Posts Tagged ‘Cas Vos.’

Marlies Taljard: Fragmentering en rekonstruksie

Sunday, September 11th, 2016

 turkey-troy-ruins-1

Wanneer die bejaarde monnik Adso van Melk aan die einde van The name of the rose ʼn tweede besoek bring aan die klooster wat hy as jongeling saam met William van Ockham besoek het, soek hy in vertwyfeling tussen die ruïnes van die mure na iets van dit wat hy gehoop het om te vind, maar hy kry slegs fragmente van die vele kosbare manuskripte wat die biblioteek van die klooster eens gehuisves het. Hy maak die stukkies bymekaar, stop dit in sy reissak en herlees dit keer op keer, hopende dat dit tot hom sal spreek. Uiteindelik verbeel hy hom dat die fragmente a kind of lesser library verteenwoordig – mens sou dalk kon sê dat hy daarin ʼn essensie van die groter geheel vind: a library made up of fragments, quotations, unfinished sentences, amputated stumps of books.

Ons weet dat hierdie slot onder andere as ʼn heenwysing na die postmodernistiese versplinterde werklikheid gelees kan word, die twyfel oor die vermoë van die narratief om die werklikheid getrou weer te gee en die twyfel aan die betekenisvolheid van die teks. Bertens en D’Haen sê oor gefragmenteerde tekste dat dit die leser uiteraard vry staan om ʼn verband te ontdek tussen die verskillende fragmente en om dit ʼn tematiese sin te gee, maar dat daar geen waarborg bestaan dat daar wel ʼn sodanige verband bestaan of bedoel is of dat dit op een of ander wyse nuttig sou kon wees nie.

My vraag is – in terme van Cas Vos se werkwyse in Fragmente van die Ilias (Protea Boekhuis, 2014) – welke teoretiese verantwoording daar is vir die fragmentering van ʼn lang narratiewe teks wat 24 hoofstukke beslaan (in die Ilias is dit Boeke), tot 24 gedigte. Die doel van my artikel is nie om ʼn waardebepaling van Vos se poëtiese teks te onderneem nie, maar bloot om ʼn bepaalde vertalingspraktyk te ondersoek en die sinvolheid, al dan nie, van so ʼn praktyk te verreken in terme van die vertaling van antieke tekste soos die Ilias en die Odusseia.

Sun Kyoung Yoon is een van verskeie skrywers wat daarop wys dat wanneer klassieke tekste vertaal word, is dit dikwels die doel van die vertaler om dié tekste ʼn nuwe lewe te gee deur dit te transformeer en dit sodoende meer toeganklik te maak vir lesers wat nie die Grieks of Latyn (of ander taal) verstaan nie. ʼn Mens moet onthou dat vertaling altyd die herskryf van ʼn bepaalde teks behels en dat dit plaasvind binne ʼn bepaalde konteks en gerig word op ʼn bepaalde teikengehoor. Wat vertalers verkies om te vertaal en hoe hulle vertaal word beïnvloed deur sowel die sosio-kulturele konteks waarbinne die vertaling plaasvind as die behoeftes van die doelgroep waarvoor die vertaling gemaak word. Daarom verskil vertalings van klassieke werke dikwels ingrypend van die brontekste én van ander vertalings van dieselfde werk. Die eindproduk van die vertaling dra altyd, aldus Frances Jones, die tekens van die vertaler se ingesteldheid ten opsigte van die bronteks en sy siening van sy rol as medieërder wat op sy beurt die aard van die literêre kommunikasie, m.a.w. die styl en poëtiese vormgewing, asook die graad van vereenvoudiging en die mate van ekwivalensie met die oorspronklike teks beïnvloed. Die keuse wat die vertaler maak wanneer hy ʼn teks assimileer om aan te pas by ʼn ideologiese raamwerk wat deur sy teikengehoor verstaan en aanvaar sal word, is beslis nie neutraal of onskuldig nie.

Die diskoers van hervertelling en herskrywing bied myns insiens ʼn besonder stewige raamwerk waarbinne die vertaling van gemarginaliseerde tekste gelees kan word, dus tekste wat nie algemeen beskou word as deel van die kanon van ʼn bepaalde letterkunde nie. Ek dink ʼn mens sou met reg kon beweer dat werke soos die Ilias en die Odusseia nie werklik deel is van die Afrikaanse kanon nie, of dan dat sulke werke redelik ver op die buitewyke van die kanon lê.

Wat die vertaling van sulke werk bemoeilik, is aspekte soos geskiedkundige plasing, waardes en etiek wat in die oerteks ter sprake kom, asook die vreemde wêreldbeskouings wat in baie van dié tekste voorkom. Maar ook suiwer literêre aspekte van die oorspronklike teks kan die vertaling bemoeilik, soos genre, vorm en poëtiese konvensies. Dit is byvoorbeeld onmoontlik om die versvorm van die Ilias na Afrikaans te transponeer, want (onder andere) werk die Griekse heksameter glad nie in Afrikaans nie. Dit is ook problematies om die totale dieptestruktuur van antieke tekste ten volle – of selfs gedeeltelik – in moderne weergawes van die teks weer te gee.

Omdat die vorm en die intertekstuele raamwerk van die bronteks dikwels aan die leser onbekend is, is dit moontlik dat probleme met die resepsie kan ontstaan wanneer sulke werke vertaal word. Die informasielading wat deel van die vertaling moet wees sodat die teikengehoor die teks verstaan, raak naamlik so groot dat dit die hele vertaalde teks in gevaar kan stel. Om hierdie slaggat te vermy, het dit gebruiklik geword om in begeleidende paratekste soos ʼn Inleiding, ʼn Agtergrond, voetnote of ʼn kort opsomming van die verhaalgegewe die belangrikste inligting te verskaf wat nodig is om die werk te verstaan. Dit doen Vos in sy vertaling van dele van die Ilias ook. So is dit dan moontlik om ʼn meer vaartbelynde vertaling te maak – dikwels deur aan dié dele van die teks te snoei wat die narratiewe gang belemmer of wat vir die leser oninteressant is en daartoe kan lei dat hy belangstelling in die teks verloor.

Kognitiewe wetenskaplikes wys daarop dat ons geneig is om nuwe en onbekende inligting te assimileer tot patrone wat reeds aan ons bekend is. Volgens die teorie van Dekonstruksie is alle verhale immers net ʼn hervertelling van verhale wat dit voorafgegaan het en waarvan die narratiewe struktuur reeds in die onbewuste van lesers ingebed is – veral mitiese verhale. Mites is argetipiese verhale waarin meerduidige simbole voorkom en wat godsdienstige of spitituele betekenis het vir dié wat dit vertel. Mites kan ook bydra tot beter begrip van ʼn samelewing se kulturele sisteme of waardestelsels.

Maria Tymoczko wys daarop dat die meeste hervertellings en herskrywings van antieke verhale fokus op die mitiese inhoude van die ou verhale. Dit is verhale wat – in Jungiaanse terme – waarskynlik uit die Kollektiewe Onbewuste stam en waarvan die struktuur inderdaad blykbaar aan die meeste luisteraars of lesers bekend is. ʼn Mens sou mites inderdaad as argetipiese verhaalstrukture kon beskou. Mites is ook verhale waarvan daar geen oorspronklike weergawes bestaan nie, maar die simboliese en etiese beginsels wat daarin vervat is, is in tallose nuwe of antieke verhale en mites ingebed. Kortom: mites vorm die grondstof van die meeste goeie letterkundige werke en word blykbaar algemeen deur lesers verstaan en die simboliese inhoude word selfs by die lees van verhale geantisipeer.

Tymoczko wys dan verder daarop dat wanneer ʼn tradisionele verhaal vertel (of dan: neergeskryf) word, is die hervertelling metonimies van aard, omdat dit verwys na al die vorige vertellings van dieselfde verhaal wat aan die leser bekend is. Selfs wanneer net dele van die oorspronklike verhaal vertel word, word die hele verhaal by implikasie deur die leser opgeroep. Daarom verduur moderne gehore verwerkings, aanpassings of verkortings van tradisionele verhale. Dit bied die leser dikwels die moontlikheid om die nuwe met die saamresonerende oorspronklike te vergelyk en die rede vir weglatings of “foute” te bedink, om die leë plekke in te vul of om doodgewoon die korter weergawe wat soms in een sitting gelees kan word, te geniet. Maar dan is dit noodsaaklik dat die lesersgehoor ook die gekanoniseerde weergawe van die bronteks ken, sodat die keuse wat die digter maak ten opsigte van wat hy vertaal en hoe hy vertaal, die nodige impak op die gehoor kan hê.

Ek wil dan argumenteer dat Cas Vos in sy vertaling van fragmente uit die Ilias, soos ook in sy vroeër werk soms, die fokus laat val op bepaalde mitologiese aspekte van antieke tekste waarmee moderne lesers sal kan identifiseer. Vos se bundel Die afdruk van ons hande bevat 11 vertalings van die Uruk-fragmente. Dié fragmente vorm deel van die verhaal van Gilgamesj en Enkidu en is deel van ʼn teks wat in die elfde eeu voor Christus op 12 kleitablette in die biblioteek van Ninivé neergeskryf is. Vos se poëtiese weergawe van dié mite verloop min of meer soos dit op die Sumeriese kleitablette verskyn. Hoewel sy teks baie korter as die oerteks is, slaag hy daarin om ʼn bepaalde essensie van die oorspronklike verhaal weer te gee. Die Gilgamesj-epos is primêr gerig op die beskrywing van die helde se merkwaardige avonture, maar kan ook op ʼn dieper vlak gelees word as lewensiklus vanaf die ongeskakeerde geveg om lewe en dood tot die uiteindelike soeke na onsterflikheid. Dit is hierdie dimensie wat Vos in sy gedigsiklus ontgin deur klemlegging op spiritualiteit. In die openingsreëls van die siklus word ‘n mistieke handeling opgeroep

Skep teen skemer suutjies asem

en doop julle voete in olie

voordat julle na Uruk vertrek.

Dat een van die belangrikste verhale, nl. dié waarin Gilgamesj en Enkidu die monster Huwawa dood, nie in Vos se siklus opgeneem word nie, asook sy onderbeklemtoning van Gilgamesj se handelingspatroon, illustreer die digter se klemlegging op mitiese verhaalinhoude met ʼn argetipiese karakter en sy doelbewuste vermyding van sogenaamde heldedade en oppervlakkige menslike konflik.

Ek dink byvoorbeeld ook aan die gedig Zeus swig uit ʼn latere bundel wat saamgestel is uit enkele grepe uit Boek XIV van die Ilias. In die bronteks is dit die gedeelte waar Hera wraak neem op Zeus. Wanneer sy hom by die hoogste spits van Ida met die baie fonteine sien sit, staan daar in Van Rensburg se letterlike vertaling: maar hy was haatlik vir haar hart. In Vos se gedig word egter min melding daarvan gemaak. Die klem val eerder op die liefde en die romantiek. Die gedig eindig met die reëls:

Vir hulle laat die aarde die veld bot

en groei die dounat lotus, die saffraan

en die hiasint bankvas vir die god.

 

“Kom, laat ons ons in die liefde verlustig,

nog nooit het die liefde vir ʼn vrou

my hart só oorstroom en versadig nie.”

Hierdie voorbeelde behoort ʼn aanduiding te gee van ʼn bepaalde tradisie waarbinne Cas Vos se Fragmente uit die Ilias gelees moet word – ʼn tradisie wat natuurlik redelik algemeen in die letterkunde voorkom. Wat Vos in die bundel onder bespreking doen, is reeds ʼn gevestigde praktyk in sy oeuvre.

Net soos die verwerking van tekste vir TV of film, is vertaling in wese ook ʼn redelik radikale vorm van oorvertelling. Soos ʼn film of ‘n kinderweergawe van ʼn verhaal, word vertalings ook aangepas vir bepaalde gehore en bevat dit in sigself getuienis van die skrywer se ideologiese intensie, sy teikengehoor en sy lesing van die bronteks.

Veral wanneer slegs dele van ʼn teks vertaal word, gee dié dele wat gekies word ʼn aanduiding van watter aspek van die teks vir die vertaler die swaarste weeg. Wanneer Vos by die vertaling van dele van die Uruk-fragmente kies om die heldedade te verswyg en op die spirituele aspekte van die verhaal te fokus, herskryf hy dus die mite op so ʼn wyse dat dit die tyd en die spesifieke handelingsmomente oorskry en dat dit wat durend is in die mens se lewe, die kernverhaal van sy vertaling uitmaak.

