Posts Tagged ‘Dolf van Niekerk’

Nini Bennett. Die taal van bome

Friday, July 27th, 2018

Bioloë, ekoloë en dendroloë beweer dat bome kan praat; en dat mense na alle waarskynlikheid kan leer om hierdie “taal” te verstaan. Sommiges van ons sukkel om laasgenoemde konsep te begryp, omdat ons bome in isolasie, in stede van interafhanklike netwerke beskou. Netwerkgedrag / interafhanklikheid, soos in die geval van enige sosiale groep, vereis kommunikasie en die ontwikkeling van taal. Vir ’n stedeling kan dit selfs absurd klink. Die skrywer en bioloog David George Haskell verwys as voorbeeld graag na die reënwoude in die Amasone se Waorani-inwoners. In Waorani-taal is die pluraliteit van biologiese wesens geïmpliseer, en vind dit ook neerslag in hulle taal.  ’n “Kapokboom”, byvoorbeeld, is nie net ’n “kapokboom” nie, maar ‘’n kapokboom, bedek met sampioene”, of “die kapokboom, oortrek met klimop.” Dit is moeilik om Waorani-begrippe na Engels te vertaal, aangesien Westerse sienings boomspesies individueel, en sonder ekologiese konteks definieer.

Deur die geskiedenis van musiek en letterkunde is daar verwysings na die sang van bome en die wyse waarop bome praat: denne fluister; dis die gekraak van vallende blare, of die hipnotiese gezoem van bye in ’n woud. Kunstenaars het nog altyd op ’n fundamentele vlak verstaan dat bome kan praat of kommunikeer. Volgens die ekoloog, professor Suzanne Simard, wat reeds vir 30 jaar navorsing in woude doen, is die taal (of moontlik linguistiek) van bome ’n logiese volgende stap. Simard spesialiseer in die wetenskap van boomkommunikasie, en meer spesifiek: die ondergrondse netwerke van fungi wat bome aan mekaar verbind en só die interaksie en voortspruitende kommunikasie tussen bome bewerkstellig. Onder die woud se blaremat, diep onder die grond lewe daar ’n ander wêreld; ’n oneindige wêreld van biologiese vertakkinge en substrata wat inligting uitruil en al die bome as een organisme laat optree. Dit herinner aan ’n hoër intelligensie, soortgelyk aan die internet of aan neurale netwerke by die mens.

Bome ruil chemikalieë met fungi uit en stuur hulle saad soos inligtingspakkies via die wind, vlermuise, voëls, en ander boodskappers. Die mikroskopiese sampioenspore word versprei deur lugstrome en verander dan in die grond in miselium. Staan jy in ’n woud, vertak daar honderde kilometer miselium reg onder jou voete. Filamente van fungi versprei voedingstowwe, water en koolstofdioksied na die bome van álle spesies. Hierdie simbiotiese netwerke is baie menslik en mimiek die sosiale netwerke van die mens. Die moederbome is op sentrale punte gesetel om die inligtingsvloei na die res van die bome te reguleer; en die interverwantskap tussen alle bome help die bioom as geheel om siektes soos swaminfeksies te beveg. Moederbome wat in gevaar verkeer, stuur betyds hulle inligting na die nuwe generasie saailinge / jong bome. In Simard se navorsing lewer sy ’n pleidooi vir die moederbome – as al die moederbome in ’n woud gelyk uitgekap word, is die hele woud in gevaar en staar dit dalk uitwissing in die gesig.

Die bosbou-wetenskaplike, Peter Wohlleben het navorsing gedoen in ’n antieke beuke-plantasie in Duitsland. Op ’n dag het hy gestruikel oor ’n ou stomp sonder enige blare. Die stomp was meer as 500 jaar oud, maar was groen van die chlorofil en het steeds gelewe. Alle lewende organismes het voeding nodig om te leef. Die buurbome het hierdie ou stomp aan die lewe gehou deur ’n suikeroplossing! Hierdie deurbraak in Wohlleben se werk verander die siening dat bome bloot wedywer om sonlig, voeding, en ruimte. Dis vir die plantasie as geheel belangrik dat al die bome in die kollektief moet lewe. Wohlleben se werk, The Hidden Life of Trees was in 2015 ’n blitsverkoper in Duitsland, en is steeds in aanvraag in 11 lande, onder meer die VSA en Kanada.

Dendrochronoloë, die wetenskaplikes wat ’n studie maak van bome se jaarringe, weet dat jaarringe ’n boom se outobiografie is, ’n rekord van alle biofisiese inligting soos klimatologiese faktore, droogtes, oorstromings, vulkane, aardverwarming, ensovoort. Kenners het geleer om hierdie boomgeskrifte of natuurhistoriese argiewe onder die boombas korrek te lees, en die ouderdom van bome deur die tel van jaarringe en radiokoolstofdatering te bepaal. Net soos die mens se vingerafdrukke van individu tot individu verskil, so sal jaarringe van boom tot boom ook verskil. Die donker ringe dui op ’n stadiger groeitempo in die laat somer (die volheid van die seisoen.) Gedurende die lente vermeerder die boom se selle vinnig, en lente en nuwe lewe word verteenwoordig deur ligte patrone. Groot spasies tussen die ringe dui op gunstige groeitoestande, temperature en genoeg reën: dit gaan goed met die boom. Smal spasies tussen die jaarringe dui op swak groei, veroorsaak deur droogte, lang koue winters, of ’n strestoestand soos insek- of fungusbesmetting. Die boom het swaar gekry; trek noustrop, en dis of die fyner ringe ook konkreet die meer fynbesnaarde karakter van die boom en sy beproewing uitbeeld.

Haskell verwys na bome as ons biologiese filosowe. Want bome is nie beweeglik nie, tog is hulle sterk en hulle floreer, ’n bewys dat hulle ’n spesifieke lokus báie goed verstaan, selfs beter as die andersins beweeglike of nomadiese diere.

Volgens Wohlleben het wetenskaplikes die afgelope 100 jaar na die natuur gekyk asof dit ’n masjien is, ’n gemeganiseerde proses sonder ’n siel. Hy vervolg: bome het vriende, ervaar eensaamheid, skreeu geluidloos van pyn, en kommunikeer ondergronds via ’n woudwye web. Bome kommunikeer ook met mekaar deur middel van reuke en feromone, en wanneer ’n boom seerkry, stuur dit elektriese impulse uit, soortgelyk aan gewonde menslike weefsel. Sommige bome tree op as goeie ouers, sibbe en bure. Deur hulle wortelstelsels ken en herken bome mekaar. Sommige verrotte stompe, afgesny van die sosiale struktuur van ander bome, is soos kluisenaars; en in ’n sekere sin funksioneer ’n woud of plantasie soos ’n dorp. In die diereryk, as ’n dier afdwaal van sy trop, of binne die menslike samelewing, wanneer ’n kluisenaar of buitestaander ontwortel is van ’n sosiale groep, is hulle ook kwesbaarder. Bome vorm binne ’n kollektief ook alliansies of verbintenisse; dis nou afgesien van vriendskappe. Die skrywer verwys na baie ou bome wat sáám groei: na hulle skeletagtige, yl winterkrone; en dat bejaarde bome nie mekaar se ruimte om sonlig betree nie. Sterf een van die ou bome, sal ’n ander een kort ná hom volg, want hulle hegte verwantskap is tot in hulle wortels verweef. Die kroonprinse wag immers dat die ou monarge val om hulle regmatige plek in te neem in die volle glorie van die son…En dit alles gebeur stadig, baie stadig, want die tydlyn van bome is lank en strek oor honderde jare. En van verbintenisse en alliansies gepraat: ’n boomkollektief tree op soos een super-organisme om indringers te verdryf. Wohlleben aan die woord, en ek haal aan:

 Four decades ago, scientists noticed something on the African savannah. The giraffes there were feeding on umbrella thorn acacias, and the trees didn’t like this one bit. It took the acacias mere minutes to start pumping toxic substances into their leaves to rid themselves of the large herbivores. The giraffes got the message and moved on to other trees in the vicinity. But did they move on to trees close by? No, for the time being, they walked right by a few trees and resumed their meal only when they had moved about 100 yards away.

