Versindaba
~ ‘n Kollektiewe weblog vir die Afrikaanse digkuns ~

 Blogfokus

Christine Barkhuizen le Roux

Tok.

Die swart hardedop gogga het sy agterlyf op die harde klipgrond gekap. Tok-tok. Tok-tok-tok. My pa het sy pyp uit sy mond gehaal en met die kop op die houtkapblok gekap. Tok. Tok-tok. Tok-tok-tok. En die glimmende toktokkie het teruggeantwoord in dieselfde taal.

“As ʼn mens mooi luister na die wêreld rondom jou, kan jy hoor hoe dit praat,” het my pa gesê.

Ek sien myself asof op ʼn foto nog: ʼn dogtertjie van so vier, vyf jaar; kruisbeen op die grond in die  agterplaas in Queenstown. Haar oë toe, luisterend na die ritmiese roep van die Jan Pierewiet, na die rommel van die aanrollende donderweer. En later, wanneer die vakansie kom, die ruising van die branders en die krys van die meeue oor die see. Asof die klanke en die patrone van die natuur deel was van haar, of sy op hierdie wysies gedink het.

Die ritme en rym in die versies wat ek kleintyd gehoor het, het my gefassineer - hoewel ek natuurlik geen begrip gehad het van wat “ritme” of “rym” was nie. Dit was klank en beweging. Herhaling. En dan die onverwagte afwyking wat die patroontjie ʼn skielike nuwe betekenis gegee het; wat my verwonderd laat opkyk het, laat dink het: O, só kan ʼn mens dit ook sien!

Want wat is dit anders wat “kliek” wanneer jy hoor:

Oom Olifant jou reusedier

Die mense lag vir hul plesier

Want waar het jy al ooit gehoor               

Van ʼn dier met ʼn stertjie van agter

En ʼn stertjie van voor!

En hoekom was die ritme van die figuurtjies in “Sewe poppe vir Wanda” ,van Grace Golden, wat op die klavier gedans het vir my so bekoorlik - dit tesame met die vreemde name en wonderwêreld van musiek? Maar ʼn klavier had ek nooit, en die taal en klanke het ʼn eie orkes in my kop gemaak.

W.O. Kühne se “Huppelkind”, die alleenseuntjie wat so graag ʼn maatjie wou hê, het oor my en ín my gedans met sy passies: Met ʼn wip en ʼn trap seil Huppel oor die polle - trippel-trippel deur die grassies, huppel-huppel oor die plassies. . . en tussen die wit huis en die wit huis, teen die wit wolk, teen die grys berg hoog bo die see. . . het die meeu in my binneste ook gestyg en gedaal, op die ritme van die standerd vier spreekkoor se klank en die hand van die onderwyseres wat wys: “nou harder, hier ʼn bietjie sagter, dan: aaneen, aanmekaar, hoor die meeu, sien hoe die vlerke van voël die wind vat. . .”

Om in standerd nege op ʼn plattelandse dorp self te sien: die laatmiddag het room geword. . .Te hoor hoe Tant’- Tolie teen die aand se kant die Here en die uile roep. Om iets te besef van die teenstellendheid van dié versugting, en ook: dat dit eintlik dieselfde ding is.

Op Stellenbosch maak ek as eerstejaar kennis met Dylan Thomas se “Fernhill” en die ongrypbare emosie wat my aanraak in die nostalgiese reëls: Now as I was young and easy under the apple boughs. . . Time held me green and dying/ Though I sang in my chains like the sea en John Kannemeyer wat Gorter se “Mei” voorlees en sy effense breistem: Een nieuwe lente en een nieuw geluid: Ik wil dat dit lied klinkt als het gefluit. . .

Iets het vergoed in my gevestig. Totdat die opgegaarde klanke en patrone, die ryme en ritme, nadat ek as boervrou op die plaas Kleindoornrivier beland het, begin om ʼn eie loop na buite te vind. Huiwerend, maar met die onteenseglike behoefte om te bly luister en om wat te hoor is ook aan ander hoorbaar te maak. Ek ervaar intenser as ooit tevore dít wat Nijhoff  in sy “Klein Prelude van Ravel” beskryf as: . . . muziek in elk ding Gods, en: Wie oor heeft om te hooren hoort/ Muziek in de natuur. . .