Ook in die Fragmente uit die Ilias word met ʼn baie spesifieke doel ingefokus op die lang verhaal. Ons het hier beslis te make met ʼn vertaling wat op ʼn meer akademiese gehoor gerig is, in ag genome die beduidende persentasie van die boek wat uit paratekste bestaan. Die digter is beslis bewus daarvan dat die lees van die vertaalde teksfragmente nie metonimies die hele teks kan laat saamresoneer sonder dat die leser kennis dra van die verhaalverloop van die oerteks, die agtergrond waarteen die narratief afspeel, die Griekse godedom en selfs die vele herskrywings van die teks nie. Hoe minder kennis die leser het van die bronteks, hoe geringer sal die impak van die vertaling op die teikengehoor wees. Daarom sluit die digter/vertaler die volgende aspekte as inleidende deel van die teks in:

1 Wat die Ilias en die Odusseia is; 2 Die invloed van Homeros se werk op die kultuur van die Griekse Oudheid; 3 Die komposisie en die outeurskap van die Ilias; 4 Die Homeriese versmaat en die invloed van die Ilias op die poësie as sodanig; 6 Verwerkings en vertalings van die Ilias in Afrikaans; 7 Besinning oor vertaling as sulks en motivering van die digter se vertaalstrategie. Hierdie gedeelte het 109 bronverwysings. Daarna volg ʼn afdeling Die Ilias op die weegskaal van die tyd waarin die sentrale konflik en die tematiek van die Ilias in oënskou geneem word en hoe dit tot vandag toe nog tersaaklik is deurdat dit steeds die mens en sy strewes versinnebeeld. Vervolgens volg ʼn kontekstualisering en ʼn opsomming van die inhoud van elk van die 24 boeke van die Ilias. Die slotgedeelte bevat bibliografiese verwysings en verklarings van persoonsname wat in die teks voorkom.

Hieruit behoort dit duidelik te wees dat die vertaler wil sorg dra dat die fragmente van die Ilias-teks wat die hoofdeel van die teks uitmaak, wel genoegsaam sal resoneer met die vele weergawes van die Ilias wat deur die eeue en die millenia vertel en neergeskryf is wanneer die Afrikaanse leser dit lees.

Die mitologiese aspek van die Ilias waarop Vos in hierdie vertaling infokus, blyk reeds uit die motto: “ʼn Siel … walg van ons stryd om net te seëvier en van ons wapengekletter.” In sy bespreking van die Ilias in die inleidende deel van die bundel skryf hy: “Dit is ʼn treurspel van gekrenkte trots, haat en wrok, wraak en vergelding, twis en versoening, viendskap en liefde, en van alle menslike emosies. Dit is die soort treurspel wat ook in ons tyd en lewe sou kon afspeel.” En in sy bespreking van die invloed van die Ilias op digters van alle tye, skryf hy: “Elkeen [elke digter] soek die groter prentjie van sy tyd en reise binne die klein landskap van die groot kosmos waarin hy leef.” Lees ʼn mens nou Vos se poëtiese verwerkings van fragmente van die Ilias, is dit presies wat hy doen. In sy kontekstualisering van Boek VIII van die Ilias vergelyk die digter byvoorbeeld eksplisiet die antieke oorlogvoering met moderne taktieke en verwys hy spesifiek na die ooreenkoms tussen die Eerste Wêreldoorlog en die Trojaanse Oorlog.

Kyk ʼn mens dan na wat Lotman die “sintagmatiese organisasie” van die teks noem, dus na Vos se poëtiese teks, is dit met die eerste oogopslag duidelik waar die digter die klem laat val:

Boek I is byna woordeliks vertaal uit die bronteks en beslaan 8 bladsye . – omtrent ʼn agtste van die teks van 24 boeke. Daarin word die agtergrond vir die stryd tussen die Trojane en die Achajers vertel. Lotman heg groot waarde aan die raam of die grense wat die kunswerk skei van alles wat daarbuite lê – dus die begin en die einde van die teks. Hy wys daarop dat die meeste mites begin met ʼn ontstaansverklaring waarin oorsaaklikheid geïmpliseer word. Wat Cas Vos se vertaling van fragmente van die Ilias betref, dui die klem op die begin van die teks (en die byna terloopse einde) daarop dat in sy teks – soos in ʼn mitiese verhaal – die klem val op oorsaaklikheid: hier gierigheid, wraak en weerwraak, verraad, liefde, liefdestwis en hegte vriendskap. Indien die leser weet wat die dryfvere agter die bloedige Trojaanse oorlog was, val die handelingsmomente wat uitgebeeld word, maklik in die groter prentjie in en behoort die leser dié grepe waarskynlik as metonimiese verwysings na die geheel te ervaar.

Kyk mens nou kortliks na wat vertaal word, blyk dit dat ten minste een kort fragment uit elk van die 24 boeke vertaal word om kontinuïteit te behou en om die teks as geheel op te roep, maar dat sekere handelingsmomente meer volledig uitgebeeld word as ander. Dit is duidelik dat dié verhale waarin die klem val op aspekte soos verraad, stryd, wraak, liefde, vriendskapstrou en verlies die uitvoerigste aandag geniet – alles menslike eienskappe waarmee die moderne leser kan identifiseer: Boek 6 – waar Hektor vir Alexandros verwyt dat hy die stryd begin het en nou in die stad bly in plaas van te veg. Baie klem word geplaas op Hektor se afskeid van sy geliefdes. Boek 16 – Achilles se weiering om te veg omdat Agamemnon hom beledig het, asook Patroklos (Achilles se geliefde vriend) se einde. Boek 22 – Achilles se wraak op Hektor omdat hy Patroklos se lewe geneem het en die dood en vernedering van Hektor. Weer eens word ʼn redelike groot deel van die gedig gewy aan die leed van Hektor se vrou, Andromache en haar klaagsang oor haar gestorwe eggenoot.

Oorkoepelend sou ʼn mens waarskynlik kon beweer dat die digter daarmee reken dat sy poëtiese fragmente van die oerteks metonimies by die lees sal funksioneer en sal resoneer met die moderne leser se ervaring of kennis van oorlogvoering. Klem op die begin van die teks en die algemeen-menslike eienskappe wat die tematiese lyn in die poëtiese weergawe van die teks vorm, aktiveer argetipiese, mitologiese waardes waarmee die moderne leser kan identifiseer: die universele verskrikking van oorlog wat dikwels deur die strewes van enkelinge gedryf word, verlies, rou en die hele spektrum van liefhê. Dié keuses en vertaaltegniek het uiteraard ook implikasies vir die interpretasie of herinterpretasie van die oorspronklike teks deur die teikengehoor. Die skrapsheid van die narratiewe elemente en die sterk liriese bou van ʼn groot aantal van die fragmente, maak van hierdie teks ʼn oop teks met baie leë plekke (lacunae) wat op kreatiewe wyse deur die leser ingevul kan word … of nié!

 

Wat die ou monnik aan die einde van The name of the rose oor sy vertelling en die fragmente wat hy in die ruïne gevind het dink, is dalk ook op hierdie teks van toepassing:

The more I reread this list the more I am convinced it is the result of chance and contains no message (…)  And it is a hard thing for this old monk […] not to know whether the letter he has written contains some hidden meaning, or more than one, or many, or none at all.

 

(Hierdie artikel is verwerk uit ʼn referaat wat ek op 1 September 2016 by die ALV-kongres in Potchefstroom gelewer het).

Bronverwysings

Jones, Francis R. 2006. ‘Geldshark Ares god of War’: Ideology and time in literary translation. The Yearbook of English Studies, 36(1):191-203.

Lotman, Yuri. 1981. Die Struktur literarischer Texte. München: Wilhelm Finck Verlag.

Tymoczko, Maria. 1995. The metonymics of translating marginalized texts. Comaparative Literature, 47(1):11-24.

Yoon, Sun Kyoung. 2014. Popularising Homer. The Translator, 20(2):178-193.

 

Resensie: “Fragmente uit die Ilias van Homeros”, vertaal deur Cas Vos

Sunday, November 16th, 2014

Fragmente uit die Ilias – Homeros – vertaal deur Cas Vos
Resensent: Gerhard Swart (dosent in Grieks in die Departement Antieke Tale, UP)

Cas Vos praat in dié digbundel nie oor homself nie – nie oor sy lewe nie, nie oor sy loopbaan as digter, as teoloog, as akademikus, as voormalige dekaan van die Fakulteit Teologie aan die Universiteit van Pretoria nie – ook nie oor persoonlike terugslae, soos ’n byna persklaar digbundel wat in een rampspoedige nag sowat twee jaar gelede vergaan het nie – en ook nie oor sy onblusbare ywer, om maar net weer opnuut te begin en sy kreatiewe energie in nuwe rigtings te stuur nie. Nee, hierdie bundel praat nie selfbewustelik oor Cas Vos nie; en tog hoor ek hierin ’n getuigskrif (kan seker maar sê “hoor” – het mos ook by geleentheid gesê ek “sien” hier hoe glansend en digterlik Homeros Afrikaans praat) ’n getuigskrif oor Cas Vos, die wetenskaplike en woordmeester – Vos die navorser en Cas die kunstenaar. Hierdie bundel fragmente is die werk van iemand wat by uitstek taalmens is – hartstogtelik lief vir taal; lief vir tale; vir sy (ons) taal, maar ook vir alle tale.

Kyk maar na die balans in dié bundel. Dit beslaan bykans 160 bladsye – 80 oor die Ilias, 80 uit die Ilias. Die “vooraf”-materiaal hanteer die invloed van Homeros se werke, van die antieke Griekse en Romeinse beskawings, deur die Middeleeue, die Renaissance, tot vandag toe. Vos praat ingelig en onderhoudend maar tog bondig, oor Alexander die Grote, oor Vergilius, oor die filosowe Plato en Aristoteles, oor beeldende kustenaars deur die eeue heen; oor Dante, Poliziano, Diderot; oor Chaucer, Shakespeare; oor verhaalskrywers van James Joyce tot Madeline Miller. Dit is eintlik verkeerd om te sê Vos praat oor hierdie figure – nee, hy praat met en deur hulle oor Homeros en oor die inspirasie wat vanuit die Ilias en die Odusseia ons denk-, voorstellings- en uitdrukkingswyses tot vandag toe steeds skeppend beïnvloed.

’n Kort maar insiggewende bespreking van die formeel-poëtiese kenmerke van die Homeriese eposse en hoe dit poësie in veral die 20ste eeu beïnvloed het, bring ons by Vos se eerste digterlike bydraes in hierdie bundel, waaronder een veral uitstaan: sy diep ontroerende vertaling van Konstantinos Kavafis se treurlied oor Patroklos se dood:

Patroklos se perde het begin huil
toe hulle sien hy het gesneuwel,
hy was so dapper en sterk en jonk;
hulle onsterflike natuur was gekwets,
getuies van die dood se slagting.
Hulle skud hul koppe, hul maanhare kroes,
stamp hulle hoewe op die grond, en rou
oor Patroklos, hy was sielloos – afgetakel –
sy vlees van geen waarde – sy gees verlore –
magteloos – asemloos –
het hy van hier na die groot Niks teruggekeer.
Zeus het die onsterflike perde se trane gesien
en hom oor hulle ontferm. Hy het gesê, “Ek moes
nie so onwys by Peleus se troue opgetree het nie;
as ons julle liewer nie weggegee het nie,
nie met ongeluk opgesaal het nie! Wat doen julle
by veragte mense, noodlot se speelgoed.
Nóg die dood nóg grys jare kan julle agtervolg,
nietemin teister vlietende rampe julle.
Mense sleep julle by hulle lyding in.”
Maar trane van edel diere was ’n vloed
teen die dood se eindelose rampspoed.

Ná ’n bespreking van die Ilias se afdrukke in die Afrikaanse poësie en ’n kort besinning oor die taak en uitdagings waarvoor ’n vertaler te staan kom, volg ’n ietwat meer uitgebreide maar tog bondige oorsig oor die storielyn van die Ilias – ’n oorsig oor die inhoud van elk van die 24 “boeke” waaruit dié lang epiese gedig bestaan. Hierdie oorsig is heel gepas getiteld “Konteks”: Vos skets hier met behendige lyne die agtergrond waarteen sy vertaalde fragmente – ’n keur van tonele of insidente uit die ontsaglike skatkis wat die Ilias is – duidelik verstaanbaar afgeëts staan.