The reason for this behavior is astonishing. The acacia trees that were being eaten gave off a warning gas (specifically, ethylene) that signaled to neighboring trees of the same species that a crisis was at hand. Right away, all the forewarned trees also pumped toxins into their leaves to prepare themselves. The giraffes were wise to this game and therefore moved farther away to a part of the savannah where they could find trees that were oblivious to what was going on. Or else they moved upwind. For the scent messages are carried to nearby trees on the breeze, and if the animals walked upwind, they could find acacias close by that had no idea the giraffes were there.

David Haskell het in sy grensverskuiwende The Song of Trees: Stories from Nature’s Great Connectors (2017) geskryf oor die ekosoniese elemente van ’n woud. Om op empiriese vlak die taal of linguistiek van ’n reënwoud te definieer, is ’n komplekse proses en reuse uitdading. Tog is Haskell se observasies belangrik en magies – en dit lees soos vloeibare poësie.

Amazonian rain differs not just in the volume of what it has to tell — three and a half meters dropped every year, six times gray London’s count — but in its vocabulary and syntax. Invisible spores and plant chemicals mist the air above the forest canopy. These aerosols are the seeds onto which water vapor coalesces, then swells. Every teaspoon of air here has a thousand or more of these particles, a haze ten times less dense than air away from the Amazon. Wherever people aggregate in significant numbers, we loose to the sky billions of particles from engines and chimneys. Like birds in a dust bath, the vigorous flapping of our industrial lives raises a fog. Each fleck of pollution, dusty mote of soil, or spore from a woodland is a potential raindrop. The Amazon forest is vast, and over much of its extent the air is mostly a product of the forest, not the activities of industrious birds. Winds sometimes bring pulses of dust from Africa or smog from a city, but mostly the Amazon speaks its own tongue. With fewer seeds and abundant water vapor, raindrops bloat to exceptional sizes. The rain falls in big syllables, phonemes unlike the clipped rain speech of most other landmasses.

Bome het emosies en ’n karakter van hulle eie. Ons dink verkeerdelik aan plante as robotiese wesens, uitgelewer aan ’n genetiese kode. Nee: bome se sosiale gedrag herinner aan etniese groepsgedrag. Bome beskerm onverwyld hulle eie spesies. Beuke, byvoorbeeld, intimideer ander spesies (soos eike) tot hulle begin verswak. Dennefamilies (soos die Douglas fir en die spruce) vind bondgenote in mekaar. Wilge, op hulle beurt, is alleenbome. Hulle saad waai honderde kilometer, wég van ander bome af. Ook populiere is nie baie sosiaal nie, en berke sal ander bome verdring om meer ruimte vir hulle krone te kry. Dit herinner aan ’n trotse familie, geneties sterk, maar met ’n neerbuigende karakter. Stadsbome, weer, is soos straatkinders – geïsoleer en gewikkel in ’n alleenstryd teen die elemente van verstedeliking, maar sonder sterk wortels of stewige fondasie.

Poëtiese wetenskaplektuur met dendrologie as tema is aan die toeneem. ’n Boom: ’n ekologiese esteet. ’n Misterieuse gestalt. Bome word in verband met gebring met die antieke kuns van dendromansie. In die Griekse mitologie tree eike op as pratende orakels wat die toekoms kan voorspel, en dis vir die duiwe en ander ingewydes om hierdie profesieë te verstaan. Al vir eeue probeer skrywers en digters die taal van bome beskryf in liriese prosa of poësie, want ’n boom verbeeld die kragtigste metafoor in die siklus van lewe en dood. En dit wat skrywers vermoed – of intuïtief wéét – probeer die wetenskap later bewys. Maar uiteindelik deel die wetenskap en letterkunde dieselfde siening, om Haskell en ander skrywers voor hom aan te haal: “There can be no separate literature of science because the aim of science is to discover and illuminate truth, which is also the aim of literature.”

Amper ’n eeu gelede het Hermann Hesse hierdie aangrypende fragment oor bome geskryf.

For me, trees have always been the most penetrating preachers. I revere them when they live in tribes and families, in forests and groves. And even more I revere them when they stand alone. They are like lonely persons. Not like hermits who have stolen away out of some weakness, but like great, solitary men, like Beethoven and Nietzsche. In their highest boughs the world rustles, their roots rest in infinity; but they do not lose themselves there, they struggle with all the force of their lives for one thing only: to fulfill themselves according to their own laws, to build up their own form, to represent themselves. Nothing is holier, nothing is more exemplary than a beautiful, strong tree. When a tree is cut down and reveals its naked death-wound to the sun, one can read its whole history in the luminous, inscribed disk of its trunk: in the rings of its years, its scars, all the struggle, all the suffering, all the sickness, all the happiness and prosperity stand truly written, the narrow years and the luxurious years, the attacks withstood, the storms endured. And every young farmboy knows that the hardest and noblest wood has the narrowest rings, that high on the mountains and in continuing danger the most indestructible, the strongest, the ideal trees grow.

Trees are sanctuaries. Whoever knows how to speak to them, whoever knows how to listen to them, can learn the truth. They do not preach learning and precepts, they preach, undeterred by particulars, the ancient law of life.

A tree says: A kernel is hidden in me, a spark, a thought, I am life from eternal life. The attempt and the risk that the eternal mother took with me is unique, unique the form and veins of my skin, unique the smallest play of leaves in my branches and the smallest scar on my bark. I was made to form and reveal the eternal in my smallest special detail.

A tree says: My strength is trust. I know nothing about my fathers, I know nothing about the thousand children that every year spring out of me. I live out the secret of my seed to the very end, and I care for nothing else. I trust that God is in me. I trust that my labor is holy. Out of this trust I live.  

Soos aangehaal uit Hermann Hesse: Wandering, Notes and Sketches (1920).

Die kommunikasie tussen bome en die mens het ook uiteraard ook neerslag gevind in die Afrikaanse letterkunde. Vervolgens ’n gedig van Dolf van Niekierk.

 

2111

 

Herfs breek in vlokkies geel

ná witstinkhout se najaarsbieg

op die nat aarde van my bos;

buurstamme glim swart in hul waternate.

Ek praat met die bome,

voel hul stuwing deur my vel

en in die brein tril ’n lied

oor my boom se kaal verdriet

en die aarde se beskeie plekkie in die niet.

 

Wind sonder naam raap die blare op;

dit warrel oor die horisonne,

kantel in geel lug van fabrieke en skoorstene

in kontinente, skroei in oorverhitte landskappe,

verkleur tot roes in suurreën

wat woude verskrompel.

