Posts Tagged ‘Crous Marius’

Marlies Taljard. Marius Crous se katedraal-gedigte: gesprek met die argetipes

Monday, October 14th, 2013

Ek het ʼn hele rukkie gelede ʼn paar blogs geplaas oor die drie openingsgedigte in Marius Crous se bundel Vol draadwerk (2012). Ter verfrissing van die geheue plaas ek al drie die gedigte weer:

 

GESONKE KATEDRAAL

 

die katedraal sak af in die water

soos valstande in ‘n glas     wit grimas van steen

uit ruite en deure

van gate en openinge

van kantelende kandelare

altare wat oopkraak onder die water

die kruis wat wieg soos seebamboes

losgehaak tussen die dobberende mariabeelde

wanneer hy neergeplof het op die rug van die see

sal ek in en uit by hom kan swem

sal ek die timbre en die seegroen toonkleur van debussy

nog kan hoor

 

 

DUIKER BY YS-EILAND, KUS VAN BRETAGNE

 

in hier en uit daar swem ek

met my nuwe lyf ‘n seedier

in sy mensgesoomde pels

deur die gate en die krake

in die mure van die katedraal

gesonke

geen seeperde hou hul lyf harp hier

stil die orrel

sy pype ‘n aanpakplek van skulpe en koraal

ek voel belieg deur die burgery

waar die see op sy rug lê

hier waar ek die myters hoor dobber

die krapgeluide van die kruise as hul tuimel

hier die altare hoor oopkraak

of bybelblaaie soos wiere

flapflap in die seestrome

hier is geen klavier of fluit

hier net die asemstote wat uitborrel

voor my derde oog

van plastiek

 

 

 

MESSIAEN

 

messiaen lig die katedraal

wat debussy laat sink het

soos ‘n hand vol skulpgruis

uit die see

debussy het hom laat wegsink

soos ‘n skatkis in die geelgroen slik

maar messiaen

voor die orrel

katrol hom stadig op

op

op

op

tot op ‘n piek in darien

 

 

Gelees binne die raamwerk van die psigoanalise, soos gesuggereer word deur die motto van Afdeling 1: Chora – ʼn aanhaling van die psigoanalis Julia Kristeva – bevat hierdie drie gedigte interessante simboliese materiaal wat lig werp op die tema van spirituele liminaliteit wat dwarsdeur die bundel voorkom. Ek verkies om nie ʼn interpretasie van die gedigte voor te stel nie aangesien dit besonder veelduidige toepassingsmoontlikhede bied, maar om slegs enkele rigtingwysers te verskaf wat die leser mag lei tot beter begrip van die gedigte en die bundel as geheel.

 

Die belangrikste simbool in al drie hierdie gedigte is natuurlik die water. Water en die oseaan is beide argetipiese simbole. Dit beteken nie dat water as argetipe funksioneer elke keer wanneer dit in die letterkunde voorkom nie, en dit beteken ook nie dat dit altyd presies dieselfde funksie sal vervul elke keer wanneer die argetipe geaktiveer word nie.

 

Water is een van die belangrikste simbole vir die oermoeder, skepping en hergeboorte, vir spiritualiteit en doop, mistiek en oneindigheid, die ineenvloei van tyd en ewigheid en oorgange oor die algemeen. Volgens Jung is die oseaan die belangrikste simbool van die Onbewuste en die Kollektiewe Onbewuste van die mens.

 

In die bo gesiteerde gedigte is die oseaan beslis ʼn belangrike spirituele simbool wat onder andere die “water van die lewe” verteenwoordig, maar waarin eweneens herlewing en kreatiwiteit moontlik is. In drome het water (en die oseaan) dikwels seksuele konnotasies. As sodanig bied dit in hierdie gedigte (as eerste merkers van wat die bundel sal oplewer) natuurlik reeds ʼn vooruitskou op die tema van (gay) seksualiteit wat een van die belangrikste bundeltemas is.

 

Die oseaan is ʼn hele lewe op sigself wat verborge is vir aardelinge. In hierdie opsig vertoon dit ooreenkoms met die lewe in die baarmoeder, wat inderdaad gesuggereer word deur die titel van Afdeling I: Chora. Die chora kan, volgens Kristeva, geassosieer word met betekeniskonstruksie wat van nieverbale tekens gebruik maak, soos gevoel, gehoor en sig – dit is die tipe betekeniskonstruksie wat reeds binne die baarmoeder moontlik is (in ʼn volgende blog skryf ek meer hieroor). Die woord chora is ʼn Griekse woord wat uterus beteken.