Dié deel van die bundel was nie nodig, in die sin dat dit nodig kon wees om te verduidelik waarom ’n digter soos Vos ’n vertaling van die Ilias sou onderneem nie. Dit is egter nodig en nuttig vir ’n geslag wat waarskynlik nog iets soos “epos” onthou, maar dit hoeka al verruil het vir meer opwindende vorme van kommunikasie soos Facebook en Twitter – en moontlik ’n paar ander waarvan hierdie resensent nog nie eens weet nie … Dit is ook nuttig vir dié onder ons wat al baie van die fyner besonderhede wat ons bevoorreg was om in ons jonger dae oor die antieke wêreld te leer, vergeet het.

Maar dan – as ek met die haas en ongeduld eie aan ons eeu eenvoudig hierdie bundel in die middel oopslaan, kom die seegodin Thetis onmiddellik aan die woord. Nou tree Cas Vos heeltemal op die agtergrond, sodat die Homeriese karakters – gode met menslike eienskappe en mense byna goddelik in hul durf en daadkrag – die leser se aandag direk en dwingend kom opeis. Nou is Homeros aan die woord – en ek juig om hom glansend en digterlik Afrikaans te hoor praat!

In ’n poging om die leser ’n kykie in die vertaler se werkswinkel te gee, het ek ’n toneel aan die einde van boek VII gekies – ’n kort stukkie teks (reëls 476-482) wat die opponerende magte weerskante van die stadsmuur (die Grieke buite en die Trojane binne) rustig feesvierend teken teen die dreigende agtergrond van ’n voortslepende oorlog; en hoog – so hoog soos berg Olimpus – bokant hierdie toneel is die dondergod bose planne aan’t smee dat die vonke spat. Hier volg die Afrikaanse prosavertaling deur J.P.J. van Rensburg (1952:112):

Dwarsdeur die nag het dielanghaar-Achajers toe feesgevier, en ook die Trojane in die stad, enhulle bondgenote. Maar dwarsdeur die nag het die alwyse Zeus vir hullerampe bedink, en skrikwekkend gedonder. En ’n bleek vrees het hulleoorval. Hulle het wyn uit hulle bekers op die grond uitgegiet; ja, niemandhet dit gewaag om te drink alvorens hy nie aan Kronos se oppermagtigeSeun ’n plengoffer uitgestort het nie. Daarna het hulle mos gaan lê endie gawe van slaap aanvaar.

Van Rensburg waarsku sy lesers in ’n voorwoord dat pogings om die versmaat van die oorspronklike Griekse teks “in moderne tale na te boots, meesal volslae mislukkings is” (1952:i) en hy vervolg, byna verskonend-beskeie: “Daarom het ek maar in prosa probeer vertaal”. Die epiese versmaat waarna hy verwys, is natuurlik die daktiliese heksameter – in sy eie woorde, ’n “versreël bestaande uit ses voete, wat daktiele (soos ‘hiernatoe’) of spondees (soos ‘twee-twee’) is” (Van Rensburg 1952:i). As die inhoud maar niksseggend of onsinnig mag wees, is dit redelik maklik om só ’n versreël in Afrikaans te skep – iets soos: Ja, julle weet mos, die álwyse Dis is ’n god van die Grieke.

Só klink Ilias, boek VII, reëls 476-482, wanneer dit in daktiliese heksameters in Nederlands vertaal word (Van Zuydewijn, 1980:115):

Ze richtten een feestelijk maal aan;
heel de nacht aten en dronken de ‘t haar lang dragende Grieken,
en in de stad de Trojanen en bondgenoten van Troje.
Maar de verstandige Zeus bezon zich die nacht op hun onheil;
roffelend liet hij de donder weerklinken en vaalgroen van doodsangst
goten zij wijn uit hun bekers over de grond uit en niemand
durfde te drinken, aleer hij de grote Kronide geplengd had.
Toen ging een ieder naar bed en genoot het geschenk van de nachtrust.

’n Vertaler wat só te werk gaan, weerspieël wel iets van die poëties-tegniese eienskappe van die oorspronklike teks, maar mens wonder tog of die verlies aan vryheid wat hierdie ietwat gedwonge patroonmatigheid inhou, nie groter is as die winste nie.

Om poësie te vertaal, is geen maklike taak nie. Die eise van inhoudelike getrouheid (wat dikwels as woord-vir-woord-getrouheid verstaan word) enersyds, en vormlike getrouheid andersyds, weeg soms swaar om die enkels van ’n vertaler. In Fragmente uit die Ilias wikkel Vos hom los uit die knelgreep van beide dié boeie. Die resultaat wat hy sodoende verkry, is pragtige, beeldryke, boeiende, epiese Afrikaans (Vos 2014:103):

Die Achajers vier dwarsdeur die nag fees. Ook die Trojane
en hulle bondgenote laat feesvure vlam. In die voue van die nag
bedink Zeus egter rampe vir hulle. Oral flits blitse terwyl donder
dreun. Bleek vrees oorval hulle. Hulle gooi die wyn in hulle bekers
op die grond. Daarna gaan lê hulle. Slaap slaan haar arms om hulle.

Op byna dieselfde wyse gaan Vos te werk met elk van die 24 boeke van die Ilias.

’n Kunstenaar wat sy kunsvorm goed beoefen, verdien applous; ontvang applous; erken applous. Cas Vos rond sy bundel Iliasfragmente gepas af met ’n dubbele toegif. Ná sy digterlike vertaling van boek XXIV volg ’n epiloog: Die begrafnis van Sarpedon, ’n gedig van Konstantinos Kavafis, met ’n besliste sinspeling op tonele uit boek XVI, gevoelvol uit Grieks vertaal deur Vos self. Daarop volg nog ’n eie skepping: Helena, ’n peinsende monoloog gerig aan die skim van die vrou – só ’n vrou – vir wie soveel bloed en trane gevloei het.

Op ’n sekere manier is 2014, die jaar waarin ons die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog in 1914 herdenk, net die regte oomblik vir die verskyning van die vertalerdigter en digtervertaler Cas Vos se Fragmente uit die Ilias. Hiervoor verdien Protea Boekhuis beslis ook ’n pluimpie.

Bronnelys

Van Rensburg, J.P.J. 1952. Homerus: Die Ilias – uit die oorsronklike Grieks vertaal deur J.P.J. van Rensburg. Stellenbosch: Pro Ecclesia-Drukkery.

Van Zuydewijn, H.J. de R. 1980. Homerus: Ilias: De wrok van Achilles. ‘s-Gravenhage: Martinus Nijhoff.

Vos, C. 2014. Fragmente uit die Ilias – Homeros. Vertaal deur Cas Vos. Pretoria: Protea Boekhuis.

 

Konstantinos P. Kabaphes : Vertaling in Afrikaans

Tuesday, November 4th, 2014

Konstantinos P. Kabaphes: vertaal in Afrikaans deur Cas Vos.


 

Wag vir die Barbare

 

Vir wie wag ons, gespanne in die forum?

 

Die barbare is op ons drumpel.

 

Waarom buig daar stilte oor die senaat?

Waarom sit senatore sonder raad?

 

Omdat die barbare vandag kom met luister.

Watter wette kan die senatore nou verduister?

As die barbare eers kom, is wetgewing hulle plig.

 

Waarom het ons keiser so vroeg opgestaan,

en waarom sit hy by die stad se hoofhek

op sy troon, waardig, kroon op sy kop?

 

Omdat die barbare vandag hulle intog maak

en die keiser wag om hulle leier te omhels.

Hy het ’n boekrol voorberei as geskenk,

beskryf met titels, indrukwekkende name.

 

Hoekom het ons twee konsuls en pretors uitgekom

en hulle geborduurde, hulle skarlaken togas gedra?

Hoekom die armbande met soveel kosbare edelstene,

en ringe wat glans met manjifieke smarag?

Hoekom dra hulle elegante wandelstokke

sierlik gekerf, omvou met silwer en goud?

 

Omdat die barbare vandag kom met luister

en sulke dinge die barbare verbyster.

 

Waarom kom geeërde orators nie soos altyd na vore

om woorde te weef en oor harte te sprei nie?

Omdat die barbare vandag in aantog is

en leë woorde die barbare koud laat.

 

Waarom die skielike rusteloosheid, hierdie verwarring?

(Hoe vol erns is mense se gesigte nie geplooi nie.)

Waarom is die strate so leeg en die pleine so kaal,

drentel almal huiswaarts vol verskiete gedagtes?

Omdat die nag alles gevlek het en die barbare nie gekom het nie.

En sommige wat lamvoet van die grens teruggekeer het, sê

daar is geen barbare meer nie.

 

En nou, waarheen vlug ons sonder die barbare?

Hulle was, daardie mense, ’n soort oplossing.

 

(more…)

Marlies Taljard: Homeros se afdrukke in Afrikaans

Thursday, October 30th, 2014

 

“Every great work of literature is either the Iliad or the Odyssey” – Raymond Queneau.

Met hierdie aanhaling begin Cas Vos die inleidende deel van sy nuwe bundel Fragmente uit die ‘Ilias’. En indien dit so is, dan het die hedendaagse leser waarskynlik ʼn agterstand betreffende kennis van dié twee groot eposse. Aangesien Grieks, Hebreeus en Latyn deesdae skaars meer op skool geneem kan word, kan bitter min lesers dus die oorspronklike tekste van byvoorbeeld die Ilias, die Odusseia of selfs Vergilius se Aeneïde lees, en die beeld- en klankskoonheid van die oorspronklike werke geniet. In Afrikaans bestaan daar een grondige vertaling van die Ilias, naamlik dié van J.P.J. van Rensburg. In sy voorwoord tot dié vertaling verduidelik Van Rensburg waarom hy ʼn teks wat oorspronklik in poësie geskryf is, in prosa vertaal. Ek haal hom aan:

Die versmaat van die oorspronklike heet die Daktiliese Heksameter, d.w.s. ʼn vers wat uit ses voete bestaan, wat of daktiele (soos die Afrikaanse woord “hiernatoe”) of spondees (soos “twee-twee”) is. Daktiele, in Afrikaans en ander moderne tale, is maklik te vinde, egtes en gemaaktes, maar spondees is nogal skaars. Buitendien praat ons in die moderne tale van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepe, terwyl dit in die ou tale om lang en kort lettergrepe gaan. Dié twee feite verklaar waarom die pogings om die daktiliese heksameter in moderne tale na te boots, meesal volslae mislukkings is.

In sy Fragmente uit die ‘Ilias’ het Cas Vos dele van die Ilias van Homeros in poësie vertaal – eintlik moet ek sê “omgedig”, want ʼn woordelikse vertaling is dit nie. Op p.37-39 van die teks verskyn notas waarin die digter besin oor sy vertaaltegniek. Hy verduidelik dat hy wel die kultuurhistoriese konteks van die Griekse bronteks in ag geneem het, maar dat hy hom ook laat beïnvloed het deur die klankrykheid van die Grieks en dat hy dié emotiewe impak probeer vertaal het. Tog moet ek sê dat die digter/vertaler besonder naby aan die oorspronklike teks beweeg en dit nie na die moderne konteks probeer oorplaas nie. Hy behou die belangrikste stylkenmerke van die Homeriese epos in sy vertaling – wat ek hieronder kortliks probeer opsom.

Waarskynlik dié mees uitstaande stilistiese kenmerk van die Ilias en die Odusseia is die gebruik van die gewoontebepaling of epiteton (Eng. epithet), bv. “… Die krygslustige Menelaos en Alexandros, deur wie / die twis ontstaan het, moet alleen veg vir die kroon, die skone Helena / en al die besittings.” Volgens baie teksinterpreteerders is gebruik van formule-agtige taal ʼn kenmerk van die orale digstyl – ons moet onthou dat die Ilias (of dele daarvan) waarskynlik lank voordat dit neergeskryf is reeds deur sangers aan die howe van regeerders voorgedra of gesing is. Milman Perry omskryf gewoontebepalings as formules “… which are made up of a noun and one or more fixed epithets … created to help the poet set the heroic tale to hexameters. The noun has a metrical value which allows little change, but by adding to it an ornamental epithet one can make a phrase of the needed length which, since the epithet has no bearing on the idea of the sentence, can be used [freely].” Hierdie  bepalings was daar vir die gebruik van alle sangers of digters en hulle het vryelik van die gewoontebepalings wat in ander werke voorkom, in hulle eie werk gebruik gemaak. Dit is ook nie ongewoon dat ʼn digter soos Homeros dieselfde gewoontebepalings verskeie kere in die Ilias en die Odusseia gebruik nie. Die bepaling “die vlugvoet-Achilles” kom byvoorbeeld by herhaling in die Ilias voor. Wanneer ek verwys na Homeros moet in gedagte gehou word dat daar nie sekerheid is of ons hier van een digter of van verskeie digters praat nie – die debat woed vandag steeds voort!