Na die publikasie van my eerste digbundel, dimensie, begin ek dieper delf - nog méér lees, meer te leer van die woordsmede van die wêreld - om in aanraking te kom met Guido Gezelle se “Als de ziele luistert”, H.C. Ten Berge se betekenisgelade gedigte, en om deur Nijhoff se oë ook te sien: Er staat niet wat er staat (!) Ek word begeester tot die aanpak van ʼn meestersgraad met ʼn skripsie oor die werk van Judith Herzberg waarop ek “toevallig” stuit toe ek die eerste keer in Nederland kom.

            In dié Joods-Nederlandse digteres en toneelskryfster vind ek die altyd-vernuwende fenomeen terug: die spanning tussen die onverwagte en die skynbaar vanselfsprekende. Dit wat die digter die “aha”-gevoel gee by die lees van ʼn goeie gedig en/of wanneer hy/sy self stuit op die verrassende kontras tussen dinge wat in werklikheid twee kante van dieselfde munt is. Herzberg praat dan self ook van En/En, nie En/Of nie - die insluiting van alle moontlikhede, die ryming van dit wat ongerymd is.

Ek kan nie anders nie as om ten minste twee voorbeelde van hierdie digteres se vermoë tot fyn waarneming en insig te noem nie.

In die gedig “Moed” sien sy die mens as onsekere wese wat, as iets hom/haar nie te ongelukkig maak nie, met ʼn “leuk” gevoel deur die lewe kom, en draai dan die mes in die buik met die woorde: maar eigentlijk/ zijn we zacht

Als Turkish Delight/ in een blik met spijkers. ‘n Vergelyking wat ‘n mens se kop laat duisel.

            In die gedig “De Visser” word haar immanente poëtika op verskillende maniere in ʼn enkele gedig geïllustreer: . . . het is alsof ik eindelijk/ vrij ben op één plek te blijven. . ./ ik lijm het ogenblijk. . ./ Wat kan ik beter doen dan niets,/

dan niet bewegen. . .

           Ook vind ek in haar poësie by uitstek wat ek ook by ander goeie Nederlandse digters reeds teëgekom het: daardie herkenbare en ooreenstemmende geluid, ‘n soort oer-subteks wat in die agtergrond speel wanneer jy Afrikaanse poësie beluister - hoe die klank oorgaan in betekenis. Want klank het woord geword, en die woord betekenis, en agter dié betekenis is daar die flits van die onuitgesproke, die intuïtiewe.

En terwyl ek in die verbye jare my hand ook aan prosa gewaag het, weet ek dat die poësie sal blý. Want ek is nog die kind wat luister na die versies wat die voëls fluit, wat sien hoe krap die kleurklippies van die Oos-Kaap patrone op ʼn sementstoep; wat ruik hoe ruik ʼn mens se vel wanneer die son jou warm bak. Die poësie was altyd daar - en dit sal altyd daar bly. As jy bereid is om stil te sit, om nie te beweeg nie, om dop te hou, om te luister en ruik, om aan te raak - en versigtig aan ʼn klank te proe voor jy hom in letters probeer vertaal.

Kunsuitstalling deur digter-skilders

tydens Versindaba 2009 op 27 & 28 November

Die amptelike opening is op Vrydag om 5nm 27 ste November 2009

& toegang is gratis. Kunswerke word te koop aangebied.

Oude Libertas Ouditorium , Stellenbosch

Die program

Dit is met bruisende (en dankbare) vreugde wat ons vanoggend die program vir vanjaar se Versindaba kan bekend maak. Dié fees, wat op 27 en 28 November by die Oude Libertas Amfiteater by Stellenbosch gaan plaasvind, volg weer die beproefde formaat van 4 sessies van drie ure elk. Die twee aandsessies fokus oudergewoonte op poësie saam met aanvullende musiekitems, terwyl die twee dagsessies, wat in die Oude Libertas Auditorium sal plaasvind, weer met op paneelbesprekings, lesings en onderhoude konsentreer.