 

Witstinkhout se blare bedek die aarde

en waar dit val, gloei alles geel

in ’n seisoen van stilte – ’n geel planeet,

museumstuk in die ruim.

 

Uit: Bleek planeet, 2013

 

 

Verwysings

 

Hesse, H. en Wright, J. 1972. Hermann Hesse: Wandering, Notes and Sketches (1920). New York: Farrar, Straus & Giroux.

Van Niekerk, D. 2013. Bleek planeet. Pretoria: Protea Boekhuis.

https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-whispering-trees-180968084/

The Songs of Trees: A Biologist’s Lyrical Ode to How Relationships Weave the Fabric of Life

https://www.theguardian.com/environment/2016/sep/12/peter-wohlleben-man-who-believes-trees-talk-to-each-other

 

Wicus Luwes. Woordeboek van onbewuste emosies

Monday, February 1st, 2016

sorrow_ SketchyEmotionIcons

Die verskillende skakerings van emosie word nie maklik in een woord vasgevang nie. Hoe sou ‘n boorling van die binneland, wat die afgelope paar jaar in die Kaap woon, die emosie beskryf wat hy ervaar as hy aan donderweer dink? Miskien ‘n vorm van verlange? Heimwee? Die spreekwoord wil ons laat glo dat Bolanders bang is vir donderweer, aangesien hulle dit nie baie ervaar nie. Dieselfde situasie kan dus verskillende emosie ontlok by verskillende mense.

Een manier om die emosie in een woord vas te vang, kan gedoen word deur verskillende beskrywings van die situasie te probeer kombineer. So ‘n kombinasie is makliker op die tong as dit ‘n klein ritme handhaaf, maar word nie noodwendig daartoe beperk nie. Ek het die ritme-roete aangepak in my soeke na ‘n woord om die verlange na donderweer te probeer beskryf.

donder / donderen / bulderen / sturm
longing / sehnsucht / sehnend / verlange / hunkering

As ‘n plek soos die Kaap by die verwysende kombinasie ingebring sou word, moet daar seker iets wees wat die plek beskryf. Dinge wat die Kaap beskryf kan dan wees: Tafelberg / Wyn / Suidooster.
Ek wou egter meer van ‘n persona aan die kombinasie gee en het gedink aan karakters soos Antjie Somers / Van Hunks / Van Riebeeck / Odin om my daarmee te help.

Die kortlys van kombinasies het op ‘n stadium as volg gelyk:
sturmsehnend = storm verlange (Google Duitse vertaling)
donderverlange
Odinhunkering

Die woord wat die meeste byval by my oog en tong gevind het, was egter ‘vanhunksbulderen’. Ek kon sommer Van Hunks en die Duiwel se pyprook oor die berg sien aankom en kon die twee hoor bulder soos wat die pyprook-kompetisie in die volksverhaal plaasvind.

En daar is my ontwerpte woord:
Vanhunksbulderen – die gevoel van verlange wat ‘n binnelander ervaar wanner ‘n donderstorm plaasvind in die Kaap

thunderstorm10

 

Woordverklaring

Kaar. ‘n Mooi ou Dietse woord
vir iets waarin mense kan vergaar
heuning, vis, yswater; in ‘n skuit
‘n bak vir lewendige paling
of ‘n byekorf gevleg van spaanse riet,
stingels brem en langstrooirog;
‘n nis deur sneeu uit ‘n spits geslyt
aan die bopunt van ‘n gletsergeut
met onderaan ‘n keteldal
waar, op ‘n vloer van swerfsteen,
‘n dorp kan aanslib teen ‘n meer.
‘n Tregter sonder voet
waardeur die koring
op die meulsteen stroom;
ook die mond van Sint Ambrosius
as kind waar die bye in- en uitravot
soos stille aforismes –
de bono mortis, de fuga saeculi.

‘n Vers, dink ek, waarvan mens deur
die vlegwerk loer, deur deksel,
wolke, dooie neerslag –
om voor die wyn, die brood,
die droë vis, die kiem,
die gis, die suur te kry; die gevaar
van vinne, ander spore, vars verskrik
soos van Gervasius en Protasius
of van ‘n klank soos minne, orewoet,
doupunt en furore. In ‘n kaar
wil ek begrawe word,
geen vuur, geen kis.

deur Marlene van Niekerk uit Kaar

 

Tweede op my lys van tipies Suid-Afrikaanse emosies moes natuurlik iets met die Karoo te doen hê. Die mens se hunkering na ‘n pragtige, maar harde wêreld, kan daarby ingebring word. Die oopte van die uitspansel, ‘n onbeperkte kykie na die melkweg. Skoon lug. Karoo-skaapvleis.

Ek het op Karoosehnsucht besluit, want dit sal die meeste mense laat wonder oor die oorsprong en terselfdertyd hul gedagtes na die Karoo neem:

Karoosehnsucht – die verlange na die Karoo, alhoewel jy nog net daardeur gery het.

 

Karoo

So brief a time
to love all things

O Karoo
your veld
has a moonless sound.

deur Charl JF Cilliers uit Karoo (Haiku Variations)

Die idee vir die beskrywing van emosies het ek by John Koenig gekry. Koenig is ‘n grafiese ontwerper / redakteur en is verantwoordelik vir die besonderse “The Dictionary of Obscure Sorrows”. Hierdie woordeboek word beskryf as ‘n soort ‘kompendium van nuutskeppings’. Daar word gereeld nuwe woorde ‘beskryf’ op die webwerf en op Youtube. Koenig geniet etimologiese studies en alhoewel die woorde nuutskeppings is, het dit ‘n oorsprong wat deur Koenig se navorsing bepaal word. Hier is ‘n paar van die woorde:

sorrows_eyecontact

Opia – die dubbelsinnige intensiteit gedurende oogkontak. Iets wat die betrokke partye beide die rol van indringer en kwesbare wese kan laat speel.

In die Youtube video oor Opia sê hy die volgende: Oogkontak is eintlik nie kontak nie. Dit is streng gesproke seker waar, maar kontak vind tog op emosionele vlak ook plaas. As ek dit vir myself moet verduidelik sou ek sê: Opia verwys na ‘n soort dubbelloop emosie waar jy die skut sowel as verwonde is.

sorrows_trainstation

Kenopsia – die onheilspellende, swaarmoedige atmosfeer van ‘n plek wat normaalweg oorloop met mense, maar op die oomblik leeg en stil is.

Monachopse – die subtiele maar aanhoudende gevoel dat jy uit plek uit is.

Jouska – ‘n hipotetiese gesprek wat aanhoudend in jou gedagtes afspeel.

Vellichor – die vreemde nostalgie van tweedehandse boekwinkels

Anecdoche – ‘n gesprek waar almal gelyk praat, sonder dat iemand luister

Mauerbauertraurigkeit – die onverklaarbare behoefte om mense weg te stoot, selfs naby vriende van wie jy baie hou.

Vemödalen – die frustrasie om iets ongeloogliks te fotografeer alhoewel duisende identiese foto’s reeds bestaan.

Gaan loer gerus by die volgende skakel na die Youtube-videos:
https://www.youtube.com/user/obscuresorrows

Ek sou graag lesers se eie nuutskeppings wou lees. Ek dink daar is soveel unieke emosies in Suid-Afrika of Afrika wat kan baat vind by die beskrywing of naamgewing daarvan.