Nog ʼn stylkenmerk van die Ilias is die Homeriese vergelyking wat uit 3 duidelik herkenbare dele bestaan, naamlik (1) konstatering van ʼn eenvoudige vergelyking (“die manne is soos bye”); (2) beskrywing van die ding/saak waarmee die eerste ding/saak vergelyk word (hoe bye hulle gedra) en (3) terugkeer na die oorspronklike saak (“manne”). Die volgende voorbeeld kom uit Van Rensburg se vertaling, Boek II, reëls 88-93:

En die manne het saamgedrom. Soos swerms bedrywige bye wat gedurig in nuwe aflosspanne uit die uitgeholde rots uitkom en na die lenteblomme toe vlieg, soos druiwetrosse; in digte menigtes vlieg party hierheen, ander daarheen: so het hulle in baie skares in gelid van hulle skepe en hutte af al langs die breë strand in hulle afdelings na die vergadering toe gekom.

Omdat Cas Vos in sy vertaling/omdigting so ver as moontlik die Homeriese styleienskappe probeer behou, mag dit dalk vir diegene wat nie met die teks van die Ilias vertroud is nie, geforseerd klink. Vir my is dit beslis ʼn bate van Vos se werk dat hy nie so vry omdig dat Homeros totaal verraai word nie. Ek haal – ter illustrasie van die Homeriese vergelyking – Thetis se weeklag uit Boek I uit Vos se werk aan:

Thetis huil skaamteloos. “O, my kind, my kind, waarom

het ek lewe aan jou geskenk? As jy maar traanloos sonder

droefheid langs jou skepe gesit het. Jou lewe vliet

soos ʼn skoenlapper sʼn verby. Jy fladder in die wind

en dan is alles opgeskryf in die boek van vergetelheid.”

 Wat betref die daktiliese heksameters, is dit duidelik dat Vos teen die gebruik van hierdie versmaat besluit het. Hoewel sy verse meesal min of meer dieselfde aantal lettergrepe het en hy redelik getrou by jambes en daktiele hou, is daar niks geforseerd in die versmaat nie en het dit nie die tipiese slagritme wat die daktiliese heksameters soms het wanneer dit na Europese tale oorgedra word nie. Vos se teks is besonder klankryk en het ʼn bekoorlike, voortstuwende ritme wat besonder geslaagd voorgedra kan word. Ek haal hier graag een van my gunstelingdele uit die bundel aan. Dit is die stryd tussen die Trojane en die Achajers uit Boek XI:

Moedige Trojane glip soos skadu’s langs die strydlustige en slim

Odusseus. Maar die dapper held beweeg blitssnel en weer

die aanslag met sy spies af. Aias skuif al hoe nader en beskerm

hom. Die Trojane spat in alle rigtings. Hy spring tussen die Trojane in

en gooi Priamos se buite-egtelike seun, Doruklos, op ʼn doodsbed neer.

Aias jaag oor die vlakte soos ʼn rivier wat na die leegte stroom

en talle eikestompe en dennebome meesleur; op die bruisende

water dryf opdrifsels soos dooie hande. Hy ontsien geen perd

of man nie. Hektor veg om lewe en dood op die walle

van die Skamandosrivier. Die een kop na die ander waai.

Hy pleeg angswekkende dade.

 Ek vind hierdie oor die algemeen ʼn geslaagde vertaalprojek, veral ook weens die konteks wat deur die inleidende deel geskep word. Die eerste helfte van die boek word bestee aan ʼn uitvoerige agtergrond oor die Ilias, oor Homeros, asook die invloed van Homeros en sy werk op die wêreldletterkunde en die Afrikaanse poësie. Die digter gee deeglik rekenskap van sy vertaalstrategie.

Die Ilias is – soos ek reeds hierbo gesê het – vandag ʼn redelik onbekende werk, en daarom beskou ek dié gedeelte waarin die 24 boeke van die Ilias kortliks opgesom word om die verloop van die verhaal duidelik uit die verf te laat kom, as ʼn besonder belangrike afdeling. Hierdie afdeling dien ook die doel om die 24 poëtiese fragmente wat in die hoofdeel van die bundel staan, te kontekstualiseer. Ook die illustrasies in die boek, maar veral die verruklike omslag, verplaas die leser onmiddellik na die sfeer van die antieke teks. Dit is werklik ʼn besonder goed versorgde boek waarvoor Protea Boekhuis die hoogste lof verdien en ook die digter/vertaler ʼn pluimpie in sy hoed kan steek.

Onderhoud met Cas Vos

Wednesday, April 3rd, 2013

 Cas Vos in gesprek met Zandra Bezuidenhout

oor sy nuwe bundel Duisend dae op jou spoor.

 

Cas, jy is seker trots op jou aantreklike nuwe bundel met die mooi poëtiese titel Duisend dae op jou spoor, wat bowendien die leser nuuskierig stem.  Dit val op hoe goed veral jou jongste bundeltitels op die oor val, en hoe dit allerhande betekenisse losmaak; ek dink byvoorbeeld aan Die afdruk van jou hande, Intieme afwesige, en Weerloos lewe. Hoe besluit jy op ‘n titel? Dink jy ‘n titel is belangrik?

Zandra, dankie vir die geleentheid om jou vrae te probeer beantwoord. Dis nogal iets om na streef: ʼn poëties mooi titel wat lesers nuuskierig maak. ʼn Titel is vir my belangrik. Dit is die eerste woorde wat die leser uitnooi om die bundel te lees. Ek begin nie met ʼn titel nie, maar sodra die komposisie van die bundel sy gang kry, begin ek oor ʼn moontlike titel wonder. In hierdie geval het die bundel as’t ware halfpad al sy naam uitgeroep. Twee begrippe vra aandag: “Duisend dae” en “jou spoor”. Die duisend dae verklap dat die leser bedag moet wees op die apokaliptiese aard van die bundel. Die apokaliptiese genre kom veral in ʼn tyd van ontnugtering, teleurstelling en uitsigloosheid na vore. Maar dit hou aan die dun draadjie van hoop vas. Die ballingskap (586 v.C.) was ʼn kreatiewe tyd vir die apokaliptiese genre. Dit was ʼn tyd van ondergang, maar ook hoop op ʼn uitkoms, ʼn toekoms. Talle Psalms het in hierdie tyd ontstaan.

ʼn Hele aantal van die gedigte in die bundel is in die genre gedig. Dink aan die “rower”-gedigte. Die “jou” is ʼn persoonlike voornaamwoord wat sê dat iets/iemand op jou spoor is. Dit kan ʼn spoor van gister wees, ook ʼn spoor in die hede en die toekoms. Wat tyd betref, is dit omvattend. Die spoor is eintlik “tydloos.” Die woordspoor kan, in die woorde van Jacques Derrida, nie vasgevat word nie. Dit ontglip jou steeds soos ʼn skoenlapper in sy vlug. In die bundel kan woorde en gedigte geïnterpreteer word, maar die betekenis ontglip jou steeds.  Saam met Derrida wil ek oopstaan vir elke moontlike verklaring, aan elke perspektief gasvryheid bied en so ruimte skep vir nuwe maniere van lees en verstaan. Alle woorde is altyd gewonde woorde. Gewond, omdat dit nie kan sê wat gesê moet word nie. Maar woorde wond ook. Dit verwond die gebeure want dit verteken, maak selfs ʼn karikatuur daarvan. “It burns what it wants to save” (Derrida). In die lig hiervan nooi ek lesers graag uit om die “spore” van Engele in die bundel te ontdek en iets van die misterie van die Engel te probeer, net te probeer, verstaan (veral p. 103 en 104).

Die buitebladontwerp is vir my ʼn belangrike sleutel tot die woonhuis van die bundel. Tienie du Plessis het ʼn uitstekende en kreatiewe buiteblad ontwerp. Die leser sien die spore en afdruksel van die lewe, tyd, pyn, swaarkry, maar daar skemer ook lig deur.

 

Jou bundel open met die drieluik “My rower”. Daarby bring jy tematies en vormlik iets nuuts, o.a. ten opsigte van aktualiteit en die wisseling in verspatroon in drie verwante gedigte. Maar het die rower net betrekking op daardie bepaalde inbraaksituasie, of sou ‘n leser dit ook wyer kon interpreteer? Kan mens byvoorbeeld die roof of rower as ‘n metafoor lees, of gaan ek nou te ver? Ek besef mens vra nooit vir ‘n digter wat hy met ‘n bepaalde gedig of onderdeel daarvan “bedoel”, of wat dit “beteken” nie, omdat die hedendaagse literêre teorie beklemtoon dat die leser ‘n medeskepper van die teks is, en hy of sy ideaal gesproke self betekenisse daaraan toeken. Wat dink jy van daardie siening, en hoe beantwoord dit die vraag met betrekking tot jou drie verwante verse in “My rower”? Jy kan gerus ook iets sê oor die gebruik van intertekste in daardie afdeling.

Zandra, natuurlik roep die drieluik die inbraaksituasie in herinnering. Ek het nog gebloei na die wond toe Coenie de Villiers my uit Ciprus bel, met: “Cas, ek en Ria is baie dankbaar dat julle nog leef. Moenie in die hoekie gaan sit en treur nie (ʼn hoekie kan maklik ʼn ashoop word, soos in die geval van Job). Begin en skryf ʼn brief aan jou rower.” Sonder rekenaar het ek dit met my linkerhand wat onleesbaar krap, gedoen. Ek het letterlik ses dae op papier geskryf en die gedigte later op die rekenaar oorgetik. Die pynlike en tragiese is dat die rooftog ʼn opdrag van iemand was.  Miskien moet die rower my weer besoek. Maar, Zandra, die reeks het ʼn afdruk op die bundel geplaas. Dit hang soos ʼn metafoor oor die hele bundel. In die derde gedig gebeur die ongehoorde (p. 17). Ek vergeef die rower. Die gedig is vol humor, ironie en intertekstuele spore (dink aan die ou Halleluja-liedjie: “As Hy weer kom, as Hy weer kom, kom haal Hy sy pêrels”). Jesus en die rower in dieselfde asem!

 

Interessant genoeg, keer jy in die voorlaaste gedig “’n Brief aan my Engel” (104) terug na die refrein wat aanvanklik in “Brief aan my rower” (14) gebruik word. In die eerste geval is dit die rower op wie se spoor jy is; maar in die latere gedig slaan dit om na die spoor van ‘n engel. Daar begin jy met: “Ek volg jou spoor ‘n duisend dae/ só dig ek my Engel agterna”, en sluit dieselfde gedig af met: “Ek volg jou spoor tot my laaste dae/ só dig ek my Engel agterna”. Hierdie koeplet bevat, in ‘n ietwat aangepaste vorm, ook die titel van jou bundel. Ek sal graag meer oor hierdie omskakeling van “rower” na “engel” wil hoor. En vind die gedagte van ‘n spoor wat gevolg word neerslag in die res van die bundel? Vertel sommer ook waarom die “engel”-gedig daardie rare newetitel het, naamlik “Die slag van pluimvee”.

Die “spoor” loop deur die landskap van die bundel. Tot by veral die voorlaaste gedig, “’n Brief aan my Engel” en daarna, “Tuis van ʼn ver land”. Ek vind dit vreemd dat jy nie vra wie die Engel is nie. Maar ek is ook bly. Ek laat dit op die voetspoor van die literêre teorie (o.a. Jauss, Iser en Ingarden) waarna jy verwys (en waaroor ek my voorbehoude het) aan die leser se verbeelding oor. En ook die newetitel. Ek verluister my aan al die fladderende kommentaar.