Vanjaar is daar nie minder nie as 17 digters betrokke by die fees; almal digters van wie daar onlangs nuwe bundels verskyn het, of wie se bundels binnekort op die rakke sal wees nie. Die digters ter sprake (in alfabetiese volgorde) is: Pirow Bekker, Breyten Breytenbach, Johann de Lange, Gilbert Gibson, Joan Hambidge, Daniel Hugo, Antjie Krog, Danie Marais, Loftus Marais, Lucie Möller, Charl-Pierre Naudé, Johannes Prins, Carina Stander, Piet van Rooyen, Jasper van Zyl, Cas Vos en Jelleke Wierenga. Ongelukkig sal Breyten Breytenbach en Gilbert Gibson nie persoonlik teenwoordig kan wees nie; hulle verse sal onderskeidelik deur Stian Bam en Petrus du Preez voorgedra word.

Waar die Versindaba verlede jaar op die poësie as liriek gefokus het, verskuif die fokus vanjaar na die naasbestaan van poësie en die visuele kunste. Ter ondersteuning hiervan sal daar gelyklopend tot die fees ‘n kunsuitstalling in die Oude Libertas Auditorium te sien wees met kunswerke deur digters wat ook skilder. Digters wie se werke uitgestal gaan word, is: Andries Bezuidenhout, Breyten Breytenbach, Christine Barkhuizen le Roux, Sheila Cussons, Heilna du Plooy, Marlise Joubert, Charl-Pierre Naudé, Rosa Smit, Carina Stander en Ilse van Staden. Die kurator vir dié uitstalling is Johan Myburg. Hierdie besonderse uitstalling open amptelik op Vrydag, 27 November, om 17:00.

Items wat die wisselwerking tussen poësie en die visuele kunste verder belig, is die paneelbespreking Met woord & kwas, waaraan Johan Myburg, Carina Stander en Charl-Pierre Naudé onder voorsitterskap van Ampie Coetzee deelneem, asook Philip de Vos en Tertia Visser-Downie se uitvoering van Modest Moessorgski se Prente by ‘n uitstalling, en die spesiale voordragprogram Geskilderde woorde deur die bekende woordkunstenaars Nic de Jager en Antoinette Kellerman.

‘n Besonderse hoogtepunt tydens die fees gaan Antjie Krog se deelname wees. Saam met haar aanbieding is daar twee musiek-uitvoerings van toonsettings van haar gedigte deur Niel van der Watt, naamlik Die Lady Anne Liedboek, met Renette Bouwer as solis en Elna van der Merwe as begeleier, en die uitvoering van sewe koorstukke deur die Scola Cantorum Kamerkoor onder leiding van Rudolf de Beer. Nog musiekitems wat die aandag gaan trek, is beslis David Kramer se optrede waarmee die Versindaba afskop, asook Laurinda Hofmeyr se toonsettings van gedigte deur Breyten Breytenbach se gedigte waarmee die fees weer afsluit. Tussendeur is daar ook nog Luna Paige se uitvoering van Sappho-gedigte wat deur haar getoonset is.

Inderdaad ‘n fees om oor opgewonde te raak. Altans, so hoop ons. Volg gerus die skakel op die tuisblad vir die volledige program en begin solank planne maak om teenwoordig te wees … Dit gaan immers ‘n grote wees, dié ene. En moenie vergeet om hier te gaan kyk wie almal hierdie besonderse geleentheid met hul finansiële ondersteuning moontlik maak nie. Dankie, dankie, dankie.

***

En die MAN Booker-prys? Nou ja, sy was die beroepswenners se gunsteling, sy was die lesers se gunsteling en gisteraand was sy ook die vyf beoordelaars se gunsteling: Hilary Mantel met haar lywige Tudor-sage, Wolf Hall. “Our decision was based on the sheer bigness of the book, the boldness of its narrative and scene-setting, the gleam that there is in its detail,” het Jim Naughtie, sameroeper van die paneel beoordelaars gisteraand tydens die prysoorhandiging gesê. En Hilary Mantel se reaksie?  ”If winning the Booker Prize was like being in a train crash, at this moment I am happily flying through the air.” Die prysgeld beloop £50,000, gepaardgaande natuurlik met ‘n massiewe sprong in boekverkope wêreldwyd. Lees The Guardian se volledige berig hier.