Ek sluit af met een van my eie nuutskeppings waaroor ek die afgelope tyd nogal baie dink:

Kollateralschadenisme – die ervaring van misnoë wat jy kry as die taal van jou hart misken, misbruik of sommer net misgekyk word.

 

Paradigma

Model vir grammatika,
rangskikking van woorde,
vervoeging en verbuiging
van denke en soeke
na ‘n prototipe van God
en gees voor alles was.
Patroon sonder grense
los van tyd of gebondenheid
aan die vergange.
Versugting om te weet,
bewussyn wat omvat om sin te maak.
Mensgemaak, model om verlede
te herskep, meesterverhaal
waaraan die siel kan kleef.
En elke geslag
sal telkens ‘n kopskuif maak
tot metafoor vir die groot verlange.

deur Dolf van Niekerk uit Portrette in my gang

 

Bronne:
1. Cilliers, C.J.F. Karoo (Haiku Variations). Malgas Publishers, 2012
2. Internet. http://www.dictionaryofobscuresorrows.com/
3. Van Niekerk D, Portrette in my gang, Protea Boekhuis, Pretoria, 2014
4. Van Niekerk M, Kaar. Human & Rousseau, Kaapstad, 2013

Prente:
1. https://namibsands.wordpress.com/2009/05/22/cape-town-thunderstorm-amazing-photos/
2. https://www.flickr.com/photos/cristiano_betta/3236922125

Resensie: Portrette in my gang (Dolf van Niekerk)

Tuesday, January 19th, 2016

Afgeronde bundelkomposisie en estetiese selfvertroue in Dolf van Niekerk se Portrette in my gang

(PRYS: R150.00 (BTW ingesluit); ISBN: 978-1-4853-0230-8 (gedrukte boek); 978-1-4853-0231-5 (e-boek); 978-1-4853-230-8 (ePub), Sagteband; 62 bls. Protea Boekhuis, 2015)

Resensent: Andries Visagie

Omslag

Omslag

Dolf van Niekerk se digbundel Portrette in my gang (Protea Boekhuis, 2015) is die jongste toevoeging tot sy produktiwiteit as digter oor die afgelope paar jaar en is ’n bundel wat verdien om wyd gelees te word. Die titel is al ’n aanduiding van die eenheidskeppende gegewe in die bundel wat feitlik deurgaans volgehou word. Die meeste gedigte is naamlik portrette van individue wat belangrik was in die vorming van die digter, maar daar is ook portrette van denkers, digters en merkwaardige figure uit die geskiedenis. Portrette in my gang is dus in ’n sekere mate die digterlike ekwivalent van Hennie Aucamp se Bly te kenne (2001), ’n bundel prosaportrette wat Aucamp geskryf het van figure wat vir hom op sy lewenspad betekenisvol was. Sommige van die portretgedigte in Van Niekerk se bundel speel egter in op werklike foto’s en skilderye en is as sodanig beeldgedigte oftewel ekfrastiese verse.

’n Sleutelgedig is “Mastos”, ’n ekfrastiese gedig na aanleiding van ’n foto van die digter se moeder wat kort ná die geboorte van haar seun in 1929 oorlede is. Die visuele indrukke van die portret van die moeder word dan gevolg deur ’n roerende samevatting van die durende invloed wat sy ondanks haar vroeë dood op die skryfwerk van haar seun uitgeoefen het:

Verskyn verbeeld in prosa

en poësie; woorde word gees,

gesig, hande, borste

en oë; oplaas litanieë

vir die onsterflike onvoltooid

Van Niekerk se gedigte oor “die onsterflike onvoltooid” sluit aan by die ambisie wat hy in sy bundel uitspreek om, met erkenning aan Fanie de Beer en Danie Goosen, “die heengaan van die gees” in “die nuwe eeu waar middelmatigheid / vir verstardes ego’s maatstaf word” (“Monsters”), teen te gaan. Hy mik naamlik na ’n herwaardering van en begrip vir die onsienlike, dit wat “diep verborge” (“Circa 1933”) in die geesteswêreld van die mens lê. Dolf van Niekerk gryp terug na Westerse denke wat in die negentiende eeu beslag gekry het met die werk van Hegel, Nietzsche en Dostojefski en in die twintigste eeu met die eksistensialisme van Sartre en Camus vir nuwe en invloedryke wendings gesorg het. In sy gedigte assosieer hy hom ruiterlik met die modernistiese gedagtegoed wat hierdie belangrike voorgangers aan hom bied “in die nou / se durende verlede” (“Vergange”). Die werk van hierdie groot denkers is die verwysingsraamwerk waarmee hy, soos ook sy mede-Sestigers in die tweede helfte van die vorige eeu, probeer om die hede in woorde vas te vang. Die eietydse filosofie en byderwetse ontwikkelinge in die literatuur word op ’n afstand gehou met die uitsondering van ’n waarderende gedig oor die digterlike oeuvre van Joan Hambidge (“JH”).

Drie indrukwekkende gedigte oor die self, “Brose reis” en die twee slotgedigte “laaste woord” en “Selfportret”, is verklarings van Dolf van Niekerk se poëtikale strewe en bestekopname van sy plek as bejaarde intellektuele mens wat steeds met verbystering en verwondering die wêreld beskou en weeg. Die vers “laaste woord” is ’n suiwer hoogtepunt in Portrette in my gang:

laaste woord

Bo-aardse wind uit oersee

waai deur my lyf

dat ek deursigtig voor my spieël

vel en pees van jare moet verduur.

Ek soek agter ou oë en ribbekas

nog jeug; wil met albatrosse vlieg

na stormwaters van die gees

en duik in gevaarlike getye

van denke en dade, nou dat

die liggaam so maklik meegee.

Opstand, weerstand tevergeefs,

maar tot die laaste bietjie weet

en asem die lyf verlaat

om na sy oorsprong terug te keer,

sal die gedig nog van onsterflikheid leer.

In hierdie gedig oor bejaardheid, wat met vrug saam met die ouderdomsgedigte van onder meer Elisabeth Eybers, Breyten Breytenbach en T.T. Cloete gelees kan word, is dit soos telkemale in Portrette in my gang die wind wat metafoor van kreatiewe beroering word. In “Nagwind” gee Van Niekerk erkenning aan Adriaan Roland Holst wat onder meer in sy gedig “Zwerversliefde” die wind tipeer as ’n oeroue aanwesigheid en draer van geheimenisse. In die ewe meevoerende gedig “Wind” is die wind vir Van Niekerk uiteindelik metafoor vir die winde van verandering wat in Suid-Afrika waai:

Ek sou so graag die wind wou vashou,

maar leer algaande wind

is nie altyd wind maar metafoor;

winde van verandering, my land

lê braak vir nuwe saad,

hoogdruk en laagdruk laat winde

anders waai en niemand weet

hoe winde van verandering kan draai.

In gedigte soos “Prisma”, “Mutant” en “Visbaai” dig Dolf van Niekerk met ’n gewaarwording van ontheemding oor die plek van mense van Europese herkoms in Suid-Afrika. Die wit Suid-Afrikaner is ’n “mutant, eurobaster, afrosteg” en as mutasie is hy “bloot oorgang / van arbitrêr ontstaan na ondergang”. Hierdie pessimisme hou deels verband met die Europees-getinte bril waarmee die digter die wêreld beskou en die vrees dat Afrika min verdraagsaamheid het met mense en dinge van ’n vreemde herkoms.