 

My gunsteling in hierdie bundel is die gedig “Pa” (72). Dis ‘n gestroopte vers met onderspeelde emosie; jou woorde suggereer meer as wat op papier staan – en raak my as leser diep. Dit sou op ‘n Vader-dogter-verhouding ook van toepassing kon wees. Lewer asb. enige kommentaar, al is dit soms vir ‘n skrywer lastig om oor sy eie gedigte te praat, om verskillende redes.  Hoe moeilik of maklik was dit vir jou om hierdie vers te skryf? En het dit vinnig gegaan, of moes jy baie skaaf? Ek hoor graag wat jy sê.

Dankie vir jou mooi woorde oor die gedig. Ek het in vorige digbundels enkele portrette geskryf. Maar in afdeling V word al my familie portrette opgehang. Dit is die wolk van getuies rondom my. Ek voer ook ʼn gesprek met ʼn gestorwe ma. Met die oog hierop maak ek die Odusseia gebruik (p. 76-78). Dit is die eerste keer dat ek in gedigte ʼn gesprek met ʼn gestorwene voer:

 

Bly trou aan jou heimwee

en hou jou ma in drome vas.

 

Die portrette se afdrukke op my word digterlik uitgedruk. Dis lastig en effens ongemaklik om ná die gedigte oor dié gedigte te skryf. Die gedig “Pa” was nogal vir my moeilik. Ek het vinnig geskryf en toe weer geskaaf en geskaaf. Die portrette bly myne, maar ook nie. Nou is dit ʼn geskenk aan die leser.

 

In hierdie bundel kom T.S. Eliot, Keats, John Berryman en ander digters ter sprake. Uit aanhalings, motto’s, verwysings, versopdragte, intertekste en vertalings, soos ook in jou ander bundels, blyk dit dat jy die digters uit die Engelse wêreld goed ken, en ook dié wie se werk uit ander tale vertaal is. Kan jy vir weblesers verduidelik wat dit vir jou en jou digkuns beteken om baie digters se werk te lees? Lees en bestudeer jy ook die werk van ons plaaslike digters? (Ek merk een gedig is aan T.T. Cloete opgedra.) Wil jy uit die vuis uit ‘n baie algemene mening oor die eietydse Afrikaanse digkuns gee?

ʼn Gedig of digbundel is ʼn eggoruimte (R. Barthes) waar talle stemme fluisterend saampraat. Deur ander digters te lees, ontdek jy al meer en meer jou eie stem. Daarom is ek so dankbaar dat T.T. Cloete juis dit op die flapteks van my digbundel geskryf het. Maar ek bly ook, benewens die Engelse digters,  in gesprek met digters wat eeue lank al in die anderland rus. Die Hebreeuse digters (veral van die Psalms), Griekse digters (veral Homeros) en Romeinse digters (veral Virgilius). Soos jy noem, is daar die Engelse digters, maar daar is talle meer (Charles Baudelaire, Arthur Rimbaud, Pablo Neruda, Robert Pinsky, Ted Hughes, George Seferis, Sylvia Plath, Paul Celan, Anne Carson, Remco Campert, Gerrit Achterbergh, en noem maar op). Daar is ʼn wolk van getuies waarvan ʼn digter kennis moet neem. Digters behoort almal aan ’n groot familie.

Ek lees ook met graagte Afrikaanse digters.  ʼn Digter moet sy eie tradisie ken. Daar is te veel om op te noem. Ek lees Tristia ten minste een keer ʼn jaar. Daar is ook nuwe opwindende stemme wat my bly maak.  Ek het een gedig aan T.T. Cloete opgedra. Die gedig is nie ʼn gesprek met hom nie, maar aan hom as mens vir ek baie agting het, opgedra. Ek was bevoorreg om hom vir meer as 10 jaar in Potchefstroom te besoek. Dit was tydens sy omdigting van die Psalms. Ek het hom ook leer ken as iemand wat pyn met grasie kan dra. .

 

Vertel ons iets meer oor jou belangstelling in klassieke tekste en historiese figure, en jou vertaling en omwerking daarvan in poësie – veral ten opsigte van hierdie bundel.

Ek het Latyn op Hoërskool geleer. Hebreeus, Grieks en Latyn het ek by UP se beste leermeesters denkbaar geleer. Verder het ek Ou Testament en Nuwe Testament tot op doktorale vlak bestudeer. Sodoende het ek die Psalms en Homeros beter leer ken. Ek het ook ʼn omvattende werk oor die Psalms geskryf: The poetry of the Psalms. By Homeros is daar twee grondmetafore, naamlik stryd (die Ilias) en heimwee (die Odusseia). Dit is ook die twee grondmetafore van die mens se bestaan wat in die letterkunde neerslag vind. Ek dink aan Livius Andronicus en veral Virgilius. Daar is ook Hieronimus. Augustinus se Civitas Dei toon ʼn verwantskap met Homeros se Ilias. Homeros het ook ʼn invloed op Dante uitgeoefen. Dieselfde geld vir die werk van Goethe en James Joyce.

Die Psalms het in verskeie van my digbundels neerslag gevind, byvoorbeeld “Die Here is nie my herder nie” en ook in hierdie bundel (vgl. die laaste gedig se derde strofe). Homeros is in die mooiste klassieke Grieks geskryf. Dit was ʼn heerlike uitdaging om die Griekse tekste in Afrikaans om te dig. Ek moes weer Grieks lees. Deur terug te kyk na die verlede leer ons die hede verstaan. Historiese figure maak die poorte na die verlede oop. Stryd en heimwee is, soos eeue gelede, nog deel van ons menswees.

 

Jy toon ‘n voorliefde vir eindrym; gebruik jy hierdie tegniek doelbewus of gebeur dit spontaan? Wil jy daarmee ‘n bepaalde effek bereik? Wat is na jou mening die waarde van rym, en wat is die nadele? Is rym nie ‘n ouderwetse tegniek nie? Maak tendense in die poësie vir jou saak?

Daar is talle handtuie vir die digkuns. Hoe meer jy kan bemeester, hoe beter kan jy dig. Rym is maar een daarvan. By my kom rym spontaan. Ek het veral in die Psalms die poëtiese waarde van rym (en ander poëtiese tegnieke soos die anafoor, die sintetiese en antitetiese parallelismes, inclusio, woordspel, chiasme en die pars pro toto, ens.) ontdek. Die rym neem ook ʼn hele lewe in beslag (J.C. Kannemeyer). Rym is “a goddess of secret and ancient coincidences” (Rainer Maria Rilke). Rym bind versreëls; dit is ʼn medeskepper van betekenis. Verder versterk dit die ritme, klank en struktuur van ʼn gedig. Die nadele? Rymdwang is ʼn doodsonde. Die gedig spoel dit egter self op die rotse uit. Op jou vraag of rym ouderwets is, is my teenvraag: Is dit ouderwets om asem te haal?  In gedigte is alle grepe toelaatbaar as dit net met vernuf en kreatiwiteit toegepas word.

Op jou vraag of tendense in die poësie vir my saak maak, is my antwoord ongekwalifiseerd “ja”. Tendense is soos die eb en vloed van die see. Dit kom en gaan. Ek neem daarvan kennis en hou my oog op die seile. Narratiewe poësie het beslis sy plek en waarde. Hiervan het Anne Carson my oortuig. Maar daar is niks nuuts onder die son nie, sê die wyse Prediker.

 

Nou ‘n moedswillige vraag, ter wille van die gesprek: sou jy sê daar is nuwe wendinge in jou digkuns? Is daar ‘n totaal nuwe aanpak, of iets nuuts in sommige opsigte? Gee gerus voorbeelde. Dink jy dis goed of nodig dat ‘n digter op ‘n sekere stadium doelbewus sy werk in ‘n ander rigting stuur, tematies en/of vormgewys? Soos om jou op ‘n nuwe manier teenoor jou stof en digpraktyk in te stel, sê maar deur jou antennas te draai, of te eksperimenteer? Miskien wil jy hier ook die kwessie van ‘n digter se styl en stem aanraak.

Die vraag beantwoord ek uit die hoek van my eie oog. Ek dink (hoop) die titel van die bundel dui al op ʼn ander nuwe aanslag. Ek sal die pot se deksel ʼn bietjie lig. Duisend is ʼn apokaliptiese syfer. Die apokaliptiese genre word veral in ʼn tyd van verlies, ontnugtering, teleurstelling en ondergang gebruik. Na die rooftog was dit die gevoel wat ek gehad uit. Ek het dit poëties probeer verwoord in die drie “rower”-gedigte. Apokaliptiese syfers soos 3, 4, 7 en 1000 is in die gedigte gebruik. Ek gee een voorbeeld. Die eerste gedig, “Inval” (p.13), bevat 4 strofes van 7 versreëls. Wie dit weet, weet wat om van die gedig te verwag. Roof, vernietiging, boosheid. Die tweede, langer gedig het ʼn refrein waarin die getal 1000 voorkom. Die refrein dien as ʼn herhaling van ʼn motief in die gedig. Vir die eerste keer eggo die wankelende samelewing in my digwerk:

 

Onder die grond is kopbene begrawe

wat eenstyds mensvleis gedra het.

Is jy op pad om nog een in te samel?

 

En daarna:

  

Jy raak aan fragmente van gister,

[…]

Politieke aardbewings, retoriese snert

[…]

Ek pleit, moenie kinderdrome steel nie,

blaas hulle nie soos vlieswolke weg nie,

moenie dat jy deur wellus vroue verkrag nie.

Is jy ’n nasaat van Pan, donker man met die fluit?

Hy speel bok-bok staan styf op soek na ’n lyf.

 

Ek volg jou spoor ’n duisend dae,

só skryf ek my rower agterna.

 

Op jou reis sien jy ’n afskeid.

Rou grond ruik vars op ʼn houtkis.

Dit lê ook vir jou voor die deur.

Sien jy die rivier se nat spoor?

Jy moet teen wil en dank daaroor.

Dáár wag jou boot – rower,

reisiger van lewe na dood.

 

Ek volg jou spoor, my oorlas,

só pen ek jou, my rower, vas.

 

Met bewende hand skryf ek jou graf-

skrif met die stigma wat jy verskaf:

Hier rus ’n rower met skande getatoeëer.

Al gedagtenis aan hom is ʼn spoor van oneer.

    

Die Tristan en Isolde-legende uit die sesde eeu is nuut in Afrikaans gedig (p. 81-95). Dit is eers in die 12de eeu neergeskryf.  In die volgende 1000 jaar was daar nie minder nie as 80 weergawes. Tristan en Isolde kry ’n belangrike plek in die kultuurgeskiedenis van Denis de Rougemont,  L’amour et l’Occident. In die verhaal word – vir die eerste keer in ons kultuur – ’n verdediging gegee van die onmoontlike liefde. Tristan en Isolde is in hulle lewe van mekaar geskei, maar kan in die dood met mekaar verenig word.

 

Al spoor wat agterbly,

is fragmente van liefde

verenig in die dood.

 

Refreine kry ʼn besonder funksie in my jongste digwerk. Dit herinner die leser aan die grondtema, maar dit is ook ʼn brug na ʼn volgende deel (vgl. die gedigte uit die Odusseia, p. 77, 78, 99, 101).

Vir die eerste keer kom daar gedigte met ʼn mistieke geur in my werk voor. Mistiek dui op die bestaan van ʼn ander, vir ons oë verborge, mistieke wêreld náás of agter die materiële wêreld wat ons sien. Later is die begrip gebruik om die mistieke oorgang na ʼn ander wêreld aan te dui (Rutten). Die mens word nie God nie, maar is afhanklik van God (Augustinus). Die eenwording met God is ook deur die term beskryf. In van my gedigte word die mistiek op een of ander wyse ervaar. Lees die gedig, “Nag van die liefdesgloed”; hier is sprake van menslike eenwording, maar ook ʼn eenwording met God (p. 34).

 

Saam en een in Christus se lig

leef hulle innig met Hom verenig.

 

Anders as in my vorige bundels, is die dood nie net donker nie.

 

Mag die papier se stof

hier altyd lig op jou val (p. 65).

 

Sondebok (p.49) is ook anders. Dit is ʼn gedig vol bitterheid en ironie. Dit steun op René Girard se sondebok-teorie.

 

Al is ek deur jou geframe het ek

een vraag, meester van die kwas:

Is ek nie maar net jóú sondebok nie?