 

Lees ʼn mens die betrokke gedigte, is dit onmiddellik duidelik dat daar voor die hand liggende ooreenkomste tussen al die gedigte en die voorgeboortelike toestand bestaan: die ronddryf in die water, die klankmatige aspek waarin lang vokale, diftonge en sagte, soms suisende konsonante voorkom wat geluide imiteer wat tipies tot die fetus sal deurdring, die feit dat die spreker homself as “seedier” beskryf en in die laaste gedig die verlossing uit die water …

 

Gelees in samehang met verskeie ander gedigte in die bundel, byvoorbeeld “Apostase”, en die losmaak van ou gevestigde godsdienstige praktyke en filosofieë, simboliseer die oseaan die aspek van selfondersoek en delf in die eie ego ten einde nuwe insig te verkry. Swem in die oseaan is, volgens Jung, ʼn besonder kreatiewe proses. Wanneer van spiritualiteit sprake is, moet onthou word dat die katerdraal die godsdiens van die Vader simboliseer wat die skrywende “ek’ wil aflê – daarom moet dit sink.

 

Dat al hierdie simbole voortkom uit ʼn mite (die mite van die versonke stad Ys), is veelseggend, aangesien mites juis dikwels argetipiese stof bevat en selfs uit die Kollektiewe Onbewuste ontstaan.

 

Daar is natuurlik nog verskeie ander simbole en toepassingsmoontlikhede van die simbole wat ek bespreek het wat op talryke webwerwe op die Internet uitvoerig bespreek word. Ek nooi hiermee die leser uit om self op ʼn ontdekkingstog te gaan en met hierdie gedigte op reis te gaan. Wat ek in hierdie blog probeer doen het, is om ʼn lusmakertjie te verskaf. Gedigte soos hierdie behoort nie met ʼn enkele gesanksioneerde betekenis opgesaal te word nie. Die aard van taal wat met die chora verband hou, is juis dat dit meerduidig is – byna onuitputlik soos die oseaan.

Marlies Taljard: Valstande in ‘n glas

Tuesday, August 27th, 2013

Die gedig Apostase in Marius Crous se bundel Vol draadwerk (2012) verbeeld die sprekende ek se afvalligheid van die Christelike godsdiens. Dit is nie toevallig dat dié gedig in die afdeling staan wat heet Aufhebung nie – ‘n woord wat vertaal kan word met “uitkansellering”, “opheffing”, “afskaffing” en “ongeldig verklaring”. Hierdie is een van die sentrale gedigte in ‘n bundel waarin spirituele kwessies deurgaans onder die vergrootglas kom:

APOSTASE

wat help dit om te kniel

as jy ‘n dwerg is by ‘n altaar wybene

want die sleutel tot die raaisels

vra vir ‘n lang lyf met goeie oë

dweiler en dweper sal ek helaas bly

hier om die slagtafel

treiteraar van die vroue

ou prewelende spreeus en mossies

met my bollemakiesies en my swetse

geen vetgesmeerde gesig en glinsteroë

vir die boggelbek-beeldpoetser van die bees nie

dus wind ek my wind en ek tiep die kelk

en vreet die liggaam van die silwer skaal

Hierdie gedig werp ook lig op die drie openingsgedigte van die bundel, Gesonke katedraal, Duiker by Ys-eiland, kus van Bretagne en Messiaen. In die openingsgedig van die bundel, Gesonke katedraal word beskryf hoe die katedraal by Ys-eiland in die see wegsink:

GESONKE KATEDRAAL

die katedraal sak af in die water

soos valstande in ‘n glas     wit grimas van steen

uit ruite en deure

van gate en openinge

van kantelende kandelare

altare wat oopkraak onder die water

die kruis wat wieg soos seebamboes

losgehaak tussen die dobberende mariabeelde

wanneer hy neergeplof het op die rug van die see

sal ek in en uit by hom kan swem

sal ek die timbre en die seegroen toonkleur van debussy

nog kan hoor

Soos ek in twee vorige blogs geskryf het, is hierdie gedig duidelik gebaseer op die legendariese gesonke katedraal by Ys-eiland waarop die komponis Claude Debussy op sy beurt sy bekende klavierstuk La Cathedrale Engloutie gebaseer het. Die digter se keuse van juis hierdie stof is om meer as een rede veelseggend. Soos uit my bespreking van die legendariese stof blyk, het die katedraal juis gesink vanweë die sogenaamde sondigheid van die inwoners van die stad Ys en hulle aangetrokkenheid tot ander godsdienste, spesifiek die Druïsme (Paganisme). Soos telkens uit gedigte in die bundel blyk, kan ook die sprekende ek van die bundel homself nie meer gemaklik met die Christelike godsdiens vereenselwig nie. Die sink van die katedraal, as simbool van die Kerk, is dus ‘n wegwyser na belangrike kwessies wat in die skering en inslag van die betrokke bundel ingeweef is.

Die banaliteit van beelde soos “soos valstande in ‘n glas” en “wit grimas van steen” dien enersyds die doel om die clichés wat gewoonlik gebruik word in verband met die kerk, die godsdiens en sogenaamde heilige simbole te ontluister. Andersyds is dit egter ook ‘n doelbewuste “vreemdmaak” van dié dinge met die oog op ‘n nuwe kyk en ‘n herinterpretasie van simbole, waardes en beginsels wat, weens hulle oorbelading met geykte inhoude, reeds versteen het en, gehul in die beeldspraak waarin hulle tradisioneel geklee word, nie meer direk tot die hart en siel van gelowiges kan spreek nie. Hulle het dus hulle oorspronklike krag verloor en daar moet iets nuuts in die plek daarvan kom. Hierdie interpretasie word ondersteun deur die speurtog van die spreker in die tweede gedig van die bundel, Duiker by Ys-eiland, kus van Bretagne en die “opkatrol” van die katedraal in die derde gedig in die bundel, Messiaen.

DUIKER BY YS-EILAND, KUS VAN BRETAGNE

in hier en uit daar swem ek

met my nuwe lyf ‘n seedier

in sy mensgesoomde pels

deur die gate en die krake

in die mure van die katedraal

gesonke

geen seeperde hou hul lyf harp hier

stil die orrel

sy pype ‘n aanpakplek van skulpe en koraal

ek voel belieg deur die burgery

waar die see op sy rug lê

hier waar ek die myters hoor dobber

die krapgeluide van die kruise as hul tuimel

hier die altare hoor oopkraak

of bybelblaaie soos wiere

flapflap in die seestrome

hier is geen klavier of fluit

hier net die asemstote wat uitborrel

voor my derde oog

van plastiek

 ***

MESSIAEN

messiaen lig die katedraal

wat debussy laat sink het

soos ‘n hand vol skulpgruis

uit die see

debussy het hom laat wegsink

soos ‘n skatkis in die geelgroen slik

maar messiaen

voor die orrel

katrol hom stadig op

op

op

op

tot op ‘n piek in darien

Banalisering en ontluistering van lank gekoesterde heilige simbole en rituele dui egter ook op verlies van geloof in dié dinge. Veral die eerste twee gedigte in die bundel wemel letterlik van beeldspraak wat dui op vernietiging en fragmentasie – ‘n losmaak van simbole uit die verband waarbinne hulle spirituele krag geleë was en ‘n metaforiese val van uitgediende gode, simbole en selfs argetipes: “kantelende kandelare”, “altare wat oopkraak”, “dobberende mariabeelde”,”die gate en die krake / in die mure van die katedraal”,”kruise … tuimel”, “bybelblaaie … flapflap in die seestrome” … Ondermyning van Christelike waardes staan in skerp jukstaposisie ten opsigte van die oorspronklike legendariese stof oor die stad Ys: volgens oorlewering het die stad met sy katedraal gesink weens die inwoners se onwilligheid om die nuwe godsdiens, die Christendom, te aanvaar; etlike eeue later is dié godsdiens – in die gedig-metafore – so aangeplak van skulpe en koraal, die inhoude so deurspek met leuens dat die oue moet sink en nuut bedink moet word alvorens dit stadig opgehys kan word. Daar moet as’t ware ‘n heel nuwe spirituele orde kom – so nuut soos die Westerse “ontdekkers” die Stille Oseaan die eerste keer vanaf ‘n piek in Darien gesien het.