Die kort, gedronge versreëls en die vermyding van enjambemente in ’n gedig soos “Grammatika” is soms verantwoordelik vir die hortende ritme in sommige verse in Portrette in my gang. In die beste gevalle is hierdie weerbarstige ritme juis besonder funksioneel. In “Slaap” sluit die gebrek aan ’n vloeiende ritme goed aan by die slapeloosheid van die “ek” wat so behep is met sien en ken dat hy sy oë nie wil sluit nie.

Dolf van Niekerk se Portrette in my gang is inhoudelik boeiend, as bundelkomposisie fyn afgerond en as toevoeging tot die digter-skrywer se oeuvre ’n opwindende en uitdagende leeservaring. Daar is talle hoogtepunte waaronder “Tel-Aviv 1987”, “Abstrakte ritme, Anna Vorster”, “Paradigma”, “Skêrsang” en “Amarillis” benewens die gedigte waaruit ek hierbo aangehaal het. Die bundel is nie soseer die werk van ’n digter wat nuwe eksperimente wil waag nie, maar is veel eerder die estetiese prestasie van ’n kunstenaar wat sy kleim reeds afgesteek het en met selfvertroue die woord verder plet en in ’n veredelde verband plaas.

 

Andries Visagie is professor in Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit van Stellenbosch

Wicus Luwes. Die maskers van Verwoerdburg

Monday, January 11th, 2016

masker1

Liewe Ma,

Die sersant is ‘n slim man. Hy sê dat ‘compound interest’  die agtste wonder van die wêreld is. Hy sê dat Nommer Een se ‘compound’ ook ‘n ‘point of interest’ is, maar dat die wêreld nie juis daaroor wonder nie. Net so sê hy.

Die sersant sê ons moet stompies op die sokkerveld optel as ons niks het om te doen nie. Die sersant gooi self sy stompies op die sokkerveld. Ek dink hy doen dit omdat hy aan ons dink en bang is dat ons nie besig sal bly nie. Die sersant is darem maar slim.

Die ‘Briewe van Kleinjan’ aan sy moeder het te midde van ‘n oorlog ‘n stem aan soldate gegee. Dit was in ‘n era waar ons skole briewe aan troepe op die grens gestuur het. Vir ‘n paar jaar het ons gedink dat ‘Die Stem’ ook ons stem is.

Ek het Johann Rossouw se ‘Verwoerdburg‘ saamgeneem op vakansie. Die boek handel oor ‘n groep tipies Afrikaanse mense wat ontsteld is oor ‘n boek wat deur die hoofkarakter geskryf is. Johann Rossouw is ‘n bekende in filosofie- en ander akademiese kringe en ek het bepaald dus vermoed dat die karakters in die boek plekhouers is vir ‘n ander betekenis of vlak. Die boek speel in Verwoerdburg af, maar dit is duidelik dat Verwoerdburg plek hou vir ‘n Suid-Afrika waarmee ons dalk net te bekend is of was. Verwoerdburg het sy naam gekry nadat Verwoerd gedood is, maar is toe later herdoop na Centurion nadat Apartheid ook die doodskoot gekry het.

 

Eergister en môre, met visse

Tyd
is die naam wat ons gee
aan die een wat in nat
beton getrap het,
lank gelede, en ons só nimmer verlaat
in die hede.

Om te begryp
is moeilik;
omhelsing nog swaarder.

Uittreksel uit Charl-Pierre Naudé se gedig uit ‘Al die lieflike dade’

Die vaderlose hoofkarakter rebeleer teen die vaders van sy tyd. Die stem in die eerste deel in die boek is die stem van mense wat voel dat hul verkeerd uitgebeeld is of dat hul stemme verkeerd verstaan is. Hulle voel verraai. Die karakters praat oor ‘n gedeelde twintigjarige reünie by hul Alma Mater en uit die hoek van my leke-oog sien ek (miskien verkeerdelik) die twintig jare van ‘n demokratiese bestel in die verte op perspektief se vlakte nader kom. ‘n Vader is nie noodwendig ‘n spieël vir en van sy kinders nie, maar ek wonder of die spieël na ander rigting toe ook werk? Hoe gemaak as jy in die spieël kyk en nie hou waarvan jy sien nie? Ons land het baie vaders wat ons help vorm het: Bartolomeus Dias, Harry die Strandloper, Mosjesj, Jan van Riebeeck, Hendrik Verwoerd, Jan Smuts, FW de Klerk, Chris Barnard, Frederik van Zyl Slabbert, Desmond Tutu, Breyten Breytenbach, André P Brink, PW Botha, Pik Botha, Dingaan, Mangosuthu Buthelezi, Adam Small, Etienne Leroux, Russel Botman, Wim de Villiers, Bram Fischer, Jonathan Jansen, Jan Brand, Paul Kruger, Cecil John Rhodes, Johannes Kerkorrel, Thabo Mbeki, Jacob Zuma, Max du Preez, Tim du Plessis. Partykeer wil vaders nie vaderskap erken nie en ander kere maak aanneem-vaders kinders groot wat nie eers ‘n bloedlyn met hul deel nie. Jan Rabie word ook vader deur die Rossouw se verwysings na ‘Ek het jou gemaak’.

Visbaai

Monstersee in die oseaan,
wit perde galop, deining styg en val
maar Mosselbaai se punt
en Fransmanshoek omsluit
‘n stukkie see tot skuiling
vir ‘n vissersboot.
Seesproei gordyn oop in ‘n visioen:
Twee karavele plus een om die rotspunt,
vermoeid, gehawend na die torment
van wegwaai om ‘n kaap
en muitery asof die kontinent
onaantasbaarheid bewaar.
Sou Bartolomeus Dias
in sy wroeging dalk vermoed:
Afrika duld nie vreemde goed –
die ander met bos en mens oorgroei,
uit sy outentieke wêreld druk.
Om ‘n tweede rotsige punt
na ‘n inham vir beskutting,
aan wal op die feesdag van St. Blesius,
martelaar van God;
betree vir laas die land wat hy gevind het,
nie moes vind nie, maar noem dié baai
Aguada de São Bras. Geen padrão hier
maar vars water in ‘n grot;
lafenis vir die eensame –
dat hy moet terugkeer na die Taag
waar hy net nuwe name kan noem
op sy vaart na êrens.

uit: ‘Portrette in my gang’ deur Dolf van Niekerk

Rossouw gee maskers ‘n sentrale tema in die boek: Daar is die masker van die Afrikaner as soldaat, die masker van boer wat veg vir grond wat sy eie mense by hom weggeneem het. Die maskers is natuurlik nie slegs die maskers wat ons vir ander mense voorhou nie, maar ook die maskers wat ons vir onsself voorhou. Daar is dus die tema van ontwaking of die afhaal van die maskers in die spieël, wat vir my baie interessant aangebied is in ‘Verwoerdburg’. Rabie se’Ek het jou gemaak’ word in ‘n toneelstuk omskep en ryg soos ‘n lyntjie deur die boek. Die hoofkarakter probeer die ander karakters in die boek wys hoe bisar die stelsel van die dag is, maar sien die maskers wat hyself dra nie raak nie.

masker2

Die nuwe jaar se studies begin en ‘n mens sien hoe die bekende maskers opgesit word. Daar is die maskers van die rebelse student en die masker(s) van die nuwe Afrikaanse identiteit(e). In Naòmi Morgan se bespreking oor ‘Verwoerdburg’ op Litnet word daar gehoop dat die boek mense sal laat praat oor die plek van mense wat uit die ou bedeling kom en hoe hulle inskakel in die nuwe bedeling. Johann Rossouw skryf hier vanuit die invalshoek wat hy ken of deel van is of was. Ek wonder voortdurend oor die Xhosa persoon en ‘n Zulu persoon wat ‘n Engelse masker dra.