 

Die “rower”-gedigte en die slotgedig, “Tuis van ʼn ver land”, vorm ‘n paradoksale sluiting. Die rower kom en roof. Daarna reis hy verder. Die verlore seun vat sy erfnis, verloor alles en kom weer terug waar hy met liefde oorlaai word.

Jou vraag oor styl wil ek soos volg beantwoord: Elke digter sing soos hy/sy gebek is. Elke digter het sy/haar eie styl en aard.

 

Om aan te sluit by jou beroepsveld voor jou aftrede: Watter rol speel geloofsoortuigings in hierdie bundel? Die hedendaagse teologie en/of geloofspraktyke wyk toenemend af van die tradisionele en ortodokse. Sou jy sê dit figureer ook in jou gedigte? Indien wel, hoe?

Dis vir my nuus dat die hedendaagse teologie en/of geloofspraktyke toenemend afwyk van die tradisionele en ortodokse. Wat is tradisionele? Ortodokse is ook nie gelyk aan tradisionele nie. Dis ʼn mis-verstand. Tradisie kom van traditio wat oorlewer beteken. Geloofsbelydenisse en -taal word deur die eeue oorgelewer. Dit is meer as die moeite werd om die ou skatte weer te ontdek. Jy sal ryklik beloon word as jy Augustinus lees. Daar is soveel wat ons by hom kan leer. In sy groot werk De Doctrina Christiana verklaar hy dat daar na die outeur se bedoeling in die teks gesoek moet word. Dis nie so maklik om toegang tot die outeur se werk te kry nie. Daarvoor is kundigheid en studie noodsaaklik. Ek dink dieselfde geld vir die lees van ʼn digbundel.

Gerben Heitink se magistrale boek Golfslagen van de tijd wat in 2011 verskyn het, is as die beste boek in Nederland aangewys. Dit het binne drie maande drie herdrukke beleef. Hierin skryf hy helder oor die “tradisionele” waarna jy verwys. Hy beskryf op die voetspoor van die filosoof Charles Taylor oor die geslote denksisteem (Descartes, Locke, Hume en Nietzsche) en die poreuse denkwêreld. Die geslote wêreldbeskouing sluit nie ʼn poreuse wêreldbeeld uit nie.

My digbundels is nie ʼn handboek vir teologie nie. Kyk net na Die Here is nie my Herder nie en die gedig oor Judas (p.50) waarin ek ʼn pleidooi vir hom lewer. Ek wil saam met die eietydse gelowiges worstel; soos T.T. Cloete dit in sy Job-gedigte doen, Sheila Cussons in haar mistieke gedigte en I.L. de Villiers se gedigte wat ’n poreuse perspektief uitstraal.

 

Daar is ook ‘n aantal verse oor die dood. Dit is nie ‘n nuwe tema in jou werk nie. Dink jy baie hieroor na, en wat is jou instelling teenoor die oorgang wat vir ons wag? Sou jy nie ‘n hele bundel oor lewe en sterwe, met bespiegeling oor ons uiteinde wou maak nie? As teoloog dink jy sekerlik baie daaroor na, soos die meeste van ons ook maar. Mens besef dat variasie binne so ‘n bundel ‘n probleem kan wees, maar dit hoef tog nie – die moontlikhede is so wyd, en jy kan heerlik met gedagtes en vorm eksperimenteer. Wat dink jy hiervan?

 Hoewel die dood nie ʼn nuwe tema in my werk is nie, is die nuutheid dat ek op ʼn radikaal ander wyse daarmee omgaan. Die dood het ook ʼn ligte kant (p. 65). Ek wil in dié verband na die gedig “Na ʼn dood” verwys (p. 64). Dit is die eerste keer dat ek dig oor ʼn broer wat sy eie broer doodgemaak het. “Epitaaf” (p. 65) en”Salvator Mundi” (p. 66) word deur die gebruik van die woord “stof” verbind. En tog kry stof elke keer ʼn ander betekenis. Dis stof tot nadenke! In die gedig “Salvator Mundi”  se eerste en tweede strofes word die mensheid van Jesus belig (hy word as “jy” aangespreek) en in die derde strofe kom sy Godheid ná sy opstanding aan die lig (“Is dit U, my Here en my God?”). In  alle poësie is die mens as homo viator op pad na die dood. Die dood sal sy skaduwee oor gedigte bly gooi.

 

Jou bundel, en jou werk in die algemeen, is nogal ernstig, en by tye selfs donker. Sou jy sê dat jy ‘n somber lewensingesteldheid het, of so iets? Of val diep nadenke, selfs worsteling, vir jou saam met die digwerk? Maar skryf jy ook ligter verse? Wat is jou siening hieroor, en as ‘n uitgewer jou argumentshalwe vra om ligter, speelser werk voor te lê, wat sal jou reaksie wees?

 Met misdaad, geweld en moord rondom ons is die lewe nogal donker. Is van die gedigte nie maar net ʼn uitdrukking van die lewensgevoel nie? ʼn Gevoel van pessimisme en sinisme? Lees in dié verband die skitterende vertalings deur Catherine du Toit en haar medewerkers van Michel Houellebecq se gedigte. Hy vertolk die moderne lewensgevoel op ʼn besondere manier. Daarom is sy gedigte besmeer met sinisme, melancholie en pessimisme.

Die laaste afdeling van my bundel (afdeling V11), is vol lig.

Op jou vraag of ek van nature pessimisties is, sal ek iemand wat my van kindsbeen geken het aan die woord stel: my ouma. My ouma het nooit so gedink nie en die probleem is dat ek haar altyd geglo het. Sal ek ligter verse skryf? Ek het al! Daar is ʼn speelsheid in die derde rower gedig (p.17). En natuurlik ook ironie. Ek het op versoek van ʼn uitgewer twee kinderverse geskryf. Een sal in ʼn handboek vir graad 6 gebruik word.  En o hemel, ek het Adam Mansbach se kwatryne met die onuitspreeklike woord daarin vir Penguin vertaal. Maar, glo my, ek is nie van nature ʼn vloeker nie.

 

Woorde en digterskap is die tema van jou tweede afdeling “Woordvlug”. Jy het al gesê dat jy as kind eerder met woorde as met karretjies gespeel het. Het enigiets besonders aanleiding gegee tot jou fassinasie met die woord? Laat jy jou soms in die skryfproses deur woorde verlei? Hoe?

Woorde is vir my soos asem. Ek kan nie daarsonder leef nie. Woorde kry soos soet vye ʼn lêplek op die tong. Woorde en die spel met woorde fassineer my eindeloos. Ek laat my in die skryfproses verlei, maar as ek afgekoel het, skaaf ek eindeloos. ʼn Duisend keer. By ons wonderlike vriendin Eveleen Castelyn het ek geleer: “Kill your darlings.”

 

Jy was ‘n plaaskind. Watter plek neem dit in jou denkwêreld en skryfwerk in?

Ek verlang na die plaas, die reuk van vars grond en brood uit die oond. Die son, die sterre en maan. Dit word metafore en vergelykings in my gedigte. Voorbeelde hiervan is “Die werk van u hande” (p.52) en die gedig daarna (p. 53):

  

Ná ʼn storm in die Karoo.

Vir Coenie en Ria

 

Donderslae laat die hemel kraak

en die aarde benoud na asem snak.

 

Die onweer rammel soos ’n houtwa,

karoobossies is druppende ou manne.

Dan breek die stilte oop, wolke waaier

uit soos vlerke en vlug met skemer

in hulle oë na die eindes van die horison.

 

As die storm se donker drif uitgewoed is,

vonkel sterre lig en genadig oor die Karoo.

 

Hoe sien jy jou toekoms as digter, en veral ‘n Afrikaanssprekende digter? Is daar ‘n toekoms vir die Afrikaanse poësie? Voel jy gemaklik oor die plaaslike leserspubliek-gedrag, meer spesifiek ten opsigte van die poësie? Sou jy dit oorweeg om ook in Engels of ‘n ander taal te skryf?

Oor  die toekoms kan ek net droom. Ek wil graag nog gedigte liggies met ʼn gansveer op die perkament van die aardbol skryf. Solank daar digters is, sal ons Afrikaans praat. Daar is net, beskamend genoeg, te min lesers vir te veel digters.

Groot dank aan Margot Luyt, Tharien Oosthuizen en veral Marlise Joubert van Versindaba, asook Litnet wat poësie met soveel geesdrif bevorder.

Engelse gedigte?  Ek het ʼn paar in my hart se binnekamer. Ek dink net my kleinseun van 7 jaar, Reynard, skryf nou al beter in Engels as sy oupa. Leon de Kock kan eerder my gedigte vertaal. Hy het die Abelard en Heloïse reeks so voortreflik vertaal.

 

Dankie, Cas, vir die gesprek. Sterkte vorentoe met die woordboerdery en -boordery; bly maar op die spoor van daardie engel, dit mag vir jou en jou lesers opwindende materiaal ontsluit!

Zandra, ek moet vir jou dankie sê. Jy het aan my soveel vryheid en ruimte gegee. Goeie wense en vreugde met jou digwerk.

  

 

Onderhoud met Jacobus van der Riet

Monday, July 30th, 2012

 

 

Die Onsienlike Son en die sigbare heiliges

Onderhoud met Jacobus van der Riet (foto) deur Cas Vos

***

Kobus, van harte geluk met jou uitstekende debuut. Dit is ‘n bundel wat die Afrikaanse poësie verryk en verdiep. Dit is ook pragtig uitgegee deur Protea Boekhuis.

Dankie, Cas, ek is bly as jy van die gedigte hou. En soos jy sê, is baie dank aan Protea verskuldig vir die baie moeite wat hulle gedoen het.

Wat my onmiddellik opval, is die buiteblad. Ek dink nog steeds dat ‘n buiteblad ‘n sleutel tot ‘n bundel is. Waarom het jy juis Gregorius van Nazianzus se afbeelding as buiteblad gekies?

Ek het eers die titel gekies, en daarna die ikoon, omdat die titel uit die gedig oor die Heilige Gregorius kom, en omdat die ikoon vir my besonder mooi is, en ook miskien omdat die kleure daarin die kleure van Paul Roos Gimnasium en die Universiteit van Stellenbosch is, waar ek skoolgegaan en studeer het.

Die titel kom ook uit dié gedig aan Gregorius. Waarom het jy dié bundeltitel gekies? Is daar nie ‘n teenstelling in die titel nie? Die Son word tog gesien. Hoe kan die Son onsienlik wees? Natuurlik kan die ligbron ook verblind. Of het dit ‘n duidelik toespeling op God wat nie alleen die ligbron is nie, maar Self ook Lig genoem word? God is in sy heerlikheid onsienbaar.

Die Kerkvaders praat dikwels van die Drie-sonnige Son, met verwysing na die Drie-eenheid, en dan is daar mos ook die verwysing na die Son van Geregtigheid in die Heilige Skrif. In die Ortodokse teologie word ‘n onderskeid getref tussen die onbegryplike, ontoeganklike wese van God en die energieë van God waardeur Hy Hom betuig (sy genade) en Hy o.a. dan as ongeskape Lig of Heerlikheid ervaar kan word. Hierdie ongeskape Lig is normaalweg onsienlik, maar as ‘n mens se oë deur die einste energie van God aangeraak word, kan dit wel sigbaar raak, soos bv. tydens die Verheerliking op die Berg Tabor. Vir die askeet sou so ‘n ervaring die hoogtepunt der hoogtepunte wees, om begryplike redes.

Heiliges is o.a. in die Rooms-Katolieke en Grieks-Ortodokse tradisies bekend. Is die verklaring tot heilige ‘n kerklike besluit of speel ander faktore ook ‘n rol? Sou jy nie tog ‘n plek aan Augustinus, een van die grootste teoloë van alle tye, wou gee nie?

In die Ortodokse Christelike Tradisie word die proses van kanonisering verstaan as die blote erkenning dat iemand deur God verheerlik is(1 Kor. 12:26) en dat die Kerk hom daarom daarin kan verheug. Die aanduidinge dat iemand verheerlik is, kan verskil van persoon tot persoon, maar dikwels sal dit ook wonderwerke voor en ná die persoon se ontslaping behels.   

Ek kan eintlik net skryf as ek deur ‘n heilige se geskiedenis aangegryp is en ‘n sterk behoefte ervaar om oor hom of haar te skryf. Die Heilige Augustinus is effe omstrede in die Christelike Ooste vanweë sy teologie en teologiese metode, hoewel sy heilige lewe erken word. Tot dusver het ek nog nie die behoefte ervaar om oor hom te skryf nie, maar wie weet wat die toekoms sal oplewer?