‘n Herevaluering van die oue – soos in Duiker by Ys-eiland – behels nie slegs die disseksie van die bekende nie, maar ook die ontginning van die spirituele inhoude van ander godsdienste, soos gesuggereer word deur die laaste twee reëls van dié gedig. In plaas daarvan dat die spreker se derdeoog hom in staat stel om die hoër spirituele dimensies te verken, is daar slegs “asemstote wat uitborrel” voor sy “derde oog” – hierdie betekenisonderskeiding dui nie op ‘n spirituele praktyk nie, maar suggereer dat dit wat die sentrum van spirituele belewenis kon gewees het (soos in baie Oosterse godsdienste die geval is), nou slegs ‘n addisionele oog is (‘n vyfde wiel aan die wa?), wat boonop van plastiek gemaak is – ‘n stof wat gewoonlik geassosieer word met gebruiksvoorwerpe van minderwaardige gehalte, iets wat nie duur nie.

Ek het in die bostaande bespreking gepoog om slegs enkele aspekte van die ryk betekenisdimensie van die betrokke gedigte vlugtig aan te toon sonder om by ‘n rigiede interpretasie uit te kom. Dit is nou die taak van die leser om aan die hand van hierdie wegwysers stadig die gedigte te verken, die legkaart stukkie vir heerlike stukkie verder te bou en hopelik in die labirint van die verse te verdwaal. Besinning oor spiritualiteit is maar een van verskeie verwysingsvlakke in dié gedigte. In ‘n volgende blog sal ek onder andere aan die psigologiese dimensie van die gedigte aandag gee.

Marlies Taljard: “sy die gemantelde”

Friday, March 1st, 2013

Marius Crous se nuwe bundel Vol draadwerk (2012) is ʼn ware skatkis van uiteenlopende verwysings en figure. Die tweede afdeling van die bundel is fassinerend vanweë die antieke en mitologiese figure waaroor die gedigte handel. Onlangs sit ek sy gedig “Avalon” uit dié afdeling op my facebookbladsy, maar niemand hou van dié inskrywing nie. Waaruit ek die afleiding maak dat baie van my vriende nie die gedig verstaan nie:

 AVALON

Vol draadwerk – Marius CrousAVALON

op die kop die klok van Glastonbury

wat probeer om die mis te verdryf

met sy stroewe stem

 

net sy die gemantelde

kan met die oopwaaier van haar hande

 

die skippie soos ʼn skeur in grys lap

 

die mis laat oopvou

voor avalon

Die legende van die eiland Avalon waar die legendariese King Arthur begrawe is, is een van die mees bekende legendes van die Westerse wêreld. Avalon, of Ynes Affalon (die eiland van appels), is glo dié mees kreatiewe plek op aarde, ʼn plek waar verskeie subtiele energielyne ontmoet en waarheen baie mense gaan om hulle spirituele batterye te herlaai. Dit is die eiland waarheen Josef van Arimathea volgens oorleweringe die heilige Graal geneem het (dit is die nagmaalbeker wat tydens die Laaste Nagmaal gebruik is en wat die bloed van Jesus bevat het). Dit is ook die eiland waar die legendariese Lady of the Lake, die mees mistieke karakter in die Arthur-legendes, glo steeds in die dimensie van mis woon en soms haar verskyning maak.

Presies wie die Lady is, is nie altyd duidelik nie, aangesien verskillende legendes verskillende figure wat die eiland bewoon en regeer het, soms as Lady of the Lake uitbeeld. Soms is sy Morgan le Fay, halfsuster van Koning Arthur – ʼn towenares, heler, koningin en Keltiese godin. Soms is sy Morgana, ʼn donker aspek van die godin Morrigan. Sommige skrywers noem haar Nimue, vir ander is sy Viviane, Elaine, Niniane, Nyneve of Nimueh. Wat seker is, is dat sy ʼn waternimf van heel antieke herkoms is, dat haar oorspronge heel waarskynlik paganisties is – soos dié van Morgan le Fay. Baie skrywers beskou al die bogenoemde figure selfs as verskillende aspekte van die godin Morgan le Fay en almal is dit eens dat die verskillende “Ladies” almal uit dieselfde tradisie van paganisme stam wat ongeveer 2 000 jaar gelede ʼn bloeityd op die Britse eilande beleef het. Caitlin Matthews skryf in “Ladies of the Lake” oor 9 susters wat almal priesteresse, koninginne of towenares-helers van die moeder- of aardgodin is en op Avalon woon. Hulle is Morgana, Igraine, Guinevere, Argante, Nimue, Enid, Kundry, Dindraine en Ragnell.