Ek kan nie namens die Xhosa-persone wat Xhosa-maskers dra praat nie, maar ek sien hom glad nie uitstaan in die toneelstuk wat op die oomblik voor ons afspeel nie. Ek dink terug aan die vaders wat Afrikaanse tersiêre instellings op die been gebring het en die feit dat hul kwalifikasies steeds in baie lande erken en selfs hoog geag word. Ek wonder hoeveel spreekbeurt die vaders van die ander tale kry om hul taal ook hul eie masker te gee.

Vergange

As die volmaan dof gekartel is
en sekelmaan ‘n sens wat krap
in die geheue: Onthou jy
tussen die eerste skree
en die teruggee van die asem;
is dit aankoms of vertrek,
hoor jy die kokkewiet
of die laaste basuin –
boetedoening oor die sondige ontvangs;
verhuising na die beloofde land
of vasklou aan die laaste strooi;
as verlede, hede en toekoms
saamvloei in die nou
se durende verlede

uit: ‘Portrette in my gang’ deur Dolf van Niekerk

Die tema van boetedoening dra daartoe by dat die hoofkarakter in ‘Verwoerdburg‘ homself beter verstaan teen die einde van die boek. Die tema van boetedoening word op die ou end meer van ‘n persoonlike saak as iets anders. Wat vir my die mooiste uitstaan is egter die rol van ‘n moederfiguur in hierdie ontwaking. Ons volk het baie moeders gehad en sal nog baie moeders hê: Antjie Krog, Elisabeth Eybers, Nadine Gordimer, Nkosazana Dlamini-Zuma, Helen Zille, Mamphela Ramphele, Emily Hobhouse, Gill Marcus, Santie Botha, Ferial Haffajee, Basetsana Kumalo, Graça Machel, Thuli Madonsela, Nicky Newton-King, Maria Ramos, Karen Meiring, Helen Suzman, Saartjie Baartman. Die moeder wat ons egter dikwels vergeet of wegwens is ons moedertaal. Ek hoor die wêreld deur die stem van my moedertaal, ons moedertaal.

Die masker of identiteit van die Afrikaans-sprekende het verander of miskien het die masker net afgeval. Die Engelse maskers sit egter wel ‘n bietjie ongemaklik op baie van die gesigte wat dit dra. Tydens die #feesmustfall-veldtog het van die vaders hul van die moedertaal gedistansieër en eers toe ander vaders daaroor praat die saak herbesin. Ek wonder ook oor die rol van die jeug in die stryd om die moedertaal.

Die hoofkarakter in ‘Verwoerdburg‘ kon teruggaan om reg te maak. In die werklike of konkrete stryd is daar baie op die spel. Ek weet nie wat die regte antwoord is nie, maar ek weet wel dat daar nie vordering gemaak kan word deur mekaar te ondermyn nie. Dit is miskien makliker om persone aan te vat, maar die werklike stryd moet sekerlik eerder in vorm van konsep(te) gevoer word. Moedertaal kan jou help om daardie rol of spel te speel. Die hart word nie verander deur ‘n geografiese naamsverandering nie. Moedertaal het sonder twyfel ‘n rol te speel in elke ‘Ek het jou gemaak’-verhaal in ons land.

St Gregory on his Soul

You have a job to do, soul, and a great one, if you like:
examine yourself, what it is you are and how you act,
where you come from, and where you’re going to end,
and whether to live is this very life you are living, or something else besides.

“[Soms] beoordeel jy dade nie as goed of sleg nie maar as mooi; nie as regverdig nie maar groots; en nie as redelik nie maar buitengewoon.” – Montesquieu, die gees van die wette (Boek IV, hoofstuk 2)
– uit die voorkant van Charl-Pierre Naudé se ‘Al die lieflike dade’

Immigration activist Dolores Huerta, left, listens to Elvira Arellano, right, during a news conference at Aldalberto United Methodist Church in Chicago on Thursday, Aug. 17, 2006. Huerta arrived overnight from Los Angeles to show her support for Arellano, a single mother and illegal immigrant who invoked the ancient principle of sanctuary and took refuge in the church rather than submit to deportation to Mexico. (AP Photo/Julio Cortez)

Bronne:
Internet: http://www.leader.co.za/article.aspx?s=1&f=1&a=3890
Internet: http://www.litnet.co.za/verwoerdburg-deur-johann-rossouw/
Internet: http://www.orthodoxchristianity.net/forum/index.php?topic=25911.0
Internet: http://www.sagoodnews.co.za/categories/23-sa-teaching-the-world/6944-south-african-females-whose-names-you-should-know-this-women-s-day.html
Naudé Charl-Pierre, Al die lieflike dade, Tafelberg, Kaapstad, 2014
Van Niekerk Dolf, Portrette in my gang, Protea Boekhuis, Pretoria, 2014

Prente:
Internet: http://humansareweird.com/2012/11/11/should-we-start-a-revolution/
Internet: http://www.armygasmasks.com/Avon-M50-FM50-Joint-Service-CBRN-Gas-Mask-p/aaagas-247.htm
Internet: http://www.italymagazine.com/featured-story/five-best-carnival-celebrations-italy

Nuwe publikasie: Portrette in my gang (Dolf van Niekerk)

Saturday, October 10th, 2015

Omslag

Portrette in my gang

Dolf van Niekerk

In Dolf van Niekerk se sesde digbundel kyk hy terug op mense, dinge en gebeurtenisse wat ’n betekenisvolle rol in sy lewe gespeel het. Die digbundel word as ’t ware ’n klein galery van skilderye wat momente in die skrywer se lewe vasvang. Die openingsgedig “Vergange” bevat ’n sleutel: Die gedigte handel wesenlik oor daardie oomblikke wat huiwer tussen “aankoms en vertrek”, oomblikke waarin die tyd “saamvloei in die nou / se durende verlede.” Daarom dra die beroemdheid of uiterlike belangrikheid van die onderwerp nie gewig nie: Gedigte oor figure soos pous Julius II, Albert Schweitzer en Peter Blum staan naas gedigte oor die skrywer se moeder wat hy vroeg verloor het, oor sy vader, ’n stoere wildeseringboom en ’n gunsteling-posduif. Daar is ook gedigte oor magiese oomblikke, soos ’n besondere orkesuitvoering in Tel Aviv, ’n nag by die see en ’n oesdag in die Overberg wat herinner aan ’n Van Gogh-skildery.

Dit is ’n ontroerende bundel waarin die digter nie net sin uit sy eie lewe probeer maak nie, maar ook besin oor beskawing en by monde van Bartolomeus Dias “vermoed: / Afrika duld nie vreemde goed”.