Wat is die betekenis van heiliges? Is hulle prysenswaardig of net navolgingswaardig? Is daar onheilige heiliges?

Die heiliges is hulle wat, ten spyte van hul tekortkominge, God bo alle ander dinge liefgehad het en na Hom verlang het, waarop God, wat hulle eerste liefgehad het, Hom aan hulle gegee het as genade. Die heilige is hulle wat vol van hierdie genade (of energie)van die Drie-enige God is, en dus vol van God is, wat die genade as gawe ontvang het en dit behou het en daarin gegroei het. Dit veronderstel ‘n proses van medewerking (sinergie) met God, wat dan uitloop op hul verheerliking. Om met so‘n heilige in aanraking te kom is’n verkwiklike ervaring, omdat die heilige vol van die lig en vrede en blydskap en liefde en goedheid van God is en dit kan oordra aan ander wat daarvoor ontvanklik is. Dit gaan dus om veel meer as bloot navolgingswaardige etiese modelle. Party heiliges het God van kleins af lief en ander loop miskien eers ander onvrugbare paaie voordat hulle hul tot God bekeer, soos ons ook in die bundel sien.

In die Ou en Nuwe Testament het die woord heilige ‘n veelvoud van betekenisse. God is die Heilige, tempelvoorwerpe is heilig,  gelowiges word ook heiliges genoem. Daar is ook loodglas afbeeldings van heiliges in katedrale (vgl byvoorbeeld die vensters van ‘n  Kerk in Duitsland wat deur William Morris (1834-1896) ontwerp is). Hoe verbind jy die begrip heilige met die heiliges in jou bundel en in die kerklike tradisie?

Soos ek gesê het, verstaan ek die heiliges as hulle wat aan God wat hulle eerste liefgehad het toegewy is en daarom sy genade ontvang het en gevolglik vol van God se genade is. Die heiliges is ‘n bevestiging van die Evangelie, van die werklikheid van die verlossende en verheerlikende werk van die Heiland. As jy ‘n heilige in sy verheerlikte staat sien, kan jy daaruit aflei dat sy of haar Heiland steeds werksaam is soos in die Evangelies en Handelinge van die Apostels.

Wat my ook tref, is die afbeeldings van die ikone by elke gedig. Is die visuele en woord (gedig) voorkoms vir jou belangrik, en indien wel, waarom?

Die ikone beeld die heiliges in hul verheerlikte staat uit en is dus ‘n viering van die werk van God in hul lewens, en boonop herinner dit aan die gemeenskap van die gelowiges, aan die wolk van getuies rondom ons wat steeds by ons heil betrokke is, deur hul voorbidding by Christus. Op ‘n ligter noot, as iemand nie van die betrokke gedig hou nie, sal hy dalk darem van die ikoon hou. Die gedig en ikoon hoort saam want beide probeer om op verskillende maniere erkenning te gee aan die verheerlikte staat van die heilige. 

Die biografiese aantekeninge oor die heiliges is vir die leser ‘n onskatbare bron van inligting om jou gedigte te verstaan. Dit is duidelik dat jy ‘n kenner van die ikone is. Is jy dit hiermee eens?

Die aantekeninge kom uit die sg. Synaxarion oftewel die Lewe van die Heiliges wat ek elke dag lees en is ‘n bondige samevatting daarvan. Wanneer ek dit lees, ontwikkel ek miskien die behoefte om oor een van die heiliges te skryf, maar daarna volg daar meestal eers‘n proses om ‘n geskikte invalshoek te probeer kry of ‘n gepaste deurlopende beeld. ‘n Mens moet as’t ware eers in kommunie met die heilige tree voor jy oor hom of haar kan skryf en dieselfde geld vir die ikoonskilder, verseker Julia Bridget Hayes wat die ikone geskilder het my. Ek reken, volgens die getuienis van my geoefende oog, dat sy ‘n besonder knap ikonograaf is, wat haar werk met die juiste geestelike ingesteldheid benader. Haar werk is op die Internet te sien.

Kobus, jy staan in die ry van ‘n lang tradisie van digters wat oor heiliges dig. Ek dink hier o.a. aan N.P. van Wyk Louw, Sheila Cussons en I.L. de Villiers (aan wie jy jou bundel o.a. opgedra het). Sou jy jou met die digters oor dié aspek kon vereenselwig? Sou jy jou gedigte ook binne die mistieke verse van Sheilla Cussons en selfs sommige van I.L. de Villiers kon plaas?

Ek het dikwels aan Van Wyk Louw se “Rondloper” gedink, toe ek die gedigte geskryf het, want die “Rondloper” is vir my gevoel ‘n heilige figuur wat ‘n mens maklik in Rusland van ouds sou kon aantref, en ek het ook aan die H. Petrus-gedig van hom gedink, maar ek sal myself uiteraard nou nie in sulke uitgelese geselskap tel nie, om van Cussons nie te praat nie. My gedigte is heelwat eenvoudiger.

Ek het vir I.L die Villiers ná ek so ses of sewe van die sonnette geskryf het, gevra of hy dink daar kan iets van kom en hy het my toe sterk aangemoedig om 40 sonnette oor die heiliges te skryf en dit was natuurlik ‘n groot aansporing, selfs al het ek destyds getwyfel of dit moontlik sou wees. 

Wat jou bundel so anders, so uniek maak, is dat jy die mantel van die sonnet, in afwisselende vorm, as digvorm moeiteloos oor jou gedigte se skouers hang. Plaas dit die heiliges op gelyke voet of is daar ander literêre oorwegings?

Die eerste gedigte, t.w. die oor die H. Serafim van Sarof, was sonnette en ek het toe bloot daarmee aangehou, sonder enige literêre oorwegings. I.L. de Villiers het gedink ek behoort ook rymlose sonnette te probeer, maar tot dusver het ek nog nie sy advies gevolg nie. 

Die sonnet as digvorm kom die eerste keer by Guiitonne d’Arezzo (1230-1294) voor (vg ook Giacomo da Lentino). Die poëtiese tradisie is ryk aan sonnet digters in wisselende vorme. Daar is die bekende Beatrice sonnette van Dante (1265-1321) en Petrarca se 317 sonnette aan Laura  (1304-1374). Verder is daar ‘n lang ry van sonnetdigters. Om net enkeles te noem: William Shakespeare, Rimbaud, Baudelaire, Verlaine, Milton, Wordsworth, Shelley, Keats, W.H. Auden, García Lorca, John Berryman, Remco Campert, Gerrit Achterberg, Rainer Maria Rilke, Walt Whitman en Christopher Reid. Die Afrkaanse poëtiese tradisie is ook ryk aan sonnette. Ek dink aan C. Louis Leipoldt, N.P. van Wyk Louw, D.J. Opperman, Peter Blum, Elisabeth Eybers, Charl-Pierre Naudé en I.L. de Villiers. En nou het jy, Kobus, die tradisie verder verryk. Was die konsekwente rym nie vir jou ‘n struikelblok (skandalon) nie? Dit het vir my nie so voorgekom nie.  

Ek het voorheen vrye verse geskryf, daarom was beslis ‘n aanpassing, veral omdat party woorde oënskynlik geen rymwoorde het nie of altans nie rymwoorde wat in die bepaalde gedig pas nie. Ek probeer natuurlik om rymdwang te vermy. Ek hou die meeste van Keats se rympatroon in Ode to a Nightingale waar elke reël met die derde reël ná hom  rym, en dus ‘n sekere spanning skep wat uiteindelik op ‘n salige wyse deur die rym opgehef word.

Vir my is, as ek een sonnet moet uitsonder, Die heilige Maagd Maria, die moeder van God ‘n juweel. Veral die twee slotreëls is treffend:

 

Wees bly, braambos wat brand sonder om uit te brand,

ligkolom wat ons lei na u Seun: God en Beloofde land.

 

Daardie sonnet is gebaseer op die sg. Akathistoslied van Romanos die Melodis, waar hy elke reël met “Wees bly” /”Verheug u”/ “Wees gegroet” begin (afhangende van hoe ‘n mens dit wil vertaal) en dan die Maagd dan so in soortgelyke terme as in my gedig in 12 lang en 12 korter strofes aanroep. Daardie gedig is vol woordspelinge, en interne en slotryme, en word na 1500 jaar steeds daagliks in kloosters in Griekeland en elders gesing.

Kobus, watter sonnet sou jy as jou gunsteling uitsonder?

Sjoe, dis moeilik, want elkeen het sy eie ontstaansgeskiedenis en ‘n mens kan ook jou liefde vir die heilige met jou liefde vir die gedig verwar. Dit gaan om liefde vir Christus in sy heiliges en die poging om daardie liefde uit te druk. Die gedig word vir ‘n mens waardevol omdat dit ‘n mens in staat stel om soos in ‘n liefdeslied aan iets uiting  te gee, en des te meer as dit dalk ‘n geslaagde gedig is.  Dalk  die een oor die H. Evangelis Johannes die Teoloog, die H. Polikarpus, en die H. Isak die Siriër, maar daar is ander ook wat eweneens my besonder na aan die hart lê, as ‘n mens so iets van jou eie gedigte of liefdesliedere mag sê.  

Kobus, nogmaals dankie vir die gesprek. Ek hoop die lesers vind dit ook verrykend.

Dankie, Cas. Die ideaal is mos om ‘n gedig te skryf wat jyself of jou leser by herhaling sal wil lees, so ek hoop elkeen kry ‘n paar daarvan in die bundel. 

Kobus ‘n slotwoord van jou asb.

‘n Mens kan gedigte uit meer as een motief of beweegrede skryf, bv. verontwaardiging of verdriet of vertwyfeling of ontsteltenis, of uit liefde of verwondering of wat ook al, en al daardie beweegredes kan geldig wees. In hierdie bundel het ek veral uit die beweegrede van liefde geskryf, met hier en daar ‘n bietjie verontwaardiging, en probeer om die fokus grootliks op die geliefdes te laat val. So die lesers sal nie veel oor die skrywer, soos in meer persoonlike gedigte,   wys word nie. Ek wou nie die heilige as kapstok gebruik om oor my eie innerlike lewe te skryf nie. Ek hoop die lesers sal daarvoor begrip hê.

 

Jacobus W. van der Riet is in 1959 in Stellenbosch gebore waar hy ook skoolgegaan en studeer het. Hy het grade in die Teologie en Klassieke Tale, en het ‘n Ph.D. by Wits verwerf oor die digkuns van Horatius, Catullus en Tibullus, ook met verwysing na klassieke Griekse digters. Hy het as hospitaalkapelaan by Groote Schuur gewerk, as dosent in Klassieke Tale by Wits en Unisa, as, boekwinkelassistent, en aflosonderwyser, en kombineer tans die Ortodokse priesteramp in die bisdom van Johannesburg en Pretoria, in gemeentes in Eldorado Park en Rustenburg, met biblioteekwerk in Johannesburg. Hy het in die V.S.A. by ‘n Ortodokse seminarie studeer en ‘n jaar lank in Griekeland in ‘n klooster deurgebring, o.a. om die moderne Griekse taal sover moontlik te bemeester. Naas die letterkunde is hy geinteresseerd in die teken- en skilderkuns, inluitende ikonografie en die karikatuur- en spotprentkuns.

 

Marlies Taljard. Verwerking of transponering?

Sunday, July 29th, 2012

Veral sedert Die Afdruk van ons Hande kom daar in Cas Vos se bundels dikwels verwerkings van antieke tekste voor. In bogenoemde bundel was dit byvoorbeeld die verwerking van die sogenaamde Uruk-fragmente, die verhaal van Gilgamesj en Enkidu wat in die elfde eeu voor Christus deur Sin-lege-unninni in die biblioteek van Ninivé neergeskryf is. Dié verhaal wat op twaalf kleitablette geskryf is, word allerweë beskou as die oudste oorgelewerde epos – ‘n literêre vorm wat later deur die skrywers van die Odussea, die Bhagavad Gita, die Aeneas en Beowulf nagevolg is. Destyds het ek in ‘n resensie oor die betrokke bundel daarop gewys hoe Vos in sy omdigting min of meer die verloop van die epos navolg soos dit op die Sumeriese kleitablette verskyn. Hoewel sy teks aansienlik korter as die oerteks is, slaag hy daarin om die essensie van die oorspronklike werk weer te gee. Die Gilgamesj-epos is primêr gerig op die beskrywing van die helde se merkwaardige avonture, maar kan ook op ‘n dieper vlak gelees word as lewensiklus vanaf die ongeskakeerde geveg om lewe en dood tot die uiteindelike soeke na onsterflikheid.

