boekhuis. Sy het ʼn pragtige toonsetting van een van haar gedigte deur Herman van den Berg gespeel. Dis lekker dat Carina woorde, beeldende kuns en musiek in haar werk inspan. Way to go, suster!

Herman is besig om een van die voorste toonsetters van Afrikaanse gedigte te word. Hy het al “Beiteltjie” van Van Wyk Louw laat sing, asook ʼn aantal van Bernard Odendaal se lirieke. Carina het natuurlik ook ʼn CD saam met Francois Le Roux (ook bekend as Ha!man) opgeneem. Laasgenoemde is ʼn inwoner van Hogsback.

Iets anders wat my hart laat sing is die feit dat die historiese Lovedale College (hier bo is ʼn foto van die hoofgebou) nou pragtig gerestoureer is. Lovedale is deur die Presbiteriane gestig om onderwys aan die ontluikende Xhosa elite te verskaf. Ek dink Fort Hare universiteit het uit hierdie skool ontstaan. In die omgewing is daar natuurlik ook Healdtown (Metodiste) en St Matthews (Anglikane) met sy pragtige klipkappel. Toe ek laas daar was, het Lovedale uitmekaargeval.

Ek moet seker ʼn plan maak om Noni Jabavu se The Ochre People te lees. Blykbaar sukkel ʼn mens nogal om dit in die hande te kry. Soveel trauma staan op hierdie lieflike landskap se bladsye geskryf.