OOR DIE OUTEUR

Dolf van Niekerk is ’n bekende en geliefde skrywer van prosawerke soos Die son struikel (1960), Skrik kom huis toe (1968) en Die haasvanger (1985). Sy betrokkenheid by radiowerk het gelei tot talle radiopraatjies, hoorspele en vervolgverhale. Hy is meermale vir sy werk bekroon en het onder andere die Eugène Marais-prys, die M.E.R.-prys en die Scheepersprys ontvang. PRYS: R150.00 (BTW ingesluit); ISBN: 978-1-4853-0230-8 (gedrukte boek); 978-1-4853-0231-5 (e-boek); 978-1-4853-230-8 (ePub); FORMAAT: 213 x 137 mm; Sagteband; 62 bls. Protea Boekhuis, 2015)

.

Dolf van Niekerk – vertaling in Engels

Wednesday, December 7th, 2011

Dolf van Niekerk – vertaal deur/translated by Tony & Gisela Ullyatt

 

Dolf van Niekerk

Dolf van Niekerk

Dolf van Niekerk was born in Edenburg in the Free State, and completed his schooling there. He studied at various universities, and, in 1982, was awarded a doctorate in Philosophy from the University of Pretoria.  He began his career at the SABC as an announcer/producer. He joined the Department of Agriculture’s radio service (Landbouradio) and subsequently became Director of the Department’s Information Service, a post he held until his retirement in 1994. Originally Van Niekerk wrote radio plays and feature programmes. His first poem appeared in 1954 in Standpunte. His first prose work, Gannavlei, came out in 1958. His oeuvre encompasses all genres: prose, poetry, and drama. Apart from prizes for his radio work, Van Niekerk has won the Eugene Marais prize, the Scheepers prize, and the M.E.R. prize. The latest of his four volumes of poetry, Lang reis na Ithaka, was published by Protea Book House in 2009.

 

 

Stripping the layers                                    

 

I strip the layers

of its trunk, the

heart shapes on its bark;

leafing through its open book

searching for all

the words I want for you.

But I riffle myself to a standstill

in the fibres of time –

doubting

whether you will remain

a quiver for my heart

in this arid land

 

(From: Lang reis na Ithaka, Protea Boekhuis, 2009)

(Tr. by Tony & Gisela Ullyatt)

 

 

Mahler is our travelling companion  

 

Mahler is our travelling companion,

his heart’s agony composing clouds over mountains –

mirages of rocks and streams,

birdsong and cedar trees;

a song of the earth, a song of loss

he travels along all the roads

that have no destination or place

he can arrange for day or night.

The only home for longing

is the cycle of the seasons –

eternally, eternal spring and summer, autumn

and winter, eternally in the merciless

variation of light and dark,

of coming and going, of life and death.

 

(From: Lang reis na Ithaka, Protea Boekhuis, 2009)

(Tr. by Tony & Gisela Ullyatt)

 

 

My autumn garden is mourning                    

 

My autumn garden is mourning;

autumn is purple, close to the blue

that you so like

but closer to almost knowing

how we can reconcile yesterday

lastingly with now –

finally, only humility 

from love’s early death

binds in with our prayers

while leaves fall all around us.

 

(From: Lang reis na Ithaka, Protea Boekhuis, 2009)

(Tr. by Tony & Gisela Ullyatt)

 

Translators:

 

Tony Ullyatt was born in Nottingham, and educated in India, Sudan, and Kenya before coming to do an undergraduate degree in English and French in Durban, South Africa. After finishing a Master’s degree in English at the University of Auckland, he wrote a PhD on American poetry at Unisa. He has further Master’s degrees in Psychology, Myth Studies, and Applied Language Studies. He also has a PhD in Myth Studies. He has won prizes for his radio drama and poetry as well as the FNB/Vita Award for Translation. He is currently a Research Fellow at the University of the North-West’s Potchefstroom campus.

Gisela Ullyatt was born in Bloemfontein, where she studied at the University of the Free State. After completing an Honours degree and a Master’s degree in German, she finished a Master’s degree in English (Applied Language Studies) as well as a Certificate in Teaching English as a Foreign Language. Her poetry has appeared in journals both locally and internationally, and she is a prize-winning short-story writer. Through the University of the North-West, she is currently working on a PhD which undertakes a Buddhist reading of Mary Oliver’s poetry.

Lang reis na Ithaka

Sunday, August 9th, 2009

Lang reis na Ithaka.  Dolf van Niekerk. Pretoria: Protea Boekhuis. Prys R100.00

 

Lang ries na Ithaka
Lang ries na Ithaka

Dolf van Niekerk se prosa- en radiowerk het hom talle toekennings besorg. Sy bydrae op die terrein van die digkuns het in 2006, met die verskyning van Nag op ‘n kaal plein, ook weer onder die aandag gekom.

Met Lang reis na Ithaka, sy vierde digbundel, vier Van Niekerk sy tagtigste geboorteherdenking vanjaar.

Die oud-Griekse verhale oor Odusseus se gebeurtenisvolle reis na sy tuisstad Ithaka en na sy vrou Penelope, ná afloop van die slag om Troje, vorm die sentrale gegewe van die lang titelgedig aan die einde van die bundel. Dié mitiese vertellinge dien egter ook ‘n metaforiese funksie in die res van die bundel, naamlik om die “ek” se laat lewenspad, onderweg na die verlangde hereniging met die geliefde in die uiteindelike tuiste van die dood, aan te dui.

In wese gaan dit in die bundel oor die lewensfeit dat ons almal net “in onbepaalde tyd […] vertoef”. Kenmerkend verkeer die “ek” in hierdie gedigte meestal op die grense tussen, aan die een kant, droom, herinnering en verlange en, aan die ander kant, die werklikheid. Lewe en dood is geen duidelike teengesteldes meer nie. Wat oorbly, is eintlik net die begeerte “[o]m stil te wees, / die self in self te keer / en tuis te kom in tuistelose / ruimtes van die gees” (slotgedig). In ‘n sekere sin is die bundel opgebou om hierdie reis, algaande weg van die reële, aktuele wêreld af, te weerspieël.

Die openingsafdeling heet “Pellafolio”. Pella was die antieke hoofstad van koning Argelaus van Masedonië, maar ook die geboorteplek van Aleksander die Grote. Dit roep dus enersyds die antieke Griekse werklikheid op wat in ‘n aantal van hierdie gedigte (“folio” sinjaleer waarskynlik die skryfgegewe), maar ook later in die bundel figureer. Pella is egter ook ‘n pleknaam in die Noord-Kaap. En inderdaad val verwysings na plekke en geografiese verskynsels uit die dorre, meer verlate dele van ons land op in hierdie afdeling. ‘n Fisiese reis word gesuggereer, hoewel byna deurgaans gepaardgaande met herinnerings- en hunkeringsreise.

In “Historia”, die tweede afdeling, staan (die rekonstruering van) die verlede voorop. Die vroeëre evolusionêre bestaan in water word te berde gebring, ook die geboorte van die “ek”. Maar veral die bestaan saam met die geliefde staan in die kollig, naamlik soos dit (her-)beleef word in herinneringe en drome. Om te dig daaroor word gesien as ‘n poging om gestalte aan die ervaring te gee en sodoende iets daarvan “tasbaar en begryplik” te maak (“dié hunkering”).