Ten slotte vestig ek graag jou aandag op Desmond Painter se nuwe blog-inskrywing wat ‘n verdere reaksie is op die kwessie van poësie vs politiek; die gedig van WH Auden wat Desmond ter illustrasie aanhaal, is eweneens ‘n móét lees.

Geniet dit en hê ‘n jubilante dag hier in die middel van die week.

Mooi bly.

LE

Christine Barkhuizen le Roux

Ek het al by ‘n vorige geleentheid berig oor die vreugde wat die Poëziecentrum in Gent se amptelike publikasie, Poëziekrant, is. En die nuwe uitgawe wat ek onlangs ontvang het (Junie-Julie 2009), is géén uitsondering nie. Hoe dan anders met ‘n A4-formaat tydskrif van 96 bladsye wat gepak is met prikkelende leesstof wat jou paragraaf na paragraaf laat besef watter enorme krag die digkuns inderdaad is. (Gaan kyk gerus hier na die inhoudsopgawe.)

Maar dit is nie waaroor my Nuuswekker vanoggend handel nie. Nee, vanoggend handel dit oor ongebreidelde, “provinsialistiese” trots. (Hoe dan anders, komende van ‘n oud-Vrystater?) Nietemin, daar bestaan by my bykans geen groter vreugde as om deur my speurlees na brokkies inligting vir die daaglikse Nuuswekker skielik te stuit teen die teenwoordigheid van een van ons digters op die Groot Verhoog nie. Ai, ai, ai. So tref ek toe ‘n omvattende resensie op Meander - waarskynlik die langslewende poësie-webblad in Nederland - aan deur Joop Leibbrand oor Danie Marais se Al is die maan ‘n misverstand. En dan nou die dag in Poeziekrant, twéé artikels: Jooris van Hulle oor Christine Barkhuizen le Roux (met vertaalde verse daarby) en Luc Renders se insiggewende artikel oor Gilbert Gibson se digkuns. (Ook met etlike gedigte wat aangehaal word.)

Ongelukkig ontbreek tyd en ruimte om indringend op dié drie artikels in te gaan, maar as lusmaker die volgende aanhaling uit Joop Leibbrand se resensie oor Danie se bundel: “Longen vol ‘petrolpsalms’ heeft deze dichter, en het is geen vuur dat hem verteert, maar hem kracht geeft zijn bestemming te bereiken … Marais’ gedichten zijn inderdaad nauwelijks gelaagd en hebben zeker geen veld van betekenismogelijkheden dat bij iedere nieuwe lezing uitgebreider wordt en zich moeilijker laat ontginnen. Maar ze zijn scherp en helder en worden bij herlezing beslist pregnanter. Hoe langer de beschreven gebeurtenissen op je inwerken, hoe dieper ze worden geëtst.”

Applous! En mag ‘n mens maar so skuinsweg vanagter jou hand fluister dat die provinsie besig is om te mobiliseer, of is dit dalk nog te vroeg daarvoor? Mmm, ek weet nie. Veral as ‘n mens die onlangse verering van Breyten Breytenbach en Antjie Krog in gedagte hou … Ook nog Charl-Pierre Naudé en Gert Vlok Nel se suksesvolle optredes tydens poësiefeeste in Nederland vroeër vanjaar. Myns insiens kan ons digkuns net baat by hierdie blootstelling aan ‘n groter gehoor.

Gaan lees gerus ook die onderhoud wat Meander se Sander de Vaan met Danie Marais gevoer het.

Dan kan ‘n mens mos maar net sê: Doe zo voort. Of iets in dié lyn.

Vir jou leesplesier vanoggend, een van Christine Barkhuizen le Roux se verse in die Nederlandse vertaling deur Jooris van Hulle.

Mooi bly.

LE

Schreef

voor Daniel F

 

medisch omschreven

als syndroom van Down

een extra chromosoom

tekent je ogen schuin

je handen stomp

verdomp

 

binnen je vingers bloeit

een zaad nog onontkiemd

 

alleen het oog gespleten

ziet ongeboren bloemen

 

(c) Christine Barkhuizen le Roux (vertaling: Jooris van Hulle)