Vir Tennyson is die Lady die verpersoonliking van die goeie fee wat Lancelot grootgemaak het en Excalibur aan Arthur gegee het. Dit is ook sy wat die sterwende Arthur na die slag van Camlann (542 nC) na Avalon geneem het en aan hom onsterflikheid verleen het. In moderne romans en vir moderne beoefenaars van paganisme is die Lady ʼn godin van medemenslikheid en ʼn sterk heler. Sy word ook verbind met vrugbaarheidsrites en die vrugbaarheid van die landbougrond. Sedert die koms van die Christendom woon sy in ʼn dimensie naby aan die aarde. Toegang tot dié dimensie kan verkry word deur ʼn portaal van mis.

Glastonbury Abbey

Die eiland Avalon, die tuiste van die Lady, is ʼn legendariese eiland in Wallis wat die eerste keer in Geoffrey of Monmouth se pseudo-historiese verslag Historia Regum Britanniae (1136) voorkom as die plek waar Arthur se swaard Excalibur (Caliburnus) gesmee is en waarheen hy na die slag van Camlann geneem is om van sy wonde te herstel. Tans word algemeen aanvaar dat Avalon en Glastonbury min of meer dieselfde plek is. Glastonbury is geleë in ʼn moeraslandskap met baie staande water. In 542 nC sou die Thor (berg) by Glastonbury (wat waarskynlik Avalon is) nog in groot dele van die jaar met water omring gewees het. Op die plek wat vandag as Glastonbury bekend staan, was ‘n Keltiese religieuse sentrum wat waarskynlik in die tyd van die historiese Arthur die enigste plek wyd en syd was waar mediese behandeling moontlik was. In ongeveer 670 nC stig Beorhtwald op die plek waar dié sentrum met sy houtgeboue gestaan het, ʼn Benediktynse klooster wat (tot vandag) as Glastonbury Abbey bekend staan. Glastonbury Abbey word algemeen beskou as die oudste Christelike kerk op die Britse Eilande. Daar is egter ook bespiegelinge dat die Christelike wortels van Glastonbury Abbey baie verder terug lê in die geskiedenis – selfs so ver terug as Josef van Arimathea, wat waarskynlik ʼn vriend van Jesus was – en dat die ou Kelte wat daar gestasioneer was, reeds ʼn Christus-kultus in ʼn baie vroeë vorm beoefen het.

ʼn Mens kan jou voorstel dat, vir beoefenaars van die antieke spirituele praktyke, hierdie klooster ʼn doring in die vlees moes gewees het – soos dit sekerlik ook bedoel is – veral omdat die abdy glo op die presiese plek gebou is waar die ingang na Avalon geleë is, die tuiste van Gwyn ap Nudd, heerser van die Onderwêreld. Die omgewing van Glastonbury is inderdaad ʼn misterieuse, magiese plek wat met tallose legendes verbind word. Die Thor van Glastonbury wat uitstaan op die plat landskap, is een van die mees fassinerende plekke. Die “berg” het sewe duidelike terrasse, wat die vermoede laat ontstaan dat dit dalk mensgemaak is. Van bo-op die berg beskou, vorm die terrasse ʼn soort labirint, wat in antieke rituele ʼn besondere rol sou gespeel het. Na ʼn besoek aan die Thor het die digter William Blake die volgende beroemde reëls geskryf:

And did those feet in ancient time walk upon England’s mountains green? And was the holy Lamb of God on England’s pleasant pastures seen? And did the countenance divine shine forth upon our clouded hills? And was Jerusalem builded here among these dark Satanic Mills?

Hiermee wil ek volstaan – ek is daarvan oortuig dat die inligting wat ek hierbo kortliks meegedeel het, sal bydra tot beter begrip van ʼn gedig wat – getrou aan die aard van poësie – nie volledig in woorde weergegee kan word nie, maar ook emotief beleef moet word om tot sy reg te kom.