Van fisiese reise is daar egter geen sprake meer nie. Trouens, die waarnemingswerklikheid is beperk tot ‘n wêreld agter glas (waarskynlik binnenshuis) en tot die daarbuite betragte tuin met sy seisoene (veral herfs en winter).

In die slotafdeling verdwyn die ek-as-digter en die aktuele werklikheid dan heeltemal. Odusseus word aan die woord gestel om oor sý wedervaringe van vanslewe te vertel.

Die neiging na stilistiese vervaging in die bundel hang met die uitbeelding van ‘n grensbestaan saam. ‘n Mens sien dit reeds in die feit dat, op die slotgedig na, geen van hierdie verse getitel is nie. Ook kom helder, tekenende beelding selde voor. Trouens, die beeldspraak is eerder meer geyk, meer simboliserend van aard. Meermale word abstrak benoemend of betogend te werk gegaan. Vergelyk die slotsin van die gedig “365 dae rek ek die ure”: “Die hart moet maar / ‘n ompad vind, die brein sy onmag / toedig aan die verste ster. / Maar ek het mos vergeet: / Die wonder van liefde is idee.”

Onbepaaldmakend, selfs vertroebelend, is voorts die feit dat dit soms moeilik word om te onderskei wie of wat deur voornaamwoorde soos “ek”, “hy”, “jy”, “sy” en “ons” aangewys word. Wie of wat is byvoorbeeld die “jy”  in die gedig op bladsy 46 (naas die implikasie dat dit die gestorwe geliefde kan wees)? ‘n Piet-my-vrou, soos afgelei sou kon word van die eggo uit Elisabeth Eybers se bekende gedig oor dié voël wat ‘n mens in die uitdrukking “drie note” hoor?

‘n Hele aantal verdere sintaktiese en beeldtroebelhede is aan te stip. In “Die najaar gly” word byvoorbeeld eers beskryf hoe die najaarsbome hulle blarekleed verloor. Dan vervolg die digter met die volgende beeldopstapeling oor die ontketende liefdesverlange, myns insiens sónder dat die verband tussen die seisoensverandering en die ontketende liefdesverlange, óf die metaforiese spronge vanaf winterkaalbome na liefdeswortels-in-die-lug na migrerende voëls na “die magneetveld van die hart” noodwendig (genoeg) gemaak word: “en liefde maak wortels / in die lug, / nêrens vas nie, sweef op die rug / van voëls en duiwe, / sonder horison / maar  gebind aan die / magneetveld van ‘n hart.”

Ook ontgaan die implikasie van die slotreëls van die gedig “Hierdie stilte oplaas” my: “Ek verbeeld die Groot Knal / sonder knal waar klank / gebind is in ‘n heelal, / maar toe ‘n konstellasie breek / ontsnap daar klank oor ‘n planeet.”

Van Niekerk ontkom nie aan die wesenlike gevaar van mistifikasie wat die bepaalde tematiek en die genoemde vervagende tegnieke inhou nie. Boonop ontgin hy die idee van die onbepaalde grensbestaan nie diepgaande genoeg om deurgaans boeiende verskuns daar te stel nie.

 

  • Resensie deur Bernard Odendaal, departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat

C. Buddingh-prys vir Mischa Andriessen

Tuesday, June 23rd, 2009
Mischa Andriessen

Mischa Andriessen

Tydens die pasafgelope Poetry International-fees te Rotterdam is bekend gemaak dat Mischa Andriessen (1970) vanjaar die C. Buddingh-prys vir beste digdebuut ontvang vir sy bundel Uitzien met D. Die hoofbeoordelaar, Wim Brands, het Andriessen beskyf as die ‘meester van het ongezegde’ wat die vermoë het om die leser ‘bij de haren mee te slepen, tot nadenken aan te zetten en te laten lachen.’ Volgens die NRC se korrespondent beweeg Andriessen se poësie op die gens tussen prosa en poësie. Hieroor het die pryswenner hom tydens sy ontvangstoespraak soos volg uitgelaat: “Het echt lyrische lag mij nooit. Toen ik deze vorm vond op de grens van poëzie en proza dacht ik: dit is het. Ik ben geen schaver, veel van mijn werk is ontstaan toen ik forensde en de dag begon met dagboekmijmeringen.” In sy voorskou tot die oorhandiging het Arie van den Berg die volgende oor die uiteindelike pryswenner se debuut te sê gehad: “Uitzien met D. van Mischa Andriessen lijkt evenmin zonder citaten te kunnen. Welgeteld tienmaal nam de dichter een fragment uit de wereldliteratuur als motto. Die motto’s zijn net zo overbodig als de titels van de afzonderlijke gedichten. Samen vormen de verzen een verhalende cyclus, die ook of juist zonder titels een intrigerende spanning oproept. Andriessens taalgebruik balanceert op de grens tussen proza en poëzie, maar naarmate het verhaal zijn vorm krijgt blijkt steeds duidelijker dat hier een dichter aan het woord is. Het allerdunste kan dan al overtuigen, zoals in: ‘Zo lichtvaardig, / verlangen naar storm / onder een stolp. Maar het is vooral de steelse samenhang tussen de verzen die de cyclus kracht geeft. En ook de eenvoudige, maar steeds rake taal die dit drama van zoiets ongewoon gewoons als een relatie tussen twee mensen woorden geeft. Uitzien met D is een overtuigend debuut.” (Lees gerus die NRC se volledige berig op hul boekeblad.) Die bundel het by De Bezige Bij verskyn en Alfred Schaffer was die redakteur daarvan. Veels geluk, Alfred! Mag daar sommer nog baie pryswenners onder jou redakteurshand vorm aanneem …

Interessant genoeg staan hierdie toekenning lynreg gefokus op twee belangrike gesprekspunte wat tans in ons eie geledere gevoer word: die kwessie van die sogenaamde “andekdotiese” vers (of “vertelvers” soos soms daarna verwys word) en die (oormatige) gebruik van literêre aanhalings en intertekstuele verwysings soos deur Lucas Malan geopper in sy kommentaar op Johann de Lange se Die algebra van nood. Vir jou leesplesier plaas ons hieronder een van Andriessen se verse; oordeel gerus self of hierdie (goeie) poësie is.

En onthou – vanaand om 22:00 kan jy na Vers & Klank op RSG luister. Nic de Jager lees dan gedigte uit Dolf van Niekerk se nuutste bundel Lang reis na Ithaka voor. Die program staan onder die bekwame leiding van Margot Luyt. (Volg gerus die skakel na “Publikasies” op die tuisblad indien u ietsie meer oor dié bundel wil lees, of besoek Dolf van Niekerk se gedigtekamer waar daar ook ‘n videogreep is van ‘n vers wat hy self voorlees.)

Geniet die dag!

LE

 

 

Ontrouw 

D is ontrouw gebleken.
Opeens duurt de zomer hem te lang,
hij wil iets anders; in een open rijtuig
door de straten het plebs toewuiven,
bruiswijn drinken, met de pink omhoog.
De vraag is waar ik blijf,
in dit nieuwe leven van D.
Het voelt vreemd niet te weten
wie er over je lot beschikt,
naast iemand te zitten
die twijfel noch wroeging kent
en zich oefent in het buigen.

 

© Mischa Andriessen (Uit: Uitzien met D., De Bezige Bij, 2008)