Dit is hierdie dimensie wat Vos in sy gedigsiklus ontgin. ‘n Spirituele reis word reeds in die openingsreëls van die siklus gesuggereer deur die mistieke handeling waartoe die leser opgeroep word: “Skep teen skemer suutjies asem / en doop julle voete in olie / voordat julle na Uruk vertrek”. Dat een van die belangrikste verhale, dié waarin Gilgamesj en Enkidu die monsteragtige Huwawa dood, nie in Vos se siklus opgeneem word nie, asook sy onderbeklemtoning van Gilgamesj se handelingspatroon, illustreer die digter se klemlegging op mitiese verhaalinhoude met ‘n argetipiese karakter.

In Intieme Afwesige verwerk die digter die Abélard en Héloïse-gegewe wat uit die elfde en twaalfde eeu stam deur ‘n selektiewe keuse uit die twee minnaars se briewe. Ook hier dien die weglatings die doel om fyn te fokus op ‘n bepaalde diskoers tussen Abélard en Héloïse.

Omslag

Omslag

In die bundel Weerloos Lewe is daar ‘n handvol gedigte wat gebaseer is op die Odusseia en die Ilias. Ek dink hier aan Eens toe jy nog myne was en Wat oorbly uit Afdeling VI, asook aan die drie gedigte in Afdeling V, Zeus swig, Skilla en Charibdis en Heimwee – gedigte waarin die digter eksplisiet na sy bronne verwys. Vergelyk ‘n mens egter Vos se gedigte met die bronne, blyk dit dat hy weer eens selektief te werk gaan. Die gedig Zeus swig is byvoorbeeld saamgestel uit enkele grepe uit Boek XIV van die Ilias. In die bronteks is dit die gedeelte waar Hera wraak neem op Zeus. Wanneer sy hom by die hoogste spits van Ida met die baie fonteine sien sit, staan daar: “maar hy was haatlik vir haar hart” (volgens J.P.J. van Rensburg se vertaling). In Zeus swig word egter geen melding gemaak van wraak en haatlikheid nie, maar bloot van die liefde. Van die vrou wat haarself mooi en verleidelik maak vir die man wie se liefde sy wil wen. Ook wat detail betref, het die moderne digter sy kreatiwiteit laat geld: in die bronteks staan byvoorbeeld niks van maskara en ligpers oogskadu nie. Ook wat die res van die gedig betref, is daar baie spesifiek geleen en verswyg in ‘n poging om ‘n bepaalde aspek van die oorspronklike gegewe te beklemtoon.

 

Lees ‘n mens die drie gedigte in Afdeling V as ‘n eenheid, bied die refreine ‘n soort sleutel:

In Zeus swig:

“Kom, laat ons ons in die liefde verlustig,

nog nooit het die liefde vir ‘n vrou

my hart só oorstroom en versadig nie.”

 

In Skilla en Charibdis:

Hou jou bewende hart vas en vlug,

eendag skenk roosvingerdaeraad lig.

Dan keer die donker na haar spelonk terug

en jy en jou manne asem Ithaka se lug.

 

En in Heimwee:

Bly trou aan jou heimwee

en weef drome in die nag.

 

Hierdie refreine – wat nié in een van die brontekste voorkom nie – dui op argetipiese aspekte van die menslike kondisie. Drie millennia gelede, toe die oertekste geskryf is, het liefde, vrees en verlange die emosies van die Ilias en die Odusseia se lesers ontroer en vandag word die mens steeds daardeur geraak. Op so ‘n wyse reik die moderne teks uit na die antieke teks en is dit moontlik om oor drie millennia steeds aansluitingspunte by die ou-ou tekste te vind.

Daarom lees ek met verbasing en ongeloof dat Henning Pieterse onlangs in ‘n resensie oor Weerloos Lewe skryf: “Die verwerkings van gedeeltes uit Die Odusseia en Die Ilias is ook noemenswaardige verbeterings op die strak, letterlike vertalings deur J.P.J. van Rensburg.” Die gedigte waarna Pieterse verwys, sou dalk nog as verwerkings beskou kon word, maar dan as transponerings van die oorspronklike gegewe na die moderne ruimte van die digbundel wat in 2012 verskyn het. Of dit “verbeteringe” van Van Rensburg se vertaling is, is hoegenaamd nie ter sake nie, aangesien die brontekste duidelik slegs as intertekste in Vos se gedigte funksioneer – intertekste wat die leser se aandag daarop vestig dat die mens deur alle millennia nie verander het nie, dat dit wat drieduisend jaar gelede mense ontroer het, steeds in staat is om ook die moderne mens te raak. Dat die moderne digter in die proses sekere dele van die oorspronklike Griekse teks bykans woordeliks vertaal, moet waarskynlik onder andere gelees word as ‘n suggestie dat niks sedert die skryf van dié verhale verander het nie – dat die menslike kondisie letterlik dieselfde gebly het. Die lesing van Vos se gedigte as verbeterde opsommings van die oorspronklike tekste verreken nie die subtiele aard van poësie én van intertekstualiteit nie en lees (moedswillig?) verby die intensie en gelaagdheid van die betrokke gedigte.

 

Digstring: Cas Vos. Uitkyk

Thursday, May 10th, 2012

Uitkyk

Vir Gerben

 

In ‘n geslote wêreld-

beeld begrens die rede,

oë, hande, voete en gevoel

ons uitsiglose uit-

kyk op die lewe.

Alles is dig, selfs

god bly dood-

gerus op die solder

bestrooi met vergetelheid

en die laaste dae se stof.

 

In ‘n poreuse wêreld-

beeld glip ‘n engel

geruisloos

asof deur ‘n venster-

skreef, raak onverhoeds

aan my vinger.

Ek sien vonke dans

glansend.

 

***

 

Cas, wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Ek en Lida was in Maart 2011 saam met ons Nederlandse vriende, Gerben en Lientje Heitink, by Buffelspoort vir ʼn naweek. Gerben en Leintje se aangenome seun, Alfred, wat by die Universiteit in Neijmegen gewerk het, is ʼn paar maande tevore dood nadat sy valskerm nie oopgegaan het nie. Hulle het ons besoek as deel van die verwerking van die ramp. Ons is al jare vriende. Ek het die Vrije Universiteit van Amsterdam dikwels besoek en deur Gerben se bemiddeling ʼn besondere band en werksverhouding met die Departement Praktiese Teologie en die Fakulteit Teologie opgebou. Ek beskou Gerben as een van die uitstaande internasionale teoloë in die wêreld. Die Universiteit van Pretoria het ook al ʼn eredoktorsgraad aan hom toegeken.

Ons het ure aan die murg van woorde gesuig. Daar is oor die misterie van lewe en dood nagedink. Gerben het my ingelig oor die filosofie van Charles Taylor. Die gesprekke het my gefassineer. Ná ons verblyf in Buffelspoort het ek Taylor se werke begin lees. Dis veral sy siening van die “poreuse wêreldbeeld” wat my geboei het. Gerben se boek, Golfslag van de tijd, het in Augustus 2011 verskyn. Ek het die gedig kort na hulle vertrek aan hom gestuur. Dit is ook aan hom opgedra. Hy het dit in sy boek opgeneem. Die boek, met ʼn groot oplaag, is binne drie maande uitverkoop. ʼn Tweede oplaag het reeds sy opwagting gemaak. Die boek is ook vir ʼn gesogte prys genomineer. Gerben noem in ʼn e-pos aan my dat daar in byna elke resensie na die gedig verwys word. Hieroor is ek en hy dankbaar.

Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Dit een van daardie gedigte wat net gebeur het. Ek het die konsep op Buffelspoort gekry en by die huis die gedig opgeteken. Ek het later ʼn enkele woord verander. Amper soos Johannes op Patmos, hoewel ek alles behalwe Johannes is.

Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Die hele gedig is deur die gesprek tussen my en Gerben gebore. Wel, geboorte is ʼn geskenk.

In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

Ek het die twee wêreldbeskouings (geslote en poreus) as fokus van die gedig gebruik. Dis waarom die gedig en die lewe draai. Daarvoor is twee strofes nodig.

Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ‘n vers werk?

Dit is Gerben se gedig. Hy het my die poëtiese moontlikhede tydens die gesprek laat sien. Dit is daardie “blink” moment waarvan Malcolm Gladwell praat.

Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Dit het eers in Gerben se boek (2011) verskyn en daarna in my bundel, Weerloos lewe (2012).

Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Die gedig het beslis ʼn filosofiese grondslag. Hoe dink ons oor die wêreld waarin ons lewe? D.J. Opperman en N.P. van Wyk Louw het verskil oor die rol van filosofie in die poësie. Vir Opperman het die filosofie die konkrete beeld ondermyn, maar nie vir Van Wyk Louw nie. Toe Van Wyk Louw op 18 Junie 1970 dood is, was Opperman die oggend laat vir sy klas. Met weemoed het hy aangekondig dat N.P. van Wyk Louw dood is. En toe dié merkwaardige woorde: “Seker ons gróótste.” Ek vind soos Van Wyk Louw die filosofie nie ʼn bedreiging nie, maar ʼn kyk na die mens en die wêreld rondom ons.    

Die teenstelling “feit” of “fiksie” geld nie vir die gedig nie. Dit gaan om ʼn werklike beskouing wat elke mens oor die lewe nahou of terughou.

Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Dit gaan om twee lewens- en wêreldbeskouings wat mekaar nie hoef uit te sluit nie. Behalwe as die geslote beskouing geen voorsiening vir die poreuse beskouing laat nie. ʼn Geslote lewens- en wêreldbeskouing berus onder andere op die filosofie van René Descartes, Karl Popper, Jürgen Habermas (die rede),  John Locke en David Hume (die empiriese, dit wat ʼn mens kan waarneem), Friedrich Nietszche (die nihilisme) en Jacques Derrida (dekonstruksie). In dié siening is alles “dig”. Selfs god bly doodgerus op die solder van vergetelheid. En daar vergaar net stof van die laaste dae.

Natuurlik moet ons as redelike en emosionele wesens met ons rasionele, sigbare en tasbare werklikheid rekening hou, maar daar is meer as net dit. Daar is ook ʼn poreuse lewens- en wêreldbeskouing. Die gedig volg in die tweede strofe dié pad van Charles Taylor. In die siening is daar sprake van die koms van ʼn engel wat aan ons vingers raak. Dan is daar vonke wat glansend dans. Dit is net meer as wat ons kan sien en ervaar. En dié wonder lei tot verwondering. 

Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ‘n bepaalde invloed op die tot stand koming van dié betrokke vers gelei het?

Gerben Heitink se insigte en Charles Taylor se filosofie. Dis al. 

Het jy ‘n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ‘n vers werk?

Meestal gaan dit oor ʼn konsep wat tot ʼn gedig groei. Ek het byvoorbeeld drie gedigte aan die briljante internis en kardioloog James Ker opgedra. Dit het  gevolg uit mediese konsepte wat hy aan my, sy leerling, verduidelik het. Wanneer dit ʼn gedig geword het, moet hy dit nagaan of dit medies korrek is. Netnou verwar ek die hart met die long! Soms het ʼn gedig ʼn bepaalde persoon of gebeure in die oog. In Weerloos lewe, is Dae vol herfs ʼn voorbeeld van ʼn liefdesgedig wat aan Lida opgedra is.

In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Die filosofiese grondslag maak dit anders en betrek alle mense.

Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Ja, dat dit in Afrikaans is en met mense van ons dag hier en nou praat.

Kon jy dié vers tot ‘n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Ek is dankbaar oor die vers. Ek wil dit nie anders hê nie.

Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Ja, in ʼn besondere mate. Veral deur die resensies van Gerben se boek. Talle lesers het al na die vers verwys as ʼn gedig wat ʼn nuwe insig ontsluit.

ʼn Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

Onthou is ʼn probleem! Tog kan ek. Ek was in standerd agt. Die vers is in die skool se jaarblad opgeneem en my Afrikaanse onderwysers het my aangemoedig om aan te hou skryf. En ek het!

 

(c) Cas Vos, 8 Mei 2012

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens“.